3.

TEORI SEL DAN ULTRASTRUKTUR SEL
3.0 Tajuk Kuliah Biologi Sel (BS):

a. Teori sel dan ultra struktur sel b. Komponen dan asas kimia sel c. struktur membrane sel d. Pengangkutan pasif dan aktifwalan aktiviti sel:

3.1 Pengenalan: “Hidupan” ialah keupayaan sesuatu entiti untuk bertindakbalas dengan persekitaran, bertumbuh dan membesar, memperbaiki, bergerak dan berupaya membiak (reproduce) dengan jayanya. 3.2 Apakah kaitan organisma hidupan dengan sel? Semua organisma, sama ada yang kecil seperti Euglena atau besar seperti gajah, terbina daripada satu atau lebih sel. Sel adalah unit terkecil organisma yang menjalankan berbagai tugas harian, terutama sekali dalam menentukan aliran tenaga yang teratur dan sempurna, supaya organisma itu dapat menjalankan aktiviti-aktiviti normal organisma hidupan. 3.3 Sel adalah berbeza dari segi saiz. Ada yang seni dan hanya dapat dilihat dengan bantuan mikroskop (lalu dipanggil ‘mikroorganisma’ atau ringkasnya, mikrob) dan ada pula yang besar, yakni organisma multisel at au majmuk (‘complex’). Contoh mikrob unisel ialah bakteria, Euglena, Paramecium, Amoeba dan sebagainya. Contoh organisma multisel pula ialah manusia, pokok, serangga, haiwan dan sebagainya. Sama ada bersaiz besar atau seni, kesemuanya terdiri atau terbina daripada satu (atau gandaan ribuan) unit asas yang dipanggil ‘sel’. Yakni, sesuatu organisma majmuk seperti manusia, sebenarnya terbina daripada jutaan unit-unit sel, bukan terdiri daripada satu sel yang besar. Selsel yang banyak akan membentuk tisu, organ, otot, tulang dan sebagainya sehingga membentuk organisma yang sempurna. Setiap satu sel seni ini akan menjalankan tugas-tugas tertentu di bawah sistem pengawalaturan yang sempurna supaya kesemua tugas biologi sesuatu oranisma berjalan dengan lancar dan teratur. Modul kuliah ini disediakan oleh Prof. Madya Dr. Faridah Abdullah untuk pelajar-pelajar BGY 1002 sahaja. Mana-mana bahagian nota ini tidak boleh di hasilkan semula tanpa mendapat izin penulis.
1

3..1

Buat pertama kalinya manusia menyedari tentang wujudnya makhluk hidupan seni yang sebelum ini tidak pernah dilihat oleh mata kasar. Pada tahun 1665. tetapi tiada penjelasan lanjut di sertakan mengenai hal ini. beliau mendapati sel-sel tumbuhan ‘berisi cairan’. Beliau teruja melihat yang ‘gabus’ sebenarnya bukanlah satu ‘benda’ yang sekata. atau ‘cells’ dalam Bahasa Inggeris. Pada era yang sama. sebaliknya terdiri daripada puluhan ‘kotak-kotak’ kecil yang mengingatkannya kepada bilik tidur yang sempit rahib-rahib di biara. tercetuslah sebutan ‘sel’ untuk unit paling asas sesuatu organisma.Bagaimana dan sejak bilakah manusia mengetahui tentang wujudnya ‘sel’? Yang komponen– komponen pada Amoeba adalah sama dengan yang terdapat pada sel manusia? 3. Beliau menyatakan yang tedapatnya hidupan seni yang hidup dan boleh bergerak (“animalcules”) di mana sesetengah organisma ini adalah sel tunggal ataupun unisel. 3.2 . Robert Hooke telah berjaya mencipta mikroskop. Apabila beliau membuat cerapan keatas tumbuhan hidup pula.4 Perkembangan Teori Sel Pengetahuan mengenai sel dan struktur-struktur seni hanya mula bertapak apabila terciptanya mikroskop. Sel-sel ini bukanlah statik. malah menjalani aktiviti hidupan dengan sempurna. Mikroskop awal yang di gunakan oleh Robert Hook dan sel gabus yang di lihatnya. Van Leuwenhoek pula menggunakan sampel air untuk dicerap dibawah mikroskop. Spesimen yang mula sekali dicerapnya dibawah mikroskop ialah gabus. Dari itu..

Pernyataan ini menjadi panduan sehingga hari ini. melihat struktur ‘kotak-kotak’ kecil yang statik.Tidak terdapat perkembangan yang penting mengenai sel hinggalah 200 tahun kemudian. Perkembangan teori sel: Tahun 1665 Ahli Sains Robert Hooke Penemuan & Teori mencipta mikroskop. Perkembangan teori ini menjadi lebih mantap apabila Virchow membuat kesimpulan yang setiap satu organisma adalah gabungan berbilang unit sel. Memerhati gabus. Setiap organisma adalah gabungan berbilang unit sel. lalu dipanggil ‘cell’. Beliau merumuskan yang sel-sel haiwan adalah mirip tepat sel tumbuhan. Theodore Schwann membuat cerapan keatas sel tulang rawan. Semua sel datang daripada sel sebelumnya.3 . Saranan: sel haiwan mempunyai asas struktur yang mirip sel tumbuhan. Saranan: ada struktur hidupan yang terdiri daripada sel tunggal. dan semua sel datang daripada sel sebelumnya. Memerhatikan struktur bergerak (‘animalcules’) daripada sampel air.. Beliau seterusnya menyatakan yang sel adalah unit asas untuk semua tumbuhan dan haiwan. Pada tahun 1889. Lewat 1660 an Anton Van Leuwenhock 1830 Theodore Schwann Memerhatikan sel rawan. Lewat 1800 an Virchow 3.

struktur pembawa maklumat warisan. prinsip mengenai teori sel moden telah dirumuskan. Walau apa pun bentuknya. 3. (2) sitoplasma yang mengandungi cairan dan beberapa organel penting. Haiwan unisel juga terdiri daripada membran plasma. Organisma hidupan yang paling kecil ialah sel tunggal. dan sel adalah unit berfungsi organisma multisel. iaitu : 1. Sel hati adalah bersegi.5 Stuktur dan fungsi sel Setiap satu sel mempunyai bentuk yang tesendiri. sel saraf seperti seutas tali. sel kulit bahagian dalam pipi adalah leper dan sebagainya. mengenai sitoplasma apabila mempelajari ultrastuktur sel (atau organel) yang memungkinkan pergerakan masuk-keluar bahan ke/dari sel dan mengenai nukleus sebagai persediaan bahagian genetik. dan (3) nukleus. wajar di nyatakan yang walaupun sel adalah unit asas organisma hidup. Terdapat 3 Prinsip Teori Sel. Anda akan mempelajari lebih lanjut mengenai membran plasma apabila mempelajari sistem pengangkutan sel. Sebelum itu. ada mikroorganisma yang hanya terdiri daripada satu unit sel tetapi mampu melakukan aktiviti-aktiviti biologi dengan cekap dan sempurna seperti mana dilakukan organisma multisel. 3. komponen-komponen utama yang tedapat dalam setiap unit sel tidak berbeza. 3. Tidak lupa juga. sama seperti yang dinyatakan pada di atas.Berasaskan perkembangan diatas.4 . sebenarnya terdapat 2 jenis sel di muka bumi ini – iaitu sel prokariot dan eukariot. Semua sel terbentuk daripada sel yang wujud sebelumnya. Semua sel terdiri daripada : (1) membran plasma (atau disebut juga sebagai membran sel). sel otot berbentuk panjang. Setiap organisma hidup terbina daripada satu atau lebih sel 2. sitoplasma dan nukleus..

7 Rumusan sel prokariot: 1. 2. Organisma kumpulan ini tidak mempunyai sampul (atau dinding) nukleus.3. organisma hidupan terbahagi kepada 2 kumpulan berasaskan rekabentuk selnya. • Eukariot di wakili oleh semua bentuk hidupan. Sebilangan besar bakteria tinggal dalam persekitaran cecair/ berair: dpd kolam kepada saluran darah manusia. iaitu ‘asid nukleik deoksiribos’. dinding sel berpori dan membenarkan pergerakan masuk keluar bahan-bahan. terlekat pada membran plasma dan tertumpu pada satu kawasan khusus yang dipanggil nukleod. 4. Sitoplasma sel prokariot adalah sekata dari segi rupa.5 . yakni prokariot (sebelum nukleus) dan eukariot (nukleus sebenar). diselubungi oleh dinding sel yang berstruktur dan agak keras/tegar..6 Jenis sel : Prokariot dan Eukariot Secara keseluruhan. sesetengah bakteria mempunyai lapisan polisakarid yang mencegah sel darah putih daripada memusnahkannya. 3. 3. namun pergerakan ini dikawal oleh membran plasma yang terdapat bersebelahan dinding sel. Saiz . tidak mempunyai selaput /membran yang mengasingkan nukleod daripada sitoplasma. • Prokariot di wakili oleh bacteria dan rumpair biru-hijau. Sesetengah bakteria mempunyai satu lapisan lendir pada dinding selnya. dengan itu dinding sel (diulang: bukan membran sel) mestilah keras supaya dapat mengawal kemasukan air persekitaran dan mencegah sel daripada dibanjiri air dan pecah. Virus tidak termasuk dalam salah satu daripada 2 kumpulan diatas kerana status nya sebagai ‘orgqanisma hidup’ tidak seperti yang lain kerana cirinya yang ‘hidup hanya apabila berada dalam perumah’.mikroskopik (panjang <5 mikrometer atau m). mempunyai struktur dalaman yang mudah (yakni organel yang paling minima). Bahan genetik (DNA. Sel pada organisma kumpulan ini mempunyai nukleus yang terbendung dengan kemas oleh membran/sampul/dinding nukleus. kecuali bakteria. 3. deoxyribose nucleic acid) umumnya terapat sebagai berlingkaran (‘coiled’).

3. rupabentuk sel eukariot tidak semestinya sama.8 Sel eukariot Saiz lebih besar (>10 m garispusat).6 . mempunyai berbagai organel bermembran yang memberi bentuk dan memberi sumbangan kepada fungsi organisasi bahagian dalaman sel. kompleks Golgi 5. Jalinan/ Retikulum endoplasma 4. Semua sel eukariot mengandungi organel-organel berikut: 1. Nukleus 2..Gambarajah sel bakterium (3-D): 3. ribosom # walaupun terdapat organel yang sama. Vesikel 6. Paling ketara sel haiwan dan sel tumbuhan. Mitokondrion 3. Lihat gambarajah sel haiwan dibawah dan perhatikan kedudukan organel yang disebutkan diatas. Bahagian dalaman sel eukariot terdiri daripada nukleus dan sitoplasma.

.Contoh 2 organisme unisel: 1. Euglena 2. Paramecium 3.7 .

nukleolus nukleolus 3. kromatin 3. Air. sampul nukleus 2. Dari segi fizikal ianya terbahagi kepada 3 komponen. iaitu bahan genetik untuk semua sel yang hidup. Sampul nukleus mempunyai sambungan dengan retikulum endoplasma (dan seterusnya dengan membran organel-organel lain).. pori membantu mengawal aliran maklumat ke/dari nukleus.pembentuk sempadan nukleus/sitoplasma : terdiri dari 2 lapisan membran yang dipenuhi oleh liang atau pori (lihat gambarajah diatas). 3.9. ion dan molekul kecil seperti ATP boleh menelusi pori secara bebas. Dengan cara ini.3. tetapi molekul besar terutamanya protin dan RNA (ribonucleic acid atau Asid nukleik ribosa) hanya boleh telus melalui pengawalaturan tertentu.1 Sampul nukeus .8 . iaitu: 1 1.9 Nukleus: Pusat Kawalan Sel Nukleus terdiri daripada DNA.

Contohnya. bahan tersebut dikenalpasti sebagai kromosom.. Apabila sel bersedia untuk membahagi semasa fasa tumbesaran. kromosom tersebut akan menjadi mampat dan kelihatan pendek. Umumnya.4. Nukleolus ialah ‘tapak-kerja’ dimana protin daripada sitoplasma dibawa masuk kedalam nukleus dan menuju ke nukleolus. Organel dalam sitoplasma sel eukariot sila senaraikan.9. dengan itu mestilah ada molekul-molekul tertentu yang berfungsi sebagai pembawa maklumat dan yang sentiasa masuk-keluar dalam proses saling bertukar maklumat antara nukleus dan sitoplasma.3. dan struktur padat ini dapat di lihat dengan jelas melalui mikroskop cahaya. Ribosom ialah partikel kecil yang terdiri daripada RNA dan protin (‘RNA ribosom’ atau rRNA). ini ialah ‘nukleolus’ atau nukleus kecil. Para saintis awal menggelarnya ‘kromatin’ atau ‘bahan berwarna’. iaitu molekul DNA (deoxyribose nucleic acid atau Asid nukleik deoksiribosa) yang terikat secara kompleks dengan protin tertentu. Subunit yang baru ini akan seterusnya bergerak keluar menelusi pori membran nukleus untuk balik ke sitoplasma. Ia adalah tapak untuk sintesis ribosom.9 . Segala proses yang berlaku di sitoplasma sebenarnya adalah mengikut arahan yang ter‘kod’ pada DNA. 3. Setibanya RNA di ribosom (pada sitoplasma).3 nukleolus . maklumat ini akan di gunakan oleh ribosom untuk mengarah sintesis protin.bahan perwarisan : keseluruhan nukleus dikenali sebagai organel yang berwarna lebih gelap daripada sitoplasma apabila di cerap melalui mikroskop cahaya. Oleh kerana DNA berada di nukleus sahaja.9. Hari ini. ia dihimpun dengan rRNA untuk membina subunit-subunit ribosom. Di sini.tapak-kerja pembinaan subunit ribosom : di bawah mikroskop.2 kromatin . Dalam keadaan biasa.9. kebanyakan nukleus eukariot akan menunjukkan satu kawasan kecil yang lebih gelap daripada nukleus umum. pada nukleolus terdapat DNA (yang mengandungi gen untuk ribosom RNA). maklumat genetik dari DNA disalin oleh molekul RNA yang bergerak ke arah sitoplasma melalui pori nucleus. 3. kromosom adalah urat-urat panjang yang berlingkaran sesama sendiri. sementara kebanyakan aktiviti sel berlaku di sitoplasma. 3.

setelah pemprosesan berlaku di dalam ruang kompleks Golgi. bahan-bahan akan bergerak kearah penghujung karung dimana membran akan membulat dan seterusnya berpisah sebagai vesikel (sambil mengandungkan bahan tertentu) daripada induk Golgi.9. vesikel yang datangnya daripada r.e. mengasingkan protin dan lipid yang diterima daripada r.1 retikulum endoplasma (r.e. protin dan molekul kompleks yang lain) ke dalam vesikel. kedalam vesikel berasingan. 3.e. kasar bertugas untuk mengsintesis protin. licin menjadi tapak utama dalam sintesis lipid. yang melaluinya.e.4.r. Ini menyebabkan r.e. Demikian juga. menambahkan gula kepada protin untuk membentuk glikoprotin.e. contohnya. Ribosom pada e. termasuk fosfolipid e.) ‘Retikulum’ atau ‘jalinan’ endoplasma terdiri dari tiub berongga dan sistem terusan membran (terdiri daripada dwilapisan fosfolipid) yang saling bersambungan di dalam sitoplasma. Malah.4. licin. Kompleks ini menjalankan 3 fungsi utama: i. Retikulum endoplasma licin pula kelihatan demikian kerana tidak mempunyai ribosom pada bahagian-bahagian tiubnya. termasuklah protin membran. Ia terdiri daripada satu set karung-karung membran yang tercetus daripada membran r. Dalam menjalankan tugasnya. iii. Melakukan modifikasi pada sesetengah molekul. ii.9. dan membran-membran lain. cuma lebih leper. bentuknya adalah mirip r. . Membungkus bahan-bahan (seperti lipid.3. membrannya memuatkan enzim-enzim untuk sintesis lipid.10 . 3.r. Retikulum endoplasma kasar kelihatan demikian kerana kehadiran ribosom pada bahagian luar tiub dan terusannya. Sebaliknya. Kebanyakan sel eukariot mempunyai 2 jenis: (i) retikulum endoplasma kasar dan (ii) retikulum endoplasma licin :masing-masing dengan tugas berlainan. akan bercantum pada satu penghujung karung Kompleks Golgi dan menghamburkan bahan dibawa kedalam ruang kompleks tersebut.2 Kompleks Golgi Kompleks Golgi ialah pusat pemprosesan dan pembungkusan bahan-bahan. akan diangkut ke bahagian-bahagian lain sel atau ke membran plasma untuk dibawa keluar.

Kandungan kedua-dua vesikel bercampur.3. Semasa di kompleks Golgi. enzim-enzim ini di bungkus kedalam vesikel bermembran yang dipanggil lisosome (‘badan pelerai’). Bahan makanan digerakkan kedalam sitoplasma secara tersimpan dalam vakuol makanan (food vacuoles). 3. struktur pembawa ini tetap di kenali sebagai vesikel. Lisosom Lisosom ialah struktur vesikel yang mengandungi enzim penguraian.9. . Lisosom mengesan kehadiran vakoul makanan lalu ia bercantum dengannya. monosakarid dan sebagainya.3.9.11 . Lazimnya ia membawa protein berbagai.4 vesikel Tidak semua vesikel berisi enzim.4. dan enzim lisosom mengurai makanan untuk menjadi unit-unit mudah seperti asid amino. Molekul-molekul mudah ini meresap keluar dari lisosom ke sitosol (bahagian cairan sitoplasma) lalu memberi makanan kepada sel tersebut. Yang mana terisi dengan bahan-bahan lain. terutama enzim pencernaan yang mengurai protin. Lihat gambarajah dibawah dan kenalkan lokasi dan tugas setiap satu daripada organelorganel yang disebut diatas. Lisosom juga membantu sel dengan cara mencerna mikro organisma (berpotensi sebagai pembawa penyakit) dan organel yang rosak (seperti mitokondrion atau kloroplas).4. lemak dan karbohidrat menjadi subunit komponen masing-masing. 3.

Perhatikan dua lapisan membran dan susunan tilakoid yang nemjadikan granum. Dimanakah letaknya ‘krista’ dan ‘matriks’ ? Apakah tugas utama mitokondrion? 3. tidak pada sel tumbuhan.3.12 . Organe tetrsebut ialah” Kloroplas dan mitokondrion Perhatikan struktur sel tumbuhan umum (kiri) dan organel kloroplas yang dibesarkan. . Di sebelah kiri adalah struktur mitokondrion. 10 Terdapat beberapa organel yang hanya terdapat pada sel haiwan.

seperri mitokondrion.13 . Apakah tugas masing-masing? 3. 3. . sokongan dan pergerakan Perhatikan perletakan mikrotubul. mikrofilamen dan filament perantara yang memberi sokongan pada organel2 dalam sitoplasma.Plastid dan vakoul Plastid dan vakoul adalah 2 organel yang terdapat khususnya pada sel tumbuhan.11 Rangka-sito – untuk memberi bentuk.

3.12 dinding sel tumbuhan Dinding sel primer sitoplasma Dinding sel sekunder 3. .14 .

.3.15 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful