3.

TEORI SEL DAN ULTRASTRUKTUR SEL
3.0 Tajuk Kuliah Biologi Sel (BS):

a. Teori sel dan ultra struktur sel b. Komponen dan asas kimia sel c. struktur membrane sel d. Pengangkutan pasif dan aktifwalan aktiviti sel:

3.1 Pengenalan: “Hidupan” ialah keupayaan sesuatu entiti untuk bertindakbalas dengan persekitaran, bertumbuh dan membesar, memperbaiki, bergerak dan berupaya membiak (reproduce) dengan jayanya. 3.2 Apakah kaitan organisma hidupan dengan sel? Semua organisma, sama ada yang kecil seperti Euglena atau besar seperti gajah, terbina daripada satu atau lebih sel. Sel adalah unit terkecil organisma yang menjalankan berbagai tugas harian, terutama sekali dalam menentukan aliran tenaga yang teratur dan sempurna, supaya organisma itu dapat menjalankan aktiviti-aktiviti normal organisma hidupan. 3.3 Sel adalah berbeza dari segi saiz. Ada yang seni dan hanya dapat dilihat dengan bantuan mikroskop (lalu dipanggil ‘mikroorganisma’ atau ringkasnya, mikrob) dan ada pula yang besar, yakni organisma multisel at au majmuk (‘complex’). Contoh mikrob unisel ialah bakteria, Euglena, Paramecium, Amoeba dan sebagainya. Contoh organisma multisel pula ialah manusia, pokok, serangga, haiwan dan sebagainya. Sama ada bersaiz besar atau seni, kesemuanya terdiri atau terbina daripada satu (atau gandaan ribuan) unit asas yang dipanggil ‘sel’. Yakni, sesuatu organisma majmuk seperti manusia, sebenarnya terbina daripada jutaan unit-unit sel, bukan terdiri daripada satu sel yang besar. Selsel yang banyak akan membentuk tisu, organ, otot, tulang dan sebagainya sehingga membentuk organisma yang sempurna. Setiap satu sel seni ini akan menjalankan tugas-tugas tertentu di bawah sistem pengawalaturan yang sempurna supaya kesemua tugas biologi sesuatu oranisma berjalan dengan lancar dan teratur. Modul kuliah ini disediakan oleh Prof. Madya Dr. Faridah Abdullah untuk pelajar-pelajar BGY 1002 sahaja. Mana-mana bahagian nota ini tidak boleh di hasilkan semula tanpa mendapat izin penulis.
1

3..1

Apabila beliau membuat cerapan keatas tumbuhan hidup pula. Dari itu. tetapi tiada penjelasan lanjut di sertakan mengenai hal ini. 3. Buat pertama kalinya manusia menyedari tentang wujudnya makhluk hidupan seni yang sebelum ini tidak pernah dilihat oleh mata kasar. Van Leuwenhoek pula menggunakan sampel air untuk dicerap dibawah mikroskop. Beliau menyatakan yang tedapatnya hidupan seni yang hidup dan boleh bergerak (“animalcules”) di mana sesetengah organisma ini adalah sel tunggal ataupun unisel. Beliau teruja melihat yang ‘gabus’ sebenarnya bukanlah satu ‘benda’ yang sekata.4 Perkembangan Teori Sel Pengetahuan mengenai sel dan struktur-struktur seni hanya mula bertapak apabila terciptanya mikroskop. Sel-sel ini bukanlah statik. tercetuslah sebutan ‘sel’ untuk unit paling asas sesuatu organisma. malah menjalani aktiviti hidupan dengan sempurna. Pada tahun 1665. Robert Hooke telah berjaya mencipta mikroskop.. atau ‘cells’ dalam Bahasa Inggeris. Spesimen yang mula sekali dicerapnya dibawah mikroskop ialah gabus. beliau mendapati sel-sel tumbuhan ‘berisi cairan’. Pada era yang sama.Bagaimana dan sejak bilakah manusia mengetahui tentang wujudnya ‘sel’? Yang komponen– komponen pada Amoeba adalah sama dengan yang terdapat pada sel manusia? 3.2 . Mikroskop awal yang di gunakan oleh Robert Hook dan sel gabus yang di lihatnya. sebaliknya terdiri daripada puluhan ‘kotak-kotak’ kecil yang mengingatkannya kepada bilik tidur yang sempit rahib-rahib di biara.

Tidak terdapat perkembangan yang penting mengenai sel hinggalah 200 tahun kemudian. Saranan: sel haiwan mempunyai asas struktur yang mirip sel tumbuhan. Memerhati gabus. Pernyataan ini menjadi panduan sehingga hari ini. Theodore Schwann membuat cerapan keatas sel tulang rawan. melihat struktur ‘kotak-kotak’ kecil yang statik. Beliau merumuskan yang sel-sel haiwan adalah mirip tepat sel tumbuhan. Pada tahun 1889. Beliau seterusnya menyatakan yang sel adalah unit asas untuk semua tumbuhan dan haiwan. Perkembangan teori sel: Tahun 1665 Ahli Sains Robert Hooke Penemuan & Teori mencipta mikroskop. Semua sel datang daripada sel sebelumnya. Memerhatikan struktur bergerak (‘animalcules’) daripada sampel air. Perkembangan teori ini menjadi lebih mantap apabila Virchow membuat kesimpulan yang setiap satu organisma adalah gabungan berbilang unit sel.. Saranan: ada struktur hidupan yang terdiri daripada sel tunggal. Lewat 1660 an Anton Van Leuwenhock 1830 Theodore Schwann Memerhatikan sel rawan. dan semua sel datang daripada sel sebelumnya.3 . Setiap organisma adalah gabungan berbilang unit sel. lalu dipanggil ‘cell’. Lewat 1800 an Virchow 3.

Sebelum itu. komponen-komponen utama yang tedapat dalam setiap unit sel tidak berbeza. iaitu : 1. 3. prinsip mengenai teori sel moden telah dirumuskan. struktur pembawa maklumat warisan. Sel hati adalah bersegi. dan sel adalah unit berfungsi organisma multisel.5 Stuktur dan fungsi sel Setiap satu sel mempunyai bentuk yang tesendiri.4 . Semua sel terdiri daripada : (1) membran plasma (atau disebut juga sebagai membran sel). 3. sebenarnya terdapat 2 jenis sel di muka bumi ini – iaitu sel prokariot dan eukariot. sel kulit bahagian dalam pipi adalah leper dan sebagainya. ada mikroorganisma yang hanya terdiri daripada satu unit sel tetapi mampu melakukan aktiviti-aktiviti biologi dengan cekap dan sempurna seperti mana dilakukan organisma multisel. Setiap organisma hidup terbina daripada satu atau lebih sel 2. sitoplasma dan nukleus. sel saraf seperti seutas tali. Organisma hidupan yang paling kecil ialah sel tunggal. mengenai sitoplasma apabila mempelajari ultrastuktur sel (atau organel) yang memungkinkan pergerakan masuk-keluar bahan ke/dari sel dan mengenai nukleus sebagai persediaan bahagian genetik. sel otot berbentuk panjang. Haiwan unisel juga terdiri daripada membran plasma.. Semua sel terbentuk daripada sel yang wujud sebelumnya. dan (3) nukleus. 3. (2) sitoplasma yang mengandungi cairan dan beberapa organel penting. Terdapat 3 Prinsip Teori Sel. Walau apa pun bentuknya.Berasaskan perkembangan diatas. wajar di nyatakan yang walaupun sel adalah unit asas organisma hidup. Tidak lupa juga. Anda akan mempelajari lebih lanjut mengenai membran plasma apabila mempelajari sistem pengangkutan sel. sama seperti yang dinyatakan pada di atas.

iaitu ‘asid nukleik deoksiribos’. mempunyai struktur dalaman yang mudah (yakni organel yang paling minima). Sitoplasma sel prokariot adalah sekata dari segi rupa. Sebilangan besar bakteria tinggal dalam persekitaran cecair/ berair: dpd kolam kepada saluran darah manusia. 3. kecuali bakteria. dengan itu dinding sel (diulang: bukan membran sel) mestilah keras supaya dapat mengawal kemasukan air persekitaran dan mencegah sel daripada dibanjiri air dan pecah. Saiz . deoxyribose nucleic acid) umumnya terapat sebagai berlingkaran (‘coiled’). organisma hidupan terbahagi kepada 2 kumpulan berasaskan rekabentuk selnya. Virus tidak termasuk dalam salah satu daripada 2 kumpulan diatas kerana status nya sebagai ‘orgqanisma hidup’ tidak seperti yang lain kerana cirinya yang ‘hidup hanya apabila berada dalam perumah’. Sesetengah bakteria mempunyai satu lapisan lendir pada dinding selnya. 3.5 . dinding sel berpori dan membenarkan pergerakan masuk keluar bahan-bahan.mikroskopik (panjang <5 mikrometer atau m). Sel pada organisma kumpulan ini mempunyai nukleus yang terbendung dengan kemas oleh membran/sampul/dinding nukleus. 3. terlekat pada membran plasma dan tertumpu pada satu kawasan khusus yang dipanggil nukleod.7 Rumusan sel prokariot: 1.6 Jenis sel : Prokariot dan Eukariot Secara keseluruhan. namun pergerakan ini dikawal oleh membran plasma yang terdapat bersebelahan dinding sel. • Prokariot di wakili oleh bacteria dan rumpair biru-hijau. 4. sesetengah bakteria mempunyai lapisan polisakarid yang mencegah sel darah putih daripada memusnahkannya. yakni prokariot (sebelum nukleus) dan eukariot (nukleus sebenar). diselubungi oleh dinding sel yang berstruktur dan agak keras/tegar. 2..3. • Eukariot di wakili oleh semua bentuk hidupan. Organisma kumpulan ini tidak mempunyai sampul (atau dinding) nukleus. tidak mempunyai selaput /membran yang mengasingkan nukleod daripada sitoplasma. Bahan genetik (DNA.

Nukleus 2. Lihat gambarajah sel haiwan dibawah dan perhatikan kedudukan organel yang disebutkan diatas..8 Sel eukariot Saiz lebih besar (>10 m garispusat). Semua sel eukariot mengandungi organel-organel berikut: 1. 3. mempunyai berbagai organel bermembran yang memberi bentuk dan memberi sumbangan kepada fungsi organisasi bahagian dalaman sel. Jalinan/ Retikulum endoplasma 4. ribosom # walaupun terdapat organel yang sama. kompleks Golgi 5. Vesikel 6. Bahagian dalaman sel eukariot terdiri daripada nukleus dan sitoplasma. Paling ketara sel haiwan dan sel tumbuhan.Gambarajah sel bakterium (3-D): 3. rupabentuk sel eukariot tidak semestinya sama. Mitokondrion 3.6 .

7 .Contoh 2 organisme unisel: 1. Paramecium 3. Euglena 2..

pori membantu mengawal aliran maklumat ke/dari nukleus. Sampul nukleus mempunyai sambungan dengan retikulum endoplasma (dan seterusnya dengan membran organel-organel lain).8 .9 Nukleus: Pusat Kawalan Sel Nukleus terdiri daripada DNA.9. iaitu bahan genetik untuk semua sel yang hidup.1 Sampul nukeus . Dengan cara ini.. ion dan molekul kecil seperti ATP boleh menelusi pori secara bebas. iaitu: 1 1.pembentuk sempadan nukleus/sitoplasma : terdiri dari 2 lapisan membran yang dipenuhi oleh liang atau pori (lihat gambarajah diatas).3. sampul nukleus 2. nukleolus nukleolus 3. kromatin 3. Dari segi fizikal ianya terbahagi kepada 3 komponen. Air. tetapi molekul besar terutamanya protin dan RNA (ribonucleic acid atau Asid nukleik ribosa) hanya boleh telus melalui pengawalaturan tertentu. 3.

maklumat genetik dari DNA disalin oleh molekul RNA yang bergerak ke arah sitoplasma melalui pori nucleus. Umumnya. Setibanya RNA di ribosom (pada sitoplasma). ini ialah ‘nukleolus’ atau nukleus kecil. dan struktur padat ini dapat di lihat dengan jelas melalui mikroskop cahaya.9. pada nukleolus terdapat DNA (yang mengandungi gen untuk ribosom RNA). Para saintis awal menggelarnya ‘kromatin’ atau ‘bahan berwarna’. Segala proses yang berlaku di sitoplasma sebenarnya adalah mengikut arahan yang ter‘kod’ pada DNA. maklumat ini akan di gunakan oleh ribosom untuk mengarah sintesis protin. 3. Dalam keadaan biasa. ia dihimpun dengan rRNA untuk membina subunit-subunit ribosom.. kromosom adalah urat-urat panjang yang berlingkaran sesama sendiri.2 kromatin .tapak-kerja pembinaan subunit ribosom : di bawah mikroskop. sementara kebanyakan aktiviti sel berlaku di sitoplasma. kebanyakan nukleus eukariot akan menunjukkan satu kawasan kecil yang lebih gelap daripada nukleus umum.3 nukleolus . Hari ini. 3. Apabila sel bersedia untuk membahagi semasa fasa tumbesaran. Organel dalam sitoplasma sel eukariot sila senaraikan. Subunit yang baru ini akan seterusnya bergerak keluar menelusi pori membran nukleus untuk balik ke sitoplasma. iaitu molekul DNA (deoxyribose nucleic acid atau Asid nukleik deoksiribosa) yang terikat secara kompleks dengan protin tertentu.3. Ribosom ialah partikel kecil yang terdiri daripada RNA dan protin (‘RNA ribosom’ atau rRNA). dengan itu mestilah ada molekul-molekul tertentu yang berfungsi sebagai pembawa maklumat dan yang sentiasa masuk-keluar dalam proses saling bertukar maklumat antara nukleus dan sitoplasma.9.9 .4.bahan perwarisan : keseluruhan nukleus dikenali sebagai organel yang berwarna lebih gelap daripada sitoplasma apabila di cerap melalui mikroskop cahaya.9. bahan tersebut dikenalpasti sebagai kromosom. Nukleolus ialah ‘tapak-kerja’ dimana protin daripada sitoplasma dibawa masuk kedalam nukleus dan menuju ke nukleolus. kromosom tersebut akan menjadi mampat dan kelihatan pendek. Oleh kerana DNA berada di nukleus sahaja. Ia adalah tapak untuk sintesis ribosom. 3. Di sini. Contohnya.

ii. .) ‘Retikulum’ atau ‘jalinan’ endoplasma terdiri dari tiub berongga dan sistem terusan membran (terdiri daripada dwilapisan fosfolipid) yang saling bersambungan di dalam sitoplasma. bentuknya adalah mirip r. termasuk fosfolipid e. kedalam vesikel berasingan. licin. Ia terdiri daripada satu set karung-karung membran yang tercetus daripada membran r. vesikel yang datangnya daripada r.e.9. Membungkus bahan-bahan (seperti lipid.2 Kompleks Golgi Kompleks Golgi ialah pusat pemprosesan dan pembungkusan bahan-bahan.e.e. mengasingkan protin dan lipid yang diterima daripada r. bahan-bahan akan bergerak kearah penghujung karung dimana membran akan membulat dan seterusnya berpisah sebagai vesikel (sambil mengandungkan bahan tertentu) daripada induk Golgi. Kompleks ini menjalankan 3 fungsi utama: i. iii. Kebanyakan sel eukariot mempunyai 2 jenis: (i) retikulum endoplasma kasar dan (ii) retikulum endoplasma licin :masing-masing dengan tugas berlainan. cuma lebih leper. Ini menyebabkan r. membrannya memuatkan enzim-enzim untuk sintesis lipid. akan bercantum pada satu penghujung karung Kompleks Golgi dan menghamburkan bahan dibawa kedalam ruang kompleks tersebut.9. menambahkan gula kepada protin untuk membentuk glikoprotin. termasuklah protin membran. Sebaliknya. Demikian juga.10 .3. Retikulum endoplasma kasar kelihatan demikian kerana kehadiran ribosom pada bahagian luar tiub dan terusannya. protin dan molekul kompleks yang lain) ke dalam vesikel. Malah. yang melaluinya.4. Retikulum endoplasma licin pula kelihatan demikian kerana tidak mempunyai ribosom pada bahagian-bahagian tiubnya.4. setelah pemprosesan berlaku di dalam ruang kompleks Golgi. Dalam menjalankan tugasnya.1 retikulum endoplasma (r. licin menjadi tapak utama dalam sintesis lipid.e.r.r. dan membran-membran lain. contohnya. Ribosom pada e.e. 3. 3. akan diangkut ke bahagian-bahagian lain sel atau ke membran plasma untuk dibawa keluar. kasar bertugas untuk mengsintesis protin. Melakukan modifikasi pada sesetengah molekul.e.

3. Lisosom juga membantu sel dengan cara mencerna mikro organisma (berpotensi sebagai pembawa penyakit) dan organel yang rosak (seperti mitokondrion atau kloroplas). Molekul-molekul mudah ini meresap keluar dari lisosom ke sitosol (bahagian cairan sitoplasma) lalu memberi makanan kepada sel tersebut. struktur pembawa ini tetap di kenali sebagai vesikel. Lihat gambarajah dibawah dan kenalkan lokasi dan tugas setiap satu daripada organelorganel yang disebut diatas.4. Yang mana terisi dengan bahan-bahan lain. monosakarid dan sebagainya. Semasa di kompleks Golgi. terutama enzim pencernaan yang mengurai protin.9. Kandungan kedua-dua vesikel bercampur.4. Bahan makanan digerakkan kedalam sitoplasma secara tersimpan dalam vakuol makanan (food vacuoles). 3.3.4 vesikel Tidak semua vesikel berisi enzim. enzim-enzim ini di bungkus kedalam vesikel bermembran yang dipanggil lisosome (‘badan pelerai’).9. lemak dan karbohidrat menjadi subunit komponen masing-masing.11 . Lazimnya ia membawa protein berbagai. dan enzim lisosom mengurai makanan untuk menjadi unit-unit mudah seperti asid amino. Lisosom mengesan kehadiran vakoul makanan lalu ia bercantum dengannya. 3. . Lisosom Lisosom ialah struktur vesikel yang mengandungi enzim penguraian.

12 . 10 Terdapat beberapa organel yang hanya terdapat pada sel haiwan. Dimanakah letaknya ‘krista’ dan ‘matriks’ ? Apakah tugas utama mitokondrion? 3. Perhatikan dua lapisan membran dan susunan tilakoid yang nemjadikan granum. . Organe tetrsebut ialah” Kloroplas dan mitokondrion Perhatikan struktur sel tumbuhan umum (kiri) dan organel kloroplas yang dibesarkan. Di sebelah kiri adalah struktur mitokondrion. tidak pada sel tumbuhan.3.

mikrofilamen dan filament perantara yang memberi sokongan pada organel2 dalam sitoplasma. Apakah tugas masing-masing? 3.13 . seperri mitokondrion.Plastid dan vakoul Plastid dan vakoul adalah 2 organel yang terdapat khususnya pada sel tumbuhan. 3. sokongan dan pergerakan Perhatikan perletakan mikrotubul.11 Rangka-sito – untuk memberi bentuk. .

3.14 .12 dinding sel tumbuhan Dinding sel primer sitoplasma Dinding sel sekunder 3. .

.15 .3.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful