3.

TEORI SEL DAN ULTRASTRUKTUR SEL
3.0 Tajuk Kuliah Biologi Sel (BS):

a. Teori sel dan ultra struktur sel b. Komponen dan asas kimia sel c. struktur membrane sel d. Pengangkutan pasif dan aktifwalan aktiviti sel:

3.1 Pengenalan: “Hidupan” ialah keupayaan sesuatu entiti untuk bertindakbalas dengan persekitaran, bertumbuh dan membesar, memperbaiki, bergerak dan berupaya membiak (reproduce) dengan jayanya. 3.2 Apakah kaitan organisma hidupan dengan sel? Semua organisma, sama ada yang kecil seperti Euglena atau besar seperti gajah, terbina daripada satu atau lebih sel. Sel adalah unit terkecil organisma yang menjalankan berbagai tugas harian, terutama sekali dalam menentukan aliran tenaga yang teratur dan sempurna, supaya organisma itu dapat menjalankan aktiviti-aktiviti normal organisma hidupan. 3.3 Sel adalah berbeza dari segi saiz. Ada yang seni dan hanya dapat dilihat dengan bantuan mikroskop (lalu dipanggil ‘mikroorganisma’ atau ringkasnya, mikrob) dan ada pula yang besar, yakni organisma multisel at au majmuk (‘complex’). Contoh mikrob unisel ialah bakteria, Euglena, Paramecium, Amoeba dan sebagainya. Contoh organisma multisel pula ialah manusia, pokok, serangga, haiwan dan sebagainya. Sama ada bersaiz besar atau seni, kesemuanya terdiri atau terbina daripada satu (atau gandaan ribuan) unit asas yang dipanggil ‘sel’. Yakni, sesuatu organisma majmuk seperti manusia, sebenarnya terbina daripada jutaan unit-unit sel, bukan terdiri daripada satu sel yang besar. Selsel yang banyak akan membentuk tisu, organ, otot, tulang dan sebagainya sehingga membentuk organisma yang sempurna. Setiap satu sel seni ini akan menjalankan tugas-tugas tertentu di bawah sistem pengawalaturan yang sempurna supaya kesemua tugas biologi sesuatu oranisma berjalan dengan lancar dan teratur. Modul kuliah ini disediakan oleh Prof. Madya Dr. Faridah Abdullah untuk pelajar-pelajar BGY 1002 sahaja. Mana-mana bahagian nota ini tidak boleh di hasilkan semula tanpa mendapat izin penulis.
1

3..1

3. Beliau teruja melihat yang ‘gabus’ sebenarnya bukanlah satu ‘benda’ yang sekata. Robert Hooke telah berjaya mencipta mikroskop. beliau mendapati sel-sel tumbuhan ‘berisi cairan’. Van Leuwenhoek pula menggunakan sampel air untuk dicerap dibawah mikroskop. Pada tahun 1665. Dari itu. sebaliknya terdiri daripada puluhan ‘kotak-kotak’ kecil yang mengingatkannya kepada bilik tidur yang sempit rahib-rahib di biara.. Apabila beliau membuat cerapan keatas tumbuhan hidup pula. Sel-sel ini bukanlah statik. Pada era yang sama.2 .4 Perkembangan Teori Sel Pengetahuan mengenai sel dan struktur-struktur seni hanya mula bertapak apabila terciptanya mikroskop. Beliau menyatakan yang tedapatnya hidupan seni yang hidup dan boleh bergerak (“animalcules”) di mana sesetengah organisma ini adalah sel tunggal ataupun unisel. Mikroskop awal yang di gunakan oleh Robert Hook dan sel gabus yang di lihatnya. tetapi tiada penjelasan lanjut di sertakan mengenai hal ini. Buat pertama kalinya manusia menyedari tentang wujudnya makhluk hidupan seni yang sebelum ini tidak pernah dilihat oleh mata kasar. malah menjalani aktiviti hidupan dengan sempurna. Spesimen yang mula sekali dicerapnya dibawah mikroskop ialah gabus. atau ‘cells’ dalam Bahasa Inggeris. tercetuslah sebutan ‘sel’ untuk unit paling asas sesuatu organisma.Bagaimana dan sejak bilakah manusia mengetahui tentang wujudnya ‘sel’? Yang komponen– komponen pada Amoeba adalah sama dengan yang terdapat pada sel manusia? 3.

Lewat 1800 an Virchow 3. Perkembangan teori sel: Tahun 1665 Ahli Sains Robert Hooke Penemuan & Teori mencipta mikroskop.. Lewat 1660 an Anton Van Leuwenhock 1830 Theodore Schwann Memerhatikan sel rawan.3 . Perkembangan teori ini menjadi lebih mantap apabila Virchow membuat kesimpulan yang setiap satu organisma adalah gabungan berbilang unit sel. Beliau merumuskan yang sel-sel haiwan adalah mirip tepat sel tumbuhan. Memerhatikan struktur bergerak (‘animalcules’) daripada sampel air. dan semua sel datang daripada sel sebelumnya. Pada tahun 1889. Memerhati gabus. Semua sel datang daripada sel sebelumnya. Saranan: ada struktur hidupan yang terdiri daripada sel tunggal. Beliau seterusnya menyatakan yang sel adalah unit asas untuk semua tumbuhan dan haiwan. Saranan: sel haiwan mempunyai asas struktur yang mirip sel tumbuhan. Setiap organisma adalah gabungan berbilang unit sel. Pernyataan ini menjadi panduan sehingga hari ini. melihat struktur ‘kotak-kotak’ kecil yang statik.Tidak terdapat perkembangan yang penting mengenai sel hinggalah 200 tahun kemudian. lalu dipanggil ‘cell’. Theodore Schwann membuat cerapan keatas sel tulang rawan.

dan (3) nukleus.5 Stuktur dan fungsi sel Setiap satu sel mempunyai bentuk yang tesendiri. sebenarnya terdapat 2 jenis sel di muka bumi ini – iaitu sel prokariot dan eukariot. Anda akan mempelajari lebih lanjut mengenai membran plasma apabila mempelajari sistem pengangkutan sel. prinsip mengenai teori sel moden telah dirumuskan. komponen-komponen utama yang tedapat dalam setiap unit sel tidak berbeza. Semua sel terdiri daripada : (1) membran plasma (atau disebut juga sebagai membran sel). dan sel adalah unit berfungsi organisma multisel. sel kulit bahagian dalam pipi adalah leper dan sebagainya. Tidak lupa juga. mengenai sitoplasma apabila mempelajari ultrastuktur sel (atau organel) yang memungkinkan pergerakan masuk-keluar bahan ke/dari sel dan mengenai nukleus sebagai persediaan bahagian genetik. sel saraf seperti seutas tali. Terdapat 3 Prinsip Teori Sel. struktur pembawa maklumat warisan. sama seperti yang dinyatakan pada di atas. sitoplasma dan nukleus. Semua sel terbentuk daripada sel yang wujud sebelumnya. wajar di nyatakan yang walaupun sel adalah unit asas organisma hidup. Walau apa pun bentuknya. Organisma hidupan yang paling kecil ialah sel tunggal. iaitu : 1.4 . (2) sitoplasma yang mengandungi cairan dan beberapa organel penting. Haiwan unisel juga terdiri daripada membran plasma. 3.. 3. 3. sel otot berbentuk panjang. ada mikroorganisma yang hanya terdiri daripada satu unit sel tetapi mampu melakukan aktiviti-aktiviti biologi dengan cekap dan sempurna seperti mana dilakukan organisma multisel. Sel hati adalah bersegi. Sebelum itu.Berasaskan perkembangan diatas. Setiap organisma hidup terbina daripada satu atau lebih sel 2.

Virus tidak termasuk dalam salah satu daripada 2 kumpulan diatas kerana status nya sebagai ‘orgqanisma hidup’ tidak seperti yang lain kerana cirinya yang ‘hidup hanya apabila berada dalam perumah’. Sitoplasma sel prokariot adalah sekata dari segi rupa.7 Rumusan sel prokariot: 1. 4. iaitu ‘asid nukleik deoksiribos’. 3. terlekat pada membran plasma dan tertumpu pada satu kawasan khusus yang dipanggil nukleod.mikroskopik (panjang <5 mikrometer atau m). organisma hidupan terbahagi kepada 2 kumpulan berasaskan rekabentuk selnya. tidak mempunyai selaput /membran yang mengasingkan nukleod daripada sitoplasma.5 . deoxyribose nucleic acid) umumnya terapat sebagai berlingkaran (‘coiled’). 3. Sel pada organisma kumpulan ini mempunyai nukleus yang terbendung dengan kemas oleh membran/sampul/dinding nukleus.. • Eukariot di wakili oleh semua bentuk hidupan. dengan itu dinding sel (diulang: bukan membran sel) mestilah keras supaya dapat mengawal kemasukan air persekitaran dan mencegah sel daripada dibanjiri air dan pecah. Organisma kumpulan ini tidak mempunyai sampul (atau dinding) nukleus. Saiz .6 Jenis sel : Prokariot dan Eukariot Secara keseluruhan. mempunyai struktur dalaman yang mudah (yakni organel yang paling minima). Sesetengah bakteria mempunyai satu lapisan lendir pada dinding selnya. kecuali bakteria. dinding sel berpori dan membenarkan pergerakan masuk keluar bahan-bahan. diselubungi oleh dinding sel yang berstruktur dan agak keras/tegar. • Prokariot di wakili oleh bacteria dan rumpair biru-hijau. yakni prokariot (sebelum nukleus) dan eukariot (nukleus sebenar).3. Sebilangan besar bakteria tinggal dalam persekitaran cecair/ berair: dpd kolam kepada saluran darah manusia. Bahan genetik (DNA. 3. namun pergerakan ini dikawal oleh membran plasma yang terdapat bersebelahan dinding sel. 2. sesetengah bakteria mempunyai lapisan polisakarid yang mencegah sel darah putih daripada memusnahkannya.

ribosom # walaupun terdapat organel yang sama. Paling ketara sel haiwan dan sel tumbuhan.Gambarajah sel bakterium (3-D): 3. Mitokondrion 3.8 Sel eukariot Saiz lebih besar (>10 m garispusat). rupabentuk sel eukariot tidak semestinya sama. Semua sel eukariot mengandungi organel-organel berikut: 1. kompleks Golgi 5. Bahagian dalaman sel eukariot terdiri daripada nukleus dan sitoplasma. Jalinan/ Retikulum endoplasma 4. mempunyai berbagai organel bermembran yang memberi bentuk dan memberi sumbangan kepada fungsi organisasi bahagian dalaman sel. 3.6 . Lihat gambarajah sel haiwan dibawah dan perhatikan kedudukan organel yang disebutkan diatas. Nukleus 2. Vesikel 6..

7 . Paramecium 3. Euglena 2..Contoh 2 organisme unisel: 1.

3. Air..1 Sampul nukeus .9. iaitu bahan genetik untuk semua sel yang hidup. nukleolus nukleolus 3. Dari segi fizikal ianya terbahagi kepada 3 komponen.pembentuk sempadan nukleus/sitoplasma : terdiri dari 2 lapisan membran yang dipenuhi oleh liang atau pori (lihat gambarajah diatas).3. pori membantu mengawal aliran maklumat ke/dari nukleus.8 . Dengan cara ini. tetapi molekul besar terutamanya protin dan RNA (ribonucleic acid atau Asid nukleik ribosa) hanya boleh telus melalui pengawalaturan tertentu.9 Nukleus: Pusat Kawalan Sel Nukleus terdiri daripada DNA. sampul nukleus 2. iaitu: 1 1. Sampul nukleus mempunyai sambungan dengan retikulum endoplasma (dan seterusnya dengan membran organel-organel lain). kromatin 3. ion dan molekul kecil seperti ATP boleh menelusi pori secara bebas.

4. Setibanya RNA di ribosom (pada sitoplasma). Subunit yang baru ini akan seterusnya bergerak keluar menelusi pori membran nukleus untuk balik ke sitoplasma. maklumat genetik dari DNA disalin oleh molekul RNA yang bergerak ke arah sitoplasma melalui pori nucleus. pada nukleolus terdapat DNA (yang mengandungi gen untuk ribosom RNA). Nukleolus ialah ‘tapak-kerja’ dimana protin daripada sitoplasma dibawa masuk kedalam nukleus dan menuju ke nukleolus.tapak-kerja pembinaan subunit ribosom : di bawah mikroskop. dengan itu mestilah ada molekul-molekul tertentu yang berfungsi sebagai pembawa maklumat dan yang sentiasa masuk-keluar dalam proses saling bertukar maklumat antara nukleus dan sitoplasma. Apabila sel bersedia untuk membahagi semasa fasa tumbesaran. ia dihimpun dengan rRNA untuk membina subunit-subunit ribosom.3 nukleolus . Para saintis awal menggelarnya ‘kromatin’ atau ‘bahan berwarna’. dan struktur padat ini dapat di lihat dengan jelas melalui mikroskop cahaya. Dalam keadaan biasa. 3. Organel dalam sitoplasma sel eukariot sila senaraikan. Contohnya. kebanyakan nukleus eukariot akan menunjukkan satu kawasan kecil yang lebih gelap daripada nukleus umum.9 . Ia adalah tapak untuk sintesis ribosom. iaitu molekul DNA (deoxyribose nucleic acid atau Asid nukleik deoksiribosa) yang terikat secara kompleks dengan protin tertentu.9. ini ialah ‘nukleolus’ atau nukleus kecil.9.bahan perwarisan : keseluruhan nukleus dikenali sebagai organel yang berwarna lebih gelap daripada sitoplasma apabila di cerap melalui mikroskop cahaya.2 kromatin . 3. kromosom adalah urat-urat panjang yang berlingkaran sesama sendiri. 3. Oleh kerana DNA berada di nukleus sahaja. kromosom tersebut akan menjadi mampat dan kelihatan pendek.3. sementara kebanyakan aktiviti sel berlaku di sitoplasma. maklumat ini akan di gunakan oleh ribosom untuk mengarah sintesis protin. Ribosom ialah partikel kecil yang terdiri daripada RNA dan protin (‘RNA ribosom’ atau rRNA). bahan tersebut dikenalpasti sebagai kromosom. Segala proses yang berlaku di sitoplasma sebenarnya adalah mengikut arahan yang ter‘kod’ pada DNA. Umumnya.. Di sini.9. Hari ini.

Melakukan modifikasi pada sesetengah molekul. protin dan molekul kompleks yang lain) ke dalam vesikel. dan membran-membran lain. Ia terdiri daripada satu set karung-karung membran yang tercetus daripada membran r. Kompleks ini menjalankan 3 fungsi utama: i.e. bentuknya adalah mirip r. termasuklah protin membran.e.2 Kompleks Golgi Kompleks Golgi ialah pusat pemprosesan dan pembungkusan bahan-bahan.4. termasuk fosfolipid e.9. vesikel yang datangnya daripada r.r. Demikian juga. yang melaluinya.4. kasar bertugas untuk mengsintesis protin. 3. Membungkus bahan-bahan (seperti lipid. cuma lebih leper.10 . Ribosom pada e.e. ii. Ini menyebabkan r. Kebanyakan sel eukariot mempunyai 2 jenis: (i) retikulum endoplasma kasar dan (ii) retikulum endoplasma licin :masing-masing dengan tugas berlainan. akan bercantum pada satu penghujung karung Kompleks Golgi dan menghamburkan bahan dibawa kedalam ruang kompleks tersebut. Retikulum endoplasma kasar kelihatan demikian kerana kehadiran ribosom pada bahagian luar tiub dan terusannya.) ‘Retikulum’ atau ‘jalinan’ endoplasma terdiri dari tiub berongga dan sistem terusan membran (terdiri daripada dwilapisan fosfolipid) yang saling bersambungan di dalam sitoplasma. Sebaliknya. licin.r.1 retikulum endoplasma (r.3. contohnya. .e.9. licin menjadi tapak utama dalam sintesis lipid. setelah pemprosesan berlaku di dalam ruang kompleks Golgi.e. akan diangkut ke bahagian-bahagian lain sel atau ke membran plasma untuk dibawa keluar. mengasingkan protin dan lipid yang diterima daripada r. Dalam menjalankan tugasnya. kedalam vesikel berasingan. iii. Retikulum endoplasma licin pula kelihatan demikian kerana tidak mempunyai ribosom pada bahagian-bahagian tiubnya. menambahkan gula kepada protin untuk membentuk glikoprotin. 3.e. Malah. bahan-bahan akan bergerak kearah penghujung karung dimana membran akan membulat dan seterusnya berpisah sebagai vesikel (sambil mengandungkan bahan tertentu) daripada induk Golgi. membrannya memuatkan enzim-enzim untuk sintesis lipid.

4 vesikel Tidak semua vesikel berisi enzim. dan enzim lisosom mengurai makanan untuk menjadi unit-unit mudah seperti asid amino. enzim-enzim ini di bungkus kedalam vesikel bermembran yang dipanggil lisosome (‘badan pelerai’). .11 . Lihat gambarajah dibawah dan kenalkan lokasi dan tugas setiap satu daripada organelorganel yang disebut diatas.4.3. Semasa di kompleks Golgi. struktur pembawa ini tetap di kenali sebagai vesikel. Lazimnya ia membawa protein berbagai. Bahan makanan digerakkan kedalam sitoplasma secara tersimpan dalam vakuol makanan (food vacuoles). Molekul-molekul mudah ini meresap keluar dari lisosom ke sitosol (bahagian cairan sitoplasma) lalu memberi makanan kepada sel tersebut. monosakarid dan sebagainya.9. terutama enzim pencernaan yang mengurai protin.9. Lisosom mengesan kehadiran vakoul makanan lalu ia bercantum dengannya.4. 3.3. Yang mana terisi dengan bahan-bahan lain. lemak dan karbohidrat menjadi subunit komponen masing-masing. Kandungan kedua-dua vesikel bercampur. Lisosom juga membantu sel dengan cara mencerna mikro organisma (berpotensi sebagai pembawa penyakit) dan organel yang rosak (seperti mitokondrion atau kloroplas). 3. Lisosom Lisosom ialah struktur vesikel yang mengandungi enzim penguraian.

Dimanakah letaknya ‘krista’ dan ‘matriks’ ? Apakah tugas utama mitokondrion? 3. tidak pada sel tumbuhan. Organe tetrsebut ialah” Kloroplas dan mitokondrion Perhatikan struktur sel tumbuhan umum (kiri) dan organel kloroplas yang dibesarkan. . Perhatikan dua lapisan membran dan susunan tilakoid yang nemjadikan granum. 10 Terdapat beberapa organel yang hanya terdapat pada sel haiwan. Di sebelah kiri adalah struktur mitokondrion.3.12 .

3. sokongan dan pergerakan Perhatikan perletakan mikrotubul.11 Rangka-sito – untuk memberi bentuk. mikrofilamen dan filament perantara yang memberi sokongan pada organel2 dalam sitoplasma. .13 .Plastid dan vakoul Plastid dan vakoul adalah 2 organel yang terdapat khususnya pada sel tumbuhan. seperri mitokondrion. Apakah tugas masing-masing? 3.

14 .3. .12 dinding sel tumbuhan Dinding sel primer sitoplasma Dinding sel sekunder 3.

15 . .3.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful