3.

TEORI SEL DAN ULTRASTRUKTUR SEL
3.0 Tajuk Kuliah Biologi Sel (BS):

a. Teori sel dan ultra struktur sel b. Komponen dan asas kimia sel c. struktur membrane sel d. Pengangkutan pasif dan aktifwalan aktiviti sel:

3.1 Pengenalan: “Hidupan” ialah keupayaan sesuatu entiti untuk bertindakbalas dengan persekitaran, bertumbuh dan membesar, memperbaiki, bergerak dan berupaya membiak (reproduce) dengan jayanya. 3.2 Apakah kaitan organisma hidupan dengan sel? Semua organisma, sama ada yang kecil seperti Euglena atau besar seperti gajah, terbina daripada satu atau lebih sel. Sel adalah unit terkecil organisma yang menjalankan berbagai tugas harian, terutama sekali dalam menentukan aliran tenaga yang teratur dan sempurna, supaya organisma itu dapat menjalankan aktiviti-aktiviti normal organisma hidupan. 3.3 Sel adalah berbeza dari segi saiz. Ada yang seni dan hanya dapat dilihat dengan bantuan mikroskop (lalu dipanggil ‘mikroorganisma’ atau ringkasnya, mikrob) dan ada pula yang besar, yakni organisma multisel at au majmuk (‘complex’). Contoh mikrob unisel ialah bakteria, Euglena, Paramecium, Amoeba dan sebagainya. Contoh organisma multisel pula ialah manusia, pokok, serangga, haiwan dan sebagainya. Sama ada bersaiz besar atau seni, kesemuanya terdiri atau terbina daripada satu (atau gandaan ribuan) unit asas yang dipanggil ‘sel’. Yakni, sesuatu organisma majmuk seperti manusia, sebenarnya terbina daripada jutaan unit-unit sel, bukan terdiri daripada satu sel yang besar. Selsel yang banyak akan membentuk tisu, organ, otot, tulang dan sebagainya sehingga membentuk organisma yang sempurna. Setiap satu sel seni ini akan menjalankan tugas-tugas tertentu di bawah sistem pengawalaturan yang sempurna supaya kesemua tugas biologi sesuatu oranisma berjalan dengan lancar dan teratur. Modul kuliah ini disediakan oleh Prof. Madya Dr. Faridah Abdullah untuk pelajar-pelajar BGY 1002 sahaja. Mana-mana bahagian nota ini tidak boleh di hasilkan semula tanpa mendapat izin penulis.
1

3..1

Dari itu. 3. Pada tahun 1665. tercetuslah sebutan ‘sel’ untuk unit paling asas sesuatu organisma.Bagaimana dan sejak bilakah manusia mengetahui tentang wujudnya ‘sel’? Yang komponen– komponen pada Amoeba adalah sama dengan yang terdapat pada sel manusia? 3. Beliau teruja melihat yang ‘gabus’ sebenarnya bukanlah satu ‘benda’ yang sekata. Beliau menyatakan yang tedapatnya hidupan seni yang hidup dan boleh bergerak (“animalcules”) di mana sesetengah organisma ini adalah sel tunggal ataupun unisel. malah menjalani aktiviti hidupan dengan sempurna. Buat pertama kalinya manusia menyedari tentang wujudnya makhluk hidupan seni yang sebelum ini tidak pernah dilihat oleh mata kasar. atau ‘cells’ dalam Bahasa Inggeris.2 . Robert Hooke telah berjaya mencipta mikroskop. tetapi tiada penjelasan lanjut di sertakan mengenai hal ini. Mikroskop awal yang di gunakan oleh Robert Hook dan sel gabus yang di lihatnya. beliau mendapati sel-sel tumbuhan ‘berisi cairan’. Pada era yang sama. Van Leuwenhoek pula menggunakan sampel air untuk dicerap dibawah mikroskop.. sebaliknya terdiri daripada puluhan ‘kotak-kotak’ kecil yang mengingatkannya kepada bilik tidur yang sempit rahib-rahib di biara. Sel-sel ini bukanlah statik.4 Perkembangan Teori Sel Pengetahuan mengenai sel dan struktur-struktur seni hanya mula bertapak apabila terciptanya mikroskop. Apabila beliau membuat cerapan keatas tumbuhan hidup pula. Spesimen yang mula sekali dicerapnya dibawah mikroskop ialah gabus.

dan semua sel datang daripada sel sebelumnya. Perkembangan teori ini menjadi lebih mantap apabila Virchow membuat kesimpulan yang setiap satu organisma adalah gabungan berbilang unit sel. melihat struktur ‘kotak-kotak’ kecil yang statik. Beliau seterusnya menyatakan yang sel adalah unit asas untuk semua tumbuhan dan haiwan. Pada tahun 1889. Saranan: sel haiwan mempunyai asas struktur yang mirip sel tumbuhan.Tidak terdapat perkembangan yang penting mengenai sel hinggalah 200 tahun kemudian. Pernyataan ini menjadi panduan sehingga hari ini. Perkembangan teori sel: Tahun 1665 Ahli Sains Robert Hooke Penemuan & Teori mencipta mikroskop. Semua sel datang daripada sel sebelumnya. Theodore Schwann membuat cerapan keatas sel tulang rawan.3 . Lewat 1800 an Virchow 3. Memerhati gabus.. Lewat 1660 an Anton Van Leuwenhock 1830 Theodore Schwann Memerhatikan sel rawan. Saranan: ada struktur hidupan yang terdiri daripada sel tunggal. lalu dipanggil ‘cell’. Setiap organisma adalah gabungan berbilang unit sel. Beliau merumuskan yang sel-sel haiwan adalah mirip tepat sel tumbuhan. Memerhatikan struktur bergerak (‘animalcules’) daripada sampel air.

4 .. komponen-komponen utama yang tedapat dalam setiap unit sel tidak berbeza. dan (3) nukleus. Semua sel terdiri daripada : (1) membran plasma (atau disebut juga sebagai membran sel).Berasaskan perkembangan diatas. sebenarnya terdapat 2 jenis sel di muka bumi ini – iaitu sel prokariot dan eukariot. sitoplasma dan nukleus. Tidak lupa juga. mengenai sitoplasma apabila mempelajari ultrastuktur sel (atau organel) yang memungkinkan pergerakan masuk-keluar bahan ke/dari sel dan mengenai nukleus sebagai persediaan bahagian genetik. Terdapat 3 Prinsip Teori Sel. sel saraf seperti seutas tali. Walau apa pun bentuknya. Setiap organisma hidup terbina daripada satu atau lebih sel 2. Haiwan unisel juga terdiri daripada membran plasma. 3. Sebelum itu. 3. (2) sitoplasma yang mengandungi cairan dan beberapa organel penting. ada mikroorganisma yang hanya terdiri daripada satu unit sel tetapi mampu melakukan aktiviti-aktiviti biologi dengan cekap dan sempurna seperti mana dilakukan organisma multisel. 3. Sel hati adalah bersegi.5 Stuktur dan fungsi sel Setiap satu sel mempunyai bentuk yang tesendiri. iaitu : 1. Semua sel terbentuk daripada sel yang wujud sebelumnya. sel kulit bahagian dalam pipi adalah leper dan sebagainya. prinsip mengenai teori sel moden telah dirumuskan. dan sel adalah unit berfungsi organisma multisel. Organisma hidupan yang paling kecil ialah sel tunggal. sel otot berbentuk panjang. struktur pembawa maklumat warisan. Anda akan mempelajari lebih lanjut mengenai membran plasma apabila mempelajari sistem pengangkutan sel. wajar di nyatakan yang walaupun sel adalah unit asas organisma hidup. sama seperti yang dinyatakan pada di atas.

• Eukariot di wakili oleh semua bentuk hidupan. yakni prokariot (sebelum nukleus) dan eukariot (nukleus sebenar). organisma hidupan terbahagi kepada 2 kumpulan berasaskan rekabentuk selnya.mikroskopik (panjang <5 mikrometer atau m). 3. mempunyai struktur dalaman yang mudah (yakni organel yang paling minima). 4. tidak mempunyai selaput /membran yang mengasingkan nukleod daripada sitoplasma. Organisma kumpulan ini tidak mempunyai sampul (atau dinding) nukleus. dengan itu dinding sel (diulang: bukan membran sel) mestilah keras supaya dapat mengawal kemasukan air persekitaran dan mencegah sel daripada dibanjiri air dan pecah. 3. sesetengah bakteria mempunyai lapisan polisakarid yang mencegah sel darah putih daripada memusnahkannya. Sitoplasma sel prokariot adalah sekata dari segi rupa.3. dinding sel berpori dan membenarkan pergerakan masuk keluar bahan-bahan. terlekat pada membran plasma dan tertumpu pada satu kawasan khusus yang dipanggil nukleod. Bahan genetik (DNA.6 Jenis sel : Prokariot dan Eukariot Secara keseluruhan. 3. Virus tidak termasuk dalam salah satu daripada 2 kumpulan diatas kerana status nya sebagai ‘orgqanisma hidup’ tidak seperti yang lain kerana cirinya yang ‘hidup hanya apabila berada dalam perumah’. 2. diselubungi oleh dinding sel yang berstruktur dan agak keras/tegar. kecuali bakteria. • Prokariot di wakili oleh bacteria dan rumpair biru-hijau. iaitu ‘asid nukleik deoksiribos’. Sel pada organisma kumpulan ini mempunyai nukleus yang terbendung dengan kemas oleh membran/sampul/dinding nukleus. Saiz .. deoxyribose nucleic acid) umumnya terapat sebagai berlingkaran (‘coiled’).7 Rumusan sel prokariot: 1. namun pergerakan ini dikawal oleh membran plasma yang terdapat bersebelahan dinding sel. Sesetengah bakteria mempunyai satu lapisan lendir pada dinding selnya.5 . Sebilangan besar bakteria tinggal dalam persekitaran cecair/ berair: dpd kolam kepada saluran darah manusia.

mempunyai berbagai organel bermembran yang memberi bentuk dan memberi sumbangan kepada fungsi organisasi bahagian dalaman sel. Nukleus 2. Bahagian dalaman sel eukariot terdiri daripada nukleus dan sitoplasma. Lihat gambarajah sel haiwan dibawah dan perhatikan kedudukan organel yang disebutkan diatas.Gambarajah sel bakterium (3-D): 3.8 Sel eukariot Saiz lebih besar (>10 m garispusat). 3.. Mitokondrion 3. rupabentuk sel eukariot tidak semestinya sama. Vesikel 6. Semua sel eukariot mengandungi organel-organel berikut: 1. Paling ketara sel haiwan dan sel tumbuhan. ribosom # walaupun terdapat organel yang sama.6 . kompleks Golgi 5. Jalinan/ Retikulum endoplasma 4.

. Euglena 2.7 . Paramecium 3.Contoh 2 organisme unisel: 1.

Sampul nukleus mempunyai sambungan dengan retikulum endoplasma (dan seterusnya dengan membran organel-organel lain). Dari segi fizikal ianya terbahagi kepada 3 komponen. ion dan molekul kecil seperti ATP boleh menelusi pori secara bebas.3. Air.8 . 3. Dengan cara ini. iaitu bahan genetik untuk semua sel yang hidup. pori membantu mengawal aliran maklumat ke/dari nukleus.1 Sampul nukeus . sampul nukleus 2.pembentuk sempadan nukleus/sitoplasma : terdiri dari 2 lapisan membran yang dipenuhi oleh liang atau pori (lihat gambarajah diatas). tetapi molekul besar terutamanya protin dan RNA (ribonucleic acid atau Asid nukleik ribosa) hanya boleh telus melalui pengawalaturan tertentu. nukleolus nukleolus 3.9 Nukleus: Pusat Kawalan Sel Nukleus terdiri daripada DNA. kromatin 3..9. iaitu: 1 1.

Organel dalam sitoplasma sel eukariot sila senaraikan. kebanyakan nukleus eukariot akan menunjukkan satu kawasan kecil yang lebih gelap daripada nukleus umum. dengan itu mestilah ada molekul-molekul tertentu yang berfungsi sebagai pembawa maklumat dan yang sentiasa masuk-keluar dalam proses saling bertukar maklumat antara nukleus dan sitoplasma. 3. Di sini.9. Hari ini.2 kromatin . 3.9.9 . Dalam keadaan biasa. iaitu molekul DNA (deoxyribose nucleic acid atau Asid nukleik deoksiribosa) yang terikat secara kompleks dengan protin tertentu.9. Setibanya RNA di ribosom (pada sitoplasma). maklumat ini akan di gunakan oleh ribosom untuk mengarah sintesis protin. ini ialah ‘nukleolus’ atau nukleus kecil. ia dihimpun dengan rRNA untuk membina subunit-subunit ribosom. Umumnya. Oleh kerana DNA berada di nukleus sahaja. Apabila sel bersedia untuk membahagi semasa fasa tumbesaran. kromosom adalah urat-urat panjang yang berlingkaran sesama sendiri. bahan tersebut dikenalpasti sebagai kromosom. Contohnya. kromosom tersebut akan menjadi mampat dan kelihatan pendek..4. pada nukleolus terdapat DNA (yang mengandungi gen untuk ribosom RNA). Subunit yang baru ini akan seterusnya bergerak keluar menelusi pori membran nukleus untuk balik ke sitoplasma. Para saintis awal menggelarnya ‘kromatin’ atau ‘bahan berwarna’. sementara kebanyakan aktiviti sel berlaku di sitoplasma. Ia adalah tapak untuk sintesis ribosom. Segala proses yang berlaku di sitoplasma sebenarnya adalah mengikut arahan yang ter‘kod’ pada DNA. 3.tapak-kerja pembinaan subunit ribosom : di bawah mikroskop. dan struktur padat ini dapat di lihat dengan jelas melalui mikroskop cahaya. maklumat genetik dari DNA disalin oleh molekul RNA yang bergerak ke arah sitoplasma melalui pori nucleus.3.3 nukleolus . Ribosom ialah partikel kecil yang terdiri daripada RNA dan protin (‘RNA ribosom’ atau rRNA). Nukleolus ialah ‘tapak-kerja’ dimana protin daripada sitoplasma dibawa masuk kedalam nukleus dan menuju ke nukleolus.bahan perwarisan : keseluruhan nukleus dikenali sebagai organel yang berwarna lebih gelap daripada sitoplasma apabila di cerap melalui mikroskop cahaya.

vesikel yang datangnya daripada r.e. Ribosom pada e.9. Melakukan modifikasi pada sesetengah molekul.4. setelah pemprosesan berlaku di dalam ruang kompleks Golgi.e. Dalam menjalankan tugasnya.r. Kebanyakan sel eukariot mempunyai 2 jenis: (i) retikulum endoplasma kasar dan (ii) retikulum endoplasma licin :masing-masing dengan tugas berlainan. yang melaluinya. licin menjadi tapak utama dalam sintesis lipid. protin dan molekul kompleks yang lain) ke dalam vesikel. Kompleks ini menjalankan 3 fungsi utama: i. Demikian juga. Ini menyebabkan r. licin.r.3. akan diangkut ke bahagian-bahagian lain sel atau ke membran plasma untuk dibawa keluar. Retikulum endoplasma licin pula kelihatan demikian kerana tidak mempunyai ribosom pada bahagian-bahagian tiubnya.2 Kompleks Golgi Kompleks Golgi ialah pusat pemprosesan dan pembungkusan bahan-bahan.10 . Retikulum endoplasma kasar kelihatan demikian kerana kehadiran ribosom pada bahagian luar tiub dan terusannya. iii. akan bercantum pada satu penghujung karung Kompleks Golgi dan menghamburkan bahan dibawa kedalam ruang kompleks tersebut. Sebaliknya. membrannya memuatkan enzim-enzim untuk sintesis lipid. termasuklah protin membran.e. .e. Ia terdiri daripada satu set karung-karung membran yang tercetus daripada membran r. kedalam vesikel berasingan. bahan-bahan akan bergerak kearah penghujung karung dimana membran akan membulat dan seterusnya berpisah sebagai vesikel (sambil mengandungkan bahan tertentu) daripada induk Golgi. contohnya.e.9. termasuk fosfolipid e. Membungkus bahan-bahan (seperti lipid.1 retikulum endoplasma (r.4.) ‘Retikulum’ atau ‘jalinan’ endoplasma terdiri dari tiub berongga dan sistem terusan membran (terdiri daripada dwilapisan fosfolipid) yang saling bersambungan di dalam sitoplasma. 3. dan membran-membran lain. ii. cuma lebih leper. 3.e. Malah. bentuknya adalah mirip r. kasar bertugas untuk mengsintesis protin. mengasingkan protin dan lipid yang diterima daripada r. menambahkan gula kepada protin untuk membentuk glikoprotin.

dan enzim lisosom mengurai makanan untuk menjadi unit-unit mudah seperti asid amino. Lisosom juga membantu sel dengan cara mencerna mikro organisma (berpotensi sebagai pembawa penyakit) dan organel yang rosak (seperti mitokondrion atau kloroplas).9. terutama enzim pencernaan yang mengurai protin. Lazimnya ia membawa protein berbagai.3. Lisosom mengesan kehadiran vakoul makanan lalu ia bercantum dengannya. Kandungan kedua-dua vesikel bercampur. Molekul-molekul mudah ini meresap keluar dari lisosom ke sitosol (bahagian cairan sitoplasma) lalu memberi makanan kepada sel tersebut. struktur pembawa ini tetap di kenali sebagai vesikel.11 .3.4.4 vesikel Tidak semua vesikel berisi enzim. Lihat gambarajah dibawah dan kenalkan lokasi dan tugas setiap satu daripada organelorganel yang disebut diatas. Yang mana terisi dengan bahan-bahan lain. lemak dan karbohidrat menjadi subunit komponen masing-masing. . monosakarid dan sebagainya.9.4. Lisosom Lisosom ialah struktur vesikel yang mengandungi enzim penguraian. 3. 3. Semasa di kompleks Golgi. Bahan makanan digerakkan kedalam sitoplasma secara tersimpan dalam vakuol makanan (food vacuoles). enzim-enzim ini di bungkus kedalam vesikel bermembran yang dipanggil lisosome (‘badan pelerai’).

3. Organe tetrsebut ialah” Kloroplas dan mitokondrion Perhatikan struktur sel tumbuhan umum (kiri) dan organel kloroplas yang dibesarkan. Dimanakah letaknya ‘krista’ dan ‘matriks’ ? Apakah tugas utama mitokondrion? 3.12 . tidak pada sel tumbuhan. Di sebelah kiri adalah struktur mitokondrion. 10 Terdapat beberapa organel yang hanya terdapat pada sel haiwan. Perhatikan dua lapisan membran dan susunan tilakoid yang nemjadikan granum. .

3. seperri mitokondrion. sokongan dan pergerakan Perhatikan perletakan mikrotubul. mikrofilamen dan filament perantara yang memberi sokongan pada organel2 dalam sitoplasma.13 . .Plastid dan vakoul Plastid dan vakoul adalah 2 organel yang terdapat khususnya pada sel tumbuhan. Apakah tugas masing-masing? 3.11 Rangka-sito – untuk memberi bentuk.

.12 dinding sel tumbuhan Dinding sel primer sitoplasma Dinding sel sekunder 3.14 .3.

.3.15 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful