3.

TEORI SEL DAN ULTRASTRUKTUR SEL
3.0 Tajuk Kuliah Biologi Sel (BS):

a. Teori sel dan ultra struktur sel b. Komponen dan asas kimia sel c. struktur membrane sel d. Pengangkutan pasif dan aktifwalan aktiviti sel:

3.1 Pengenalan: “Hidupan” ialah keupayaan sesuatu entiti untuk bertindakbalas dengan persekitaran, bertumbuh dan membesar, memperbaiki, bergerak dan berupaya membiak (reproduce) dengan jayanya. 3.2 Apakah kaitan organisma hidupan dengan sel? Semua organisma, sama ada yang kecil seperti Euglena atau besar seperti gajah, terbina daripada satu atau lebih sel. Sel adalah unit terkecil organisma yang menjalankan berbagai tugas harian, terutama sekali dalam menentukan aliran tenaga yang teratur dan sempurna, supaya organisma itu dapat menjalankan aktiviti-aktiviti normal organisma hidupan. 3.3 Sel adalah berbeza dari segi saiz. Ada yang seni dan hanya dapat dilihat dengan bantuan mikroskop (lalu dipanggil ‘mikroorganisma’ atau ringkasnya, mikrob) dan ada pula yang besar, yakni organisma multisel at au majmuk (‘complex’). Contoh mikrob unisel ialah bakteria, Euglena, Paramecium, Amoeba dan sebagainya. Contoh organisma multisel pula ialah manusia, pokok, serangga, haiwan dan sebagainya. Sama ada bersaiz besar atau seni, kesemuanya terdiri atau terbina daripada satu (atau gandaan ribuan) unit asas yang dipanggil ‘sel’. Yakni, sesuatu organisma majmuk seperti manusia, sebenarnya terbina daripada jutaan unit-unit sel, bukan terdiri daripada satu sel yang besar. Selsel yang banyak akan membentuk tisu, organ, otot, tulang dan sebagainya sehingga membentuk organisma yang sempurna. Setiap satu sel seni ini akan menjalankan tugas-tugas tertentu di bawah sistem pengawalaturan yang sempurna supaya kesemua tugas biologi sesuatu oranisma berjalan dengan lancar dan teratur. Modul kuliah ini disediakan oleh Prof. Madya Dr. Faridah Abdullah untuk pelajar-pelajar BGY 1002 sahaja. Mana-mana bahagian nota ini tidak boleh di hasilkan semula tanpa mendapat izin penulis.
1

3..1

tercetuslah sebutan ‘sel’ untuk unit paling asas sesuatu organisma. Beliau teruja melihat yang ‘gabus’ sebenarnya bukanlah satu ‘benda’ yang sekata. Sel-sel ini bukanlah statik.. malah menjalani aktiviti hidupan dengan sempurna. Van Leuwenhoek pula menggunakan sampel air untuk dicerap dibawah mikroskop.4 Perkembangan Teori Sel Pengetahuan mengenai sel dan struktur-struktur seni hanya mula bertapak apabila terciptanya mikroskop. Pada era yang sama. Pada tahun 1665. Buat pertama kalinya manusia menyedari tentang wujudnya makhluk hidupan seni yang sebelum ini tidak pernah dilihat oleh mata kasar. sebaliknya terdiri daripada puluhan ‘kotak-kotak’ kecil yang mengingatkannya kepada bilik tidur yang sempit rahib-rahib di biara. Beliau menyatakan yang tedapatnya hidupan seni yang hidup dan boleh bergerak (“animalcules”) di mana sesetengah organisma ini adalah sel tunggal ataupun unisel.Bagaimana dan sejak bilakah manusia mengetahui tentang wujudnya ‘sel’? Yang komponen– komponen pada Amoeba adalah sama dengan yang terdapat pada sel manusia? 3. Spesimen yang mula sekali dicerapnya dibawah mikroskop ialah gabus. tetapi tiada penjelasan lanjut di sertakan mengenai hal ini. Dari itu.2 . beliau mendapati sel-sel tumbuhan ‘berisi cairan’. Mikroskop awal yang di gunakan oleh Robert Hook dan sel gabus yang di lihatnya. Robert Hooke telah berjaya mencipta mikroskop. atau ‘cells’ dalam Bahasa Inggeris. Apabila beliau membuat cerapan keatas tumbuhan hidup pula. 3.

Memerhatikan struktur bergerak (‘animalcules’) daripada sampel air. Perkembangan teori sel: Tahun 1665 Ahli Sains Robert Hooke Penemuan & Teori mencipta mikroskop. Pada tahun 1889. Saranan: ada struktur hidupan yang terdiri daripada sel tunggal. Semua sel datang daripada sel sebelumnya. Setiap organisma adalah gabungan berbilang unit sel. Memerhati gabus. Theodore Schwann membuat cerapan keatas sel tulang rawan. melihat struktur ‘kotak-kotak’ kecil yang statik.3 .Tidak terdapat perkembangan yang penting mengenai sel hinggalah 200 tahun kemudian. Beliau merumuskan yang sel-sel haiwan adalah mirip tepat sel tumbuhan. Lewat 1660 an Anton Van Leuwenhock 1830 Theodore Schwann Memerhatikan sel rawan. Lewat 1800 an Virchow 3. Beliau seterusnya menyatakan yang sel adalah unit asas untuk semua tumbuhan dan haiwan. Perkembangan teori ini menjadi lebih mantap apabila Virchow membuat kesimpulan yang setiap satu organisma adalah gabungan berbilang unit sel. Pernyataan ini menjadi panduan sehingga hari ini. lalu dipanggil ‘cell’. dan semua sel datang daripada sel sebelumnya.. Saranan: sel haiwan mempunyai asas struktur yang mirip sel tumbuhan.

sel saraf seperti seutas tali. Terdapat 3 Prinsip Teori Sel. Tidak lupa juga. prinsip mengenai teori sel moden telah dirumuskan. sel otot berbentuk panjang. Organisma hidupan yang paling kecil ialah sel tunggal.4 . Sel hati adalah bersegi. 3. sebenarnya terdapat 2 jenis sel di muka bumi ini – iaitu sel prokariot dan eukariot. mengenai sitoplasma apabila mempelajari ultrastuktur sel (atau organel) yang memungkinkan pergerakan masuk-keluar bahan ke/dari sel dan mengenai nukleus sebagai persediaan bahagian genetik. wajar di nyatakan yang walaupun sel adalah unit asas organisma hidup. Haiwan unisel juga terdiri daripada membran plasma. sama seperti yang dinyatakan pada di atas. 3. Semua sel terbentuk daripada sel yang wujud sebelumnya. ada mikroorganisma yang hanya terdiri daripada satu unit sel tetapi mampu melakukan aktiviti-aktiviti biologi dengan cekap dan sempurna seperti mana dilakukan organisma multisel. dan (3) nukleus. Anda akan mempelajari lebih lanjut mengenai membran plasma apabila mempelajari sistem pengangkutan sel. struktur pembawa maklumat warisan. Walau apa pun bentuknya. Setiap organisma hidup terbina daripada satu atau lebih sel 2. komponen-komponen utama yang tedapat dalam setiap unit sel tidak berbeza. dan sel adalah unit berfungsi organisma multisel.5 Stuktur dan fungsi sel Setiap satu sel mempunyai bentuk yang tesendiri. sitoplasma dan nukleus. Sebelum itu.Berasaskan perkembangan diatas. iaitu : 1. 3.. Semua sel terdiri daripada : (1) membran plasma (atau disebut juga sebagai membran sel). (2) sitoplasma yang mengandungi cairan dan beberapa organel penting. sel kulit bahagian dalam pipi adalah leper dan sebagainya.

• Eukariot di wakili oleh semua bentuk hidupan. 3. Sebilangan besar bakteria tinggal dalam persekitaran cecair/ berair: dpd kolam kepada saluran darah manusia. yakni prokariot (sebelum nukleus) dan eukariot (nukleus sebenar).. • Prokariot di wakili oleh bacteria dan rumpair biru-hijau. 3. dinding sel berpori dan membenarkan pergerakan masuk keluar bahan-bahan. mempunyai struktur dalaman yang mudah (yakni organel yang paling minima). 3. Organisma kumpulan ini tidak mempunyai sampul (atau dinding) nukleus. Sesetengah bakteria mempunyai satu lapisan lendir pada dinding selnya.7 Rumusan sel prokariot: 1. organisma hidupan terbahagi kepada 2 kumpulan berasaskan rekabentuk selnya. namun pergerakan ini dikawal oleh membran plasma yang terdapat bersebelahan dinding sel.6 Jenis sel : Prokariot dan Eukariot Secara keseluruhan. Sel pada organisma kumpulan ini mempunyai nukleus yang terbendung dengan kemas oleh membran/sampul/dinding nukleus. Virus tidak termasuk dalam salah satu daripada 2 kumpulan diatas kerana status nya sebagai ‘orgqanisma hidup’ tidak seperti yang lain kerana cirinya yang ‘hidup hanya apabila berada dalam perumah’. 4. iaitu ‘asid nukleik deoksiribos’.3. terlekat pada membran plasma dan tertumpu pada satu kawasan khusus yang dipanggil nukleod. Saiz . deoxyribose nucleic acid) umumnya terapat sebagai berlingkaran (‘coiled’).5 .mikroskopik (panjang <5 mikrometer atau m). dengan itu dinding sel (diulang: bukan membran sel) mestilah keras supaya dapat mengawal kemasukan air persekitaran dan mencegah sel daripada dibanjiri air dan pecah. tidak mempunyai selaput /membran yang mengasingkan nukleod daripada sitoplasma. 2. Sitoplasma sel prokariot adalah sekata dari segi rupa. Bahan genetik (DNA. diselubungi oleh dinding sel yang berstruktur dan agak keras/tegar. kecuali bakteria. sesetengah bakteria mempunyai lapisan polisakarid yang mencegah sel darah putih daripada memusnahkannya.

8 Sel eukariot Saiz lebih besar (>10 m garispusat).Gambarajah sel bakterium (3-D): 3. Paling ketara sel haiwan dan sel tumbuhan. Nukleus 2. rupabentuk sel eukariot tidak semestinya sama. Bahagian dalaman sel eukariot terdiri daripada nukleus dan sitoplasma.6 . Mitokondrion 3. kompleks Golgi 5. Jalinan/ Retikulum endoplasma 4. Lihat gambarajah sel haiwan dibawah dan perhatikan kedudukan organel yang disebutkan diatas. Vesikel 6. Semua sel eukariot mengandungi organel-organel berikut: 1. ribosom # walaupun terdapat organel yang sama. 3.. mempunyai berbagai organel bermembran yang memberi bentuk dan memberi sumbangan kepada fungsi organisasi bahagian dalaman sel.

Paramecium 3. Euglena 2.7 .Contoh 2 organisme unisel: 1..

sampul nukleus 2. Dengan cara ini. 3.1 Sampul nukeus .9. Dari segi fizikal ianya terbahagi kepada 3 komponen..8 . Sampul nukleus mempunyai sambungan dengan retikulum endoplasma (dan seterusnya dengan membran organel-organel lain). Air.pembentuk sempadan nukleus/sitoplasma : terdiri dari 2 lapisan membran yang dipenuhi oleh liang atau pori (lihat gambarajah diatas). iaitu: 1 1. nukleolus nukleolus 3. iaitu bahan genetik untuk semua sel yang hidup.3.9 Nukleus: Pusat Kawalan Sel Nukleus terdiri daripada DNA. tetapi molekul besar terutamanya protin dan RNA (ribonucleic acid atau Asid nukleik ribosa) hanya boleh telus melalui pengawalaturan tertentu. pori membantu mengawal aliran maklumat ke/dari nukleus. ion dan molekul kecil seperti ATP boleh menelusi pori secara bebas. kromatin 3.

4. 3. kebanyakan nukleus eukariot akan menunjukkan satu kawasan kecil yang lebih gelap daripada nukleus umum. Umumnya.. Ia adalah tapak untuk sintesis ribosom. Hari ini.3 nukleolus . sementara kebanyakan aktiviti sel berlaku di sitoplasma.9. Dalam keadaan biasa. Ribosom ialah partikel kecil yang terdiri daripada RNA dan protin (‘RNA ribosom’ atau rRNA). maklumat ini akan di gunakan oleh ribosom untuk mengarah sintesis protin.2 kromatin . dan struktur padat ini dapat di lihat dengan jelas melalui mikroskop cahaya. 3. 3.3. Segala proses yang berlaku di sitoplasma sebenarnya adalah mengikut arahan yang ter‘kod’ pada DNA. kromosom tersebut akan menjadi mampat dan kelihatan pendek. Setibanya RNA di ribosom (pada sitoplasma).9. ia dihimpun dengan rRNA untuk membina subunit-subunit ribosom. Contohnya.bahan perwarisan : keseluruhan nukleus dikenali sebagai organel yang berwarna lebih gelap daripada sitoplasma apabila di cerap melalui mikroskop cahaya. dengan itu mestilah ada molekul-molekul tertentu yang berfungsi sebagai pembawa maklumat dan yang sentiasa masuk-keluar dalam proses saling bertukar maklumat antara nukleus dan sitoplasma.9. bahan tersebut dikenalpasti sebagai kromosom.9 . Subunit yang baru ini akan seterusnya bergerak keluar menelusi pori membran nukleus untuk balik ke sitoplasma. kromosom adalah urat-urat panjang yang berlingkaran sesama sendiri. Organel dalam sitoplasma sel eukariot sila senaraikan. pada nukleolus terdapat DNA (yang mengandungi gen untuk ribosom RNA). Apabila sel bersedia untuk membahagi semasa fasa tumbesaran. maklumat genetik dari DNA disalin oleh molekul RNA yang bergerak ke arah sitoplasma melalui pori nucleus. Di sini. Oleh kerana DNA berada di nukleus sahaja. Nukleolus ialah ‘tapak-kerja’ dimana protin daripada sitoplasma dibawa masuk kedalam nukleus dan menuju ke nukleolus. iaitu molekul DNA (deoxyribose nucleic acid atau Asid nukleik deoksiribosa) yang terikat secara kompleks dengan protin tertentu. ini ialah ‘nukleolus’ atau nukleus kecil.tapak-kerja pembinaan subunit ribosom : di bawah mikroskop. Para saintis awal menggelarnya ‘kromatin’ atau ‘bahan berwarna’.

3. Melakukan modifikasi pada sesetengah molekul. Membungkus bahan-bahan (seperti lipid. Malah.) ‘Retikulum’ atau ‘jalinan’ endoplasma terdiri dari tiub berongga dan sistem terusan membran (terdiri daripada dwilapisan fosfolipid) yang saling bersambungan di dalam sitoplasma. bahan-bahan akan bergerak kearah penghujung karung dimana membran akan membulat dan seterusnya berpisah sebagai vesikel (sambil mengandungkan bahan tertentu) daripada induk Golgi. bentuknya adalah mirip r. menambahkan gula kepada protin untuk membentuk glikoprotin. vesikel yang datangnya daripada r. . membrannya memuatkan enzim-enzim untuk sintesis lipid.4. Retikulum endoplasma kasar kelihatan demikian kerana kehadiran ribosom pada bahagian luar tiub dan terusannya. protin dan molekul kompleks yang lain) ke dalam vesikel. Ia terdiri daripada satu set karung-karung membran yang tercetus daripada membran r. akan diangkut ke bahagian-bahagian lain sel atau ke membran plasma untuk dibawa keluar. licin. mengasingkan protin dan lipid yang diterima daripada r.10 . kasar bertugas untuk mengsintesis protin.1 retikulum endoplasma (r. Kebanyakan sel eukariot mempunyai 2 jenis: (i) retikulum endoplasma kasar dan (ii) retikulum endoplasma licin :masing-masing dengan tugas berlainan.e. kedalam vesikel berasingan. iii. contohnya.e. ii. Demikian juga. Ribosom pada e. licin menjadi tapak utama dalam sintesis lipid.e.e.4. akan bercantum pada satu penghujung karung Kompleks Golgi dan menghamburkan bahan dibawa kedalam ruang kompleks tersebut. Sebaliknya. cuma lebih leper.r. dan membran-membran lain.3.9.r. setelah pemprosesan berlaku di dalam ruang kompleks Golgi. termasuklah protin membran. Ini menyebabkan r.e. Kompleks ini menjalankan 3 fungsi utama: i. yang melaluinya. 3. Dalam menjalankan tugasnya. termasuk fosfolipid e.e.9.2 Kompleks Golgi Kompleks Golgi ialah pusat pemprosesan dan pembungkusan bahan-bahan. Retikulum endoplasma licin pula kelihatan demikian kerana tidak mempunyai ribosom pada bahagian-bahagian tiubnya.

lemak dan karbohidrat menjadi subunit komponen masing-masing.9. monosakarid dan sebagainya.4. Lisosom mengesan kehadiran vakoul makanan lalu ia bercantum dengannya. struktur pembawa ini tetap di kenali sebagai vesikel. Lihat gambarajah dibawah dan kenalkan lokasi dan tugas setiap satu daripada organelorganel yang disebut diatas.4 vesikel Tidak semua vesikel berisi enzim. Kandungan kedua-dua vesikel bercampur.9. enzim-enzim ini di bungkus kedalam vesikel bermembran yang dipanggil lisosome (‘badan pelerai’). Yang mana terisi dengan bahan-bahan lain.3. . Lazimnya ia membawa protein berbagai. Semasa di kompleks Golgi. Bahan makanan digerakkan kedalam sitoplasma secara tersimpan dalam vakuol makanan (food vacuoles). Lisosom Lisosom ialah struktur vesikel yang mengandungi enzim penguraian. terutama enzim pencernaan yang mengurai protin.4.11 . Lisosom juga membantu sel dengan cara mencerna mikro organisma (berpotensi sebagai pembawa penyakit) dan organel yang rosak (seperti mitokondrion atau kloroplas).3. Molekul-molekul mudah ini meresap keluar dari lisosom ke sitosol (bahagian cairan sitoplasma) lalu memberi makanan kepada sel tersebut. 3. dan enzim lisosom mengurai makanan untuk menjadi unit-unit mudah seperti asid amino. 3.

Organe tetrsebut ialah” Kloroplas dan mitokondrion Perhatikan struktur sel tumbuhan umum (kiri) dan organel kloroplas yang dibesarkan. tidak pada sel tumbuhan. Dimanakah letaknya ‘krista’ dan ‘matriks’ ? Apakah tugas utama mitokondrion? 3. Perhatikan dua lapisan membran dan susunan tilakoid yang nemjadikan granum.12 . Di sebelah kiri adalah struktur mitokondrion. .3. 10 Terdapat beberapa organel yang hanya terdapat pada sel haiwan.

11 Rangka-sito – untuk memberi bentuk. . Apakah tugas masing-masing? 3. mikrofilamen dan filament perantara yang memberi sokongan pada organel2 dalam sitoplasma. sokongan dan pergerakan Perhatikan perletakan mikrotubul. 3.13 .Plastid dan vakoul Plastid dan vakoul adalah 2 organel yang terdapat khususnya pada sel tumbuhan. seperri mitokondrion.

3. .12 dinding sel tumbuhan Dinding sel primer sitoplasma Dinding sel sekunder 3.14 .

.3.15 .