3.

TEORI SEL DAN ULTRASTRUKTUR SEL
3.0 Tajuk Kuliah Biologi Sel (BS):

a. Teori sel dan ultra struktur sel b. Komponen dan asas kimia sel c. struktur membrane sel d. Pengangkutan pasif dan aktifwalan aktiviti sel:

3.1 Pengenalan: “Hidupan” ialah keupayaan sesuatu entiti untuk bertindakbalas dengan persekitaran, bertumbuh dan membesar, memperbaiki, bergerak dan berupaya membiak (reproduce) dengan jayanya. 3.2 Apakah kaitan organisma hidupan dengan sel? Semua organisma, sama ada yang kecil seperti Euglena atau besar seperti gajah, terbina daripada satu atau lebih sel. Sel adalah unit terkecil organisma yang menjalankan berbagai tugas harian, terutama sekali dalam menentukan aliran tenaga yang teratur dan sempurna, supaya organisma itu dapat menjalankan aktiviti-aktiviti normal organisma hidupan. 3.3 Sel adalah berbeza dari segi saiz. Ada yang seni dan hanya dapat dilihat dengan bantuan mikroskop (lalu dipanggil ‘mikroorganisma’ atau ringkasnya, mikrob) dan ada pula yang besar, yakni organisma multisel at au majmuk (‘complex’). Contoh mikrob unisel ialah bakteria, Euglena, Paramecium, Amoeba dan sebagainya. Contoh organisma multisel pula ialah manusia, pokok, serangga, haiwan dan sebagainya. Sama ada bersaiz besar atau seni, kesemuanya terdiri atau terbina daripada satu (atau gandaan ribuan) unit asas yang dipanggil ‘sel’. Yakni, sesuatu organisma majmuk seperti manusia, sebenarnya terbina daripada jutaan unit-unit sel, bukan terdiri daripada satu sel yang besar. Selsel yang banyak akan membentuk tisu, organ, otot, tulang dan sebagainya sehingga membentuk organisma yang sempurna. Setiap satu sel seni ini akan menjalankan tugas-tugas tertentu di bawah sistem pengawalaturan yang sempurna supaya kesemua tugas biologi sesuatu oranisma berjalan dengan lancar dan teratur. Modul kuliah ini disediakan oleh Prof. Madya Dr. Faridah Abdullah untuk pelajar-pelajar BGY 1002 sahaja. Mana-mana bahagian nota ini tidak boleh di hasilkan semula tanpa mendapat izin penulis.
1

3..1

Spesimen yang mula sekali dicerapnya dibawah mikroskop ialah gabus. Mikroskop awal yang di gunakan oleh Robert Hook dan sel gabus yang di lihatnya. Beliau teruja melihat yang ‘gabus’ sebenarnya bukanlah satu ‘benda’ yang sekata. Sel-sel ini bukanlah statik. Pada tahun 1665. Pada era yang sama.4 Perkembangan Teori Sel Pengetahuan mengenai sel dan struktur-struktur seni hanya mula bertapak apabila terciptanya mikroskop. malah menjalani aktiviti hidupan dengan sempurna. Robert Hooke telah berjaya mencipta mikroskop. Beliau menyatakan yang tedapatnya hidupan seni yang hidup dan boleh bergerak (“animalcules”) di mana sesetengah organisma ini adalah sel tunggal ataupun unisel. Van Leuwenhoek pula menggunakan sampel air untuk dicerap dibawah mikroskop. Buat pertama kalinya manusia menyedari tentang wujudnya makhluk hidupan seni yang sebelum ini tidak pernah dilihat oleh mata kasar. Dari itu.Bagaimana dan sejak bilakah manusia mengetahui tentang wujudnya ‘sel’? Yang komponen– komponen pada Amoeba adalah sama dengan yang terdapat pada sel manusia? 3. tetapi tiada penjelasan lanjut di sertakan mengenai hal ini. atau ‘cells’ dalam Bahasa Inggeris.. Apabila beliau membuat cerapan keatas tumbuhan hidup pula. beliau mendapati sel-sel tumbuhan ‘berisi cairan’. sebaliknya terdiri daripada puluhan ‘kotak-kotak’ kecil yang mengingatkannya kepada bilik tidur yang sempit rahib-rahib di biara.2 . tercetuslah sebutan ‘sel’ untuk unit paling asas sesuatu organisma. 3.

melihat struktur ‘kotak-kotak’ kecil yang statik. Lewat 1800 an Virchow 3. dan semua sel datang daripada sel sebelumnya. Semua sel datang daripada sel sebelumnya. Saranan: ada struktur hidupan yang terdiri daripada sel tunggal. Pada tahun 1889. Setiap organisma adalah gabungan berbilang unit sel. Beliau seterusnya menyatakan yang sel adalah unit asas untuk semua tumbuhan dan haiwan. Memerhatikan struktur bergerak (‘animalcules’) daripada sampel air. Perkembangan teori sel: Tahun 1665 Ahli Sains Robert Hooke Penemuan & Teori mencipta mikroskop. Perkembangan teori ini menjadi lebih mantap apabila Virchow membuat kesimpulan yang setiap satu organisma adalah gabungan berbilang unit sel. Saranan: sel haiwan mempunyai asas struktur yang mirip sel tumbuhan. Pernyataan ini menjadi panduan sehingga hari ini. Beliau merumuskan yang sel-sel haiwan adalah mirip tepat sel tumbuhan. Lewat 1660 an Anton Van Leuwenhock 1830 Theodore Schwann Memerhatikan sel rawan. Theodore Schwann membuat cerapan keatas sel tulang rawan.Tidak terdapat perkembangan yang penting mengenai sel hinggalah 200 tahun kemudian. Memerhati gabus.3 . lalu dipanggil ‘cell’..

Organisma hidupan yang paling kecil ialah sel tunggal. komponen-komponen utama yang tedapat dalam setiap unit sel tidak berbeza.Berasaskan perkembangan diatas. Anda akan mempelajari lebih lanjut mengenai membran plasma apabila mempelajari sistem pengangkutan sel.4 . Terdapat 3 Prinsip Teori Sel. sebenarnya terdapat 2 jenis sel di muka bumi ini – iaitu sel prokariot dan eukariot.5 Stuktur dan fungsi sel Setiap satu sel mempunyai bentuk yang tesendiri. 3. sama seperti yang dinyatakan pada di atas. sel otot berbentuk panjang. (2) sitoplasma yang mengandungi cairan dan beberapa organel penting. 3. sel saraf seperti seutas tali. prinsip mengenai teori sel moden telah dirumuskan. Setiap organisma hidup terbina daripada satu atau lebih sel 2. Semua sel terbentuk daripada sel yang wujud sebelumnya.. 3. sel kulit bahagian dalam pipi adalah leper dan sebagainya. Walau apa pun bentuknya. wajar di nyatakan yang walaupun sel adalah unit asas organisma hidup. mengenai sitoplasma apabila mempelajari ultrastuktur sel (atau organel) yang memungkinkan pergerakan masuk-keluar bahan ke/dari sel dan mengenai nukleus sebagai persediaan bahagian genetik. sitoplasma dan nukleus. ada mikroorganisma yang hanya terdiri daripada satu unit sel tetapi mampu melakukan aktiviti-aktiviti biologi dengan cekap dan sempurna seperti mana dilakukan organisma multisel. dan sel adalah unit berfungsi organisma multisel. dan (3) nukleus. struktur pembawa maklumat warisan. iaitu : 1. Haiwan unisel juga terdiri daripada membran plasma. Sebelum itu. Sel hati adalah bersegi. Semua sel terdiri daripada : (1) membran plasma (atau disebut juga sebagai membran sel). Tidak lupa juga.

Sebilangan besar bakteria tinggal dalam persekitaran cecair/ berair: dpd kolam kepada saluran darah manusia.5 . 3.6 Jenis sel : Prokariot dan Eukariot Secara keseluruhan. Sesetengah bakteria mempunyai satu lapisan lendir pada dinding selnya. • Prokariot di wakili oleh bacteria dan rumpair biru-hijau. 2. Saiz .3. Sitoplasma sel prokariot adalah sekata dari segi rupa. kecuali bakteria.. 3. Sel pada organisma kumpulan ini mempunyai nukleus yang terbendung dengan kemas oleh membran/sampul/dinding nukleus. mempunyai struktur dalaman yang mudah (yakni organel yang paling minima). deoxyribose nucleic acid) umumnya terapat sebagai berlingkaran (‘coiled’). Virus tidak termasuk dalam salah satu daripada 2 kumpulan diatas kerana status nya sebagai ‘orgqanisma hidup’ tidak seperti yang lain kerana cirinya yang ‘hidup hanya apabila berada dalam perumah’. organisma hidupan terbahagi kepada 2 kumpulan berasaskan rekabentuk selnya. dinding sel berpori dan membenarkan pergerakan masuk keluar bahan-bahan. sesetengah bakteria mempunyai lapisan polisakarid yang mencegah sel darah putih daripada memusnahkannya. • Eukariot di wakili oleh semua bentuk hidupan.7 Rumusan sel prokariot: 1. 3. Bahan genetik (DNA. 4. diselubungi oleh dinding sel yang berstruktur dan agak keras/tegar. terlekat pada membran plasma dan tertumpu pada satu kawasan khusus yang dipanggil nukleod.mikroskopik (panjang <5 mikrometer atau m). tidak mempunyai selaput /membran yang mengasingkan nukleod daripada sitoplasma. iaitu ‘asid nukleik deoksiribos’. dengan itu dinding sel (diulang: bukan membran sel) mestilah keras supaya dapat mengawal kemasukan air persekitaran dan mencegah sel daripada dibanjiri air dan pecah. Organisma kumpulan ini tidak mempunyai sampul (atau dinding) nukleus. namun pergerakan ini dikawal oleh membran plasma yang terdapat bersebelahan dinding sel. yakni prokariot (sebelum nukleus) dan eukariot (nukleus sebenar).

3. Lihat gambarajah sel haiwan dibawah dan perhatikan kedudukan organel yang disebutkan diatas. Bahagian dalaman sel eukariot terdiri daripada nukleus dan sitoplasma. Semua sel eukariot mengandungi organel-organel berikut: 1. kompleks Golgi 5. Mitokondrion 3.8 Sel eukariot Saiz lebih besar (>10 m garispusat).6 . rupabentuk sel eukariot tidak semestinya sama. ribosom # walaupun terdapat organel yang sama. Vesikel 6. Nukleus 2. mempunyai berbagai organel bermembran yang memberi bentuk dan memberi sumbangan kepada fungsi organisasi bahagian dalaman sel. Jalinan/ Retikulum endoplasma 4..Gambarajah sel bakterium (3-D): 3. Paling ketara sel haiwan dan sel tumbuhan.

Euglena 2.Contoh 2 organisme unisel: 1..7 . Paramecium 3.

ion dan molekul kecil seperti ATP boleh menelusi pori secara bebas.3. iaitu bahan genetik untuk semua sel yang hidup.9 Nukleus: Pusat Kawalan Sel Nukleus terdiri daripada DNA. Sampul nukleus mempunyai sambungan dengan retikulum endoplasma (dan seterusnya dengan membran organel-organel lain). sampul nukleus 2. Dari segi fizikal ianya terbahagi kepada 3 komponen.. pori membantu mengawal aliran maklumat ke/dari nukleus.9.8 . iaitu: 1 1. Dengan cara ini. nukleolus nukleolus 3.1 Sampul nukeus . tetapi molekul besar terutamanya protin dan RNA (ribonucleic acid atau Asid nukleik ribosa) hanya boleh telus melalui pengawalaturan tertentu. Air. kromatin 3.pembentuk sempadan nukleus/sitoplasma : terdiri dari 2 lapisan membran yang dipenuhi oleh liang atau pori (lihat gambarajah diatas). 3.

maklumat genetik dari DNA disalin oleh molekul RNA yang bergerak ke arah sitoplasma melalui pori nucleus. Organel dalam sitoplasma sel eukariot sila senaraikan.9. iaitu molekul DNA (deoxyribose nucleic acid atau Asid nukleik deoksiribosa) yang terikat secara kompleks dengan protin tertentu. kromosom adalah urat-urat panjang yang berlingkaran sesama sendiri. ia dihimpun dengan rRNA untuk membina subunit-subunit ribosom.2 kromatin .9.tapak-kerja pembinaan subunit ribosom : di bawah mikroskop. Dalam keadaan biasa.4. Para saintis awal menggelarnya ‘kromatin’ atau ‘bahan berwarna’. bahan tersebut dikenalpasti sebagai kromosom. sementara kebanyakan aktiviti sel berlaku di sitoplasma. 3. Nukleolus ialah ‘tapak-kerja’ dimana protin daripada sitoplasma dibawa masuk kedalam nukleus dan menuju ke nukleolus. kebanyakan nukleus eukariot akan menunjukkan satu kawasan kecil yang lebih gelap daripada nukleus umum. Ia adalah tapak untuk sintesis ribosom.bahan perwarisan : keseluruhan nukleus dikenali sebagai organel yang berwarna lebih gelap daripada sitoplasma apabila di cerap melalui mikroskop cahaya.3 nukleolus .9. Contohnya. Oleh kerana DNA berada di nukleus sahaja. ini ialah ‘nukleolus’ atau nukleus kecil.9 .. Di sini. Segala proses yang berlaku di sitoplasma sebenarnya adalah mengikut arahan yang ter‘kod’ pada DNA. Umumnya. maklumat ini akan di gunakan oleh ribosom untuk mengarah sintesis protin. dan struktur padat ini dapat di lihat dengan jelas melalui mikroskop cahaya. dengan itu mestilah ada molekul-molekul tertentu yang berfungsi sebagai pembawa maklumat dan yang sentiasa masuk-keluar dalam proses saling bertukar maklumat antara nukleus dan sitoplasma. Setibanya RNA di ribosom (pada sitoplasma). kromosom tersebut akan menjadi mampat dan kelihatan pendek. Apabila sel bersedia untuk membahagi semasa fasa tumbesaran.3. 3. pada nukleolus terdapat DNA (yang mengandungi gen untuk ribosom RNA). Ribosom ialah partikel kecil yang terdiri daripada RNA dan protin (‘RNA ribosom’ atau rRNA). 3. Subunit yang baru ini akan seterusnya bergerak keluar menelusi pori membran nukleus untuk balik ke sitoplasma. Hari ini.

9. Ribosom pada e. kedalam vesikel berasingan.3. Demikian juga. setelah pemprosesan berlaku di dalam ruang kompleks Golgi. Melakukan modifikasi pada sesetengah molekul. yang melaluinya. Membungkus bahan-bahan (seperti lipid. Ia terdiri daripada satu set karung-karung membran yang tercetus daripada membran r. Kebanyakan sel eukariot mempunyai 2 jenis: (i) retikulum endoplasma kasar dan (ii) retikulum endoplasma licin :masing-masing dengan tugas berlainan.10 . Kompleks ini menjalankan 3 fungsi utama: i.2 Kompleks Golgi Kompleks Golgi ialah pusat pemprosesan dan pembungkusan bahan-bahan. Retikulum endoplasma licin pula kelihatan demikian kerana tidak mempunyai ribosom pada bahagian-bahagian tiubnya. akan diangkut ke bahagian-bahagian lain sel atau ke membran plasma untuk dibawa keluar. Ini menyebabkan r. licin. ii.e. . kasar bertugas untuk mengsintesis protin. vesikel yang datangnya daripada r. 3. Dalam menjalankan tugasnya. dan membran-membran lain. akan bercantum pada satu penghujung karung Kompleks Golgi dan menghamburkan bahan dibawa kedalam ruang kompleks tersebut. iii.r. bahan-bahan akan bergerak kearah penghujung karung dimana membran akan membulat dan seterusnya berpisah sebagai vesikel (sambil mengandungkan bahan tertentu) daripada induk Golgi. Sebaliknya. bentuknya adalah mirip r.4.) ‘Retikulum’ atau ‘jalinan’ endoplasma terdiri dari tiub berongga dan sistem terusan membran (terdiri daripada dwilapisan fosfolipid) yang saling bersambungan di dalam sitoplasma. membrannya memuatkan enzim-enzim untuk sintesis lipid. Malah. protin dan molekul kompleks yang lain) ke dalam vesikel.e.9.4. Retikulum endoplasma kasar kelihatan demikian kerana kehadiran ribosom pada bahagian luar tiub dan terusannya.e.e. mengasingkan protin dan lipid yang diterima daripada r. licin menjadi tapak utama dalam sintesis lipid. contohnya.1 retikulum endoplasma (r. menambahkan gula kepada protin untuk membentuk glikoprotin.r. termasuklah protin membran.e. 3.e. cuma lebih leper. termasuk fosfolipid e.

9. Yang mana terisi dengan bahan-bahan lain. terutama enzim pencernaan yang mengurai protin. Lazimnya ia membawa protein berbagai. Semasa di kompleks Golgi.3. Lisosom mengesan kehadiran vakoul makanan lalu ia bercantum dengannya. Kandungan kedua-dua vesikel bercampur.4. . Lisosom juga membantu sel dengan cara mencerna mikro organisma (berpotensi sebagai pembawa penyakit) dan organel yang rosak (seperti mitokondrion atau kloroplas).4 vesikel Tidak semua vesikel berisi enzim.11 .9. Bahan makanan digerakkan kedalam sitoplasma secara tersimpan dalam vakuol makanan (food vacuoles). 3. Lisosom Lisosom ialah struktur vesikel yang mengandungi enzim penguraian. Lihat gambarajah dibawah dan kenalkan lokasi dan tugas setiap satu daripada organelorganel yang disebut diatas. dan enzim lisosom mengurai makanan untuk menjadi unit-unit mudah seperti asid amino. lemak dan karbohidrat menjadi subunit komponen masing-masing. Molekul-molekul mudah ini meresap keluar dari lisosom ke sitosol (bahagian cairan sitoplasma) lalu memberi makanan kepada sel tersebut. monosakarid dan sebagainya. enzim-enzim ini di bungkus kedalam vesikel bermembran yang dipanggil lisosome (‘badan pelerai’). struktur pembawa ini tetap di kenali sebagai vesikel.4.3. 3.

3. . tidak pada sel tumbuhan. Perhatikan dua lapisan membran dan susunan tilakoid yang nemjadikan granum. Dimanakah letaknya ‘krista’ dan ‘matriks’ ? Apakah tugas utama mitokondrion? 3. Di sebelah kiri adalah struktur mitokondrion. Organe tetrsebut ialah” Kloroplas dan mitokondrion Perhatikan struktur sel tumbuhan umum (kiri) dan organel kloroplas yang dibesarkan.12 . 10 Terdapat beberapa organel yang hanya terdapat pada sel haiwan.

Apakah tugas masing-masing? 3.11 Rangka-sito – untuk memberi bentuk.13 . mikrofilamen dan filament perantara yang memberi sokongan pada organel2 dalam sitoplasma. sokongan dan pergerakan Perhatikan perletakan mikrotubul. 3.Plastid dan vakoul Plastid dan vakoul adalah 2 organel yang terdapat khususnya pada sel tumbuhan. seperri mitokondrion. .

14 . .3.12 dinding sel tumbuhan Dinding sel primer sitoplasma Dinding sel sekunder 3.

.3.15 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful