BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu

Soalan 1

1. Menghuraikan konsep dan fungsi kesusasteraan Melayu

Pengenalan

Kesusasteraan Melayu merujuk kepada hasil karya dan ciptaan seni yang terdapat dalam kalangan masyarakat Melayu. Ianya adalah satu bentuk ciptaan seni yang disampaikan melalaui bahasa. Sastera juga dapat dikatakan sebagai seni bahasa. Ini kerana sastera ialah ungkapan spontan daripada perasaan yang mendalam malah sastera juga merupakan ekspresi fikiran melalui medium bahasa.

Menurut pandangan Sarjana Ismail Hussein (1998:23) kesusasteraan merangkumi semua aspek yang menggunakan kata-kata atau bahasa yang bersifat kreatif. Manakala M.K Danziger & W.S Jahnson (1983:2) berpendapat seni yang menggunakan kata-kata sama ada lisan atau tulisan dan Abu Bakar Hamid (1997:13) kesusasteraan merupakan seni yang bercorak intlektual. Gabungan kepuasan intelek dan kepuasan estetik.

Kesusasteraan ialah manifestasi daripada gerak jiwa manusia yang wujud dalam pernyataan bahasa. Pada hakikatnya kesusasteraan atau seni sastera itu ialah bingkisan kata yang dipersembahkan oleh sasterawan sebagai hadiah kepada masyarakat. (Sabaruddin Ahmad, Punca Sastera Indonesia, 1963, hal.11) Kesusasteraan adalah cermin jiwa getar sukma pengarang. Kesusasteraan harus tumbuh di tengah-tengah rakyat oleh rakyat untuk rakyat yang menggambarkan suka duka, harap cipta dan kerja cipta rakyat. (B. Simorangkir-Simanjuntak, Kesusasteraan Indonesia, 1971, hal. 8) Kesusasteraan ialah ciptaan seni yang disampaikan melalui bahasa. Kesusasteraan terbentuk dari akar kata susastera (bahasa Sanskrit) + ke – an (kesusasteraan). Su (indah, baik, lebih bermakna.) Sastera (huruf atau buku) Susastera + ke – an (kesusasteraan): Kumpulan bukubuku yang indah bahasanya dan baik isinya. (Prof. Dr. Hasyim Awang, Artikel Akademik, hal. 2)
KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU

1

naratif dan bukan naratif. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Kesusasteraan ialah satu bentuk ciptaan seni yang disampaikan melalui bahasa. Sastera ialah karya seni kreatif hasil ciptaan manusia menggunakan bahasa yang indah. puisi.akan melagukan puisi yang indah dan berirama. Ketika seorang pengambil dan pembuat gula enau hendak melakukan pekerjaannya di atas pokok enau. prosa tradisional atau puisi tradisional bagi mengimbangi intelek. sastera bersatu dan berintegrasi dalam kehidupan seharian mereka. Dalam masyarakat Melayu tradisional. sajak. Seorang dukun yang membacakan mantera untuk menyembukan orang sakit secara sedar atau tidak. drama. penulisan. Perkataan kesusasteraan terbentuk daripada perkataan Sanskrit. hadirin sebenarnya menyaksikan satu adegan dramatik dengan bahasa yang menarik dan indah. cerpen. rohani.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Kesusasteraan Melayu dalam konteks pendidikan ialah karya asal yang tertulis dalam bahasa Melayu berunsurkan keindahan dan kehalusan sama ada berbentuk novel. ketika wakil keluarga pengantin perempuan berbicara dengan wakil keluarga pengantin lelaki. halus dan menarik serta memberi kesan kepada pembaca/penonton. Sebagai contoh. Karya sastera berbeza dengan hasil-hasil penulisan akademik atau bukan akademik lain kerana tidak mempunyai variasi bahasa serta kesan langsung dan tidak langsung kepada pembaca/penonton. Ia merupakan hasil pemikiran seni yang berkualiti yang diterjemahkan sama ada dalam bentuk lisan. Konsep Kesusasteraan Melayu Menurut Siti Hajar Abdul Aziz dalam Bahasa Melayu 1 Kesusasteraan Melayu merujuk kepada hasil karya dan ciptaan seni yang terdapat dalam kalangan masyarakat Melayu. dia membaca mantera-mantera dan secara tidak langsung dia sebenarnya sedang berdeklamasi. iaitu susastera yang bermaksud huruf atau buku indah. Sastera dari segi makna umum 2 . Dalam upacara perkahwinan pula. prosa. akan menyanyikan balada-balada yang berirama dan merdu. emosi. seorang ibu yang menidurkan bayinya secara sengaja atau tidak. dan jasmani di samping memaparkan nilai kemanusiaan dan citra masyarakat.

Awalan su. Kesusasteraan pula. semangat.dan –an membawa maksud yang menyeluru.pula bererti baik atau indah. keterbukaan dan keluasan pandangan yang dinukilkan dalam bentuk yang mempersonakan. Unsur-unsur tersebut dihuraikan seperti berikut: a) Isi Kandungan sastera yang berupa fikiran. iaitu segala yang tetulis. Kesusasteraan dalam bahasa Melayu sama pengertiannya dengan literature dalam Bahasa Inggeris. Sastera juga ialah semua karya yang memuatkan perasaan kemanusiaan yang mendalam dan kebenaran moral dengan sentuhan keikhlasan. Imbuhan ke. pengalaman. iaitu sastra. keyakinan. kepercayaan dan lain-lain. Sastera ialah ungkapan spontan daripada perasaan yang mendalam. Istilah kesusasteraan yang digunakan dalam bahasa Melayu berasal daripada bahasa sanskrit. Seni kesusasteraan pula ialah seni karang-mengarang bahan-bahan sastera yang berbentuk puisi dan prosa. manakala –tra merujuk kepada alat. pemikiran dan semua kegiatan mental manusia. idea. Sastera ialah ekspresi fikiran melalui medium bahasa. pandangan. perasaan. Dalam bentuk asalnya. 3 . KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Daripada pengertian diatas. petunjuk dan pengajaran. yang bernilai seni dan estetik serta dengan maksud memberikan panduan. Maksud fikiran itu pula ialah idea-idea. Ada yang mengatakan bahawa sastera ialah seni bahasa. dapatlah difahami bahawa dalam sastera terkandung beberapa unsur yang saling berhubungan. perkataan literature digunakan untuk tatabahasa dan puisi.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 bermaksud bahasa (bukan bahasa basahan) yang digunakan dalam kitab-kitab. perasaan. menurut makna kamus ialah hasi seni atau karya tulisan dalam bentuk prosa atau puisi yang mempunyai ciri-ciri keistemewaan tertentu. mengajar atau memberikan petunjuk. Sastra bererti alat untuk mengajar. Sastera ialah inspirasi kehidupan manusia yang diserlakan dalam sebuah karya tulisan yang indah. Kata dasar sas-bermaksud mengarahkan. Perkataan literature berasal daripada perkataan litera yang bermaksud huruf atau abjad.

perasaan yang mendalam dan keyakinan yang kuat. seni muzik dan sebagainya. idea. mempersonakan. menyenangkan dan menarik. Dalam bentuk kesenian tadi menjelma pula bentuk seni sastera. sama ada yang bermutu atau tidak bermutu. seni rupa. Bentuk dalam seni itu pula menggunakan istilah sebagai bentuk yang indah. c) Bentuk-unsur isi dan diri manusia tadi dapat dizahirkan dalam berbagai-bagai bentuk. Bentuk pengungkapan sastera ada bermacam-macam ragam. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 4 . misalnya ada ungkapan dalam bentuk suara yang disertai bunyibunyian. mengasyikkan. sastera dapat dianggap sebagai ungkapan peribadi manusia yang berupa pengalaman. perasaan. maka tentu tidak akan diterima dan di ketahui oleh orang lain. fikiran yang cemerlang. Deskripsi ini mencakupi semua bentuk sastera.Bahasa ialah bahan utama untuk mewujudkan ungkapan peribadi dalam suatu bentuk sastera yang indah. tetapi selagi dia tidak mampu mengekspresikannya keluar dari dalam dirinya. seni tari. Jika seseorang itu memiliki pengalaman yang hebat. tidak mungkin kedua-dua perkara tadi dapat disampaikan kepada orang lain. Jika tiada bentuk dan pola yang tertentu.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 b) Eksperesi dan ungkapan-ekspresi ialah keupayaan mengeluarkan sesuatu dari dalam diri manusia. d) Bahasa-medium pengungkapan bentuk sastera itu tadi ialah bahasa. pemikiran. seni bina.semangat dan keyakinan dalam suatu bentuk gambaran konkrit yang membangkitkan keperibadian melalui pengantar bahasa. Secara umumnya.

maka sastera rakyat yang berbentuk lisan merupakan sastera Melayu yang tertua dalam masyarakat Melayu.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Sejarah Perkembangan Kesusasteraan Melayu Sejarah dan perkembangan kesusteraan pada prinsipnya melihat karya sastera dari sudut daya kreatif manusia. ia hanya melibatkan tiga peringkat perkembangan kerana sastera dari pengaruh Hindu hanya ditulis pada zaman selepas kedatangan Islam ke Alam Melayu. sastera lisan diikuti dengan sastera yang bercorak tulisan pada zaman Meskipun terlihat empat peringkat perkembangan kesusasteraan. Disamping itu ia juga digunakan sebagai media kritikan dan sindiran kepada golongan tertentu dalam masyarakat. Ini bermaksud. sejarah dan perkembangan kesusasteraan Melayu bermula dalam bentuk Islam. kesusasteraan Melayu Moden pula bermula dengan kedatangan penjajah barat ke Alam Melayu. bahawa dalam masyarakat Melayu lama. mengikut Ismail dalam kata pengantar buku Perkembangan Kesusasteraan Melayu Lama. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 5 . Membincangkan sejarah dan perkembangan kesusasteraan Melayu. pada realitinya mengikut sejarah perkembangan kesusasteraan Melayu. Tujuan utama penghasilan sastera lisan pada masa ini bertujuan bukan sahaja sebagai media hiburan pada zaman tersebut. perkembangannya mengikut kronologi zaman bermula dari zaman sebelum mengenal huruf dan diikuti zaman Hindu dan Islam. Sebelum masyarakat Melayu mengenali huruf. Ini bererti. Sastera rakyat terbahagi kepada dua bentuk iaitu berbentuk cerita dan yang bukan berbentuk cerita. malah ia juga berperanan sebagai institusi pendidikan secara informal. Oleh itu dalam memperkatakan tahap-tahap perkembangan sastera Melayu. sastera lisan menjadi media penting untuk memberi nasihat dan pengajaran baik kepada anggota masyarakatnya. Manakala mengikut Safian Hussain dan rakan-rakan (1981: 3). sastera berbentuk lisan telah berkembang dengan meluas dalam masyarakat Melayu purba.

Kesusasteraan Melayu dibahagikan kepada dua bentuk iaitu bentuk prosa dan bentuk puisi. bentuk prosa dapat dikategorikan mengikut era atau zaman iaitu: i.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Bentuk dan Genre Kesusasteraan Melayu Rajah 1:Genre Genre sastera ialah kategori atau jenis karya sastera atau seni yang dicirikan dengan sesuatu gaya bentu atau kandungan tertentu. ii. ii. Naratif Lisan Naratif Tulisan 6 . ii. Prosa klasik dan prosa moden Puisi klasik dan puisi moden KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Prosa Melayu Tradisional terbahagi kepada dua cabang utama iaitu : i. Seperti yang dinyatakan sebelumnya. Rujuk Rajah 1. Kedua-dua bentuk ini pula dikategorikan mengikut era atau zaman kemunculannya iaitu kategori klasik atau tradisional dan jenis moden atau kotemporari. Naratif Bukan Naratif Prosa Tradisional berbentuk naratid terbahagi pula kepa dua jenis iaitu : i.

Prosa KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU tradisional dalam kesusasteraan Melayu boleh dibahagikan kepada dua jenis iaitu : Naratif Prosa Melayu Tradisional Bukan Naratif Rajah 2: Prosa Melayu Tradisional 7 . karya-karya kesusasteraan Melayu yang panjang sama ada lisan atau tulisan dikelompokkan sebagai prosa. Oleh itu. Lupur lara Cerita Teladan Prosa Melayu Tradisional (Naratif dan Bukan Naratif) Prosa boleh ditakrifkan sebagai satu bentuk karangan yang panjang. iii. Prosa Melayu tradisional berbentuk lisan dikenali juga sebagai sastera rakyat. ii. Legenda Cerita Rakyat Cerita Rakyat pula terbahagi kepada sub genre iaitu : i. ii. ii. Prosa tidak terbatas kepada cerita (naratif) sahaja tetapi termasuk juga karya-karya yang bukan cerita (bukan naratif/non-naratif). Cerita Jenaka Cerita Binatang Cerita dongeng Cerita dongeng ialah : i.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Naratif Lisan di dalam Kesusasteraan Melayu terbahagi kepada tiga genre iaitu : Mitos i.

Cerita Jenaka. Cerita Lipur Lara. Naratif lisan pula boleh dipecahkan lagi kepada tiga genre yang utama iaitu: Naratif Lisan Mitos Legenda Cerita Rakyat Cerita Binatang.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Prosa tradisional berbentuk naratif itu boleh dibahagikan pula kepada dua pecahan lagi iaitu naratif lisan dan naratif tulisan. Cerita Teladan Rajah 3: Naratif Lisan Sementara itu naratif tulisan terbahagi kepada lima genre iaitu: Sastera sejarah KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Sastera hikayat Sastera sastera panji Sastera kepahlawanan / epik Sastera agama Rajah 4: Naratif Tulisan 8 .

Walaupun belum menguasai sistem tulisan. Kesusasteraan lisan dikenali juga sebagai kesusasteraan rakyat. Pada waktu tersebut sistem KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU tulisan belum lagi muncul dan masyarakat lazimnya buta huruf. sistem tulisan ini tidak meluas dan akhirnya pupus. Pengaruh luar yang awal menyerap ke dalam kebudayaan Melayu adalah pengaruh India. 9 .BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Prosa tradisional bukan naratif terdiri daripada empat genre iaitu : Sastera undang-undang Sastera kitab Sastera ketatanegaraan Kepustakaan ilmu tradisional Rajah 5: Prosa Tradisional Bukan Naratif Sastera Lisan dan Sastera Tulisan Kesusasteraan Melayu tradisional merupakan satu bidang kajian yang sangat luas dan sentiasa berkembang dan melahirkan penemuan-penemuan baru yang pelbagai sifatnya. Walau bagaimanapun. Melalui kemasukan pengaruh India.” Kesusasteraan lisan (tradisi lisan) lahir dalam kalangan masyarakat Melayu yang lazimnya terdiri daripada kaum tani dan nelayan. orang Melayu diperkenalkan dengan sistem tulisan. Sebaliknya dikembangkan melalui pertuturan atau penceritaan secara lisan. Menurut Profesor Ismail Hussein “Kesusasteraan Melayu tradisional adalah semua gejala kesusasteraan yang berbentuk lisan atau bertulis tetapi tidak bercetak. Hasil-hasil keusasteraan yang dicipta oleh kelompok ini disebut sebagai kesusasteraan lisan kerana penyampaian cerita secara lisan. Kesusasteraan tulisan (tradisi tulisan) muncul apabila orang Melayu mula menerima pengaruh luar. daya kreativiti mereka dalam bidang kesusasteraan tidak pupus begitu sahaja.

Satu perkara yang harus difahami dengan KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 10 . mereka telah menerima juga bersama-sama sistem tulisan. b) Bukan naratif Manakala yang bukan naratif ialah Pantun. Lisan Ciri utama kesusasteraan Melayu tradisional adalah Lisan. Seloka. Endoi. Rubai. Nazam. ii. Peribahasa berangkap dan Mantera Ciri Kesusasteraan Melayu Kesusasteraan Melayu Tradisional mempunyai ciri-ciri tersendiri yang terdiri daripada lima aspek yang diperturunkan di bawah ini: i. Puisi Melayu tradisional juga boleh dibahagikan kepada dua pecahan iaitu: a) Naratif Puisi Melayu tradisional yang berbentuk naratif terdiri daripada genre Syair sahaja. Maka berlakulah satu perubahan besar dalam penghasilan karya kesusasteraan iaitu peralihan daripada lisan kepada tulisan. Ghazal. Masnawi. Tulisan Apabila masyarakat Melayu mula menerima pengaruh Islam. Berzanji. Gurindam.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Puisi Melayu Tradisional Puisi merupakan kata pinjaman dari bahasa Indonesia yang digunakan secara meluas di Malaysia. Dikir/Zikir. Puisi mengungkapkan sesuatu yang abstrak kepada yang nyata. Talibun. Lisan dalam bahasa Arab maknanya lidah atau kata-kata. Oleh itu dapatlah dikatakan bahawa kesusasteraan Melayu tradisional itu disampaikan secara lisan ataupun mediumnya adalah kata-kata ataupun pertuturan. yang mampu menghasilkan karya-karya prosa ataupun puisi. Pada zaman tradisional pastilah wujud manusia-manusia yang berbakat besar dalam bidang kesusasteraan. Rejang. Teromba. Qit'ah. Puisi adalah satu bentuk karangan berangkap yang terikat dengan peraturan sesuatu jenis puisi itu. Bahasa puisi adalah terhad dan padat tetapi makna yang cuba disampaikan adalah mendalam.

iv. Estetik Estetik merujuk kepada keindahan hasil-hasil kesusasteraan yang dicipta oleh seseorang penulis. Dengan itu lahirlah karyakarya kesusasteraan yang berpusatkan istana. rencana dan sebagainya v.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 mendalam ialah kebolehan menulis lebih berpihak kepada golongan bangsawan yang berdekatan dengan pihak istana. Kreatif Pada dasarnya karya kesusasteraan kreatif itu bermaksud karya-karya prosa dan puisi naratif dan non naratif. Bukan kreatif Karya kesusasteraan bukan kreatif adalah karya-karya seperti esei. Oleh itu novel. Sedangkan golongan rakyat biasa masih kekal dengan kaedah lisan. iii. 11 KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU . drama. Karya-karya kesusasteraan ini ditulis menggunakan tulisan jawi dan penciptaannya lebih kepada untuk memenuhi kehendak golongan istana. prosa tradisional dan puisi tradisional merupakan kesusasteraan kreatif. cerpen. sajak.

politik. sosiologi dan agama.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Fungsi kesusasteraan Melayu Alat Pendidikan Usaha Pengayaan Khazanh Ilmu Dan Persuratan Bahasa Melayu Nilai Pendidikan Instrument Perpaduan Kepuasan Estetik Memberi Pengajaran Alat Kawalan Sosial Dalam Kehidupan Seharian Mengisi Masa Lapang Rajah 6 : Fungsi Kesusasteraan Melayu i. 12 .moral atau ilmu pengetahuan yang tinggi nilainya yang mana akan dapat dikutip oleh para pembaca maka berlakulah pendidikan secara tidak langsung. Alat Pendidikan Antara fungsi kesusasteraan Melayu menurut Siti Hajar Abdul Aziz KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU ialah sebagai alat pendidikan. Pengalaman mereka ini dijadikan prosa atau puisi dan diadun dengan unsurunsur pengajaran. Jadi dapat dilihat dengan jelas bahawa kesusasteraan mampu menjadi bahan untuk pendidikan buat masyarakat. Pengalaman-pengalaman para pengarang ini diterjemahkan melalui kisah-kisah yang ditulis oleh mereka yang terangkum didalamnya pelbagai bidang ilmu seperti ekonomi.

BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Di Negara kita Malaysia Mata pelajaran Kesusasteraan Melayu telah diperkenalkan sejak tahun 1957. kewarganegaraan. Sementara itu di peringkat pengajian tinggi pelajar didedahkan dengan teknik penulisan ilmiah. Apa yang kita boleh lihat sekarang. mampu mengkaji keindahan karya sastera dan menguasai kemahiran berbahasa bahasa Melayu. kebudayaan. Peranan sastera terutamanya sastera Melayu dapat membina insaniah dalam kehidupan manusia. Matlamatnya untuk membolehkan pelajar atau rakyat Malaysia khususnya menjiwai unsur dan nilai murni dari segi kerohanian. menanam perasaan bangga dan cinta akan tanah air dalam satu wawasan budaya kebangsaan yang dihasratkan tercapai. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Di peringkat sekolah Kesusasteran Melayu memainkan peranan sebagi satu cabang ilmu dan senjata yang dapat meresapi dan berkembang dalam pelbagai disiplin ilmu sejajar dengan konsep bahasa merentas kurikulum. Akibat daripada itu. kemanusiaan. Justeru mengembalikan nilai sejagat yang bersifat kemanusiaan sebenarnya terkandung dalam sastera. 13 . Dengan adanya pendidikan Kesusasteraan Melayu dapat mencerminkan masyarakat kesenian yang kreatif. masalah rasuah. berjati diri dan mempunyai nilai-nilai kemanusiaan. Pemimpin yang tidak berjiwa seperti di atas. Hal ini amat bertepatan dengan konsep membina „modal insan‟ yang diharap-harapkan oleh pemimpin negara. merupakan manusia yang hilang pertimbangan ketika bertindak. rencana dan penulisan kreatif dan pelajar juga diberikan pengetahuan tentang dunia penerbitan dan penyiaran selaras dengan matlamat pembudayaan bahasa Melayu melalui sistem pendidikan. ramai bijak pandai dalam bidang sains dan teknologi tetapi sayang mereka gagal dalam usaha melahirkan pemimpin yang bermoral. kemasyarakatan. keruntuhan moral sehingga membawa kepada kemusnahan alam dan manyusahkan masyarakat. Kita tidak mahu melahirkan satu bangsa seperti robot yang tidak mempunyai nilai-nilai kemanusiaan ketika bertindak atau mengambil keputusan.

Suasana kehidupan masyarakat dengan kepetahan serta kebijaksanaan seorang penglipur lara telah lama berakhir. proses pembentukan jati diri dan cinta akan khazanah negara dapat diatur. dibentuk dengan sebaikbaik mungkin. Proses pengayaan ini merupakan proses yang berterusan dan menjadi agenda utama dasar pentadbiran negara. Samad Said (1997: 35) pula menyatakan bahawa peranan sastera sebagai rakman dan renungan interaksi insan seni dengan masyarakat dan masalah mereka. Suasana itu bagaikan satu nostalgia. Cinta di sini maksudnya cinta kepada keindahan dan cinta kepada kebenaran. sastera mestilah berkhasiat untuk batiniah dan minda manusia. Usaha Pengayaan Khazanh Ilmu Dan Persuratan Bahasa Melayu Selain itu. A. Budaya bersama ini hanya akan lahir daripada penghidupan bersama semua rakyat bukan contoh angkuh daripada sebilangan kecil golongan kaya dan istimewa. Setiap karya yang tercipta.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 ii. sedikit sebanyak mendekatkan insan seni itu kepada sebahagian kecil cakerawala Tuhan yang luas. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU iii. Shahnon Ahmad (1997:25) menyatakan bahawa kesusasteraan berperanan sebagai satu cabang kesenian yang berteraskan cinta. sastera juga berperanan dalam usaha pengayaan khazanh ilmu dan persuratan bahasa Melayu wajar dipertingkatkan kepada semua peringkat usia pembelajaran dan pengajaran. di samping menggarapkannya dengan sesam makhluk yang sama-sama mencari dan sama-sama menikmati dan sama-sama terhukum oleh getir-getar kehidupan. 14 . Tiada sesiapapun yang boleh mendakwa bahawa dia mempunyai monopoli terhadap budaya Malaysia. Nilai Pendidikan Aripin Said dalam Prosa Warisan (1996:25) menyatakan fungsi Kesusasteraan Melayu yang penting dari aspek nilai pendidikan. Dengan cara ini. Manakala Usman Awang (1997:41) menjelaskan bahawa peranan sastera meliputi semua aspek kehidupan manusia secara luas. dilentur. Apalagi apabila didapati sudah jarang atau sedikit benar daripada kalangan anggota masyarakat masa kini yang sempat menyaksikan suasana tersebut. Oleh latar dan pengaruh itu. Karya kesusasteraan dicipta oleh para sasterawan untuk membangunkan peribadi manusia supaya cinta akan keindahan dan cinta akan kebenaran.

Dalam cerita Mat Jenin. Mereka ialah cendekiawan bangsa yang lahir asuhan alam semesta. Pertama. Orang tua-tua masih mahu bercerita kepada anak cucunya tentang Batu Belah Batu Bertangkup. Puteri Walinong Sari dan sebagainya. dia mampu memukau khalayaknya yang setia menunggu dari awal hingga akhir persembahan yang diadakan. terdapat tokoh-tokoh intelektual bangsa sebagai orang yang mahir dalam bidang mereka. Falsafah yang tersembunyi di sebaliknya adalah untuk menjadi kaya-raya perlu berusaha. Lagu-lagu yang dinyanyikan merupakan puisi-puisi yang indah.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Jika kita menyorot ke belakang dalam aliran kehidupan masyarakat Melayu terutamanya di kampung-kampung. nilai pendidikan yang murni dapat digarap daripada cerita-cerita yang disebutkan itu. bencana pula akan menimpa. bukan sekadar berangan angan. Dalam puisi tergambar keindahan alam dan kehalusan budi yang diungkap dengan gaya yang menakjubkan. Terdapat dua hal yang amat nyata dalam memperkatakan keistimewaan pencerita ini. Pada waktu itu. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Bertolak daripada perkara-perkara itulah. Mungkin dengan iringan sebuah rebab. khalayak diasuh supaya tidak menjadi seperti Mat Jenin yang hanya hidup berangan angan. dan kemudian dapat pula menyampaikan dengan cara yang menarik. 15 . cerita-cerita rakyat dipertuturkan masih boleh didapati sekitar tahun 1950-an serta pada awal tahun 1960-an. misalnya. Cerita-cerita yang dipersembahkan pula bukan sahaja dapat mengasyikkan khalayak yang mendengar tetapi kepelbagaian cerita tersebut dengan watakwatak tertentu menggambarkan perwatakan manusia dalam masyarakat setempat. masih kedapatan seorang nenek atau seorang ibu yang sering bercerita atau menyanyikan lagu-lagu rakyat sewaktu hendak menidurkan cucu atau anaknya. Bawang Putin Bawang Merah. Tidak semua anggota masyarakat yang mendapat gelaran seorang penglipur lara. Tidak semua anggota masyarakat yang mampu menghafal puluhan malah ratusan puisi rakyat. Jika terus berangan-angan. sebuah rebana atau sebiji batil.

Cerita Jenaka f. selitan lagu-lagu seperti: Burung kenek-kenek. banyak lagi unsur pendidikan lain yang dapat ditimba. Contohnya. Cerita Penglipur Lara b. Cerita Binatang. Cerita-cerita tersebut telah banyak ditulis dan diterbitkan. Cerita Mitos e. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Cerita-cerita tersebut mempunyai keistimewaannya yang tersendiri. Hinggap pelepah kelapa. Pandai-pandai cari kawan. Patuh ibu dan bapa.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Daripada cerita rakyat. Pesan datuk nenek. 16 . Terbang ke dalam awan. ditambah dengan iramanya yang merdu. Daripada kajian yang telah dijalankan oleh Aripin Said dalam Prosa Warisan (1996:26) beberapa jenis sastera rakyat telah dikenal pasti iaitu: a. Pantun di atas jelas memberikan nasihat yang berguna kepada anakanak. Kemajuan zaman dengan segala media yang canggih memudahkan pembuatan dokumentasi cerita-cerita tersebut. Pesan datuk nenek. Cerita Legenda d. Burung kenek-kenek. Cerita Asal Usui c.Pantun tersebut disampaikan melalui kata-kata yang tersusun indah.

anggota masyarakat diberitahu tentang perkara yang boleh dan tidak boleh dilakukan. vi. Instrument Perpaduan Menurut Timbalan Perdana Menteri Malaysia Tan Sri Muhyiddin Yassin. Memberi Pengajaran Selain itu. Jika berangan-angan tinggi tanpa berusaha akan menjadi seperti Mat Jenin.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 iv. seseorang itu akan mendapat malapetaka sebagaimana yang diterima oleh Si Tenggang. Alat Kawalan Sosial Dalam Kehidupan Seharian Menurut Aripin Said dalam Prosa Warisan. Misalnya. kesusasteraan Melayu turut berfungsi untuk memberi pengajaran. Tan Sri Muhyiddin Yassin menyatakan “Sastera kebangsaan yang menggunakan bahasa Melayu sebagai bahasa pengantar dapat memartabat dan memperkasakan lagi fungsi bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan dan bahasa perpaduan” v. kesusasteraan juga berfungsi untuk memberi kepuasan estetik. sastera dijadikan instrumen penting bagi mewujudkan semangat kekitaan atau `esprit de corp’ di kalangan rakyat dalam usaha untuk membina sebuah negara bangsa yang bersatu padu. Sebagai contoh Seloka Pak Pandir dan Pantun Nasihat. jika derhaka kepada ibu bapa. 17 . Sastera negara menitikberatkan nilai perpaduan dan penghargaan kepada satu bentuk budaya kebangsaan untuk dikongsi bersama sebagai pemangkin bagi menyatupadukan rakyat. Para sasterawan melalui karya mereka akan memberi pengajaran melalui hasil karya kesusasteraan mereka yang mana banyak menyingkap tentang nilai-nilai murni dalam kehidupan. Penulis cerita akan merasa tenteram dan damai apabila mampu menghasilkan sesuatu cerita yang dapat menyentuh perasaannya. Melalui cerita rakyat umpamanya. Sastera secara umumnya dapat dikatakan menjadi alat kawalan sosial dalam kehidupan seharian. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU vii. Bagi pembaca pula. Kepuasan Estetik Seterusnya. dengan membaca karya yang mempamerkan keindahan akan merasa satu kepuasan yang tidak dapat digambarkan dalam dirinya. Karya-karya ini banyak menjadi rujukan buat masyarakat dalam menjalani kehidupan harian.

cerita lipur lara. cerita binatang. ada segala nasihat dan teladan yang terdapat dalam cerita cerita tersebut. Kesemua ini dapat menanam semangat tidak putus asa dikalangan pendengar selain menanamkan semangat cinta akan tanah air yang tidak berbelah bahagi. mempunyai kekuatan yang luar biasa. tokoh dipaparkan mempunyai semangat perjuangan yang gigih. selain bertindak untuk KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU menyeronokkan hati khalayak yang mendengar. juga menekankan nasihat. terdapat tokoh yang menjadi sanjungan satusatu masyarakat. Demikian cerita rakyat dapat menentukan arah tindak tanduk masyarakat pada masa itu. Baik cerita mitos. Dalam hal ini juga. Dalam cerita-cerita legenda pula. 18 . Perlakuan yang baik seperti yang terdapat dalam cerita rakyat dijadikan ikutan. Namun yang harus diperhatikan. peneroka satu-satu tempat atau seumpamanya. cerita legenda dan sebagainya itu kadangkala terlalu kental berbaur dengan dongeng-dongeng tertentu. pahlawan. berjasa dan sebagainya. Melalui gambaran keistimewaan. pengorbanan watak dalam cerita legenda itu cepat meresap di hati para pendengarnya. Segala sikap. Cerita rakyat juga dirujuk untuk menyelesaikan masalah dalam kehidupan. kita melihat setiap bangsa memang ada tokoh tokoh tertentu yang mereka agungkan serta kagumi. cara berfikir.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Malah. anak-anak harus bijak sebagaimana Sang Kancil dalam cerita-cerita binatang. seperti "Jangan jadi seperti Si Tenggang" atau "Sang Kancil itu cerdik dan bijak" atau "Kalau-rajin bekerja mesti hidup senang" dan sebagainya. Cerita legenda dapat memberi sumbangan yang amat besar dalam kehidupan masyarakat dalam membentuk anggota masyarakat menjadi manusia yang mempunyai wawasan dalam hidupnya. Tokoh-tokoh tersebut mungkin sahaja tokoh agama. Tukang-tukang cerita. Kesan yang terlekat di hati mereka dengan mendengar cerita-cerita rakyat kekal dari mereka masih kanak-kanak hingga kehidupan mereka pada hari tua. Ungkapan yang sering diulang atau dinyatakan oleh tukang-tukang cerita. Kemudian cerita-cerita tersebut bersambungan lagi kepada khalayak yang seterusnya.

BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Walaupun perkembangan masyarakat dipengaruhi oleh segala macam perubahan namun nilai moral yang terdapat dalam cerita-cerita rakyat tetap sesuai dengan anggota masyarakat itu baik dalam era mana sekalipun. viii. Pemikiran yang dimaksudkan itu masih utuh dan murni walaupun diletakkan dalam mana mana zaman yang sentiasa berubah. Kesusasteraan digunakan bagi mengisi masa lapang dan dijadikan hobi. Perkembangan budaya tahap demi tahap dapat membentuk peradaban atau tamadun manusia dari satu zaman ke satu zaman yang lainnya. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 19 . Karyakarya sastera seperti Seloka Pak Pandir bukan saja memberi pengajaran tetapi juga menyeronokkan untuk dibaca. mereka berkumpul untuk berhibur sambil belajar melalui cerita rakyat. Kesimpulan Kesusasteraan Melayu dalam masyarakat Melayu lama wujud bersama-sama bangsa Melayu itu sendiri. Manusia sentiasa mencari kemajuan. Malah. cerita-cerita rakyat akan diceritakan pada waktu-waktu lapang bagi menghilangkan kebosanan dan anggota masyarakat dapat berkumpul pada malam hari setelah sibuk mencari nafkah pada siangnya. Mengisi Masa Lapang kesusasteraan Melayu juga berfungsi bagi memberi hiburan. Kewujudan sastera Melayu itu juga memperlihatkan segala-galanya itu digambarkan dengan cukup menarik. Melalui cerita-cerita sedemikian. pemikiran dahulunya dapat membentuk sosialisasi masyarakat dengan jelas. Perkembangan budaya masa kini sebenarnya diasaskan oleh budaya silam. Pada waktu malam itulah. kita melihat kesinambungan budaya masa lalu dengan masa kini. Malah jika pada zaman dahulu. Sehubungan ini. Pengalaman individu dalam masyarakat tersebut cepat sahaja diasosiasikan dengan gambaran yang terdapat dalam cerita-cerita yang mereka dengar. Keindahan itu juga terlihat pada gaya bahasa. Fungsi sastera Melayu mewujudkan pemikiran yang bijaksana sentiasa memimpin manusia untuk mencapai kemajuan yang sesuai untuk kesempurnaan hidup.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful