BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu

Soalan 1

1. Menghuraikan konsep dan fungsi kesusasteraan Melayu

Pengenalan

Kesusasteraan Melayu merujuk kepada hasil karya dan ciptaan seni yang terdapat dalam kalangan masyarakat Melayu. Ianya adalah satu bentuk ciptaan seni yang disampaikan melalaui bahasa. Sastera juga dapat dikatakan sebagai seni bahasa. Ini kerana sastera ialah ungkapan spontan daripada perasaan yang mendalam malah sastera juga merupakan ekspresi fikiran melalui medium bahasa.

Menurut pandangan Sarjana Ismail Hussein (1998:23) kesusasteraan merangkumi semua aspek yang menggunakan kata-kata atau bahasa yang bersifat kreatif. Manakala M.K Danziger & W.S Jahnson (1983:2) berpendapat seni yang menggunakan kata-kata sama ada lisan atau tulisan dan Abu Bakar Hamid (1997:13) kesusasteraan merupakan seni yang bercorak intlektual. Gabungan kepuasan intelek dan kepuasan estetik.

Kesusasteraan ialah manifestasi daripada gerak jiwa manusia yang wujud dalam pernyataan bahasa. Pada hakikatnya kesusasteraan atau seni sastera itu ialah bingkisan kata yang dipersembahkan oleh sasterawan sebagai hadiah kepada masyarakat. (Sabaruddin Ahmad, Punca Sastera Indonesia, 1963, hal.11) Kesusasteraan adalah cermin jiwa getar sukma pengarang. Kesusasteraan harus tumbuh di tengah-tengah rakyat oleh rakyat untuk rakyat yang menggambarkan suka duka, harap cipta dan kerja cipta rakyat. (B. Simorangkir-Simanjuntak, Kesusasteraan Indonesia, 1971, hal. 8) Kesusasteraan ialah ciptaan seni yang disampaikan melalui bahasa. Kesusasteraan terbentuk dari akar kata susastera (bahasa Sanskrit) + ke – an (kesusasteraan). Su (indah, baik, lebih bermakna.) Sastera (huruf atau buku) Susastera + ke – an (kesusasteraan): Kumpulan bukubuku yang indah bahasanya dan baik isinya. (Prof. Dr. Hasyim Awang, Artikel Akademik, hal. 2)
KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU

1

Sebagai contoh. hadirin sebenarnya menyaksikan satu adegan dramatik dengan bahasa yang menarik dan indah. dan jasmani di samping memaparkan nilai kemanusiaan dan citra masyarakat. sajak. rohani. penulisan. akan menyanyikan balada-balada yang berirama dan merdu. sastera bersatu dan berintegrasi dalam kehidupan seharian mereka. emosi. naratif dan bukan naratif. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Kesusasteraan ialah satu bentuk ciptaan seni yang disampaikan melalui bahasa. cerpen.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Kesusasteraan Melayu dalam konteks pendidikan ialah karya asal yang tertulis dalam bahasa Melayu berunsurkan keindahan dan kehalusan sama ada berbentuk novel. Dalam upacara perkahwinan pula. Seorang dukun yang membacakan mantera untuk menyembukan orang sakit secara sedar atau tidak. Dalam masyarakat Melayu tradisional. puisi. seorang ibu yang menidurkan bayinya secara sengaja atau tidak. dia membaca mantera-mantera dan secara tidak langsung dia sebenarnya sedang berdeklamasi. Konsep Kesusasteraan Melayu Menurut Siti Hajar Abdul Aziz dalam Bahasa Melayu 1 Kesusasteraan Melayu merujuk kepada hasil karya dan ciptaan seni yang terdapat dalam kalangan masyarakat Melayu. drama. Karya sastera berbeza dengan hasil-hasil penulisan akademik atau bukan akademik lain kerana tidak mempunyai variasi bahasa serta kesan langsung dan tidak langsung kepada pembaca/penonton. iaitu susastera yang bermaksud huruf atau buku indah. Sastera dari segi makna umum 2 . halus dan menarik serta memberi kesan kepada pembaca/penonton. prosa tradisional atau puisi tradisional bagi mengimbangi intelek. ketika wakil keluarga pengantin perempuan berbicara dengan wakil keluarga pengantin lelaki. prosa. Ketika seorang pengambil dan pembuat gula enau hendak melakukan pekerjaannya di atas pokok enau. Sastera ialah karya seni kreatif hasil ciptaan manusia menggunakan bahasa yang indah.akan melagukan puisi yang indah dan berirama. Perkataan kesusasteraan terbentuk daripada perkataan Sanskrit. Ia merupakan hasil pemikiran seni yang berkualiti yang diterjemahkan sama ada dalam bentuk lisan.

dan –an membawa maksud yang menyeluru. iaitu sastra. manakala –tra merujuk kepada alat. Sastera juga ialah semua karya yang memuatkan perasaan kemanusiaan yang mendalam dan kebenaran moral dengan sentuhan keikhlasan. keterbukaan dan keluasan pandangan yang dinukilkan dalam bentuk yang mempersonakan. pengalaman. dapatlah difahami bahawa dalam sastera terkandung beberapa unsur yang saling berhubungan. keyakinan. perasaan. pemikiran dan semua kegiatan mental manusia. Dalam bentuk asalnya. Perkataan literature berasal daripada perkataan litera yang bermaksud huruf atau abjad. perasaan. semangat. petunjuk dan pengajaran. Sastra bererti alat untuk mengajar. yang bernilai seni dan estetik serta dengan maksud memberikan panduan. Kesusasteraan pula.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 bermaksud bahasa (bukan bahasa basahan) yang digunakan dalam kitab-kitab. 3 . Kata dasar sas-bermaksud mengarahkan.pula bererti baik atau indah. Sastera ialah ekspresi fikiran melalui medium bahasa. Kesusasteraan dalam bahasa Melayu sama pengertiannya dengan literature dalam Bahasa Inggeris. Ada yang mengatakan bahawa sastera ialah seni bahasa. perkataan literature digunakan untuk tatabahasa dan puisi. menurut makna kamus ialah hasi seni atau karya tulisan dalam bentuk prosa atau puisi yang mempunyai ciri-ciri keistemewaan tertentu. kepercayaan dan lain-lain. Sastera ialah ungkapan spontan daripada perasaan yang mendalam. iaitu segala yang tetulis. mengajar atau memberikan petunjuk. Awalan su. pandangan. Maksud fikiran itu pula ialah idea-idea. Sastera ialah inspirasi kehidupan manusia yang diserlakan dalam sebuah karya tulisan yang indah. idea. Imbuhan ke. Unsur-unsur tersebut dihuraikan seperti berikut: a) Isi Kandungan sastera yang berupa fikiran. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Daripada pengertian diatas. Seni kesusasteraan pula ialah seni karang-mengarang bahan-bahan sastera yang berbentuk puisi dan prosa. Istilah kesusasteraan yang digunakan dalam bahasa Melayu berasal daripada bahasa sanskrit.

Jika tiada bentuk dan pola yang tertentu. Bentuk pengungkapan sastera ada bermacam-macam ragam. seni tari. tetapi selagi dia tidak mampu mengekspresikannya keluar dari dalam dirinya. perasaan yang mendalam dan keyakinan yang kuat. seni muzik dan sebagainya. Jika seseorang itu memiliki pengalaman yang hebat. Dalam bentuk kesenian tadi menjelma pula bentuk seni sastera. c) Bentuk-unsur isi dan diri manusia tadi dapat dizahirkan dalam berbagai-bagai bentuk. tidak mungkin kedua-dua perkara tadi dapat disampaikan kepada orang lain.Bahasa ialah bahan utama untuk mewujudkan ungkapan peribadi dalam suatu bentuk sastera yang indah. fikiran yang cemerlang. maka tentu tidak akan diterima dan di ketahui oleh orang lain. sama ada yang bermutu atau tidak bermutu. mengasyikkan. idea. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 4 . seni bina. sastera dapat dianggap sebagai ungkapan peribadi manusia yang berupa pengalaman. perasaan. d) Bahasa-medium pengungkapan bentuk sastera itu tadi ialah bahasa.semangat dan keyakinan dalam suatu bentuk gambaran konkrit yang membangkitkan keperibadian melalui pengantar bahasa.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 b) Eksperesi dan ungkapan-ekspresi ialah keupayaan mengeluarkan sesuatu dari dalam diri manusia. mempersonakan. Deskripsi ini mencakupi semua bentuk sastera. Secara umumnya. menyenangkan dan menarik. Bentuk dalam seni itu pula menggunakan istilah sebagai bentuk yang indah. misalnya ada ungkapan dalam bentuk suara yang disertai bunyibunyian. seni rupa. pemikiran.

Tujuan utama penghasilan sastera lisan pada masa ini bertujuan bukan sahaja sebagai media hiburan pada zaman tersebut. ia hanya melibatkan tiga peringkat perkembangan kerana sastera dari pengaruh Hindu hanya ditulis pada zaman selepas kedatangan Islam ke Alam Melayu. sejarah dan perkembangan kesusasteraan Melayu bermula dalam bentuk Islam. sastera lisan menjadi media penting untuk memberi nasihat dan pengajaran baik kepada anggota masyarakatnya. maka sastera rakyat yang berbentuk lisan merupakan sastera Melayu yang tertua dalam masyarakat Melayu. Sebelum masyarakat Melayu mengenali huruf. sastera berbentuk lisan telah berkembang dengan meluas dalam masyarakat Melayu purba. malah ia juga berperanan sebagai institusi pendidikan secara informal. perkembangannya mengikut kronologi zaman bermula dari zaman sebelum mengenal huruf dan diikuti zaman Hindu dan Islam. kesusasteraan Melayu Moden pula bermula dengan kedatangan penjajah barat ke Alam Melayu. mengikut Ismail dalam kata pengantar buku Perkembangan Kesusasteraan Melayu Lama. bahawa dalam masyarakat Melayu lama. Ini bermaksud.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Sejarah Perkembangan Kesusasteraan Melayu Sejarah dan perkembangan kesusteraan pada prinsipnya melihat karya sastera dari sudut daya kreatif manusia. Ini bererti. Oleh itu dalam memperkatakan tahap-tahap perkembangan sastera Melayu. Sastera rakyat terbahagi kepada dua bentuk iaitu berbentuk cerita dan yang bukan berbentuk cerita. pada realitinya mengikut sejarah perkembangan kesusasteraan Melayu. sastera lisan diikuti dengan sastera yang bercorak tulisan pada zaman Meskipun terlihat empat peringkat perkembangan kesusasteraan. Membincangkan sejarah dan perkembangan kesusasteraan Melayu. Manakala mengikut Safian Hussain dan rakan-rakan (1981: 3). Disamping itu ia juga digunakan sebagai media kritikan dan sindiran kepada golongan tertentu dalam masyarakat. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 5 .

bentuk prosa dapat dikategorikan mengikut era atau zaman iaitu: i. Naratif Bukan Naratif Prosa Tradisional berbentuk naratid terbahagi pula kepa dua jenis iaitu : i. Rujuk Rajah 1. Naratif Lisan Naratif Tulisan 6 . Seperti yang dinyatakan sebelumnya. Kesusasteraan Melayu dibahagikan kepada dua bentuk iaitu bentuk prosa dan bentuk puisi.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Bentuk dan Genre Kesusasteraan Melayu Rajah 1:Genre Genre sastera ialah kategori atau jenis karya sastera atau seni yang dicirikan dengan sesuatu gaya bentu atau kandungan tertentu. ii. ii. Prosa klasik dan prosa moden Puisi klasik dan puisi moden KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Prosa Melayu Tradisional terbahagi kepada dua cabang utama iaitu : i. Kedua-dua bentuk ini pula dikategorikan mengikut era atau zaman kemunculannya iaitu kategori klasik atau tradisional dan jenis moden atau kotemporari. ii.

Lupur lara Cerita Teladan Prosa Melayu Tradisional (Naratif dan Bukan Naratif) Prosa boleh ditakrifkan sebagai satu bentuk karangan yang panjang. Oleh itu. ii. iii. Cerita Jenaka Cerita Binatang Cerita dongeng Cerita dongeng ialah : i. Prosa tidak terbatas kepada cerita (naratif) sahaja tetapi termasuk juga karya-karya yang bukan cerita (bukan naratif/non-naratif). karya-karya kesusasteraan Melayu yang panjang sama ada lisan atau tulisan dikelompokkan sebagai prosa. ii.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Naratif Lisan di dalam Kesusasteraan Melayu terbahagi kepada tiga genre iaitu : Mitos i. Prosa Melayu tradisional berbentuk lisan dikenali juga sebagai sastera rakyat. Prosa KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU tradisional dalam kesusasteraan Melayu boleh dibahagikan kepada dua jenis iaitu : Naratif Prosa Melayu Tradisional Bukan Naratif Rajah 2: Prosa Melayu Tradisional 7 . ii. Legenda Cerita Rakyat Cerita Rakyat pula terbahagi kepada sub genre iaitu : i.

Cerita Lipur Lara. Cerita Jenaka.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Prosa tradisional berbentuk naratif itu boleh dibahagikan pula kepada dua pecahan lagi iaitu naratif lisan dan naratif tulisan. Cerita Teladan Rajah 3: Naratif Lisan Sementara itu naratif tulisan terbahagi kepada lima genre iaitu: Sastera sejarah KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Sastera hikayat Sastera sastera panji Sastera kepahlawanan / epik Sastera agama Rajah 4: Naratif Tulisan 8 . Naratif lisan pula boleh dipecahkan lagi kepada tiga genre yang utama iaitu: Naratif Lisan Mitos Legenda Cerita Rakyat Cerita Binatang.

9 . Hasil-hasil keusasteraan yang dicipta oleh kelompok ini disebut sebagai kesusasteraan lisan kerana penyampaian cerita secara lisan. Walaupun belum menguasai sistem tulisan.” Kesusasteraan lisan (tradisi lisan) lahir dalam kalangan masyarakat Melayu yang lazimnya terdiri daripada kaum tani dan nelayan. daya kreativiti mereka dalam bidang kesusasteraan tidak pupus begitu sahaja. orang Melayu diperkenalkan dengan sistem tulisan. Kesusasteraan tulisan (tradisi tulisan) muncul apabila orang Melayu mula menerima pengaruh luar.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Prosa tradisional bukan naratif terdiri daripada empat genre iaitu : Sastera undang-undang Sastera kitab Sastera ketatanegaraan Kepustakaan ilmu tradisional Rajah 5: Prosa Tradisional Bukan Naratif Sastera Lisan dan Sastera Tulisan Kesusasteraan Melayu tradisional merupakan satu bidang kajian yang sangat luas dan sentiasa berkembang dan melahirkan penemuan-penemuan baru yang pelbagai sifatnya. Sebaliknya dikembangkan melalui pertuturan atau penceritaan secara lisan. sistem tulisan ini tidak meluas dan akhirnya pupus. Pada waktu tersebut sistem KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU tulisan belum lagi muncul dan masyarakat lazimnya buta huruf. Melalui kemasukan pengaruh India. Kesusasteraan lisan dikenali juga sebagai kesusasteraan rakyat. Walau bagaimanapun. Menurut Profesor Ismail Hussein “Kesusasteraan Melayu tradisional adalah semua gejala kesusasteraan yang berbentuk lisan atau bertulis tetapi tidak bercetak. Pengaruh luar yang awal menyerap ke dalam kebudayaan Melayu adalah pengaruh India.

Oleh itu dapatlah dikatakan bahawa kesusasteraan Melayu tradisional itu disampaikan secara lisan ataupun mediumnya adalah kata-kata ataupun pertuturan. Puisi adalah satu bentuk karangan berangkap yang terikat dengan peraturan sesuatu jenis puisi itu. Masnawi.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Puisi Melayu Tradisional Puisi merupakan kata pinjaman dari bahasa Indonesia yang digunakan secara meluas di Malaysia. Talibun. Peribahasa berangkap dan Mantera Ciri Kesusasteraan Melayu Kesusasteraan Melayu Tradisional mempunyai ciri-ciri tersendiri yang terdiri daripada lima aspek yang diperturunkan di bawah ini: i. Bahasa puisi adalah terhad dan padat tetapi makna yang cuba disampaikan adalah mendalam. Seloka. b) Bukan naratif Manakala yang bukan naratif ialah Pantun. Qit'ah. Dikir/Zikir. Teromba. Satu perkara yang harus difahami dengan KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 10 . Rubai. Pada zaman tradisional pastilah wujud manusia-manusia yang berbakat besar dalam bidang kesusasteraan. Berzanji. Puisi Melayu tradisional juga boleh dibahagikan kepada dua pecahan iaitu: a) Naratif Puisi Melayu tradisional yang berbentuk naratif terdiri daripada genre Syair sahaja. Maka berlakulah satu perubahan besar dalam penghasilan karya kesusasteraan iaitu peralihan daripada lisan kepada tulisan. Rejang. ii. Gurindam. Lisan Ciri utama kesusasteraan Melayu tradisional adalah Lisan. Puisi mengungkapkan sesuatu yang abstrak kepada yang nyata. mereka telah menerima juga bersama-sama sistem tulisan. Tulisan Apabila masyarakat Melayu mula menerima pengaruh Islam. Nazam. Endoi. Lisan dalam bahasa Arab maknanya lidah atau kata-kata. yang mampu menghasilkan karya-karya prosa ataupun puisi. Ghazal.

cerpen. iii. Kreatif Pada dasarnya karya kesusasteraan kreatif itu bermaksud karya-karya prosa dan puisi naratif dan non naratif. Sedangkan golongan rakyat biasa masih kekal dengan kaedah lisan. Bukan kreatif Karya kesusasteraan bukan kreatif adalah karya-karya seperti esei. Estetik Estetik merujuk kepada keindahan hasil-hasil kesusasteraan yang dicipta oleh seseorang penulis. Karya-karya kesusasteraan ini ditulis menggunakan tulisan jawi dan penciptaannya lebih kepada untuk memenuhi kehendak golongan istana. Oleh itu novel. prosa tradisional dan puisi tradisional merupakan kesusasteraan kreatif. 11 KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU . drama. Dengan itu lahirlah karyakarya kesusasteraan yang berpusatkan istana.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 mendalam ialah kebolehan menulis lebih berpihak kepada golongan bangsawan yang berdekatan dengan pihak istana. iv. sajak. rencana dan sebagainya v.

Pengalaman mereka ini dijadikan prosa atau puisi dan diadun dengan unsurunsur pengajaran.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Fungsi kesusasteraan Melayu Alat Pendidikan Usaha Pengayaan Khazanh Ilmu Dan Persuratan Bahasa Melayu Nilai Pendidikan Instrument Perpaduan Kepuasan Estetik Memberi Pengajaran Alat Kawalan Sosial Dalam Kehidupan Seharian Mengisi Masa Lapang Rajah 6 : Fungsi Kesusasteraan Melayu i. Pengalaman-pengalaman para pengarang ini diterjemahkan melalui kisah-kisah yang ditulis oleh mereka yang terangkum didalamnya pelbagai bidang ilmu seperti ekonomi. politik. sosiologi dan agama. Alat Pendidikan Antara fungsi kesusasteraan Melayu menurut Siti Hajar Abdul Aziz KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU ialah sebagai alat pendidikan. Jadi dapat dilihat dengan jelas bahawa kesusasteraan mampu menjadi bahan untuk pendidikan buat masyarakat.moral atau ilmu pengetahuan yang tinggi nilainya yang mana akan dapat dikutip oleh para pembaca maka berlakulah pendidikan secara tidak langsung. 12 .

menanam perasaan bangga dan cinta akan tanah air dalam satu wawasan budaya kebangsaan yang dihasratkan tercapai. Pemimpin yang tidak berjiwa seperti di atas. Sementara itu di peringkat pengajian tinggi pelajar didedahkan dengan teknik penulisan ilmiah. Akibat daripada itu. Hal ini amat bertepatan dengan konsep membina „modal insan‟ yang diharap-harapkan oleh pemimpin negara. ramai bijak pandai dalam bidang sains dan teknologi tetapi sayang mereka gagal dalam usaha melahirkan pemimpin yang bermoral. masalah rasuah. merupakan manusia yang hilang pertimbangan ketika bertindak. Dengan adanya pendidikan Kesusasteraan Melayu dapat mencerminkan masyarakat kesenian yang kreatif.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Di Negara kita Malaysia Mata pelajaran Kesusasteraan Melayu telah diperkenalkan sejak tahun 1957. kemasyarakatan. Justeru mengembalikan nilai sejagat yang bersifat kemanusiaan sebenarnya terkandung dalam sastera. keruntuhan moral sehingga membawa kepada kemusnahan alam dan manyusahkan masyarakat. Peranan sastera terutamanya sastera Melayu dapat membina insaniah dalam kehidupan manusia. berjati diri dan mempunyai nilai-nilai kemanusiaan. mampu mengkaji keindahan karya sastera dan menguasai kemahiran berbahasa bahasa Melayu. kemanusiaan. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Di peringkat sekolah Kesusasteran Melayu memainkan peranan sebagi satu cabang ilmu dan senjata yang dapat meresapi dan berkembang dalam pelbagai disiplin ilmu sejajar dengan konsep bahasa merentas kurikulum. Kita tidak mahu melahirkan satu bangsa seperti robot yang tidak mempunyai nilai-nilai kemanusiaan ketika bertindak atau mengambil keputusan. Matlamatnya untuk membolehkan pelajar atau rakyat Malaysia khususnya menjiwai unsur dan nilai murni dari segi kerohanian. kebudayaan. rencana dan penulisan kreatif dan pelajar juga diberikan pengetahuan tentang dunia penerbitan dan penyiaran selaras dengan matlamat pembudayaan bahasa Melayu melalui sistem pendidikan. Apa yang kita boleh lihat sekarang. 13 . kewarganegaraan.

di samping menggarapkannya dengan sesam makhluk yang sama-sama mencari dan sama-sama menikmati dan sama-sama terhukum oleh getir-getar kehidupan. Manakala Usman Awang (1997:41) menjelaskan bahawa peranan sastera meliputi semua aspek kehidupan manusia secara luas. Setiap karya yang tercipta. dibentuk dengan sebaikbaik mungkin. Samad Said (1997: 35) pula menyatakan bahawa peranan sastera sebagai rakman dan renungan interaksi insan seni dengan masyarakat dan masalah mereka. proses pembentukan jati diri dan cinta akan khazanah negara dapat diatur. Usaha Pengayaan Khazanh Ilmu Dan Persuratan Bahasa Melayu Selain itu. sastera juga berperanan dalam usaha pengayaan khazanh ilmu dan persuratan bahasa Melayu wajar dipertingkatkan kepada semua peringkat usia pembelajaran dan pengajaran. sedikit sebanyak mendekatkan insan seni itu kepada sebahagian kecil cakerawala Tuhan yang luas. Karya kesusasteraan dicipta oleh para sasterawan untuk membangunkan peribadi manusia supaya cinta akan keindahan dan cinta akan kebenaran. Dengan cara ini. Nilai Pendidikan Aripin Said dalam Prosa Warisan (1996:25) menyatakan fungsi Kesusasteraan Melayu yang penting dari aspek nilai pendidikan. Proses pengayaan ini merupakan proses yang berterusan dan menjadi agenda utama dasar pentadbiran negara. A. Shahnon Ahmad (1997:25) menyatakan bahawa kesusasteraan berperanan sebagai satu cabang kesenian yang berteraskan cinta. dilentur. Suasana itu bagaikan satu nostalgia. Tiada sesiapapun yang boleh mendakwa bahawa dia mempunyai monopoli terhadap budaya Malaysia. 14 . sastera mestilah berkhasiat untuk batiniah dan minda manusia. Suasana kehidupan masyarakat dengan kepetahan serta kebijaksanaan seorang penglipur lara telah lama berakhir.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 ii. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU iii. Cinta di sini maksudnya cinta kepada keindahan dan cinta kepada kebenaran. Budaya bersama ini hanya akan lahir daripada penghidupan bersama semua rakyat bukan contoh angkuh daripada sebilangan kecil golongan kaya dan istimewa. Oleh latar dan pengaruh itu. Apalagi apabila didapati sudah jarang atau sedikit benar daripada kalangan anggota masyarakat masa kini yang sempat menyaksikan suasana tersebut.

masih kedapatan seorang nenek atau seorang ibu yang sering bercerita atau menyanyikan lagu-lagu rakyat sewaktu hendak menidurkan cucu atau anaknya. Tidak semua anggota masyarakat yang mendapat gelaran seorang penglipur lara. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Bertolak daripada perkara-perkara itulah. Lagu-lagu yang dinyanyikan merupakan puisi-puisi yang indah. Falsafah yang tersembunyi di sebaliknya adalah untuk menjadi kaya-raya perlu berusaha. khalayak diasuh supaya tidak menjadi seperti Mat Jenin yang hanya hidup berangan angan. misalnya. Puteri Walinong Sari dan sebagainya.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Jika kita menyorot ke belakang dalam aliran kehidupan masyarakat Melayu terutamanya di kampung-kampung. terdapat tokoh-tokoh intelektual bangsa sebagai orang yang mahir dalam bidang mereka. Pertama. Bawang Putin Bawang Merah. Terdapat dua hal yang amat nyata dalam memperkatakan keistimewaan pencerita ini. dia mampu memukau khalayaknya yang setia menunggu dari awal hingga akhir persembahan yang diadakan. sebuah rebana atau sebiji batil. Dalam cerita Mat Jenin. Orang tua-tua masih mahu bercerita kepada anak cucunya tentang Batu Belah Batu Bertangkup. cerita-cerita rakyat dipertuturkan masih boleh didapati sekitar tahun 1950-an serta pada awal tahun 1960-an. nilai pendidikan yang murni dapat digarap daripada cerita-cerita yang disebutkan itu. bencana pula akan menimpa. Dalam puisi tergambar keindahan alam dan kehalusan budi yang diungkap dengan gaya yang menakjubkan. dan kemudian dapat pula menyampaikan dengan cara yang menarik. Mungkin dengan iringan sebuah rebab. Cerita-cerita yang dipersembahkan pula bukan sahaja dapat mengasyikkan khalayak yang mendengar tetapi kepelbagaian cerita tersebut dengan watakwatak tertentu menggambarkan perwatakan manusia dalam masyarakat setempat. Mereka ialah cendekiawan bangsa yang lahir asuhan alam semesta. Pada waktu itu. Jika terus berangan-angan. Tidak semua anggota masyarakat yang mampu menghafal puluhan malah ratusan puisi rakyat. 15 . bukan sekadar berangan angan.

Cerita Mitos e. Daripada kajian yang telah dijalankan oleh Aripin Said dalam Prosa Warisan (1996:26) beberapa jenis sastera rakyat telah dikenal pasti iaitu: a. Cerita Jenaka f. ditambah dengan iramanya yang merdu. Contohnya. Cerita Legenda d. 16 .BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Daripada cerita rakyat. selitan lagu-lagu seperti: Burung kenek-kenek. Kemajuan zaman dengan segala media yang canggih memudahkan pembuatan dokumentasi cerita-cerita tersebut.Pantun tersebut disampaikan melalui kata-kata yang tersusun indah. Pesan datuk nenek. Cerita Asal Usui c. Terbang ke dalam awan. Pandai-pandai cari kawan. banyak lagi unsur pendidikan lain yang dapat ditimba. Hinggap pelepah kelapa. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Cerita-cerita tersebut mempunyai keistimewaannya yang tersendiri. Cerita-cerita tersebut telah banyak ditulis dan diterbitkan. Burung kenek-kenek. Pesan datuk nenek. Patuh ibu dan bapa. Pantun di atas jelas memberikan nasihat yang berguna kepada anakanak. Cerita Penglipur Lara b. Cerita Binatang.

Penulis cerita akan merasa tenteram dan damai apabila mampu menghasilkan sesuatu cerita yang dapat menyentuh perasaannya. dengan membaca karya yang mempamerkan keindahan akan merasa satu kepuasan yang tidak dapat digambarkan dalam dirinya.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 iv. vi. Karya-karya ini banyak menjadi rujukan buat masyarakat dalam menjalani kehidupan harian. jika derhaka kepada ibu bapa. Memberi Pengajaran Selain itu. Melalui cerita rakyat umpamanya. Alat Kawalan Sosial Dalam Kehidupan Seharian Menurut Aripin Said dalam Prosa Warisan. 17 . kesusasteraan juga berfungsi untuk memberi kepuasan estetik. Instrument Perpaduan Menurut Timbalan Perdana Menteri Malaysia Tan Sri Muhyiddin Yassin. Jika berangan-angan tinggi tanpa berusaha akan menjadi seperti Mat Jenin. Tan Sri Muhyiddin Yassin menyatakan “Sastera kebangsaan yang menggunakan bahasa Melayu sebagai bahasa pengantar dapat memartabat dan memperkasakan lagi fungsi bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan dan bahasa perpaduan” v. Kepuasan Estetik Seterusnya. Bagi pembaca pula. Para sasterawan melalui karya mereka akan memberi pengajaran melalui hasil karya kesusasteraan mereka yang mana banyak menyingkap tentang nilai-nilai murni dalam kehidupan. Sebagai contoh Seloka Pak Pandir dan Pantun Nasihat. anggota masyarakat diberitahu tentang perkara yang boleh dan tidak boleh dilakukan. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU vii. Misalnya. Sastera secara umumnya dapat dikatakan menjadi alat kawalan sosial dalam kehidupan seharian. sastera dijadikan instrumen penting bagi mewujudkan semangat kekitaan atau `esprit de corp’ di kalangan rakyat dalam usaha untuk membina sebuah negara bangsa yang bersatu padu. kesusasteraan Melayu turut berfungsi untuk memberi pengajaran. Sastera negara menitikberatkan nilai perpaduan dan penghargaan kepada satu bentuk budaya kebangsaan untuk dikongsi bersama sebagai pemangkin bagi menyatupadukan rakyat. seseorang itu akan mendapat malapetaka sebagaimana yang diterima oleh Si Tenggang.

selain bertindak untuk KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU menyeronokkan hati khalayak yang mendengar. 18 . Baik cerita mitos. kita melihat setiap bangsa memang ada tokoh tokoh tertentu yang mereka agungkan serta kagumi.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Malah. Tokoh-tokoh tersebut mungkin sahaja tokoh agama. seperti "Jangan jadi seperti Si Tenggang" atau "Sang Kancil itu cerdik dan bijak" atau "Kalau-rajin bekerja mesti hidup senang" dan sebagainya. Cerita rakyat juga dirujuk untuk menyelesaikan masalah dalam kehidupan. ada segala nasihat dan teladan yang terdapat dalam cerita cerita tersebut. pengorbanan watak dalam cerita legenda itu cepat meresap di hati para pendengarnya. cerita lipur lara. Kesan yang terlekat di hati mereka dengan mendengar cerita-cerita rakyat kekal dari mereka masih kanak-kanak hingga kehidupan mereka pada hari tua. anak-anak harus bijak sebagaimana Sang Kancil dalam cerita-cerita binatang. cerita legenda dan sebagainya itu kadangkala terlalu kental berbaur dengan dongeng-dongeng tertentu. Demikian cerita rakyat dapat menentukan arah tindak tanduk masyarakat pada masa itu. Dalam hal ini juga. juga menekankan nasihat. Kemudian cerita-cerita tersebut bersambungan lagi kepada khalayak yang seterusnya. berjasa dan sebagainya. Ungkapan yang sering diulang atau dinyatakan oleh tukang-tukang cerita. Kesemua ini dapat menanam semangat tidak putus asa dikalangan pendengar selain menanamkan semangat cinta akan tanah air yang tidak berbelah bahagi. Tukang-tukang cerita. pahlawan. cara berfikir. Perlakuan yang baik seperti yang terdapat dalam cerita rakyat dijadikan ikutan. terdapat tokoh yang menjadi sanjungan satusatu masyarakat. Dalam cerita-cerita legenda pula. tokoh dipaparkan mempunyai semangat perjuangan yang gigih. Segala sikap. Namun yang harus diperhatikan. peneroka satu-satu tempat atau seumpamanya. Melalui gambaran keistimewaan. mempunyai kekuatan yang luar biasa. cerita binatang. Cerita legenda dapat memberi sumbangan yang amat besar dalam kehidupan masyarakat dalam membentuk anggota masyarakat menjadi manusia yang mempunyai wawasan dalam hidupnya.

Melalui cerita-cerita sedemikian. kita melihat kesinambungan budaya masa lalu dengan masa kini. Manusia sentiasa mencari kemajuan. Mengisi Masa Lapang kesusasteraan Melayu juga berfungsi bagi memberi hiburan. Malah. Fungsi sastera Melayu mewujudkan pemikiran yang bijaksana sentiasa memimpin manusia untuk mencapai kemajuan yang sesuai untuk kesempurnaan hidup. Kesusasteraan digunakan bagi mengisi masa lapang dan dijadikan hobi. mereka berkumpul untuk berhibur sambil belajar melalui cerita rakyat. viii. Perkembangan budaya tahap demi tahap dapat membentuk peradaban atau tamadun manusia dari satu zaman ke satu zaman yang lainnya. pemikiran dahulunya dapat membentuk sosialisasi masyarakat dengan jelas. Malah jika pada zaman dahulu. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 19 . Pada waktu malam itulah. Kesimpulan Kesusasteraan Melayu dalam masyarakat Melayu lama wujud bersama-sama bangsa Melayu itu sendiri. Pengalaman individu dalam masyarakat tersebut cepat sahaja diasosiasikan dengan gambaran yang terdapat dalam cerita-cerita yang mereka dengar. Kewujudan sastera Melayu itu juga memperlihatkan segala-galanya itu digambarkan dengan cukup menarik.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Walaupun perkembangan masyarakat dipengaruhi oleh segala macam perubahan namun nilai moral yang terdapat dalam cerita-cerita rakyat tetap sesuai dengan anggota masyarakat itu baik dalam era mana sekalipun. Pemikiran yang dimaksudkan itu masih utuh dan murni walaupun diletakkan dalam mana mana zaman yang sentiasa berubah. Perkembangan budaya masa kini sebenarnya diasaskan oleh budaya silam. Keindahan itu juga terlihat pada gaya bahasa. Karyakarya sastera seperti Seloka Pak Pandir bukan saja memberi pengajaran tetapi juga menyeronokkan untuk dibaca. Sehubungan ini. cerita-cerita rakyat akan diceritakan pada waktu-waktu lapang bagi menghilangkan kebosanan dan anggota masyarakat dapat berkumpul pada malam hari setelah sibuk mencari nafkah pada siangnya.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful

Master Your Semester with Scribd & The New York Times

Special offer for students: Only $4.99/month.

Master Your Semester with a Special Offer from Scribd & The New York Times

Cancel anytime.