BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu

Soalan 1

1. Menghuraikan konsep dan fungsi kesusasteraan Melayu

Pengenalan

Kesusasteraan Melayu merujuk kepada hasil karya dan ciptaan seni yang terdapat dalam kalangan masyarakat Melayu. Ianya adalah satu bentuk ciptaan seni yang disampaikan melalaui bahasa. Sastera juga dapat dikatakan sebagai seni bahasa. Ini kerana sastera ialah ungkapan spontan daripada perasaan yang mendalam malah sastera juga merupakan ekspresi fikiran melalui medium bahasa.

Menurut pandangan Sarjana Ismail Hussein (1998:23) kesusasteraan merangkumi semua aspek yang menggunakan kata-kata atau bahasa yang bersifat kreatif. Manakala M.K Danziger & W.S Jahnson (1983:2) berpendapat seni yang menggunakan kata-kata sama ada lisan atau tulisan dan Abu Bakar Hamid (1997:13) kesusasteraan merupakan seni yang bercorak intlektual. Gabungan kepuasan intelek dan kepuasan estetik.

Kesusasteraan ialah manifestasi daripada gerak jiwa manusia yang wujud dalam pernyataan bahasa. Pada hakikatnya kesusasteraan atau seni sastera itu ialah bingkisan kata yang dipersembahkan oleh sasterawan sebagai hadiah kepada masyarakat. (Sabaruddin Ahmad, Punca Sastera Indonesia, 1963, hal.11) Kesusasteraan adalah cermin jiwa getar sukma pengarang. Kesusasteraan harus tumbuh di tengah-tengah rakyat oleh rakyat untuk rakyat yang menggambarkan suka duka, harap cipta dan kerja cipta rakyat. (B. Simorangkir-Simanjuntak, Kesusasteraan Indonesia, 1971, hal. 8) Kesusasteraan ialah ciptaan seni yang disampaikan melalui bahasa. Kesusasteraan terbentuk dari akar kata susastera (bahasa Sanskrit) + ke – an (kesusasteraan). Su (indah, baik, lebih bermakna.) Sastera (huruf atau buku) Susastera + ke – an (kesusasteraan): Kumpulan bukubuku yang indah bahasanya dan baik isinya. (Prof. Dr. Hasyim Awang, Artikel Akademik, hal. 2)
KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU

1

puisi. Sastera ialah karya seni kreatif hasil ciptaan manusia menggunakan bahasa yang indah. ketika wakil keluarga pengantin perempuan berbicara dengan wakil keluarga pengantin lelaki. Perkataan kesusasteraan terbentuk daripada perkataan Sanskrit. naratif dan bukan naratif. seorang ibu yang menidurkan bayinya secara sengaja atau tidak.akan melagukan puisi yang indah dan berirama. akan menyanyikan balada-balada yang berirama dan merdu.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Kesusasteraan Melayu dalam konteks pendidikan ialah karya asal yang tertulis dalam bahasa Melayu berunsurkan keindahan dan kehalusan sama ada berbentuk novel. Dalam masyarakat Melayu tradisional. cerpen. sastera bersatu dan berintegrasi dalam kehidupan seharian mereka. penulisan. Ketika seorang pengambil dan pembuat gula enau hendak melakukan pekerjaannya di atas pokok enau. hadirin sebenarnya menyaksikan satu adegan dramatik dengan bahasa yang menarik dan indah. Seorang dukun yang membacakan mantera untuk menyembukan orang sakit secara sedar atau tidak. sajak. dan jasmani di samping memaparkan nilai kemanusiaan dan citra masyarakat. drama. Dalam upacara perkahwinan pula. Karya sastera berbeza dengan hasil-hasil penulisan akademik atau bukan akademik lain kerana tidak mempunyai variasi bahasa serta kesan langsung dan tidak langsung kepada pembaca/penonton. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Kesusasteraan ialah satu bentuk ciptaan seni yang disampaikan melalui bahasa. prosa tradisional atau puisi tradisional bagi mengimbangi intelek. halus dan menarik serta memberi kesan kepada pembaca/penonton. Sebagai contoh. prosa. rohani. Konsep Kesusasteraan Melayu Menurut Siti Hajar Abdul Aziz dalam Bahasa Melayu 1 Kesusasteraan Melayu merujuk kepada hasil karya dan ciptaan seni yang terdapat dalam kalangan masyarakat Melayu. Ia merupakan hasil pemikiran seni yang berkualiti yang diterjemahkan sama ada dalam bentuk lisan. iaitu susastera yang bermaksud huruf atau buku indah. dia membaca mantera-mantera dan secara tidak langsung dia sebenarnya sedang berdeklamasi. emosi. Sastera dari segi makna umum 2 .

Sastera ialah inspirasi kehidupan manusia yang diserlakan dalam sebuah karya tulisan yang indah. Sastera juga ialah semua karya yang memuatkan perasaan kemanusiaan yang mendalam dan kebenaran moral dengan sentuhan keikhlasan. perasaan. menurut makna kamus ialah hasi seni atau karya tulisan dalam bentuk prosa atau puisi yang mempunyai ciri-ciri keistemewaan tertentu. idea. Kesusasteraan pula. Sastera ialah ungkapan spontan daripada perasaan yang mendalam. Sastra bererti alat untuk mengajar. Maksud fikiran itu pula ialah idea-idea. 3 . iaitu sastra. keyakinan. Istilah kesusasteraan yang digunakan dalam bahasa Melayu berasal daripada bahasa sanskrit. Seni kesusasteraan pula ialah seni karang-mengarang bahan-bahan sastera yang berbentuk puisi dan prosa. pandangan. Kata dasar sas-bermaksud mengarahkan. mengajar atau memberikan petunjuk. keterbukaan dan keluasan pandangan yang dinukilkan dalam bentuk yang mempersonakan. Kesusasteraan dalam bahasa Melayu sama pengertiannya dengan literature dalam Bahasa Inggeris. perkataan literature digunakan untuk tatabahasa dan puisi. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Daripada pengertian diatas. pemikiran dan semua kegiatan mental manusia. Sastera ialah ekspresi fikiran melalui medium bahasa. manakala –tra merujuk kepada alat.pula bererti baik atau indah. petunjuk dan pengajaran. Unsur-unsur tersebut dihuraikan seperti berikut: a) Isi Kandungan sastera yang berupa fikiran. perasaan.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 bermaksud bahasa (bukan bahasa basahan) yang digunakan dalam kitab-kitab. Imbuhan ke. pengalaman. Dalam bentuk asalnya. Awalan su.dan –an membawa maksud yang menyeluru. iaitu segala yang tetulis. yang bernilai seni dan estetik serta dengan maksud memberikan panduan. Ada yang mengatakan bahawa sastera ialah seni bahasa. semangat. kepercayaan dan lain-lain. dapatlah difahami bahawa dalam sastera terkandung beberapa unsur yang saling berhubungan. Perkataan literature berasal daripada perkataan litera yang bermaksud huruf atau abjad.

idea. Secara umumnya. maka tentu tidak akan diterima dan di ketahui oleh orang lain. perasaan yang mendalam dan keyakinan yang kuat. perasaan. Jika tiada bentuk dan pola yang tertentu. seni rupa. seni muzik dan sebagainya. sama ada yang bermutu atau tidak bermutu. tidak mungkin kedua-dua perkara tadi dapat disampaikan kepada orang lain. sastera dapat dianggap sebagai ungkapan peribadi manusia yang berupa pengalaman. fikiran yang cemerlang.Bahasa ialah bahan utama untuk mewujudkan ungkapan peribadi dalam suatu bentuk sastera yang indah. c) Bentuk-unsur isi dan diri manusia tadi dapat dizahirkan dalam berbagai-bagai bentuk.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 b) Eksperesi dan ungkapan-ekspresi ialah keupayaan mengeluarkan sesuatu dari dalam diri manusia.semangat dan keyakinan dalam suatu bentuk gambaran konkrit yang membangkitkan keperibadian melalui pengantar bahasa. misalnya ada ungkapan dalam bentuk suara yang disertai bunyibunyian. menyenangkan dan menarik. tetapi selagi dia tidak mampu mengekspresikannya keluar dari dalam dirinya. seni tari. Bentuk pengungkapan sastera ada bermacam-macam ragam. mengasyikkan. pemikiran. Deskripsi ini mencakupi semua bentuk sastera. d) Bahasa-medium pengungkapan bentuk sastera itu tadi ialah bahasa. Jika seseorang itu memiliki pengalaman yang hebat. Dalam bentuk kesenian tadi menjelma pula bentuk seni sastera. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 4 . seni bina. Bentuk dalam seni itu pula menggunakan istilah sebagai bentuk yang indah. mempersonakan.

Sastera rakyat terbahagi kepada dua bentuk iaitu berbentuk cerita dan yang bukan berbentuk cerita. ia hanya melibatkan tiga peringkat perkembangan kerana sastera dari pengaruh Hindu hanya ditulis pada zaman selepas kedatangan Islam ke Alam Melayu. pada realitinya mengikut sejarah perkembangan kesusasteraan Melayu. Ini bererti. perkembangannya mengikut kronologi zaman bermula dari zaman sebelum mengenal huruf dan diikuti zaman Hindu dan Islam. Oleh itu dalam memperkatakan tahap-tahap perkembangan sastera Melayu. Tujuan utama penghasilan sastera lisan pada masa ini bertujuan bukan sahaja sebagai media hiburan pada zaman tersebut. Manakala mengikut Safian Hussain dan rakan-rakan (1981: 3).BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Sejarah Perkembangan Kesusasteraan Melayu Sejarah dan perkembangan kesusteraan pada prinsipnya melihat karya sastera dari sudut daya kreatif manusia. Sebelum masyarakat Melayu mengenali huruf. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 5 . sastera lisan menjadi media penting untuk memberi nasihat dan pengajaran baik kepada anggota masyarakatnya. kesusasteraan Melayu Moden pula bermula dengan kedatangan penjajah barat ke Alam Melayu. maka sastera rakyat yang berbentuk lisan merupakan sastera Melayu yang tertua dalam masyarakat Melayu. sastera lisan diikuti dengan sastera yang bercorak tulisan pada zaman Meskipun terlihat empat peringkat perkembangan kesusasteraan. Ini bermaksud. sejarah dan perkembangan kesusasteraan Melayu bermula dalam bentuk Islam. Membincangkan sejarah dan perkembangan kesusasteraan Melayu. Disamping itu ia juga digunakan sebagai media kritikan dan sindiran kepada golongan tertentu dalam masyarakat. sastera berbentuk lisan telah berkembang dengan meluas dalam masyarakat Melayu purba. malah ia juga berperanan sebagai institusi pendidikan secara informal. bahawa dalam masyarakat Melayu lama. mengikut Ismail dalam kata pengantar buku Perkembangan Kesusasteraan Melayu Lama.

ii. Naratif Bukan Naratif Prosa Tradisional berbentuk naratid terbahagi pula kepa dua jenis iaitu : i. ii. ii. Rujuk Rajah 1. bentuk prosa dapat dikategorikan mengikut era atau zaman iaitu: i. Prosa klasik dan prosa moden Puisi klasik dan puisi moden KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Prosa Melayu Tradisional terbahagi kepada dua cabang utama iaitu : i. Naratif Lisan Naratif Tulisan 6 . Seperti yang dinyatakan sebelumnya.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Bentuk dan Genre Kesusasteraan Melayu Rajah 1:Genre Genre sastera ialah kategori atau jenis karya sastera atau seni yang dicirikan dengan sesuatu gaya bentu atau kandungan tertentu. Kedua-dua bentuk ini pula dikategorikan mengikut era atau zaman kemunculannya iaitu kategori klasik atau tradisional dan jenis moden atau kotemporari. Kesusasteraan Melayu dibahagikan kepada dua bentuk iaitu bentuk prosa dan bentuk puisi.

ii. Oleh itu. ii. Legenda Cerita Rakyat Cerita Rakyat pula terbahagi kepada sub genre iaitu : i. Prosa KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU tradisional dalam kesusasteraan Melayu boleh dibahagikan kepada dua jenis iaitu : Naratif Prosa Melayu Tradisional Bukan Naratif Rajah 2: Prosa Melayu Tradisional 7 . karya-karya kesusasteraan Melayu yang panjang sama ada lisan atau tulisan dikelompokkan sebagai prosa. ii. Lupur lara Cerita Teladan Prosa Melayu Tradisional (Naratif dan Bukan Naratif) Prosa boleh ditakrifkan sebagai satu bentuk karangan yang panjang.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Naratif Lisan di dalam Kesusasteraan Melayu terbahagi kepada tiga genre iaitu : Mitos i. Cerita Jenaka Cerita Binatang Cerita dongeng Cerita dongeng ialah : i. iii. Prosa Melayu tradisional berbentuk lisan dikenali juga sebagai sastera rakyat. Prosa tidak terbatas kepada cerita (naratif) sahaja tetapi termasuk juga karya-karya yang bukan cerita (bukan naratif/non-naratif).

Cerita Jenaka.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Prosa tradisional berbentuk naratif itu boleh dibahagikan pula kepada dua pecahan lagi iaitu naratif lisan dan naratif tulisan. Cerita Lipur Lara. Cerita Teladan Rajah 3: Naratif Lisan Sementara itu naratif tulisan terbahagi kepada lima genre iaitu: Sastera sejarah KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Sastera hikayat Sastera sastera panji Sastera kepahlawanan / epik Sastera agama Rajah 4: Naratif Tulisan 8 . Naratif lisan pula boleh dipecahkan lagi kepada tiga genre yang utama iaitu: Naratif Lisan Mitos Legenda Cerita Rakyat Cerita Binatang.

Melalui kemasukan pengaruh India. daya kreativiti mereka dalam bidang kesusasteraan tidak pupus begitu sahaja. Pengaruh luar yang awal menyerap ke dalam kebudayaan Melayu adalah pengaruh India. orang Melayu diperkenalkan dengan sistem tulisan. Hasil-hasil keusasteraan yang dicipta oleh kelompok ini disebut sebagai kesusasteraan lisan kerana penyampaian cerita secara lisan. Kesusasteraan tulisan (tradisi tulisan) muncul apabila orang Melayu mula menerima pengaruh luar. Pada waktu tersebut sistem KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU tulisan belum lagi muncul dan masyarakat lazimnya buta huruf.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Prosa tradisional bukan naratif terdiri daripada empat genre iaitu : Sastera undang-undang Sastera kitab Sastera ketatanegaraan Kepustakaan ilmu tradisional Rajah 5: Prosa Tradisional Bukan Naratif Sastera Lisan dan Sastera Tulisan Kesusasteraan Melayu tradisional merupakan satu bidang kajian yang sangat luas dan sentiasa berkembang dan melahirkan penemuan-penemuan baru yang pelbagai sifatnya. sistem tulisan ini tidak meluas dan akhirnya pupus. Walau bagaimanapun. Walaupun belum menguasai sistem tulisan.” Kesusasteraan lisan (tradisi lisan) lahir dalam kalangan masyarakat Melayu yang lazimnya terdiri daripada kaum tani dan nelayan. Sebaliknya dikembangkan melalui pertuturan atau penceritaan secara lisan. 9 . Kesusasteraan lisan dikenali juga sebagai kesusasteraan rakyat. Menurut Profesor Ismail Hussein “Kesusasteraan Melayu tradisional adalah semua gejala kesusasteraan yang berbentuk lisan atau bertulis tetapi tidak bercetak.

Rejang. Oleh itu dapatlah dikatakan bahawa kesusasteraan Melayu tradisional itu disampaikan secara lisan ataupun mediumnya adalah kata-kata ataupun pertuturan. Qit'ah. Teromba. Seloka. Pada zaman tradisional pastilah wujud manusia-manusia yang berbakat besar dalam bidang kesusasteraan. Dikir/Zikir. Ghazal. Puisi adalah satu bentuk karangan berangkap yang terikat dengan peraturan sesuatu jenis puisi itu. Puisi mengungkapkan sesuatu yang abstrak kepada yang nyata. Rubai. ii. Gurindam. Lisan dalam bahasa Arab maknanya lidah atau kata-kata.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Puisi Melayu Tradisional Puisi merupakan kata pinjaman dari bahasa Indonesia yang digunakan secara meluas di Malaysia. Satu perkara yang harus difahami dengan KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 10 . Talibun. Bahasa puisi adalah terhad dan padat tetapi makna yang cuba disampaikan adalah mendalam. Puisi Melayu tradisional juga boleh dibahagikan kepada dua pecahan iaitu: a) Naratif Puisi Melayu tradisional yang berbentuk naratif terdiri daripada genre Syair sahaja. Endoi. Nazam. Tulisan Apabila masyarakat Melayu mula menerima pengaruh Islam. Peribahasa berangkap dan Mantera Ciri Kesusasteraan Melayu Kesusasteraan Melayu Tradisional mempunyai ciri-ciri tersendiri yang terdiri daripada lima aspek yang diperturunkan di bawah ini: i. Maka berlakulah satu perubahan besar dalam penghasilan karya kesusasteraan iaitu peralihan daripada lisan kepada tulisan. b) Bukan naratif Manakala yang bukan naratif ialah Pantun. Lisan Ciri utama kesusasteraan Melayu tradisional adalah Lisan. Berzanji. mereka telah menerima juga bersama-sama sistem tulisan. yang mampu menghasilkan karya-karya prosa ataupun puisi. Masnawi.

prosa tradisional dan puisi tradisional merupakan kesusasteraan kreatif. Dengan itu lahirlah karyakarya kesusasteraan yang berpusatkan istana. Sedangkan golongan rakyat biasa masih kekal dengan kaedah lisan. sajak. Estetik Estetik merujuk kepada keindahan hasil-hasil kesusasteraan yang dicipta oleh seseorang penulis. cerpen. iv.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 mendalam ialah kebolehan menulis lebih berpihak kepada golongan bangsawan yang berdekatan dengan pihak istana. Kreatif Pada dasarnya karya kesusasteraan kreatif itu bermaksud karya-karya prosa dan puisi naratif dan non naratif. Oleh itu novel. Karya-karya kesusasteraan ini ditulis menggunakan tulisan jawi dan penciptaannya lebih kepada untuk memenuhi kehendak golongan istana. drama. 11 KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU . Bukan kreatif Karya kesusasteraan bukan kreatif adalah karya-karya seperti esei. iii. rencana dan sebagainya v.

sosiologi dan agama. Pengalaman mereka ini dijadikan prosa atau puisi dan diadun dengan unsurunsur pengajaran. politik.moral atau ilmu pengetahuan yang tinggi nilainya yang mana akan dapat dikutip oleh para pembaca maka berlakulah pendidikan secara tidak langsung. 12 . Pengalaman-pengalaman para pengarang ini diterjemahkan melalui kisah-kisah yang ditulis oleh mereka yang terangkum didalamnya pelbagai bidang ilmu seperti ekonomi. Jadi dapat dilihat dengan jelas bahawa kesusasteraan mampu menjadi bahan untuk pendidikan buat masyarakat.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Fungsi kesusasteraan Melayu Alat Pendidikan Usaha Pengayaan Khazanh Ilmu Dan Persuratan Bahasa Melayu Nilai Pendidikan Instrument Perpaduan Kepuasan Estetik Memberi Pengajaran Alat Kawalan Sosial Dalam Kehidupan Seharian Mengisi Masa Lapang Rajah 6 : Fungsi Kesusasteraan Melayu i. Alat Pendidikan Antara fungsi kesusasteraan Melayu menurut Siti Hajar Abdul Aziz KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU ialah sebagai alat pendidikan.

rencana dan penulisan kreatif dan pelajar juga diberikan pengetahuan tentang dunia penerbitan dan penyiaran selaras dengan matlamat pembudayaan bahasa Melayu melalui sistem pendidikan. Justeru mengembalikan nilai sejagat yang bersifat kemanusiaan sebenarnya terkandung dalam sastera. Kita tidak mahu melahirkan satu bangsa seperti robot yang tidak mempunyai nilai-nilai kemanusiaan ketika bertindak atau mengambil keputusan.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Di Negara kita Malaysia Mata pelajaran Kesusasteraan Melayu telah diperkenalkan sejak tahun 1957. Dengan adanya pendidikan Kesusasteraan Melayu dapat mencerminkan masyarakat kesenian yang kreatif. ramai bijak pandai dalam bidang sains dan teknologi tetapi sayang mereka gagal dalam usaha melahirkan pemimpin yang bermoral. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Di peringkat sekolah Kesusasteran Melayu memainkan peranan sebagi satu cabang ilmu dan senjata yang dapat meresapi dan berkembang dalam pelbagai disiplin ilmu sejajar dengan konsep bahasa merentas kurikulum. Akibat daripada itu. Matlamatnya untuk membolehkan pelajar atau rakyat Malaysia khususnya menjiwai unsur dan nilai murni dari segi kerohanian. Pemimpin yang tidak berjiwa seperti di atas. Peranan sastera terutamanya sastera Melayu dapat membina insaniah dalam kehidupan manusia. kemasyarakatan. Sementara itu di peringkat pengajian tinggi pelajar didedahkan dengan teknik penulisan ilmiah. kemanusiaan. kewarganegaraan. keruntuhan moral sehingga membawa kepada kemusnahan alam dan manyusahkan masyarakat. Apa yang kita boleh lihat sekarang. masalah rasuah. 13 . merupakan manusia yang hilang pertimbangan ketika bertindak. kebudayaan. mampu mengkaji keindahan karya sastera dan menguasai kemahiran berbahasa bahasa Melayu. berjati diri dan mempunyai nilai-nilai kemanusiaan. menanam perasaan bangga dan cinta akan tanah air dalam satu wawasan budaya kebangsaan yang dihasratkan tercapai. Hal ini amat bertepatan dengan konsep membina „modal insan‟ yang diharap-harapkan oleh pemimpin negara.

Samad Said (1997: 35) pula menyatakan bahawa peranan sastera sebagai rakman dan renungan interaksi insan seni dengan masyarakat dan masalah mereka. Setiap karya yang tercipta. A. Budaya bersama ini hanya akan lahir daripada penghidupan bersama semua rakyat bukan contoh angkuh daripada sebilangan kecil golongan kaya dan istimewa. proses pembentukan jati diri dan cinta akan khazanah negara dapat diatur. Tiada sesiapapun yang boleh mendakwa bahawa dia mempunyai monopoli terhadap budaya Malaysia.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 ii. Oleh latar dan pengaruh itu. dibentuk dengan sebaikbaik mungkin. sastera juga berperanan dalam usaha pengayaan khazanh ilmu dan persuratan bahasa Melayu wajar dipertingkatkan kepada semua peringkat usia pembelajaran dan pengajaran. Manakala Usman Awang (1997:41) menjelaskan bahawa peranan sastera meliputi semua aspek kehidupan manusia secara luas. Apalagi apabila didapati sudah jarang atau sedikit benar daripada kalangan anggota masyarakat masa kini yang sempat menyaksikan suasana tersebut. dilentur. sastera mestilah berkhasiat untuk batiniah dan minda manusia. Suasana kehidupan masyarakat dengan kepetahan serta kebijaksanaan seorang penglipur lara telah lama berakhir. 14 . Dengan cara ini. Shahnon Ahmad (1997:25) menyatakan bahawa kesusasteraan berperanan sebagai satu cabang kesenian yang berteraskan cinta. Karya kesusasteraan dicipta oleh para sasterawan untuk membangunkan peribadi manusia supaya cinta akan keindahan dan cinta akan kebenaran. Nilai Pendidikan Aripin Said dalam Prosa Warisan (1996:25) menyatakan fungsi Kesusasteraan Melayu yang penting dari aspek nilai pendidikan. Usaha Pengayaan Khazanh Ilmu Dan Persuratan Bahasa Melayu Selain itu. Proses pengayaan ini merupakan proses yang berterusan dan menjadi agenda utama dasar pentadbiran negara. Suasana itu bagaikan satu nostalgia. Cinta di sini maksudnya cinta kepada keindahan dan cinta kepada kebenaran. sedikit sebanyak mendekatkan insan seni itu kepada sebahagian kecil cakerawala Tuhan yang luas. di samping menggarapkannya dengan sesam makhluk yang sama-sama mencari dan sama-sama menikmati dan sama-sama terhukum oleh getir-getar kehidupan. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU iii.

khalayak diasuh supaya tidak menjadi seperti Mat Jenin yang hanya hidup berangan angan. Terdapat dua hal yang amat nyata dalam memperkatakan keistimewaan pencerita ini. Pertama. cerita-cerita rakyat dipertuturkan masih boleh didapati sekitar tahun 1950-an serta pada awal tahun 1960-an. Lagu-lagu yang dinyanyikan merupakan puisi-puisi yang indah. Mungkin dengan iringan sebuah rebab. Cerita-cerita yang dipersembahkan pula bukan sahaja dapat mengasyikkan khalayak yang mendengar tetapi kepelbagaian cerita tersebut dengan watakwatak tertentu menggambarkan perwatakan manusia dalam masyarakat setempat. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Bertolak daripada perkara-perkara itulah. 15 . Tidak semua anggota masyarakat yang mendapat gelaran seorang penglipur lara. Dalam puisi tergambar keindahan alam dan kehalusan budi yang diungkap dengan gaya yang menakjubkan. Dalam cerita Mat Jenin. Orang tua-tua masih mahu bercerita kepada anak cucunya tentang Batu Belah Batu Bertangkup.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Jika kita menyorot ke belakang dalam aliran kehidupan masyarakat Melayu terutamanya di kampung-kampung. sebuah rebana atau sebiji batil. bencana pula akan menimpa. Mereka ialah cendekiawan bangsa yang lahir asuhan alam semesta. Bawang Putin Bawang Merah. terdapat tokoh-tokoh intelektual bangsa sebagai orang yang mahir dalam bidang mereka. Tidak semua anggota masyarakat yang mampu menghafal puluhan malah ratusan puisi rakyat. misalnya. Jika terus berangan-angan. bukan sekadar berangan angan. nilai pendidikan yang murni dapat digarap daripada cerita-cerita yang disebutkan itu. Puteri Walinong Sari dan sebagainya. dia mampu memukau khalayaknya yang setia menunggu dari awal hingga akhir persembahan yang diadakan. Pada waktu itu. dan kemudian dapat pula menyampaikan dengan cara yang menarik. Falsafah yang tersembunyi di sebaliknya adalah untuk menjadi kaya-raya perlu berusaha. masih kedapatan seorang nenek atau seorang ibu yang sering bercerita atau menyanyikan lagu-lagu rakyat sewaktu hendak menidurkan cucu atau anaknya.

Pantun tersebut disampaikan melalui kata-kata yang tersusun indah. Cerita Penglipur Lara b. Cerita Binatang. selitan lagu-lagu seperti: Burung kenek-kenek. Burung kenek-kenek. Pesan datuk nenek. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU Cerita-cerita tersebut mempunyai keistimewaannya yang tersendiri. banyak lagi unsur pendidikan lain yang dapat ditimba. Terbang ke dalam awan. Pandai-pandai cari kawan. Patuh ibu dan bapa. Pantun di atas jelas memberikan nasihat yang berguna kepada anakanak. Daripada kajian yang telah dijalankan oleh Aripin Said dalam Prosa Warisan (1996:26) beberapa jenis sastera rakyat telah dikenal pasti iaitu: a. Kemajuan zaman dengan segala media yang canggih memudahkan pembuatan dokumentasi cerita-cerita tersebut. Pesan datuk nenek. ditambah dengan iramanya yang merdu. Cerita Asal Usui c.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Daripada cerita rakyat. Hinggap pelepah kelapa. Contohnya. 16 . Cerita-cerita tersebut telah banyak ditulis dan diterbitkan. Cerita Legenda d. Cerita Mitos e. Cerita Jenaka f.

Karya-karya ini banyak menjadi rujukan buat masyarakat dalam menjalani kehidupan harian. Sastera secara umumnya dapat dikatakan menjadi alat kawalan sosial dalam kehidupan seharian. Sebagai contoh Seloka Pak Pandir dan Pantun Nasihat. kesusasteraan juga berfungsi untuk memberi kepuasan estetik. Misalnya. Kepuasan Estetik Seterusnya. anggota masyarakat diberitahu tentang perkara yang boleh dan tidak boleh dilakukan. Alat Kawalan Sosial Dalam Kehidupan Seharian Menurut Aripin Said dalam Prosa Warisan. Melalui cerita rakyat umpamanya. Instrument Perpaduan Menurut Timbalan Perdana Menteri Malaysia Tan Sri Muhyiddin Yassin. dengan membaca karya yang mempamerkan keindahan akan merasa satu kepuasan yang tidak dapat digambarkan dalam dirinya. 17 . sastera dijadikan instrumen penting bagi mewujudkan semangat kekitaan atau `esprit de corp’ di kalangan rakyat dalam usaha untuk membina sebuah negara bangsa yang bersatu padu. Para sasterawan melalui karya mereka akan memberi pengajaran melalui hasil karya kesusasteraan mereka yang mana banyak menyingkap tentang nilai-nilai murni dalam kehidupan. seseorang itu akan mendapat malapetaka sebagaimana yang diterima oleh Si Tenggang. vi. Tan Sri Muhyiddin Yassin menyatakan “Sastera kebangsaan yang menggunakan bahasa Melayu sebagai bahasa pengantar dapat memartabat dan memperkasakan lagi fungsi bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan dan bahasa perpaduan” v. Penulis cerita akan merasa tenteram dan damai apabila mampu menghasilkan sesuatu cerita yang dapat menyentuh perasaannya. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU vii. Memberi Pengajaran Selain itu. kesusasteraan Melayu turut berfungsi untuk memberi pengajaran. jika derhaka kepada ibu bapa. Sastera negara menitikberatkan nilai perpaduan dan penghargaan kepada satu bentuk budaya kebangsaan untuk dikongsi bersama sebagai pemangkin bagi menyatupadukan rakyat. Bagi pembaca pula.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 iv. Jika berangan-angan tinggi tanpa berusaha akan menjadi seperti Mat Jenin.

pengorbanan watak dalam cerita legenda itu cepat meresap di hati para pendengarnya. Perlakuan yang baik seperti yang terdapat dalam cerita rakyat dijadikan ikutan. cara berfikir. Tokoh-tokoh tersebut mungkin sahaja tokoh agama. Kemudian cerita-cerita tersebut bersambungan lagi kepada khalayak yang seterusnya. Demikian cerita rakyat dapat menentukan arah tindak tanduk masyarakat pada masa itu. Kesemua ini dapat menanam semangat tidak putus asa dikalangan pendengar selain menanamkan semangat cinta akan tanah air yang tidak berbelah bahagi. Dalam cerita-cerita legenda pula. Namun yang harus diperhatikan.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Malah. juga menekankan nasihat. selain bertindak untuk KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU menyeronokkan hati khalayak yang mendengar. Cerita legenda dapat memberi sumbangan yang amat besar dalam kehidupan masyarakat dalam membentuk anggota masyarakat menjadi manusia yang mempunyai wawasan dalam hidupnya. cerita binatang. kita melihat setiap bangsa memang ada tokoh tokoh tertentu yang mereka agungkan serta kagumi. cerita lipur lara. 18 . mempunyai kekuatan yang luar biasa. Cerita rakyat juga dirujuk untuk menyelesaikan masalah dalam kehidupan. Segala sikap. Melalui gambaran keistimewaan. ada segala nasihat dan teladan yang terdapat dalam cerita cerita tersebut. peneroka satu-satu tempat atau seumpamanya. seperti "Jangan jadi seperti Si Tenggang" atau "Sang Kancil itu cerdik dan bijak" atau "Kalau-rajin bekerja mesti hidup senang" dan sebagainya. anak-anak harus bijak sebagaimana Sang Kancil dalam cerita-cerita binatang. berjasa dan sebagainya. Kesan yang terlekat di hati mereka dengan mendengar cerita-cerita rakyat kekal dari mereka masih kanak-kanak hingga kehidupan mereka pada hari tua. terdapat tokoh yang menjadi sanjungan satusatu masyarakat. Ungkapan yang sering diulang atau dinyatakan oleh tukang-tukang cerita. Tukang-tukang cerita. cerita legenda dan sebagainya itu kadangkala terlalu kental berbaur dengan dongeng-dongeng tertentu. Dalam hal ini juga. pahlawan. Baik cerita mitos. tokoh dipaparkan mempunyai semangat perjuangan yang gigih.

Malah jika pada zaman dahulu. cerita-cerita rakyat akan diceritakan pada waktu-waktu lapang bagi menghilangkan kebosanan dan anggota masyarakat dapat berkumpul pada malam hari setelah sibuk mencari nafkah pada siangnya. Pengalaman individu dalam masyarakat tersebut cepat sahaja diasosiasikan dengan gambaran yang terdapat dalam cerita-cerita yang mereka dengar. mereka berkumpul untuk berhibur sambil belajar melalui cerita rakyat. KONSEP DAN FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU 19 . Mengisi Masa Lapang kesusasteraan Melayu juga berfungsi bagi memberi hiburan. viii. Manusia sentiasa mencari kemajuan. Melalui cerita-cerita sedemikian. Keindahan itu juga terlihat pada gaya bahasa. pemikiran dahulunya dapat membentuk sosialisasi masyarakat dengan jelas. Kesusasteraan digunakan bagi mengisi masa lapang dan dijadikan hobi. Perkembangan budaya masa kini sebenarnya diasaskan oleh budaya silam. Pemikiran yang dimaksudkan itu masih utuh dan murni walaupun diletakkan dalam mana mana zaman yang sentiasa berubah. Perkembangan budaya tahap demi tahap dapat membentuk peradaban atau tamadun manusia dari satu zaman ke satu zaman yang lainnya. Malah. kita melihat kesinambungan budaya masa lalu dengan masa kini. Sehubungan ini.BMB2203 Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu Soalan 1 Walaupun perkembangan masyarakat dipengaruhi oleh segala macam perubahan namun nilai moral yang terdapat dalam cerita-cerita rakyat tetap sesuai dengan anggota masyarakat itu baik dalam era mana sekalipun. Kesimpulan Kesusasteraan Melayu dalam masyarakat Melayu lama wujud bersama-sama bangsa Melayu itu sendiri. Karyakarya sastera seperti Seloka Pak Pandir bukan saja memberi pengajaran tetapi juga menyeronokkan untuk dibaca. Kewujudan sastera Melayu itu juga memperlihatkan segala-galanya itu digambarkan dengan cukup menarik. Pada waktu malam itulah. Fungsi sastera Melayu mewujudkan pemikiran yang bijaksana sentiasa memimpin manusia untuk mencapai kemajuan yang sesuai untuk kesempurnaan hidup.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful