fonetik fonologi 3 Fonem suprasegmental ialah bidang kajian bunyi yang mengiringi bunyi-bunyi segmental dalam ujaran

. Fonem suprasegmental juga disebut sebagai fonem suprapenggalan dan merupakan cirri atau sifat bunyi yang menindih atau menumpangi sesuatu fonem. Fonem suprasegmental tidak boleh dipisahkan daripada fonem-fonem yang ditumpanginya, iaitu fonem yang kewujudannya harus bersama-sama dengan fonem segmental. Fonem suprasegmental terdiri daripada lima bunyi iaitu tekanan, kepanjangan, jeda, ton dan intonasi. Unsur tekanan dihasilkan bersama perkataan ataupun suku kata. Tekanan merupakan ciri lemah atau kerasnya suara penyebutan suku kata. Bunyi segmental tidak disertai dengan unsur tekanan ini. Bagi membezakan bunyi ataupun unsur tekanan ini, tanda *ʹ+ digunakan. Tekanan pada vokal biasanya berlaku dalam Bahasa Melayu. Selain itu, bunyi vokal juga turut disebut dengan lantang dan panjang. Kebiasaannya, dalam Bahasa Melayu juga tekanan kuat berlaku pada suku kata kedua dalam sesuatu perkataan. Contohnya: *kiʹta+ *baʹpa+ *saʹtu+ Walau bagaimanapun, terdapat bahasa asing yang menggunakan unsur tekanan ini bagi membezakan dua perkataan yang berlainan, iaitu pasangan minimal. Dalam Bahasa Inggeris, tekanan boleh membezakan makna antara perkataan. Contohnya: proʹgress:memajukan(kata kerja) exʹport:melakukan kerja eksport(kata kerja) ʹprogress:kemajuan(kata nama) ʹexport:barang yang dieksportkan(kata nama)

Dalam Bahasa Inggeris sangat jelas bahawa unsur tekanan padasuku kata yang berbeza merupakan bunyi suprasegmental yang distingtif. Fonem suprasegmental yang seterusnya ialah kepanjangan. Kepanjangan juga dikenali sebagai panjang pendek bunyi perkataan dalam sesuatu bahasa. Dalam bahasa Melayu, kepanjangan tidak membezakan makna sesuatu perkataan. Namun, kepanjangan bunyi perkataan membezakan makna dalam bahasa-bahasa tertentu seperti bahasa Inggeris dan bahasa Arab. Kepanjangan bunyi perkataan ini dilambangkan dengan titik yang dipanggil sebagai mora. Jika lambang mora tersebut satu titik [.], kepanjangan bunyinya ialah setengah mora, lambang dua titik [:] satu mora dan jika lambangnya empat titik [::] bermakna dua mora. Perbezaan makna berlaku dalam bahasa Inggeris apabila kepanjangan digunakan. Contohnya: Sit(duduk) Ship(kapal) si:t(tempat duduk) shi:p(kambing biri-biri)

Jeda merupakan unsur senyap dalam ujaran sebagai tanda memisahkan unsur linguistrik,iaitu perkataan, ayat atau rangkai kata. Jeda turut dikenali sebagai persendian. Jeda atau persendian

Manakala. Lambang jeda harus digunakan bagi membezakan makna dalam rangkai kata dan ayat. intonasinya berada dalam tingkat 2. Dalam bahasa Melayu. jeda digunakan sebagai pembeza rangkai kata dan juga ayat. ayat tanya pula menggunakan intonasi yang tinggi pada akhir ayat. Ujaran ini sukar dibezakan maknanya melainkan jeda digunakan. frasa basuhkantin(basuhkan tin) dan basuhkantin(membasuh kantin) merupakan frasa yang sama tetapi berbeza makna apabila jeda digunakan dalam frasa tersebut. Contohnya: Ice cream /ais+kri:m/ I scream /ai+skri:m/ “aiskrim” “saya menjerit” Seterusnya ialah intonasi. Pada permulaan subjek. unsur jeda turut membezakan makna. Tingkat intonasi yang berbeza pada subjek dan predikat dapat dilihat dengan jelas. dalam ayat. kemudian naik kepada . Contonya.ditandai dengan lambang [+] dalam perkataan.jeda ditandai dengan lambang [//]. Sebagai contoh. Penggabungan ciri-ciri suprasegmental juga akhirnya mencetuskan intonasi yang berbeza dalam pertuturan. ayat berita menggunakan intonasi yang menurun pada akhir ayat. Manakala. Antara contoh intonasi pada ayat-ayat Melayu ialah: (i) Intonasi pada ayat penyata biasa Frasa subjek pelajar itu ditandai dengan tingkat nada 2-4. Contohnya. manakala frasa predikat iaitu pengawas ditanda dengan tingkat 2-3. ujaran “aiskrim” dan “I scream” mempunyai ujaran yang sama. Ayat bahasa Melayu mempunyai pelbagai intonasi dan lagu. Intonasi ialah unsur naik atau turunnya suara dalam pengucapan ayat atau frasa. Contohnya: Rangkai kata: Basuhkan+tin “membasuhkan tin=tin yang dibasuh” Basuh+kantin “membasuh kantin=kantin yang dibasuh” Ayat: #Saya membaca buku kakak#(Maksudnya saya membaca buku kepunyaan kakak) #Saya membaca buku // kakak(Maksudnya saya memberitahu kakak bahawa saya membaca buku) #Kami makan sate kambing#( Maksudnya kami makan sate daging kambing) #Kami makan sate// kambing(Maksudnya kami memberitahu kambing bahawa kami makan sate) Dalam bahasa tertentu seperti bahasa Inggeris. Ayat-ayat yang digunakan ini mempunyai intonasi dan melodi yang berbeza-beza. Pertuturan seharian juga terdiri daripada ayat-ayat yang bersambung yang diucapkan.

Hal ini disebabkan pengaruh tanda soal di akhir ayat. Hai ini menjelaskan dengan terperinci akan pemisahan frasa subjek dan predikat yang disebabkan oleh intonasi. ayat tanya (a) iaitu Pelajar itu pengawas? Tingkat nadanya sama sampai akhir suku kata pengawas namun naik semula ke nada tingkat 4 selepas selesainya pengucapan ayat. dalam ayat (b) pula partikel -lah telah digunakan dalam ayat perintah tersebut bagi melembutkan kata perintah. Seperti dalam ayat penyata. Misalnya. Dalam ayat (a). Pada suku kata akhir menandakan selesainya pengucapan frasa predikat pengawas pada tingkat yang ke 3. partikel -kah digunakan pada banagian predikat ayat. Hal ini jelas menunjukkan bahawa tingkat nada meningkat pada suku kata akhir. (ii) a) b) Intonasi pada ayat perintah Pergi! Pergilah Bagi intonasi ayat perintah pula. perkataan Pergi! ditandakan dengan tingkat nada 2-3. Intonasi tersebut kebiasaannya ditgunakan dalam bentuk pertanyaan kepada pendengar agar pendengar atau orang yang ditanyakan menjawabnya. (iii) Intonasi pada ayat tanya (a) Pelajar itu pengawas? Pengawaskah pelajar itu? Generalisasinya. Intonasi ditandakan dengan tingkat nada 2-3-1. Manakala. (iv) Intonasi pada ayat terbalik atau sonsang a) Susunan biasa : pelajar itu+pengawas . Dalam ayat tanya (b). Intonasinya ditandakan dengan tingkat nada 2-3-1-4. Predikat diletakkan di hadapan ayat setelah menerima partikel -kah disebabkan kepentingannya. dalam bahasa Melayu. predikat lebih diutamakan berbanding dengan subjek. dalam ayat Pergi! muncul daripada ayat Awak pergi!.tingkat 4 dan menurun semula pada permulaan predikat ataupun akhir suku kata kedua itu. subjek atau kata ganti nama diri yang kedua iaitu awak telah digugurkan dan akhirnya tinggalnya predikatnya sahaja. Dalam ayat asalnya. Hal ini mengubah intonasi ayat perintah tersebut kepada tingkat yang lebih rendah pada akhir suku kata. intonasi ayat tanya berada dalam tingkat nada 2-4-3-4.

penggunaan partikel -kah dalam ayat menyebabkan tingkat nada menurun kepada 1 pada nada -kah. dalam pergaulan seharian. Contohnya: a) Saya membuka bungkusan itu Nada intonasi: b) Saya buka bungkusan itu . tingkat pada intonasinya tidak sama. Dalam ayat (c). (v) Ayat aktif: Ibu belum menjahit baju Ayat pasif: Baju itu belum dijahit oleh ibu.b) Ayat sonsang : Pengawas+pelajar itu c) Susunan sonsang dengan penambahan partikel -kah Dalam bahasa Melayu. Dalam ayat di atas. Bahagian pertama iaitu tingkat nada 2-4 merupakan subjek dan tingkat nada 2-3 ialah predikat bagi kedua-dua ayat tersebut. Contohnya: Ayat tanya aktif biasa: Dia membuka bungkusan itu? Intonasi pada ayat pasif Ayat tanya pasif biasa: Bungkusan itu dibukanya? Berbeza pula jika ayat pasif tersebut adalah ayat pasif bagi orang pertama dan kedua. Ayat tanya aktif biasa dan ayat tanya pasif biasa ini turut mempunyai tingkat nada yang sama bagi subjek dan predikat iaitu 2-4 dan 2-3. susunan biasanya ialah subjek+predikat. Namun.manakala subjek di belakang. Tingkat nada predikat tidak berubah tetapi tingkat nada subjek berubah dan menurun kepada 1. Dalam susunan sonsang ayat (b). masyarakat sering menggunakan ayat sonsang atau ayat terbalik iaitu penggunaan predikat di depan ayat. nada pada bahagian predikat ayat kekal pada tingkat nada 2-3. tingkat nada ayat pasif sama dengan ayat aktif iaitu 2-4-2-3.

Jadi. Contohnya: TONA Tona ialah naik atau turunnya suara dalam pengucapan perkataan ataupun dapat diertikan sebagai unsur lagu dalam perkataan. Ayat contoh di atas dapat dibahagikan kepada tiga bahagian. bahasa Kampuchea dan lain-lain lagi. Pertamanya ialah penggunaan lambang tona mendatar. ayat (a) merupakan ayat aktif biasa. intonasi keseluruhannya ialah 2-4-3-1. Walau bagaimanapun. nada yang diterimanya di akhir ayat ialah 1. frasa predikat dan keterangan. bahasa Laos. tona turun-naik. ayat (b) ialah ayat pasif songsang manakala ayat (c) merupakan ayat asal (b). Tona dapat dilambangkan dengan dua jenis lambang ataupun tanda bagi membezakan keadaan bunyi perkataan sama ada tinggi atau rendah.Nada intonasi: c) Bungkusan itu saya buka Berdasarkan contoh-contoh ayat yag telah diberikan. Tona hanya digunakan untuk perkataan sahaja. Contohnya: Tona datar Tona meninggi ma / Tona turun-naik ma ˅ Tona menurun ma“guni” “kuda” ma \ “marah” “ibu” . Contohnya: Para pelajar itu menelaah pelajaran di perpustakaan. bahasa Thai. Tingkat nada bagi ayat tersebut tanpa keterangan ialah 2-4-2-3 seperti yang telah dijelaskan sebelum ini. ayat tersebut juga boleh diujarkan dengan menggunakan tingkat nada 2-3 pada frasa keterangan sekiranya frasa tersebut perlu ditegaskan. Namun setelah penambahan frasa keterangan di akhir ayat. iv) intonasi pada ayat yang panjang Kepanjangan sesuatu ayat tidak mempengaruhi intonasinya kerana polanya tetap sama. dan tona menurun. iaitu frasa subjek. Tona dapat membezakan makna dalam bahasa-bahasa tertentu seperti bahasa Vietnam. bahasa Mandarin. tona meninggi. Tingkat nada suara disesuaikan dengan unit-unit frasa.

ә+. u. o. Terdapat tiga jenis vokal iaitu vokal depan. vokal tengah dan vokal belakang. bunyi konsonan. manakala sembilan pula adalah konsonan pinjaman. alat ucap dan pita suara. bunyi diftong dan bunyi kluster. Bunyi vokal dalam bahasa Melayu terbahagi kepada enam iaitu [a. Contoh bunyi vokal adalah: vokal a e ә i o u awal adik enak emak ibu onar ular tengah dadu semak lemak rindu rona lusa akhir suka sate kiri lesu . Fon ditanda dalam kurungan [ ] fonetik untuk menandakan bahawa unsur tersebut adalah bunyi. i. e. Bunyi segmental juga adalah bunyi-bunyi yang telah disegmen kepada unit-unit terkecil. Fonem segmental bahasa Melayu ialah 36. 27 daripadanya adalah fonem asli.Penggunaan tanda yang kedua ialah tanda nombor 1 sehingga 4 untuk menunjukkan perbezaan seperti berikut: TONA Tinggi(sangat keras) Sederhana tinggi(keras) Rendah(lemah) Sangat rendah(sangat lemah) NOMBOR 1 2 3 4 (b) Bunyi segmental merupakan bunyi yang dihasilkan oleh pernafasan. Bunyi segmental ada empat jenis iaitu bunyi vokal.

[au] dan [oi]. kepanjangan. jeda. ton dan intonasi. Bunyi suprasegmental terjadi dengan ciri-ciri seperti tekanan. Bunyi kluster juga dikenali sebagai bunyi konsonan rangkap. konsonan nasal dan konsonan separuh vokal. Diftong pula dibahagikan kepada tiga iaitu [ai]. Konsonan asli bahasa Melayu pula terbahagi kepada tujuh iaitu konsonan letupan. Hal ini bermakna bunyi suprasegmental terhasil bersamasama dengan fonem penggalan dengan cara menumpangi bunyi segmental. Contoh penggunaan diftong dalam perkataan awal. konsonan getaran. Contoh konsonan rangkap adalah seperti berikut: ng→yang ny→nyawa kh→khusus Bunyi suprasegmental pula diinterprestasikan sebagai bunyi yang mengiringi bunyi segmental apabila kita mensegmen bunyi. (c) ‘exsport Ex’port ‘progress Pro’gress Mengeksport Benda yang dieksport Kemajuan Memajukan . tengah dan akhir adalah: Diftong au ai oi Awal aurat aising Tengah Akhir pulau hairan pantai sepoi Seterusnya bunyi kluster. konsonan geseran. Diftong merupakan bunyi vokal yang mengeluncur. konsonan letusan.Terdapat 18 konsonan asli bahasa Melayu. konsonan sisian.

Contoh-contoh penggunaan tekanan dalam bahasa Inggeris dapat dilihat pada jadual di atas. Contohnya. Cuma intonasinya yang berubah. Akan tetapi maksudnya berubah apabila tekanan tidak diberikan kepada suku kata yang pertama. pita suara hendaklah dirapatkan sehingga glotis tertutup rapat sekali. Akan tetapi. Menurut P. maksudnya tetap sama. Bagi menghasilkan bunyi dengan arus udara ingresif glotalik. Dalam sistem tulisan. Egresif glotalik juga merupakan bunyi yang terbentuk dengan arus udara keluar tetapi dengan menggunakan mekanisma glotalik. Ex’port bermaksud benda yang dieksport. Selain itu. dalam perkataan ex’port dan pro’gress. Jadi. Apabila tekanan berlaku pada awal suku kata dalam perkataan ‘eksport. Manakala. udara yang terhalang tersebut dihembuskan keluar dengan cara membuka saluran rongga mulut. 4(a) Bunyi Egresif dan bunyi Ingresif dibezakan berdasrkan arus udara. Egresif pulmonik merupakan bunyi yang terbentuk dengan arus udara egresif keluar dari paru-paru dengan mekanisma pulmonik. rongga pangkal tenggorok yang disempitkan itu diturunkan. sebaliknya suku kata yang kedua. Bunyi yang terhasil disebut sebagai implosit. egresif glotalik terdapat dalam kebanyakan bahasa di Afrika. Seterusnya ialah ingresif glotalik. Simbol bagi tekan adalah *‘+. Bunyi udara egresif pulmonik ini biasanya terdapat dalam bahasa Melayu. hampir semua bunyi bahasa dihasilkan dalam pertuturan melalui arus udara egresif pulmonik.Unsur tekanan merupakan bunyi suprasegmental yang telah dihasilkan bersama perkataan ataupun suku kata. Ingresif glotalik ini biasanya digunakan dalam bahasa . Selain itu. saluran rongga mulut dan hidung turut ditutup. bunyi ejektif diberi tanda apostrofi di sebelah atas kanan. s’+. Unsur tekanan ini boleh membezakan makna dalam bahasa-bahasa lain di dunia ini tetapi tidak bagi bahasa Melayu. Mekanisma glotalik dapat terjadi dengan cara merapatkan pita-pita suara sehingga glotis berada dalam keadaan yang rapat sekali. Contohnya. bahasa Indonesia dan kebanyakan bahasabahasa Nusantara. Di samping itu. bunyi segmental tidak disertai dengan tanda ini. Bunyi yang terhasil dengan proses glotalik ini disebut sebagai bunyi ejektif. manakala pro’gress membawa maksud memajukan. Begitu juga dengan perkataan ‘progress yang membawa maksud kemajuan. bunyi ingresif pula dibentuk dengan cara menyedut udara ke dalam paru-paru. dalam egresif glotalik ini. Egresif dibentuk dengan cara mengeluarkan arus udara dari dalam paru-paru. Penekanan pada suku kata kedua perkataan tersebut merubah maksudnya.Latetoged(1993:25). t’. India-Amerika dan Kaukasus. sama ada tekanan diberikan atau tidak. Ingresif glotalik merupakan bunyi bahasa yang terbentuk dengan arus udara ingresif iaitu udara masuk ke paru-paru dengan mekanisma glotalik. Perkataan Inggeris tersebut berbeza maksud setelah dikenakan tekanan walaupun ejaannya masih lagi sama. Hal ini kerana. seluruh rongga pangkal tenggorok(laring) disempitkan kemudian dinaikkan sehingga udara dalam rongga mulut dan rongga kerongkongan(faring) terhalang serta tertekan(tersekat). Berdasarkan kajian. Mekanisma udara pulmonik dapat dijelaskan dengan udara yang keluar dari paru-paru sebagai sumber utamanya dihembuskan keluar dengan cara mengecilkan ruangan paru-paru oleh otot paru-paru dan rongga dada. k’. perkataan tersebut bermakna eksport. *p’.

Pangkal lidah tetap terkena pada lelangit lembut. Bunyi bersuara berlaku apabila udara keluar melalui pita suara semasa pita suara atau glotis agak rapat menyebabkan berlakunya getaran. hujung lidah dan kedua-dua sisi lidah yang merapat pada gigi gusi ini dilepaskan turut serta dibelakangan. sesetengah konsonan menghasilkan bunyi bersuara. Sebagai contohnya. (c) klik dental[ʃ] alveolar lateral[3] klik postalveolar[c] Diftong menaik amboi Lambai tapai Diftong menurun Kuih Gua Buah . Kemudian. Bagi proses yang lebih umum. Contohnya ialah [f]. Selepas itu. Semua vokal merupakan bunyi bersuara.Yoyolabal iaitu bahasa Indian-Amerika. hujung lidah dan kedua-dua sisi lidah dirapatkan pada gigi atas atau gusi dalam. Ingresif velarik ini disertai dengan mekanisma velarik. Penutupan hanya berlaku sedikit sahaja. pangkal lidah dinaikkan dan ditempelkan pada lelangit lembut. Sewaktu udara keluar melalui glotis. bahasa Zulu mempunyai 3 klik iaitu: i) ii) iii) (b) Bunyi bersuara mahupun bunyi tidak bersuara dipengaruhi oleh keadaan pita suara. [d] dan [g]. Kedua-dua bibir dirapatkan. Ingresif velarik ini terdapat dalam bahasa-bahasa Khoisa seperti Bosman dan Hottentot serta beberapa bahasa Bantu Selatan iaitu bahasa Xhosa dan bahasa Zulu. Situasi inilah yang menyebabkan berlakunya bunyi klik sebagai akibat daripada proses ingresif velarik. [s] dan lain-lain. rongga pangkal tenggorok yang disempitkan diturunkan tanpa disertai dengan penutupan dengan cara merapatkan pita suara. bibir dibuka sehingga ada kerenggangan ruangan udara pada rongga mulut. tidak berlaku sebarang getaran. Melalui mekanisma ini. Selain itu. Contohnya ialah [b]. Glotis hanya tertutup dengan suara tidak terlalu rapat. Bunyi tidak bersuara ini kebanyakannya terdapat dalam huruf konsonan. [b] dan [l]. [p]. Getaran inilah yang menghasilkan bunyi bersuara. Selain itu. Ingresif velarik pula merupakan bunyi yang terbentuk dengan aru udara masuk ke paru-paru seperti ingresif glotalik tadi. Pita suara turut bergetar. Bunyi bersuara vokal berlaku apabila udara dar paru-paru keluar berterusan melalui rongga tekak dan rongga mulut tanpa mendapatkan sebarang sekatan atau geseran. Contohnya konsonan [v]. Bunyi bersuara pula berlaku apabila glotis berada dalam keadaan renggang ataupun terbuka.

Manakala. berikut merupakan contoh penggunaan pembibiran dalam perkataan bahasa Melayu: w kuniɳ tulaɳ w sewruliɳ Pengglotisan adalah ciri suprasegmental yang berlaku sebelum penyebutan bunyi vokal. dalam bahasa Banjar Hulu ialah [ai]. [ui] dan [aU] manakala. [u]. Alat artikulasi ini mengambil sedikit masa untuk melafazkan bunyi vokal tersebut sebelum mengujarkannya. diftong menurun dihasilkan dengan cara vokal pertama dihasilkan sepenuhnya dan vokal kedua dihasilkan separuh penuh. kita dapat melihat dalam jadual di atas. Bahasabahasa ini Cuma mempunyai diftong menaik tetapi tidak ada diftong menurun. [oi]. Diftong menaik terhasil apabila vokal pertama dihasilkan dengan cara tidak selesai. (d) Pembibiran merupakan artikulasi tambahan yang berlaku pada bunyi semasa mengujarkan bunyi vokal belakang [u] dan [o]. Diftong juga diertikan sebagai bunyi rangkap vokal yang terdiri daripada satu vokal penuh dan satu vokal rangkap tidak selesai. Dalam bahasa Inggeris pula. posisi lidah amatlah penting. Dalam bahasa Melayu terdapat 3 buah diftong iaitu [ai]. Contohnya. manakala vokal kedua dihasilkan secara sepenuhnya. Glotalisasi pada deretan vokal tengah perkataan ditandakan dengan simbol *ˀ+. diftong naiknya ialah [ei]. [oi].Diftong terbentuk daripada bunyi vokal yang menggeluncur. dan [au]. Simbolnya ialah [ʔ]. Jadi. Hal ini mengakibatkan udara terhenti sebentar pada glotis semasa menyebut bunyii perkataan tersebut. Semasa menyebut perkataan yang mempunyai vokal diftong. Banjar Hulu dan Madula. dalam bahasa Madula pula [ai]. Pembibiran berlaku dengan pembundaran bibir sebelum mengujarkan bunyi vokal belakang. Diftong juga dibahagikan kepada dua iaitu diftong menaik dan diftong menurun. mana-mana perkataan yang mempunyai vokal [u] selepas konsonan. Pembibiran ditandakan dengan lambang [w]. bahasa Indonesia. [oi] dan [aU]. Diftong naik terdapat dalam bahasa Melayu. Glotalisasi atau pengglotalisasi berlaku pada awal bunyi vokal dalam satu-satu perkataan ataupun ayat yang dimulakan dengan perkataan yang mempunyai huruf vokal di depan. glotalisasi turut terjadi antara dua vokal yang berdekatan dalam perkataan. [Ͻi+ dan diftong turunnya ialah *iә+ dan *uә+. diftong naiknya ialah [ai]. tanda pembibiran haruslah diletakkan sebelum bunyi konsonan tersebut. Hal ini bermaksud terdapat gabungan antara dua vokal yang berlainan. Udara terhenti seketika pada glotis semasa kita menyebut bunyi vokal pertama sebelum menyebut bunyi vokal seterusnya. Pembibiran turut dikenali sebagai labialisasi. Dalam bahasa Indonesia. Contoh-contoh pengglotisan adalah seperti berikut: Awal perkataan/ayat Tengah-tengah perkataan . Selain itu.

[#ʔawal#].html . http://beautifulsaviorlaura89.blogspot. Beberapa bahagian di atas merupakan sebahagian daripada aspek yang dikaji dalam fonetik dan fonologi sesuatu bahasa. faˀedah.com/2011/02/fonetik-fonologi-3. Dengan pendedahan dan penerangan yang diberikan. [#ʔazam#]. [#ʔekor#] [#ʔabaɳ tidur#] saˀat. kita akan lebih memahami fonetik dan fonologi. Perkaitan dan maklumat yang paling jelas tentang fonetik dan fonologi adalah mengkaji tentang bunyi-bunyi bahasa. Dengan kajian ini. banyak aspek yang dikaji dalam fonetik dan fonologi. keǰajaˀan. sapaˀan KESIMPULAN Secara kesimpulannya. kita akan lebih mengetahui bunyi-bunyi dan sifat bunyi bahasa tersebut.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful