BAB 2

PETROCHEMICAL ENGINEERING DEPARTMENT POLITEKNIK KUCHING SARAWAK

SISTEM PNEUMATIK (PNUEMATIC SYSTEM)
OBJEKTIF : MENERANGKAN SIMBOL-SIMBOL ASAS UNTUK KOMPONEN PNEUMATIK DALAM SISTEM KAWALAN. MENGENALPASTI JENIS-JENIS INJAP YANG DIGUNAKAN. MENERANGKAN KOMPONEN UTAMA DALAM SISTEM KAWALAN PNEUMATIK. MENERANGKAN LITAR KAWALAN PNEUMATIK DAN ELEKTRO-PNEUMATIK TERMASUK PENGGUNAANNYA.

G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE

BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK

2.1

Pengenalan

Pneumatik telah lama memainkan peranan penting sebagai pemangkin prestasi teknologi kerja mekanikal. Ia juga digunakan dalam pembangunan teknologi automasi. Kebanyakan penggunaan udara termampat digunakan untuk fungsi-fungsi seperti berikut: Memastikan status pemproses (sensors) Pemprosesan maklumat (processors) Mengerakkan pengerak. Melakukan kerja. Perkataan pneumatik berasal daripada gabungan perkataan klasik greek, dimana ia “ pneuma” bermakna angin/udara manakala “matic” bermakna pengerakan. Gabungan perkataan tersebut memberi maksud kawalan pengerakan oleh udara. Dalam industri, ia merujuk kepada penggunaan udara pemampat untuk memindahkan tenaga dan pengerakan. Pneumatik digunakan untuk melakukan kerja pemesinan dan kerja peroperasian. Contohnya seperti : Menebuk (Drilling) Memutar(Turning) Memotong(Sawing) Mengisar(Milling) Mengemas(Finishing) Membentuk (Forming) Kawalan Kualiti (Quality Control) Contoh penggunaannya adalah seperti rajah 2.1 dan rajah 2.2.

GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU

26

G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE

BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK

Rajah 2.1 : Penukar laluan untuk dua conveyer.

Rajah 2.2 : Pemotong pneumatik.

GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU

27

G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE

BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK

2.2

Kelebihan dan Kelemahan

Dalam suatu sistem mesti terdapat kelebihan dan kelemahan termasuklah sistem pneumatik. Perkara ini selalu dititik beratkan dalam pemilihan sistem yang lebih efesien terutamanya dalam industri. Jadual 2.3 dibawah menunjukkan kelebihan dan kelemahan untuk sistem pneumatik.

Kelebihan

Murah kerana udara sumber tenaga yang tidak terhad Udara tidak meletup dan tidak bertoksik. Udara termampat boleh dihantar dalam jarak yang jauh. Udara termampat boleh disimpan. Laju. Mudah untuk kawal kelajuan dan pengerakannya. Bersih. Tahan lebihan beban.

Kelemahan

Udara akan menyerap kelembapan yang akan mempengaruhi sistem. Udara ekzos yang bising. Tekanan udara terhad bergantung kepada kapasiti pemampat.

Jadual 2.3 : Kelebihan dan kelemahan untuk sistem pneumatik

GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU

28

4 : Elemen-elemen dalam sistem pneumatik GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 29 . Rajah 2.4 menunjukkan eleman-elemen dalam sistem diwakili dengan simbol dimana ia menunjukkan fungsi elemen tersebut. bermula daripada bahagian masukan( input) hingga ke bahagian pengerakan (output). Gabungan kumpulan-kumpulan elemen membentuk kawalan untuk aliran isyarat. Peringkat asas sistem pneumatik adalah : Sumber tenaga (Energy supply) Elemen masukan (Input elements) Elemen pemprosesan (Processing elements (processor)) Elemen kawalan(Control elements) Komponen kuasa( Power Components ( actuator)) Rajah 2.3 Struktur & Aliran Isyarat Sistem Pneumatik Sistem Pneumatik mengandungi interaksi antara kumpulan-kumpulan elemen yang berbeza. Elemen kawalan mengawal elemen pengerakan mengantung kepada isyarat yang terima daripada elemen pemprosesan.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2.

Udara termampat oleh pemampat udara akan dihantar ke sistem pengagihan udara di kilang. atau elemen kawalan. pemprosesan. Rajah 2. Untuk menjamin kualiti udara yang diterima.5 : Litar diagram dan elemen-elemen pneumatik 2.5 menunjukkan litar diagram dan elemen-elemen pneumatik. unit khidmat udara perlu disediakan sebelum mengaplikasikan pada sistem kawalan. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 30 . Ciri yang membezakan untuk mengelaskan sesuatu komponen kepada kumpulankumpulan elemen adalah konfigurasi dalam sistem pneumatik.4 Penghasilan dan Pengagihan Udara Bekalan udara yang termampat untuk sistem pneumatik harus dikira secukupnya dan disediakan supaya sesuai dengan penggunaannya. Rajah 2.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Injap kawalan terus boleh digunakan sebagai masukan(input).

6 : Sistem Mampatan udara 2. Penapis udara Menapis udara termampat dan menghalang segala kotoran dalam udara masuk ke dalam sistem.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2. penggunaan pelicin udara tidak perlu disediakan untuk bahagian kuasa bagi sistem kawalan dan ia hanya digunakan jika diperlukan untuk beberapa peralatan pneumatik.1 Unit Khidmat Udara(Air Service Unit) Unit khidmat udara adalah gabungan komponen seperti berikut : Penapis udara (air filter) Pengawal udara (air regulator) Pelicin udara (air lubricator) Bagaimanapun.4. Melaraskan tekanan ke dalam sistem. Contohnya silinder dan motor. Pengawal udara Pelicin udara GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 31 . Melicinkan bahagian-bahagian peralatan pneumatik yang bergerak.

7 : Unit Khidmat Udara dan simbolnya. Ia bergantung kepada rekabentuk. 2.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2. injap boleh dibahagikan kepada kategori-kategori berikut: Injap kawalan berarah (Directional control valves) o Elemen masukan (Input elements) o Elemen pemprosesan (Processing elements) o Elemen kawalan (Control elements) Injap tak balik (Non-return valves) Injap kawalan aliran (Flow control valves) Injap kawalan tekanan (Pressure control valves) Injap tutup (Shut-off valves) GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 32 .5 Injap Fungsi injap adalah untuk mengawal tekanan dan kadar aliran tekanan.

membatalkan atau mengarahkan isyarat. 4-way.5. angin. pengerak mekanikal.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2. Rajah 2. 3 positions. 3-way.7 : injap tuil beroda (3/2 way roller lever valve) GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 33 . … Kaedah pengerak injap (actuated): pengerak manual. … Bilangan kedudukan(positions) : 2 positions. pengerak pneumatik. Kaedah pengerak balik(return actuated) : spring. Injap dikenalpasti dengan : Bilangan saluran/laluan (ways) : 2 –way. … Contoh injap kawalan berarah berfungsi sebagai elemen isyarat adalah injap tuil beroda (roller lever valve) dimana ia digunakan untuk mengesan kedudukan batang piston silinder. pengerak elektrik.1 Injap Kawalan Berarah (Directional Control Valves) Injap kawalan berarah mengawal arah perjalanan udara dengan menghasilkan isyarat.

Rajah 2. with spring return Untuk elemen kawalan. injap kawalan berarah mestilah memerlukan kuantiti udara yang diperlukan untuk komponen kuasa (power component).8 : 3/2 way air actuated valve : single pilot valve.9 : 5/2 way valve for cylinder control: double pilot valve GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 34 .G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Untuk elemen pemprosesan. injap kawalan berarah boleh mengarah dan membatalkan isyarat bergantung kepada isyarat masukan yang diterima. Rajah 2.

G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2.2 Injap Tak Balik (Non-Return Valve) Injap ini hanya membenarkan isyarat melaluinya pada satu arah sahaja.5. Contoh lain ditunjukkan dalam rajah dibawah. Injap tak balik adalah bentuk eleman yang ringkas. Prinsip injap ini diaplikasikan pada injap shuttle dan injap quick exhaust. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 35 .5. Rajah 2.3 Injap Kawalan Aliran Injap kawalan aliran mengehadkan udara dalam arah tertentu untuk mengurangkan laju aliran udara dan mengendalikan aliran isyarat.10 : Injap-injap jenis injap tak balik. 2. Jika injap kawalan aliran dilengkapi dengan injap check maka ia akan berfungsi juga pada arah berlawanan dengan aliran bebas penuh. Injap kawalan harus disesuaikan dengan keperluan aplikasi.

Injap pengatur tekanan akan memastikan tekanan adalah tetap sepanjang masa walaupun berlaku tekanan dalam sistem berubah-ubah.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 36 . Injap rangkaian tekanan digunakan jika isyarat masukan diterima bergantung kepada jumlah tekanan yang dihadkan diperlukan terutamanya sistem kawalan maju. Injap pengatur tekanan beroperasi melalui binaan gegendang dalamannya.5. Rajah menunjukkan injap rangkaian tekanan.11 : Simbol injap kawalan aliran 2.4 Injap Kawalan Tekanan(Pressure Control Valve) Injap kawalan tekanan digunakan dalam sistem pneumatik. Ia mempunyai tiga kumpulan utama seperti berikut: Injap penghad tekanan(pressure limiting valves) Injap pengatur tekanan(pressure regulating valves) Injap rangkaian tekanan( pressure sequance) Injap penghad tekanan digunakan pada bahagian awalan pemampat untuk memastikan tekanan yang diterima dihadkan untuk keselamatan dan tekanan bekalan pada sistem ditetapkan pada tekanan yang sesuai.

dan injap kawalan berarah 3/2 way.12 : Injap rangkaian tekanan (Pressure Sequance valves) 2.13 : Injap Penundaan Masa( Time delay valve) Gabungan fungsi dengan pelbagai elemen boleh menghasilkan fungsi yang baru. Contohnya injap penundaan masa dimana gabungan antara injap kawalan aliran sehala. Ia bergantung kepada tetapan yang dilakukan dengan skru pendikit yang akan mengubah banyak atau sedikit jumlah udara per masa ke dalam takungan udara.5. Antara injap gabungan adalah termasuk: GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 37 .5 Injap Gabungan (Combination Valve) Rajah 2.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2. ia akan membenarkan aliran isyarat. takungan. Apabila tekanan di takungan sama dengan tekanan kawalan.

Pengerak boleh dikategorikan kepada dua jenis iaitu jenis linear dan berputar. Ia mempunyai dua masukan dan satu keluaran.14 : Injap Shuttle (Shuttle valve) 2. dimana ia akan memindahkan udara untuk mengerakkan pengerak. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 38 . Rajah 2.6 Elemen Pemprosesan (Processing Element) Untuk membantu injap kawalan berarah pada peringkat pemprosesan. pelbagai elemen gunakan dimana keadaan mengawal isyarat untuk melakukan tugasan. Isyarat keluaran terhasil apabila salah satu masukan dikenakan tekanan.7 Komponen Kuasa (Power Component) Bahagian kuasa mengandungi elemen kawalan iaitu pengerak dan komponen kuasa. Contoh elemen adalah : Injap dua masukan tekanan (Dual pressure valve/ AND valve) Injap shuttle (OR valve) Injap shuttle membenarkan gabungan dua masukan isyarat ke dalam fungsi ATAU.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE Penghasil denyutan (Pulse generator) Modul ingatan(Memory module) Modul pelangkah(Stepper module) BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2. Pengerak adalah pelengkap untuk elemen kawalan.

G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Biasanya injap ini disambungkan secara terus kepada bekalan udara utama dan dipasang terus kepada pengerak untuk mengurangkan kehilangan melalui rintangan. Rajah 2.16 : Pengerak linear dan berputar GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 39 .15 : Pengerak (actuator) Pengerak dibahagikan kepada beberapa kumpulan: Pengerak linear Silinder satu tindakan (Single-acting cylinder) Silinder dua tindakan (Double-acting cylinder) Pengerak berputar  Motor udara (Air motor) Rajah 2.

G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2. Injap akan bertukar daripada kedudukan asalnya kepada kdudukan ia bekerja. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 40 .8.8 Sistem (System) Umumnya. bilangan kedudukan.1 Litar Kawalan untuk Silinder Satu Tindakan (Control Circuit for the Single Acting Cylinder) Piston silinder satu tindakan bergerak apabila suis tekan ditekan. apabila suis tekan ditekan.spring return Injap kawalan berarah 3/2 way: suis tekan(push button) untuk bekerja dan spring untuk kembali ke kedudukan asal.jenis pengerak) adalah bergantung kepada jenis penggunaan. Untuk menyelesaikannya injap 3/2 way digunakan untuk silinder satu tindakan. Litar mengandungi ciri-ciri asas seperti berikut: Silinder satu tindakan. Apabila suis tekan dilepaskan. 2. piston secara automatik akan kembali kepada kedudukan asalnya. Bekalan udara Sambungan udara di antara injap dan silinder. pengerakan silinder adalah tindakbalas melalui injap kawalan berarah. Pilihan injap kawalan berarah (bilangan sambungan.

Apabila suis tekan dilepaskan : Apabila suis tekan dilepaskan. Apabila suis tekan ditekan : Menekan suis tekan akan mengerakan injap 3/2 way melawan spring. Diagram(di sebelah kanan) menunjukkan injap dalam kedudukan bekerja.merta injap kembali kepada kedudukan asal dan piston silinder juga kembali ditarik kepada kedudukan awalnya.17 : Litar kawalan silinder satu tindakan Kedudukan asal: Pada kedudukan permulaan (di sebelah kiri litar) dikenali sebagai kedudukan berehat bagi sistem.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 41 . Sekarang bekalan udara telah bersambung melalui injap kepada saluran silinder satu tindakan. Dalam injap saluran dalm keadaan terbuka atu ekzos. Jumlah tekanan yang bertambah menyebabkan piston bergerak ke hadapan melawan daya daripada spring silinder sehingga ia mencapai peringkat maksimum. serta. Bekalan udara ditutup dan piston silinder dalam keadaan menarik.

apabila tekanan bekalan udara sesuai untuk menolak dan menarik piston. Isyarat membenarkan atau membatalkan pada injap jika suis tekan ditekan atau dilepaskan.2 Litar Kawalan untuk Silinder Dua Tindakan (Control Circuit for Double-acting Cylinder) Piston silinder dua tindakan akan bergerak ke hadapan apabilasuis tekan ditekan dan piston kembali kepada asal apabila suis tekan dilepaskan. Litar mengandungi : Silinder dua tindakan Injap kawalan berarah 5/2 way : suis tekan(push button) untuk bekerja dan spring untuk kembali kepada kedudukan asal. Silinder dua tindakan boleh melakukan kerja dalam dua arah pengerakan. Bekalan udara yang disambungkan kepada injap 5/2 way. Injap kawalan berarah 5/2 way mengawal silinder dua tindakan.18 : Litar kawalan untuk silinder dua tindakan GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 42 .G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2. Sambungan udara diantara injap dan silinder. Rajah 2.8.

Simbol-simbol digunakan untuk elemen-elemen menunjukkan ciri-ciri seperti berikut : Kaedah pengerak (actuation) dan pengerak balik (return actuation) Bilangan sambungan ( semua dilabelkan untuk pengenalan) Bilangan pertukaran kedudukan Prinsip asas operasi Mudah mewakili laluan aliran 2. Piston silinder akan kembali kepada kedudukan asalnya. spring dalam injap akan bertindakbalas supaya injap kembali kepada kedudukan asalnya. 2.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE Kedudukan asal: BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Dalam kedudukan asal (di sebelah kiri litar) semua penyambungan dilakukan. udara akan masuk dari sebelah kanan silinder manakala udara akan keluar dari sebelah kiri silinder. Jika bekalan udara menggunakan semua komponen asas.9 Simbol dan Penerangan Komponen Pembangunan sistem pneumatik dibantu oleh pendekatan yang sama untuk perwakilan elemen dan litar. bekalan udara akan masuk dari sebelah kanan silinder manakala udara akan keluar dari kiri silinder ke saluran ekzos.9. Apabila suis tekan ditekan: Apabila suis tekan ditekan akan mengerakkan injap 5/2 way dalam kedudukan bekerja. Dalam kedudukan ini. ia boleh menggunakan symbol yang diringkaskan. Apabila suis tekan dilepaskan: Apabila suis tekan dilepaskan. Dalam keadaan tak bergerak.1 Bekalan Udara dan Penghasilan (Air Supply and Generation) Simbol-simbol untuk sistem bekalan boleh diwakili satu elemen atau gabungan elemen. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 43 . Maka piston akan bergerak ke hadapan hingga mencapai tahap maksimumnya.

19 : Simbol-simbol bekalan udara GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 44 .G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2.

bilangan kedudukan dan laluan aliran.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2. Rajah 2. Ia dilakukan untuk mengelak daripada berlakunya sambungan yang salah pada saluran masukan dan keluaran.2 Injap kawalan berarah (Directional Control Valve) Injap kawalan berarah diwakili bilangan sambungan dikawal.9.20 : Simbol-simbol untuk injap kawalan berarah GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 45 .

Terlebih dahulu sistem abjad digunakan dan kedua-dua sistem diwakili seperti berikut : GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 46 .21 : Saluran dan kedudukan ( Port and position (ways)) Sistem pernomboran digunakan untuk menanda injap kawalan berarah menurut DIN ISO 55993.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2.

Pelbagai jenis pengerak seperti berikut : Pengerak manual Pengerak mekanikal Pengerak pneumatik Pengerak elektrikal Pengerak gabungan GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 47 .3 Kaedah Pengerak (Method of Actuation) Kaedah pengerak injap kawalan berarah adalah bergantung kepada keperluan kerja yang dilakukan.9.22 : Contoh penandaan 2.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2.

G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2.23 : Simbol-simbol pengerak injap kawalan berarah GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 48 .

Untuk membenarkan aliran melalui injap tak balik melaluinya daya udara mestilah lebih besar daripada daya spring yang melawan.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 49 .9.4 Injap Tak Balik dan Terbitan (Non-Return Valve and Derivatives) Injap tak balik adalah asas untuk pembangunan gabungan komponen-komponen. Terdapat dua jenis binaan bagi injap tak balik iaitu mempunyai spring dan tanpa spring.9.24 : Simbol-simbol injap tak balik 2. Ada juga injap kawalan aliran mengawal pada satu arah sahaja. Rajah 2. Anak panah menunjukkan komponen boleh dilaraskan bukan merujuk kepada arah aliran.5 Injap Kawalan Aliran (Flow Control Valve) Kebanyakan injap kawalan aliran adalah jenis boleh laras dan membenarkan kawalan aliran dalam dua arah.

Injap pengatur tekanan umumnya digunakan boleh dilaraskan dengan mampatan spring.9.6 Injap Kawalan Tekanan (Pressure Control Valve) Injap kawalan tekanan berfungsi mempengaruhi keseluruhan tekanan bagi sistem.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2. Simbolsimbol akan membezakan ia berdasarkan jenis berikut : Injap pengatur tekanan tanpa saluran pelega (pressure regulating valve without relief port) Injap pengatur tekanan dengan saluran pelega (pressure regulating valve with relief port) Injap rangkaian tekanan (pressure sequence valve) GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 50 .25 : Simbol-simbol injap kawalan aliran 2.

Silinder satu tindakan dan silinder dua tindakan adalah bentuk yang asas untuk pelbagai rekabentuk.25 : Simbol-simbol untuk injap kawalan tekanan 2.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 51 .7 Pengerak Linear (Linear Actuator) Pengerak linear atau silinder boleh diterangkan dengan jenis binaan dan kaedah ia bekerja.9.

G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2.26 : Simbol-simbol pengerak 2. Motor udara kebiasaannya berkelajuan tinggi sama ada kelajuan tersebut tetap atau boleh laras.8 Pengerak Berputar (Rotary Actuator) Pengerak berputar terbahagi kepada pengerakan berterusan dan sudut putaran terhad. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 52 .9.

9 Simbol-Simbol Bantuan (Auxiliary Simbols) Terdapat beberapa simbol-simbol yang penting untuk tambahan yang digunakan bagi sistem pneumatik.27 : Simbol-simbol tambahan GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 53 .G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2.9.26 : Simbol-simbol pengerak berputar 2. Rajah 2.

Rajah 2.10 Pembangunan Sistem Pneumatik (Development of Pneumatic System) Untuk pembangunan sistem pneumatik.28 : Pembangunan sistem pneumatik GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 54 .G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2.28 menunjukkan gabungan elemen termasuk komponen-komponen yang terlibat. kesemua elemen memainkan peranan penting dalam sistem. Rajah 2.

GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 55 . Penyelesaian : Injap kawalan berarah 3/2 way digunakan untuk mengawal silinder satu tindakan. silinder akan kembali kepada kedudukan asalnya.1 Kawalan Terus Silinder Satu Tindakan ( Direct Control of Single-Acting Cylinder) Silinder satu tindakan berdiameter 25mm akan mengapit komponen apabila suis tekan ditekan.10. silinder akan terus berada dalam kedudukan mengapit. Apabila suis tekan dilepaskan. Litar kawalan adalah seperti dalam rajah dibawah.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2. 2.1.1 Kawalan Terus Silinder Pneumatik (Direct Control of a Pneumatic Cylinder) Cara mudah untuk mengawal silinder satu tindakan dan dua tindakan menggunakan kawalan isyarat secara terus.10. Silinder digerakkan secara terus melalui pengerak injap sama ada secara manual atau mekanikal. Selagi suis tekan ditekan.

litar kawalan tak terus perlu digunakan.10. Elemen kawalan dengan kadar aliran yang kecil mseti digunakan untuk mengerakkannya. Apabila suis tekan dilepaskan.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2.30 : Litar kawalan pneumatik Operasi litar : Untuk litar ini berfungsi suis tekan membenarkan udara melalui injap dari saluran 1 ke 2 menggunakan injap 1S terus ke ruang dalaman silinder 1A. 2. Udara dalam ruang dalaman silinder akan disalurkan pada saluran ekzos 3 pada injap 1S. silinder akan ditarik semula kepada kedudukan asalnya.2 Litar Kawalan Tak Terus Silinder Pneumatik ( Indirect Control of Pneumatic Cylinder) Silinder dengan diameter piston yang besar memerlukan udara yang tinggi. Maka silinder akan bergerak ke hadapan. Jika daya yang besar diperlukan untuk mengerakkan pengerak injap. Tekanan yang terkumpul dalam ruang dalaman silinder akan melawan daya yang disebabkan oleh spring balik. Tambahan isyarat yang diterima adalah kecil daripada daya yang diperlukan oleh silinder. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 56 .

GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 57 . injap 1S dan 1V akan kembali kepada kedudukan asalnya. Apabila injap 1V dalam kedudukan bekerja maka saluran 1 akan bersambung dengan saluran 2 yang akan membawa udara masuk ke dalam ruang dalaman silinder untuk piston bergerak ke hadapan. dimana injap 1V akan berada dalam kedudukan bekerja apabila menerima udara sahaja.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2. silinder akan terus berada dalam kedudukan mengapit. Maka saluran 2 akan bersambung dengan saluran 3 iaitu saluran ekzos injap 1V.1 Kawalan Tak Terus Silinder Satu Tindakan (Indirect Control of Single-acting Cylinder) Silinder satu tindakan dengan piston berdiameter besar akan mengapit komponen apabila suis tekan ditekan. Penyelesaian : Apabila suis tekan ditekan. injap 1S akan membenarkan udara melaluinya seterusnya mengaktifkan injap 1V.10.2. Apabila suis tekan dilepaskan. silinder akan kembali kepada kedudukan asalnya. Apabila suis tekan dilepaskan. Selagi suis tekan ditekan.

GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 58 . Peralatan ini biasanya digunakan dalam loji-loji pemprosesan seperti loji penapisan minyak. dan penunjuk (indicator).11 Peralatan Pneumatic(Pneumatic Devices) Peralatan pneumatik yang dibincangkan adalah komponen asas yang menjadi nadi dalam peralatan pneumatik seperti penghantar (transmitter). perakam (recorder).G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2. pengawal (controller). penukar (converter). Komponen asas ini dikendalikan oleh satu system kendalian komponen pneumatik menggunakan prinsip pesongan dan prinsip suapbalik yang terdiri daripada pengesan pneumatik jenis imbangan daya (force balance) atau imbangan melalui system pengepak (flapper) dan muncung (nozzle) serta dikawal oleh geganti (relay).31 : Litar kawalan tak terus 2.

2. Rajah 2.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2.1 Peralatan Pneumatik Asas (Basic Pneumatic Devices) Antara peralatan pneumatik asas adalah : a) b) c) d) e) pengepak dan muncung (flapper & nozzle) geganti ( relay) gegendang (diaphragm) belos (bellow) pegas (spring) secara umumnya komponen asas ini digunakan sebagi pengesan perubahan (pengesan alat) pada peralatan pneumatik.1 Prinsip Kendalian Peralatan Pneumatik Asas (Basic Pneumatic Devices Principle Operation) Pengepak dan Muncung (Flapper and Nozzle) Merujuk kepada rajah 2.24.1.11.11. jarak di antara pengepak dengan muncung memainkan peranan yang penting dalam jumlah tekanan balik muncung.23 : Pengepak dan Muncung GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 59 .

Apabila pengepak bergerak menjauhi muncung. Geganti (Relay) Ia digunakan untuk menguatkan tekanan balik muncung. Apabila pengepak bergerak menghampiri muncung. Anjakan yang terhasil adalah berkadar terus dengan tekanan balik. Perubahan tekanan keluaran boleh dikawal dengan gerakan pengepak (flapper). ia akan menyekat pengaliran udara daripada muncung maka tekanan keluaran akan meningkat dan menghampiri nilai sebenar tekanan bekalan.24 : Geganti tindakan terus Prinsip Kendalian: Apabila pengepak merapati muncung. Tekanan maksima yang dikuatkan geganti adalah bersamaan dengan tekanan bekalan. Oleh itu. Geganti Rajah 2. Terdapat dua jenis geganti iaitu geganti tindakan terus dan geganti tindakan balikan. Rajah 2. tekanan balik geganti akan menjadi sama dengan tekanan bekalan masukan. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 60 . Pengerakan gegendang akan menyebabkan palam injap (stem) menutupi liang ekzos (palam injap terduduk) mengakibatkan liang ekzos tertutup manakala liang bekalan terbuka sepenuhnya.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE Prinsip kendalian: BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Pengerakan pengepak (flapper) ke kanan dan ke kiri akan mengubah tekanan keluaran. Tekanan balik ini akan menekan dengan dengan kuat gegendang (diaphragm) dimana gegendang berfungsi menukarkan daya tekanan kepada anjakan. tekanan keluaran akan menurun daripada tekanan bekalan. tekanan balik muncung akan bersamaan dengan bekalan masukan (air supply).24 menunjukkan geganti tindakan terus.

Pegas (Spring) Anjakan spring berkadar terus dengan daya. Ralat boleh diatasi dengan spring diperbuat daripada bahan yang mempunyai ciri-ciri stabil terhadap perubahan suhu.1. Perubahan suhu mempengaruhi anjakan spring dan menyebabkan ralat berlaku. Gegendang (Diaphragm) Ia juga melakukan penukaran yang sama seperti belos. Berikut adalah prinsip kendalian peralatan pneumatik menggunakan prinsip pesongan dan prinsip suapbalik yang terdiri daripada pengesan pneumatik jenis imbangan daya dan imbangan gerakan.11. Spring menukarkan anjakan kepada daya. Prinsip pesongan ini menggunakan peralatan pneumatik asas seperti pengepak dan muncung. Kepekaan bergantung kepada luas permukaannya.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE Belos (Bellows) BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Belos ialah silinder bergelung yang boleh dikembangkan atau dikempiskan secara mengufuk.1 Prinsip Pesongan (Diversion Principle) Merujuk kepada rajah 2.25 prinsip pesongan digunakan untuk menukar isyarat masukan dalam bentuk gerakan atau pesongan kepada isyarat keluaran dalam bentuk tekanan. Kebanyakan belos diperbuat daripada campuran tembaga. iaitu menukarkan tekanan kepada daya.2 Prinsip Kendalian Peralatan Pneumatik (Pneumatic Instrument Principle Operation) Peralatan pneumatik dikendali menggunakan prinsip pesongan dan prinsip suap balik. 2.1. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 61 . 2. Bahan tersebut menjadikan ia tahan karat.11. Belos digunakan untuk menukar tekanan kepada daya.2. Ia diperbuat daripada logam dan digunakan untuk melakukan kerja bertekanan rendah. gangsa fosforus dan loyang.

26: Pertukaran isyarat tekanan kepada isyarat anjakan menggunakan prinsip pesongan GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 62 . Rajah 2.25: Prinsip Pesongan diaplikasikan untuk menukar anjakan kepada tekanan Prinsip pesongan juga digunakan untuk menukar isyarat masukan tekanan kepada isyarat keluaran anjakan.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2. Rajah 2.26 menunjukkan isyarat masukan iaitu udara termampat ditukar isyarat keluarannya kepada anjakan dalam bentuk pesongan jarum penunjuk.

G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2.2 Prinsip Suapbalik (Feedback Amplifier) Prinsip suapbalik terbahagi kepada dua jenis pengesan iaitu imbangan daya (force balance) dan imbangan gerakan (motion balance). Apabila pengepak menghampiri muncung maka ia akan menambahkan tekanan keluaran.2. maka pengepak pada sebelah kanan akan tertolak ke bawah dan mendekati muncung. Pi dikenakan pada sebelah kiri pengepak melalui belos masukan.1. Tekanan keluaran yang dihasilkan oleh pengesan adalah stabil. Tekanan keluaran akan disuapbalik pada belos suapbalik yang akan menolak pengepak ke atas bagi mengimbangi tekanan masukan.11. Po.27 : Pengesan imbangan daya (force balance) Prinsip kendalian: Apabila tekanan masukan. Pengesan Imbangan Daya (Force Balance) Rajah 2. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 63 .

G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Pengesan Imbangan Gerakan Rajah 2. Kedudukan tuil muncung akan berubah sehingga ia selari dengan penghadang paras. Peningkatan tekanan pada muncung akan meningkatkan tekanan suapbalik dan mengubah kedudukan tuil muncung. maka tekanan keluaran adalah stabil.27: Pengesan imbangan gerakan Prinsip kendalian: Kenaikan tekanan masukan dalam tiub bourdon akan menarik hujung sebelah kiri penghadang paras ( baffle level) dan mendekati muncung. Apabila ia berada selari dengan penghadang paras maka pengesan berada dalam keadaan keseimbangan. GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 64 .

injap kawalan menggunakan udara termampat sebagai pengeraknya. Injap kawalan ini akan berkendali samada buka atau tutup bergantung kepada isyarat yang diterima oleh pengawal. iv. Ia digunakan untuk mengawal aliran bendalir dalam paip dan mengawal tekanan dalam tangki. iii. Terdapat beberapa jenis injap kawalan digunakan di loji. v.28: Injap Kawalan GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 65 . antaranya seperti berikut: i. ii.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2. Injap kawalan memainkan peranan yang sangat penting dalam operasi pemprosesan. Kebanyakan dalam loji kawalan.12 Injap Kawalan ( Control Valve) Injap kawalan adalah peralatan yang banyak digunakan dalam loji pemprosesan. injap rama-rama (butterfly valve) injap bebola (ball valve) injap glob (globe valve) injap jarum (needle valve) injap gegendang (diaphragm valve) Rajah 2.

Rajah 2. Pengerak injap kawalan dalam kumpulan pneumatik terbahagi kepada dua jenis iaitu gegendang dan piston.12.1 Pengerak (Actuator) Pengerak kumpulan pneumatik biasanya digunakan untuk injap kawalan tetapi ada juga yang menggunakan pengerak kumpulan hidraulik.29: Pengerak injap kawalan jenis gegendang GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 66 . Pengerak jenis piston digunakan apabila melibatkan aplikasi bertekanan tinggi sehingga mencapai tekanan 150 PSIG. Rajah 2.29 menunjukkan pengerak injap kawalan jenis gegendang. Pengerak injap kawalan jenis gegendang bekerja dalam dua jenis tindakan iaitu tindakan terus dan songsang.G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK 2. elektrik dan manual.

G2010 : INSTRUMENTATION WORKSHOP PRACTICE BAB 2 :SISTEM PNEUMATIK Rajah 2.30: Pengerak injap kawalan jenis piston GENERASI GEMILANG NEGARA MAJU 67 .