Perkembangan Sains dan Teknologi Dalam Islam

Sains dan teknologi zaman Anbiya’ Sains dan teknologi zaman Rasulullah SAW Sains dan teknologi zaman kerajaan-kerajaan Islam Sumbangan sains dan tekologi Islam kepada peradaban dunia

Disediakan oleh:

Hj Fadzlullah Hj Shuib miqdad4@gmail.com....jalinusfarabi@gmail. com....muhasibisuyuti@gmail.com UiTM Kuala Pilah Negeri Sembilan

•Keperluan mengkaji sejarah dalam Islam Konsep dan gagasan sejarah Ibn Khaldun menyatakan:

Sejarah Sains dan Teknologi Dalam Islam

‫خبر عن االجتماع االنساني الذي هو عمران العالم‬ Ibn Khaldun merumuskan insan dlm Konteks perubahan adalah: ‫االنسان مدني للطبعي‬
4/16/2013 2

Sejarah Sains dan Teknologi Dalam Islam

ْ َ‫ولِي اِّل‬ َ ‫د‬ ‫ب‬ ْ َ‫لَق‬ َ ‫ك‬ ْ‫ع‬ َ‫ب‬ َ َ‫ان فِي ق‬ ِ ‫لبَا‬ ِ ‫م‬ ِ ‫ص‬ ْ ُ‫رةٌ أِّل‬ ْ‫ه‬ ِ ‫ص‬
Maksudnya:Demi sesungguhnya kisah Anbiya` itu mengandungi pengajaran yang mendatangkan iktibar bagi orang2 yang mempunyai akal fikiran.Surah Yusuf ayat 111. •S & T Zaman Anbiya` Allah SWT telah mentanzilkan sains dan teknologi kepada Adam a.s. dan zuriatnya terutama para Anbiya’ a.s. yang mewarisi kekhalifahan dan kepimpinannya.
4/16/2013 3

Firman Allah SWT:

• Historiografi Islam menerima kewujudan Haramisah ( Hermes atau guru Falsafah dan Sains ) yang dikenal dalam sejarah sains Barat sebagai Corpus Hermeticum. • Hermes pertama ialah Nabi Idris a.s.yang merupakan keturunan ke enam Nabi Adam a.s..Nabi Idris mempunyai pengetahuan yang mendalam dalam bidang astronomi,matematik dan teknologi binaan.

4/16/2013

4

Kemahiran Anbiya` dalam S & T
Para Anbiya’ a.s. seperti Adam a.s.( menguasai ilmu bahasa,pertanian dan kejuruteraan besi ),Idris a.s. ( adalah keturunan ke enam dari Adam a.s. mahir dalam lapangan astronomi,perubatan,matematik dan kejuruteraan binaan ),Nuh a.s. ( adalah nabi yang ke empat selepas Adam a.s. berkeahlian dalam kejuruteraan pembuatan kapal ),Nabi Ibrahim a.s. ( mendalami astronomi ) dan Nabi Daud a.s. ( kejuruteraan besi dan pakar strategi peperangan ) bukan sahaja mahir dalam ilmu kerohanian dan teologi tetapi mereka juga mempunyai kemahiran tertentu yang menjadi mukjizat kenabian untuk melestarikan dakwah 4/16/2013 5

Penguasaan Nabi Muhammad SAW dalam S & T khususnya Perubatan dan Ketatanegaraan • Kemahiran Nabi Muhammad SAW dalam bidang ketatanegaraan.organisasi dan peperangan yang turut menjayakan misi kerasulannya pada abad ke 7 M.Imam al-Bukhari dan Jaafar al-Sadiq dalam karya2 mengenai “al-Tibb al-Nabiyy” SAW. • Kepakaran Nabi Muhammad SAW dalam sains perubatan dirakamkan oleh Ibn alQayyim.pentadbiran. 4/16/2013 6 .

H.H.1992. • Profesor S.(S.1. Nasr menyatakan bahawa benih spiritual yang ditanam oleh Nabi Muhammad SAW sejak abad pertama Islam telah membuahkan kesan zahir dalam bidang sains dan teknologi pada abad ke 4 dan ke 5 Islam.Pengenalan Doktrin Kosmologi Islam). 4/16/2013 7 .2 Sains dan teknologi zaman Rasulullah SAW Zaman Nabi Muhammad SAW 610 – 632 M • Era ini amat penting dalam konteks tercetusnya budaya ilmu Islam yang ditayangkan melalui gagasan Iqra‟ yang ditiupkan oleh al-Quran dan al-Sunnah.Nasr.

penyerapan tradisi Parsi dan Yunani dalam bidang pentadbiran dan peperangan terutama pada zaman Khalifah Umar al-Khattab. 4/16/2013 8 . perluasan wilayah Islam yang meliputi sebahagian wilayah Romawi seperi Iskandariah dan Parsi yang memiliki pusatpusat sains.Kedua.Sains dan teknologi zaman kerajaankerajaan Islam • Zaman Khulafa‟ al-Rasyidin 632 – 661 M : Dua usaha penting dalam konteks sains dan teknologi Islam pada era ini iaitu pertama.

Zaman Bani Umayyah 661 – 750 M : • 90 tahun pemerintahan Bani Umayyah telah bermulanya tahap penterjemahan karya-karya sains asing terutama dalam bidang sains amali seperti perubatan .kimia dan astronomi terutama pada zaman al-Walid bin Abdul Malik ( 705 – 715 M ).Parsi.Cina.Babylon dan Mesir.India. 4/16/2013 9 . Perluasan Wilayah Islam juga turut mensintesiskan sains Islam dengan sains Yunani.

Antara kriteria utama era Abbasiyah dapat diikhtisarkan sebagaimana berikut : 4/16/2013 10 .Zaman Abbasiyah 750 – 1258 M • Zaman Abbasiyah diidentitikan oleh para sarjana sejarah sains sebagai Zaman Keemasan Intelektual Islam disebabkan pencapaian cemerlang pada period tersebut dalam berbagai inovasi sains dan teknologi.

biologi. 4/16/2013 11 botani.fizik.i. ii.perubatan. Keunggulan polisi sains atau naungan politik para khalifahnya terutama al-Ma‟mun (813833 M) terhadap para cendekiawan dan kegiatan intelektual mereka.optik. Mereka menghasilkan pelbagai disiplin ilmu dan metodologi sains yang merangkumi kimia.geogra fi.Ibn Haytham. al-Kindi. Kemunculan failasuf saintis spt Jabir bin Hayyan.al-Farabi.astronomi.zoologi dll .Ibn Sina.matematik.Muhammad bin Musa al-Khawarazmi. alBiruni dan al-Ghazzali yang mewakili kaum intelektual masyarakat Neo-Muslim Abbasiyah yang terbilang.

• iii.Syafi‟iyyah.Hanabilah.falsafah.Demikian juga lahirnya aliran-aliran pemikiran Islam dalam bidang tasawuf.Pada era ini muncul aliran-aliran fiqh Islam yang berpengaruhseperti Malikiyyah. Era Abbasiyah juga telah memperkukuhkan penginstitusian ilmuilmu tradisi Islam yang bersumberkan al-Quran dan al-Sunnah.sains dan berbagai bidang pemikiran Islam yang lain.ilmu kalam. 4/16/2013 12 .Hanafi yah dan seumpamanya.

dan kompleks sains yang menjadi mekanisme kebangkitan sains dan teknologi Islam. Tercetus penginstitusian ilmu yang meliputi ilmu-ilmu wahyu dan rasional telah berjalan dengan lebih bersemarak lagi dengan kemunculan Bayt al-Hikmah sebagai pusat penterjemahan karya-karya ilmu asing ke dalam bahasa Arab yang menjadi wahana kepada kebangkitan intelektual Islam yang tiada tolok bandingnya. 4/16/2013 13 .observatori. perpustakaan. universiti hospital ( bimaristan ). Kemunculan rangkaian Madaris ( madrasah-madrasah ).Universiti Nizamiyah.• iv. • v.

Kesarjanaan Ibn Rushd.Kejatuhan Sepanyol Islam bererti bermulanya kebangkitan Eropah Kristian Moden yang diikuti dengan kemunculan Zaman Moden.Ibn Firnas.al-Zahrawi dan lain-lain tokoh sains dan teknologi Islam Sepanyol atau Andalus telah terpahat di dada sejarah intelektual.Ibn Hazm. 4/16/2013 14 .Ibn Tufail.Islam di Andalus /Sepanyol 711 – 1492 M • Kebangkitan Intelektual Islam Sepanyol juga telah mewarnai zaman Pertengahan Eropah yang menyumbangkan zaman renaisans Eropah.

Hasan bin Nu‟man alGhassani.Maslamah.Andalus sebagai anugerah Tamadun Islam kepada kebangkitan Eropah Perluasan wilayah Islam (al-Futuhat alIslamiyyah) di Afrika dan Sepanyol telah berlaku pada zaman pemerintahan Bani Umayyah terutama dalam era pemerintahan Abdul Malik bin Marwan (685-705M) dan puteranya Al-Walid bin Abdul Malik (705 -715M).Musa bin Nusair dan Tariq bin 4/16/2013Ziyad. 15 .Antaranya „Uqbah bin Nafi‟.Misi perluasan wilayah Islam di kedua-dua benua Afrika dan Eropah telah dijayakan oleh panglima-panglima Islam yang berkaliber.

• • • • • Kerajaan Bani Umayyah di Sepanyol meliputi empat tahap.912-961M dan puteranya alHakam II al-Mustansir.iaitu: Tahap pembinaan (750-852M) Tahap krisis (852-912M) Tahap kecemerlangan (912-976M) era pemerintahan Abdul Rahman III alNasir. Tahap kemerosotan (976-1002M). 4/16/2013 16 .961-976M.

Va lencia.Marwan Ibn Hayyan (md 1075M).Malaga dan Dervia mencapai puncak kegemilangannya pada zaman pemerintahan Abdul Rahman III dan alHakam II.Granada.Ibn 4/16/2013 Abdul Barr (md 1071M) dan Ibn al-Qutiyah.Cordoba merupakan pusat pentadbiran dan intelektual yang utama di Andalus.alZubaydi.17 .Toledo.al-Qali.Badajoz.Said al-Andalusi (md 1070M).Ibn Zaydun(1003-1071M).Ibn Hazm(994-1064M).Almeria.Ibn Sidah(md 1066M).Naungan politik pemerintah ke atas bidang intelektual menyebabkan mekarnya kegiatan keilmuan yang menaungi bintang-bintang keilmuan seperti Ibnu Abdul Rabbíh (860-940M).Kota ini dan kota-kota lain seperti Seville.

Ibn Baytar (md 1248M). 18 4/16/2013 .Ibn Basykuwal (md 1183M).Ibn Zuhr (md 1162M).Pada zaman pemerintahan al-Murabitun dan al-Muwahhidun yang berpengkalan di Afrika Utara.Antara mereka ialah Ibn Bassam (md 1148M).Ibn „Arabi (md 1240M).Ibn Tufayl (md 1185M) dan Ibn Rusyd (md 1198M).Ibn Khaqan (md 1137M).Ibn Bajjah (md 1138M).Ibn Sabin (md 1269M).Andalus telah dianugerahkan dengan seangkatan ilmuan yang gemilang di sekitar abad ke 12 dan 13M yang merupakan kesinambungan kecemerlangan intelectual Islam Andalus sebelumnya.Ibn Jubayr (md 1217M).al-Idrisi (md 1115M).

Sejarawan unggul Andalus berikutnya ialah Ibn Hazm (md 1064M) menghasilkan 400 karya dalam teologi.sastera dan sejarah. 4/16/2013 19 .akhlak.Antara karya besarnya “al-Matin” sebanyak 50 jilid dan “alMuqtabis” sebanyak 10 jilid.• Sejarawan yang terawal muncul di Andalus ialah Abdul Malik ibnu Habib (md 845M) yang menghasilkan 1000 buah karya mengenai sejarah.falsafah.puisi.tatabah asa.perundangan.Tokoh-tokoh sejarawan lain adalah Ibnu Musa al-Razi (md 886M) dan Marwan ibnu Hayyan (md 1075M) yang menghasilkan karya-karya sejarah yang terperinci seperti ensiklopedia sejarah.

• Ahli geografi tersohor Andalus ialah Ahmad bin Muhammad al-Razi (md 936M).Muhammad bin Yusuf al-Warraq (md 973M).beliau telah mencipta glob yang diperbuat daripada perak yang menggambarkan keadaan muka bumi secara komprehensif. 4/16/2013 20 .Ketokohan al-Idrisi sebagai ahli geografi Islam Amat menyerlah.Abdullah al-Hijari (md 1155H).Beliau dianggap orang yang pertama menghasilkan peta dunia.al-Idrisi (1100-1166M) dan Ibn Batutah (md 1377M).Semua usaha al-Idrisi yang didedikasikan kepada Raja Roger itu telah dibukukan yang dipanggil The Book of Roger atau didalam bahasa Arab disebut ”Nuzhat al-Musytaq fi Ikhtinaq”.Ketika berkhidmat dengan Raja Roger II di Sicily.al-Bakri ( md 1094M).Ahmad bin Umar al-„Udhiri (md 1084M.

Yaman.Afrika Timar.Crimea.Laut Merah.Hasil pengembaraan itu telah dirakamkan didalam adikaryanya “Rihlah Ibn Batutah”.Lembah Nil.Laut Hitam.Asia Timar.Selain al-Idrisi pengembara ilmiah Andalus ialah Ibnu Jubayr (1145-1219M) dan pengembara ulung Ibnu Batutah (1304-1377M) yang telah menjelajah ke Afrika Utara.Iraq.Mekah.Lapangan geografi telah mencetuskan kegiatan pengembaraan.Afghanistán.Constantinopla. 4/16/2013 21 .Syria.I ndia dan China.

Al-Muqarri didalam karyanya “Nafh al-Tibb” telah memperincikan senibina kota Cordoba yang mengasyikkan.AlSyaqundi didalam nukilannya “Rísalah” telah menditilkan bahawa menjelang abad ke 10M Cordoba memiliki 1.60.Keindahan bangunan-bangunan di Andalus meliputi bahagian luaran dan dalamannya.077 perumahan penduduknya serta 80.Antara gubahan kesenian senibina Andalus diilhami rekabentuk geometri yang halus dan kompleks disulami pula dengan khat dan ukiran Arab yang syahdu.213.900 tempat mandi umum.600 buah masjid yang indah.455 gedung-gedung 4/16/2013 22 .300 rumah-rumah pegawai kerajaan dan tentera.• Lapangan senibina mencapai tahap yang cemerlang di Andalus.Mencu tanda kegemilangan senibina ialah istana Alhambra yang dinisbahkan sebagai “The artistic genius of Muslim Spain”.

• Astronomis Andalus yang paling terbilang ialah Ma SyaAllah (md 815M).al-Zarqali dari Toledo.Karya-karya astronomi kaum Muslimin Andalus telah diterjemahkan ke bahasa Latin oleh Gerard dari Cremona.Ibnu Abi „Ubaydah. • 4/16/2013 23 .Michael Scot dan Kalonymons David.Maslamah alMajriti (md 1008M).Berikutnya muncul astromis yang bernama Abu Ma‟syar (md 886M).Jabir ibn al-Aflah (md 1150M) dan Abu Ishak al-Bitruji ( md 1204M).

Ahli perubatan tersohor selepas al-Zahrawi ialah Abu Marwan ibn Zuhr (md 1162M) yang memiliki kepakaran dalam bidang farmasi.Manakala ahli perubatan yang terkenal pada era pemerintahan al-Hakam II dan Hisyam II di Andalus ialah Ibn Juljul yang dilahirkan di Cordoba pada tahun 943 M.• Ahli sains perubatan terawal Andalus ialah Ahmad Ibn Iyyas (md 856M).Beliau telah menghasilkan adikarya dalam bidang sains pembedahan yang dinamakan “al-Tasrif”. • Kemuncak pencapaian sains perubatan Andalus dijuarai oleh Abu al-Qasim al-Zahrawi (936-1013M) yang pernah berkhidmat di istana al-Hakam II sebagai pakar bedah. 4/16/2013 24 .

Apa yang menarik kebanyakan failasuf Andalus juga turut tercebur dalam bidang perubatan.Ibn Rusyd dan Maimonides. Ibn Rusyd (1126-1198M) telah meninggalkan dampak yang mendalam kepada kebangkitan “The Enlightenment” Eropah.Dalam lapangan falsafah. 4/16/2013 25 .Karyakarya Ibn Rusyd telah dijadikan teks rujukan terpenting di universiti-universiti Eropah pada abad ke 14 dan 15 Masihi terutama dalam memahami logik Aristotle.Ibn Tufayl (11051185M).Pengaruh aliran falsafah beliau menguasai Eropah sehingga abad ke 17M.Ibn Rusyd telah merevolusikan pemikiran intelectual golongan elit Eropah dan membantu usaha ke arah pembebasan pemikiran yang dibelenggu oleh aliran-aliran klasikal.Antara mereka ialah Ibn Bajjah (md 1139M).

1.Al-Kindi ( 801-873 M ). 4/16/2013 26 .Mesir dan Mesopotamia.Antara penemuan matematik Islam ialah sistem nombor.Al-Biruni ( 973 – 1051 m ).Thabit bin Qurrah ( 826 – 901 M ).trigonometri dan geometri.Yunani.Tokohtokoh utama bidang ini ialah Muhammad bin Musa al-Khawarazmi ( 780-863 M ).algebra.4 Sumbangan sains dan tekologi Islam kepada peradaban dunia • Sumbangan Para Intelektual Islam Klasikal dalam Sains dan Teknologi • i Matematik : Bidang matematik Islam berkembang hasil dari aktiviti ahli matematik Islam mensintesiskan metodologi matematik India.sistem perpuluhan arismatik.

1024 M ).d. 960 M ). 4/16/2013 27 .• al-Battani ( m.Abu Kamil Syuja‟ bin Aslam ( 850 – 930 M ). Tokoh paling cemerlang dalam matematik Islam ialah AlKhawarizmi yang dianggap bapa Algebra.Abu Bakar al-Karkhi ( m. Jamsyid Al-Kashi ( m.Abu al-Wafa al-Buzjani ( 940 – 997 M ).Abu al-Fath „Umar al-Khayyam ( 1048 M – 1121 M ). Abu al-Hasan al-Qalsadi ( 1412 – 1487 M ) dan Baha` al-Din al-„Amili ( 1547 – 1622 M ).d.d. 1424 M ).d.Karya utama beliau ialah Kitab al-Jabr wa al-muqabalah. 929 M ).Abu Ja‟far AlKhazini ( m.

1976.ii Astronomi : Ia merupakan sains kajian bintang yang melibatkan kedudukan. 112 ).Ahli-ahli astronomi generasi pertama Islam muncul pada pertengahan abad ke 8 Masihi di Baghdad.Rekod terawal mengenai pencerapan astronomi dalam dunia Islam bertarikh 184 H apabila Ahmad alNahawandi mencerapi pergerakan matahari di Parsi ( Nasr. 28 4/16/2013 .pergerakan dan perkiraan serta tafsiran yang berkaitan dengan bintang.Ahli astronomi Muslim telah meneruskan tradisi astronomi Ptolemy serta tradisi Parsi dan India.

4/16/2013 29 .Manakala alat astronomi yang terpenting ialah astrolab yang berbilang kegunaannya.Ia juga boleh digunakan untuk mengukur waktu.sungai atau laut.ketinggian gunung serta dalamnya perigi.Antara observatori terkenal dibina di Maraghah pada tahun 657 H.Alat ini digunakan untuk menentukan altitud bintang.• Para astronomis Islam telah membina balai-balai cerap atau observatori untuk melakukan pencerapan cakerawala.matahari dan planet.

Umar Khayyam. 777 M.Ulugh Beg.d.Abu Said al-Sijzi. 4/16/2013 30 .al-Zarqali.Ibn Yunus.Muhyuddin al-Maghribi dan al-Kashani.alBatani.Demikian juga pencapaian bidang ini di Andalus dan Mesir dizaman Pemerintahan Fatimiyyah.Abu al-Wafa alBuzjani.alBiruni.• Tokoh-tokoh astronomi Islam ialah Muhammad alFazari m.Qutbuddin al-Shirazi.Abu Sahl al-Kuhi.Nasiruddin al-Tusi.Abu al-Qasim al-Majriti. Sains astronomi menekankan metod empirikal dengan pembinaan balai-balai cerap astronomi sejak zaman al-Ma‟mun hinggalah ke zaman Nasiruddin al-Tusi pada zaman Monggol abad ke 13 M.al-Faraghani.al-Khawarazmi. Abdul Rahman al-Sufi.Ibn alShatir.

Para astronomis Islam telah diarahkan oleh Khalifah alMa`mun untuk mengukur lilitan bumi.• Sumbangan terpenting astronomi Islam ialah jumlah cerapan bintang dan cakerawala yang mengatasi rekod cerapan astronomis Yunani.068 kilometer melalui Khatulistiwa dan 40.yakni perbezaan kurang daripada 0.Mereka mendapati nilai sebanyak 40.000 kilometer melalui kutub.5 %.Sedangkan nilai yang diukur pada hari ini hanyalah 40.Ibn Yunus pada tahun 397 H = 1007 M telah melaporkan di dalam jadual astronominya Kitab al-Zayj al-Kabir al-Hakimi tentang cerapan pertama yang dibuat oleh astronomis Islam pada abad yang ke 9 M lagi.253 kilometer. • 4/16/2013 31 .

Pengukuran-pengukuran yang dihasilkan oleh para astronomis Islam telah dibukukan dalam bentuk jadual-jadual berupa taqwim atau kalendar.Astronomis yang bernama al-Faraghani yang hidup se zaman dengan al-Khawarazmi telah menulis dua karya yang penting dalam bidang ini iaitu Usul al-Falak ( Prinsip Astronomi ) dan Jawami‟ „Ilm al-Nujum wa Usul al-Harakat al-Samiya ( Sains Bintang dan Prinsip Pergerakan Cakerawala ).astronomis se zaman dengan al-Faraghani mengarang jadual astronomi yang berjudul Zij alSabi.alBatani .Manakala Abdul Rahman al-Sufi mengarang karya astronomi berjudul Suwar al-Kawakib. 4/16/2013 32 .

al-Biruni pula menghasilkan karya berjudul Qanun al-Mas‟udi.astronomi Islam yang menjadi pengarah observertori Maraghah menghasilkan karya astronomi berjudul Tazkirah ( Catatan astronomi ) dan tokoh astronomi Islam dari Samarqand .Ulugh Beg ( 1393 – 1449 M ) menghasilkan jadual astronomi berjudul Zij Ulugh Beg.Nasir al-Din al-Tusi .astronomis Islam di Sepanyol telah menghasilkan jadual astronomi berjudul Zij Toledo.Selanjutnya al-Zarqali. 4/16/2013 33 .

iii Perubatan : Sains Perubatan Islam adalah hasil sintesis al-tib al-Nabawi atau perubatan Tradisi Nabi Muhammad SAW dengan perubatan yang berasal dari budaya ilmu asing Yunani.Parsi.Tokoh-tokoh terawal perubatan terdiri dari golongan Arab Nestorian yang beragama Kristian seperti Hunayn ibn Ishaq. 4/16/2013 34 .Yahya al-Masawayh dan Jurjis bin Bakhtishu‟.Babylon.Cina dan India.Mesir.

Al-Razi sebagai seorang doktor yang mempunyai daya analisis yang tajam tentang gejala-gejala dan kesan-kesan penyakit.cara pendekatan serta pemulihannya.Beliau telah menghasilkan 200 buah karya perubatan. Al-Razi mempelajari ilmu perubatan dari Hunayn bin Ishaq di Baghdad.Selepas generasi Hunayn baru muncul tokoh-tokoh perubatan Islam seperti Zakaria al-Razi ( 865 – 925 M ).Beliau meletakkan etika perubatan di tempat yang tinggi dan menentang sebarang unsur penipuan dan penyelewengan dalam amalan perubatan. 4/16/2013 35 .

Kitab Al-Mansur dan Kitab alAsrar yang merupakan tiga buah ensiklopedia perubatan Islam yang agung sebelum Ibn Sina.Sumbangan terbesar al-Razi dalam sains perubatan ialah kajian beliau tentang penyakit dan pemulihan campak.Antara yang terkenal ialah Kitab AlHawi.cacar tulen ( small pox ) dan campak biasa ( measles ). 4/16/2013 36 .Beliau juga merupakan pengasas dan pengarah pertama hospital Baghdad.

Beliau telah menghasilkan 250 buku dalam berbagai bidang falsafah dan sains. 4/16/2013 37 .Sehubungan ini beliau menghasilkan sebanyak 116 buah karya dalam bidang sains perubatan.• Tokoh kedua terpenting dalam bidang perubatan Islam ialah Ibn Sina ( 980 – 1037 M ) yang juga turut dikenali sebagai failasuf dan tokoh perubatan.

Islam dan hasil cerapan beliau sendiri.• Karya agung beliau dalam bidang ini ialah al-Qanun fi al-Tib yang merupakan gabungan pengalaman perubatan Yunani.Kitab yasng merupakan ensiklopedia perubatan ini terdiri daripada 14 jilid yang boleh dibahagikan kepada lima bahagian penting iaitu .Keunggulan kitab ini apabila ia menjadi rujukan bukan sahaja di dunia Islam malah di Eropah selama enam ratus tahun. 4/16/2013 38 .

• i Asas-asas umum dalam perubatan • ii Ubat-ubatan mudah • iii Jenis-jenis penyakit pada anggota dalaman tubuh • iv Penyakit-penyakit biasa yang merebak ke seluruh tubuh seperti demam. • v Ubat-ubatan sebatian. 4/16/2013 39 .

• Sumbangan besar Ibn Sina kepada sains perubatan ialah memperkembangkan ilmu psikologi . 4/16/2013 40 . perubatan psikisomatis ( psychosomatic medicine ) dan memperkembangkan kaedah diagnosis melalui denyutan jantung ( pulse diagnosis ) untuk mengenal pasti ketidaklseimbangan humor dalam penemuan dan penentuan jenis penyakit.

Karya terpenting beliau dalam bidang pembedahan ialah Kitab al-Tasrif Li Man Ajiza al-Talif . 4/16/2013 41 .• Abu al-Qasim Khalaf bin Abbas al-Zahrawi ( 936 – 1013 M ) merupakan sebuah nama besar dalam bidang pembedahan di Andalus.Kitab mengandungi 30 bahagian yang terdiri daripada perbahasan berikut : • i Manual tentang peralatan pembedahan yang direka oleh al-Zahrawi.Bahagian ini mengemukakan tesis pembedahan berilustrasi dan pembekaman. • ii Seni amalan perubatan • iii Rawatan kauteri untuk menghentikan pendarahan.

Karya utama beliau dalam bidang perubatan ialah al-Kulliyat fi al-Tibb. • 1 Ibn Rusyd ( 1126 –1198 M ) yang juga tersohor sebagai failasuf Islam Sepanyol. • 2 „Ala` al-Din Ibn Nafis ( m. • 3 Ali bin Isa dari Baghdad pengarang kitab perubatan dalam kajian optalmologi berjudul Tazkirat al-Khaza`in.d 1288 M ) dari Syria yang menghasilkan karya perubatan berjudul al-Syamil fi al-Sina‟at al-Tibbiyah yang memberi penjelasan tentang sistem peredaran darah melalui rongga-rongga jantung dan paru-paru. 4/16/2013 42 .Tokoh perubatan Islam yang lain ialah .

Beliau telah menghasilkan karya perubatan berjudul Kitab alMaliki yang terdiri dari 110 bab.d.d. 4/16/2013 43 . • 6 Ibn al-Quff ( 1233 – 1286 ).• 4 Ali ibn al-Abbas al-Majusi ( m.Ia merupakan kitab perubatan yang menjelaskan perawatan penyakit batu karang dan penyakit telinga. • 5 Ibn Zuhr ( m. 944 M ) tokoh perubatan farmakologi yang melakukan penemuan analgesik ( dadah yang menghilangkan rasa kesakitan atau pembiusan ).Beliau juga merupakan pakar bedah Islam yang menghasilkan karya dalam bidang ini berjudul al-„Umdah fi al-Sina‟ah alJurahah. 1161 M ) menghasilkan karya perubatan berjudul Kitab al-Taysir fi al-Morawah wa al-Tadbir.

i Bangunan xi Mekanik ii Ukur xii Industri iii Pelayaran dan pengapungan iv Optik v Cermin membakar vi Mesin perang vii Pusat graviti viii Pengangkatan bebas berat ix Neraca x Pertanian 44 4/16/2013 .• iv Kejuruteraan : Sains kejurutertaan yang • • • • • • • • • • dianggap oleh para cendekiawan Islam klasikal sebagai sebahagian daripada sains matematik terdiri daripada dua belas sub-bidang.iaitu.

Hill membahagikan teknologi kejuruteraan kepada lapan bahagian .kertas dan kulit ( pembuatan ) vii Kejuruteraan pertanian viii Kejuruteraan logam dan galian. 45 4/16/2013 .• • • • • • • • • Islamic Technology : An Illustrated History ( 1986 ).al-Hassan dan Donald R. i Kejuruteraan mesin ii Kejuruteraan awam iii Kejuruteraan militeri iv Kejuruteraan perkapalan ( Navigasi ) v Kejuruteraan kimia vi Kejuruteraan tekstil.iaitu .oleh Ahmad Y.

• Dua prinsip kejuruteraan Islam ialah : • i Kesetaraan ( mizan ) : Prinsip kesetaraan membawa maksud bahawa tiap-tiap sesuatu berada di dalam kedudukan yang betul di dalam sistem. • ii Keseimbangan ( tawazun ) : Prinsip keseimbangan pula bahawa sistem itu keseluruhannya diperlukan untuk mengekalkannya di dalam kedudukan tersebut. 4/16/2013 46 .

• Terdapat dua faktor kenapa hasil-hasil karya teknologi kejuruteraan amat berkurangan jika dibandingkan dengan sumbangan saintis Islam dalam bidang yang lain : • i Para jurutera Islam pada era inovasi sains dan teknologi Islam dari abad ke 8 M hingga abad ke 12 M lebih banyak menumpukan usaha-usaha mereka ke arah penggunaan teknologi yang dicipta daripada mempergiatkan kerja-kerja penulisan. • ii Setelah kejatuhan empayar Islam baik di Timur mahu pun di Barat banyak buku-buku dan manuskrip yang dihasilkan oleh saintis dan jurutera Islam telah menghadapi kemusnahan. 4/16/2013 47 .

d.Iran. • iii al-Idrisi di Toledo. • ii al-Muqaddasi ( m. 390 H = 1000 M ) menerangkan tentang mesin roda air di sepanjang Sungai Ahwaz .• Sungguhpun demikian karya-karya yang masih wujud untuk dianalisis oleh generasi terkemudian tetap ada antaranya : • i Karya-karya Banu Musa di abad ke 9 M seperti kitab al-Hiyal ( Kitab Pengetahuan Peranti Mekanik ) yang menjelaskan tentang mesin roda pengangkut air serta mesin untuk mengisar jagung dan bijirin yang lain.Sepanyol menulis sebuah makalah pada tahun 584 H = 1154 M tentang kejuruteraan mesin roda air yang digunakan untuk mengangkut air dari Sungai Tagus untuk dibekalkan 4/16/2013 ke Kota Toledo. 48 .

Buku itu menjelaskan tentang kincir angin yang digunakan sebagai mesin penggiling gula dan tepung.al-Khazini dan 4/16/2013 49 Muhammad al-Sa‟ati.Mesin-mesin itu digerakkan dengan tenaga binatang dan kuasa air atau haidro. 1039 M ).saqiya dan naura. . • v al-Jazari pada abad ke 13 M telah menghasilkan mesin pemancut cairan yang boleh mengubah jet pancutannya secara automatik. • vii Penciptaan jam telah diusahakan oleh sebilangan jurutera Islam seperti Ibn Haytham ( m. • vi al-Himyari seorang jurutera Islam dari Sepanyol menulis buku kejuruteraan berjudul Kitab al-Rawd alMi‟tar pada tahun 661 H = 1262 M.d.al-Zarqali di Sepanyol.• iv Taqiyuddin .jurutera Islam abad ke 12 M telah menulis dan menghasilkan mesin pengangkut air yang dikenal sebagai syaduf.

• Para cendekiawan Islam telah memberi sumbangan yang tiada tolok bandingnya kepada tamadun dan kemajuan sains dan teknologi dunia.Manuskrip-manuskrip tersebut masih tersimpan di negara-negara umat Islam dan Eropah.walaupun sebahagian besarnya telah dimusnahkan oleh tentera Tartar pada tahun 1258 M atau dimusnahkan oleh pihak tentera Sepanyol Kristian pada tahun 1492 M berikutan kejatuhan kota Granada di Sepanyol.Hakikat ini begitu menyerlah dengan terdapatnya lebih daripada suku juta manuskrip karya saintis Islam yang ditemui di dalam perpustakaan-perpustakaan terbesar di dunia. • 4/16/2013 50 .

Walhal saintis Islamlah yang menyumbangkan saham yang besar kepada tercetusnya era renaisans di Eropah dan kemunculan zaman Moden di Barat. 4/16/2013 51 .Malangnya berbagai pihak yang berpandangan serong dan cemburu dengan Islam tetap berusaha menafikan sumbangan para cendekiawan Islam dalam berbagai lapangan sains.Amat menyedihkan lagi apabila sebilangan besar penganalisis tamadun Moden Barat mengungkapkan kekagumannya kepada tamadun Yunani yang dianggap satu-satunya peradaban yang bertanggungjawab melahirkan tamadun Barat Moden yang gemilang.• Sebahagian besar karya-karya cendekiawan Islam itu adalah tentang sains dan teknologi.

Malah pihak berotoriti di Eropah di kala itu menindas dan menekan saintis dan failasuf mereka yang telah menerima cahaya ilmu sains dan teknologi Islam dari universiti-universiti Islam di Sepanyol. 4/16/2013 52 .Benar sekali rumusan yang dibuat oleh sarjana sains Amerika yang bernama George Sarton sehubungan dengan ini.• Sebenarnya tamadun Yunani setelah tumbangnya Empayar Romawi telah gagal menyelamatkan Eropah dari zaman kegelapan selama 500 tahun.Kemunculan tamadun Islam dalam tempoh itu yang dipanggil zaman pertengahan sejak abad ke 7 M hingga abad ke 16 M telah menyelamatkan Eropah dari terus menerus berada dalam kegelapan dan kejahilan.

dalam menjelaskan sejarah budaya Eropah.sepeertilah kaitan Amerika dengan Eropah pada masa sekarang.Dalam ”A Guide to the History of Science”George Sarton berkata: .Sarjana Muslim menandingi sarjana Yunani.” 4/16/2013 53 .kita boleh meninggalkan langsung sumbangan Hindu dan Cina dalam perkembangan matematik.tetapi meninggalkan sumbangan Muslim akan memusnahkan ceritanya.kerana tidak boleh diterima akal. • “….

RUMUSAN • Para cendekiawan Islam telah memberi sumbangan yang tiada tolok bandingnya kepada tamadun dan kemajuan sains dan teknologi dunia. 4/16/2013 54 .walaupun sebahagian besarnya telah dimusnahkan oleh tentera Tartar pada tahun 1258 M atau dimusnahkan oleh pihak tentera Sepanyol Kristian pada tahun 1492 M berikutan kejatuhan kota Granada di Sepanyol.Hakikat ini begitu menyerlah dengan terdapatnya lebih daripada suku juta manuskrip karya saintis Islam yang ditemui di dalam perpustakaan-perpustakaan terbesar di dunia.Manuskrip-manuskrip tersebut masih tersimpan di negara-negara umat Islam dan Eropah.

• Sebahagian besar karya-karya cendekiawan Islam itu adalah tentang sains dan teknologi.Sebenarnya tamadun Yunani setelah tumbangnya Empayar Romawi telah gagal menyelamatkan Eropah dari zaman kegelapan selama 500 tahun.Amat menyedihkan lagi apabila sebilangan besar penganalisis tamadun Moden Barat mengungkapkan kekagumannya kepada tamadun Yunani yang dianggap satu-satunya peradaban yang bertanggungjawab melahirkan tamadun Barat Moden yang gemilang.Malangnya berbagai pihak yang berpandangan serong dan cemburu dengan Islam tetap berusaha menafikan sumbangan para cendekiawan Islam dalam berbagai lapangan sains. 4/16/2013 55 .Walhal saintis Islamlah yang menyumbangkan saham yang besar kepada tercetusnya era renaisans di Eropah dan kemunculan zaman Moden di Barat.

Malah pihak berotoriti di Eropah di kala itu menindas dan menekan saintis dan failasuf mereka yang telah menerima cahaya ilmu sains dan teknologi Islam dari universitiuniversiti Islam di Sepanyol. 4/16/2013 56 .• Kemunculan tamadun Islam dalam tempoh itu yang dipanggil zaman pertengahan sejak abad ke 7 M hingga abad ke 16 M telah menyelamatkan Eropah dari terus menerus berada dalam kegelapan dan kejahilan.

‫والحمد هلل رب العالمين‬ ‫والسالم•‬ ‫‪4/16/2013‬‬ ‫‪57‬‬ .