KEPENTINGAN HUTAN HUJAN TROPIKA DAN PEMELIHARAAN KAWASAN TADAHAN AIR

i

................0Pemeliharaan Kawasan Tadahan Air................................6 2..ISI KANDUNGAN 1................................................0Pendahuluan..................................................................................................................................2Kepentingan dan Kegunaan Hutan Hujan Tropika di Malaysia....................10 3.................................. 5 2.......................................................................................................... 15 Bibliografi................0Hutan Hujan Tropika di Malaysia....................................3Hutan Sebagai Kawasan Tadahan Air.............................................................1Pengenalan............................................................................ 1 1.2Tujuan Kertas Tugasan..............................................................................................................................................11 4.............. 1 1...........................................................................0Kesimpulan......... 16 .... 4 2....5 2................................................1Pengenalan...........

0 Pendahuluan 1. rumput dan tumbuhan herba yang lain serta alga. Di suatu ketika dahulu. Hutan merupakan suatu ekosistem yang didominasikan oleh pokok dan tumbuhan berkayu. 1 . burung. Isu alam sekitar kini terlalu banyak mengancam sumber hutan kita. dunia mempunyai liputan hutan yang sangat meluas tetapi pelbagai aktiviti manusia telah menjadikan kebanyakan kawasan di dunia kini kehilangan sumber semulajadi ini. belukar. serangga. kulat. reptilia. Ianya adalah habitat semulajadi untuk pokok. Hutan meliputi lebih daripada 30 peratus muka bumi dan menjadi stor kepada kepelbagaian biologikal di atas daratan dan menjadi tempat tinggal kepada lebih dua-pertiga daripada spesies terestrial yang diketahui di dalam dunia ini.1 Pengenalan Dunia masa kini semakin ligat mengejar kemajuan dan ketamadunan sehingga alam sekitar telah dipertaruhkan dan kini impak pembangunan menyebabkan bumi kita terancam daripada kepupusan akibat perbuatan manusia sendiri.1. mamalia. amfibia dan mikro organisma yang hidup pada tumbuhan dan tanah di hutan.

Oleh itu wajarlah hutan perlu dipelihara dan dilindungi. Antara lainnya. bagi tempoh antara 1971 – 1977.000 hingga 30. digunakan untuk tujuan rekreasi. mengekalkan kestabilan kitar air. Hutan di Malaysia dianggap sebagai antara hutan yang terkaya di dunia disebabkan kepelbagaian biologinya yang besar di mana ia merupakan habitat kepada tidak kurang daripada 7. memelihara tanah.4 hektar sahaja mempunyai lebih daripada 200 pokok melebihi diameter 1. Abdullah (1999) menyatakan bahawa kajian menunjukkan suatu kawasan dengan keluasan hanya 0.900 spesies tumbuhan berbunga.Hutan merupakan suatu komuniti biologi yang dipenuhi dengan pokokpokok dan tumbuhan berkayu (Abdul Hamid. lebih kurang 1. Hutan merupakan anugerah alam yang mempunyai nilai yang sangat besat kerana ia mempunyai pelbagai fungsi kepada manusia.000 spesies invertebrata. Contohnya. hutan bertindak sebagai penstabil iklim. Usaha kerajaan mewartakan hutan sebagai ‘Hutan Simpan Kekal’ tidak dapat membendung kawasan hutan yang diancam dan terdedah kepada industri perhutanan yang tidak terkawal. sejumlah 125.6 meter dan terdiri daripada 31 genera dan 52 spesies.000 ekar terlibat dalam proses 2 .000 spesies vertebrata dan 20. pendidikan dan penyelidikan di samping memberikan pelbagai hasil mentah dan bahan makanan. mengekalkan kepelbagaian biologi. 2000). Walaupun hutan merupakan sumber asli yang kaya di negara ini tetapi kewujudannya semakin terancam.

Industri perhutanan di Malaysia merupakan salah satu industri yang aktif dan menyumbang secara signifikan kepada pendapatan negara. Di 3 . sejumlah 1. Penggunaan sumber alam daripada hutan ini berkeupayaan merosakkan alam sekitar dan dengan itu memerlukan tahap kesedaran masyarakat yang tinggi untuk bekerjasama memulihara dan memelihara hutan. Penerokaan hutan di Malaysia biasanya dikaitkan dengan pembalakan hutan. Empangan Klau di Pahang dan penyahutanan hutan paya bakau di Selangor berlaku atas desakan ekonomi dan keluasan kawasan sedia ada yang semakin terhad. Namun demikian. Selangor. penerokaan hutan di Tanah Tinggi Lojing di Kelangtan dan pemusnahan hutan di Bukit Cahaya Seri Alam. 30 ogos 1977).penghutanan semula tetapi dalam masa yang sama. Penerokaan dan penggunaan sumber alam yang tidak cekap melalui pembalakan dan penerokaan hutan yang tidak terkawal akan menyebabkan sumber alam sekitar hutan terancam. Kegiatan manusia membuka dan meneroka hutan untuk tujuan industri perhutanan dan pertanian telah menyebabkan ketandusan kawasan hutan.4 juta ekar daripada kawasan hutan mengalami pembalakan (News Straits Times. penerokaan. Contohnya. Katiman dan Asmah (2006) menyatakan bahawa terdapat banyak isu yang timbul daripada pentafsiran. penggunaan dan pengurusan sumber hutan hinggalah kepada peringkat menanganinya.

Pengurusan hutan adalah penting untuk memastikan hutan yang lestari kerana ianya akan memberi menafaat bukan sahaja sebagai warisan hasil hutan di masa akan datang tetapi memastikan keadaan alam sekitar yang terpelihara (Putz. 1994). Indonesia. 1994). Pengurusan hutan yang baik mengekalkan nilai hutan sebagai sumber balak dan produk hutan yang lain di samping memastikan biodiversiti dan melindungi kawasan tadahan air dan fungsi ekosistem yang lain (Putz.2 Tujuan Kertas Tugasan Kertas tugasan ini memberi fokus kepada kepentingan hutan hujan tropika di Malaysia dan perkaitannya dengan usaha pemeliharaan kawasan tadahan air.negara jiran. 1. amalan membakar kawasan hutan untuk membuka kawasan hutan yang luas bagi penanaman pokok kayu kertas akasia dan kelapa sawit menyebabkan bukan sahaja kehilangan kawasan hutan yang kaya dengan kepelbagaian biologikal tetapi menyebabkan masalah alam sekitar iaitu jerebu. 4 .

Pada kebiasaannya. Perkataan " hutan " biasanya merujuk kepada tiga konsep yang berlainan. Pertama: dirian pokok atau tumbuh-tumbuhan yang merupai pokok. termasuk substrat abiotik dan persekitaran atmosferanya.0 Hutan Hujan Tropika di Malaysia 2. Hutan Hujan pula adalah istilah yang digunakan untuk menunjukkan satu komuniti tumbuhan yang padat dengan pokok-pokok yang mempunyai adaptasi terhadap kelembapan di mana ia mempunyai daun-daun yang lebar walaupun saiz daun bukanlah ciri utama dalam pembentukan jenis hutan hujan. Hutan Hujan Tropika pula merujuk kepada jenis-jenis pembentukan tumbuh-tumbuhan yang bebas serta turut ditentukan oleh faktor alam sekeliling 5 .1 Pengenalan Istilah ‘hutan’ merujuk kepada suatu formasi yang yang dikuasai oleh pokok.2. Ketiga: seluruh sistem komuniti yang dikuasai oleh pokok yang berfungsi. struktur hutan hujan terdiri daripada dua atau lebih peringkat pokok-pokok dan tumbuhan renek yang turut berinteraksi bentuk tumbuhan yang lain seperti pepanjat. palma dan episit. Kedua: seluruh komuniti tumbuh-tumbuhan dan haiwan yang dikuasai oleh pokok.

Hutan Hujan Tropika terdapat di Malaysia. Hutan hujan tropika di Malaysia boleh dibahagikan kepada dua kelas iaitu hutan-campuran (mixed forest) dan hutan dominan tunggal (single-dominant forest).selain daripada kelembapan. IndoAustralia dan Asia Selatan. Amerika Selatan. Hutan memainkan peranan yang penting dalam menjaga nilai kehidupan alam sejagat. 2. Afrika. Contoh hutan campuran adalah seperti hutan Dipterokarpa tanah pamah yang terdiri daripada berbagai famili tumbuhan manakala hutan dominan tunggal adalah seperti hutan dominan tunggal dari spesies kapur ( Dryobalanops aromatica) yang terdapat di Kanching. Takrif hutan tropika juga merangkumi lingkungan habitat darat dan habitat separa darat yang luas di zon intertropika. Ia adalah campuran spesies yang berbeza-beza dari segi komposisi flora dan ia berubah mengikut habitat. Hutan tropika terdapat di zon tropika di antara 23027 Utara dan 23027 Selatan. Selangor. Hutan penting bukan sahaja sebagai tanah ladang yang berpotensi tetapi sebagai simpanan balak 6 . Latin Amerika.2 Kepentingan dan Kegunaan Hutan Hujan Tropika di Malaysia Hutan hujan tropika merupakan suatu khazanah yang amat bernilai kepada semua orang di bumi ini tidak kira di mana jua kita tinggal.

hutan juga merupakan tempat perlindungan semulajadi bagi orang-orang asli di kawasan pedalaman hutan. Di Semenanjung Malaysia sahaja. Hutan membekalkan makanan secara langsung atau tidak langsung kepada haiwan yang memakan buah-buahan. 70% daripada kawasannya adalah diliputi oleh hutan hujan tropika. Kegiatan seharian mereka amat bergantung kepada hutan di mana mereka bukan sahaja 7 . Selain itu.yang boleh dieksploitasi. putik bunga. Ianya merupakan habitat kepada lebih daripada 8000 spesies flora dan 20000 spesies fauna. 200 spesies mamalia. pucuk daun dan bahagian pokok lain. Selain dari itu. ia merupakan habitat semulajadi kepada hampir 50% hingga 90% spesies tumbuh-tumbuhan. 80 spesies cicak dan 100 spesies serangga telah direkodkan manakala di Sarawak pula. Hutan hujan tropika meliputi hanya 12% daripada jumlah kawasan dunia. 115 spesies ular. terdapat lebih daripada 8. Walau bagaimanapun. Adalah dianggarkan bahawa satu hektar tanah hutan hujan tropika di Malaysia mengandungi lebih daripada 180 jenis pokok. Mereka menyara hidup mereka melalui sumber hutan sejak beribu-ribu tahun dahulu. 600 spesies burung.000 spesies tumbuhan berbunga. ia juga adalah satu habitat yang sesuai kepada burung-burung yang datang semasa musim sejuk. bijian. sebagai sumber spesimen biologi yang baharu dan sebagai habitat bagi berbagai variasi flora dan fauna. haiwan dan serangga yang terdapat di dunia.

hutan juga menjadi penstabil cuaca bumi di mana hampir 70% daripada penawaran oksigen dunia adalah datangnya dari hutan hujan tropika. Peningkatan pemekatan karbon dioksida di udara akan mengakibatkan masalah pemanasan dunia terjadi. Contohnya. Hutan merupakan tempat asal bagi kebanyakan tanaman makanan manusia dan haiwan. Selain dari itu. Hutan juga bertindak sebagai penutup bumi semulajadi serta melindungi tanah-tanih daripada hakisan air dan angin. hutan juga merupakan sumber bahan mentah. kumpulan etnik Bidayuh di Sarawak mnggunakan hutan untuk sumber pendapatan seharian mereka.mendapatkan sumber makanan malah untuk mendapatkan pakaian dan tempat perlindungan. Ianya akan mempengaruhi pengurangan kadar gas dan secara tidak langsung mempengaruhi ketebalan lapisan ozon yang terdapat di atmosfera. Mereka mengumpulkan kebanyakan barang keluaran hutan seperti herba. 8 . Selain dari itu. sarang burung dan keladi untuk dijual di perbandaran sebagai sumber tambahan pendapatan kepada mereka. Kesemua ini dapat memelihara kualiti alam sekitar daripada dicemari dan mencegah kejadiankejadian buruk seperti banjir kilat. Pokok-pokok pula berfungsi sebagai pengikat dengan cara mencengkam tanah-tanih dengan akarnya. gum ( damar ). Pemusnahan yang berlarutan terhadap hutan akan menyebabkan berkurangnya penukaran karbon dioksida kepada organik karbon di udara.

9 . cengkih. Contohnya ubat anti-Malaria dan kuinin. manggo dan nanas. Selain dari itu. lada hitam. ia dapat memastikan bahawa bekalan air di negara kita tidak terputus sepanjang tahun. Antaranya termasuklah kopi.). limau. mempisang (Goniothalamus sp) dan medang (Cinnamomum sp. hutan merupakan tempat simpanan pokok-pokok yang mempunyai nilai-nilai perubatan. Begitu juga dengan perubatan tradisional masyarakat Melayu yang mengamalkan meminum air rebusan Tongkat Ali (Eurycoma longifolia dan E. vanila. Tumbuh-tumbuhan seperti halia. Adalah dianggarkan bahawa satu perempat daripada prekripsi dadah datang daripada tumbuhan yang terdapat di hutan hujan tropika. Dengan itu. Hutan hujan tropika merupakan habitat asal beberapa pokok buah-buahan tempatan seperti manggis. kayu manis. Tidak dinafikan juga. buah-buahan dan rempah.apiculata) sebagai sejenis tonik kesihatan untuk ibu-ibu selepas bersalin.). Hutan juga merupakan kawasan tadahan air dalam memelihara kualiti alam sekitar dengan menyerap dan menapis air hujan sebelum menyalurkannya ke sungai-sungai. betik. rambutan. buah pala dan lada juga tumbuh secara liar di hutan hujan tropika pada mulanya. pisang . tumbuhan herba yang dikatakan ada nilai perubatannya termasuklah daripada jenis selusuh Fatimah/kacik Fatimah ( Labisia sp.Makanan yang kita guna seharian adalah berasal dari hutan hujan tropika.

ia dapat menghalang hakisan tanah dan mengelak tebing tanah daripada runtuh akibat arus air. Tumbuh-tumbuhan membantu mengekalkan lembapan dan memperlahankan kadar aliran air. Kehadiran akar-akar pokok yang besar dan banyak di hutan membolehkan air hujan yang mengalir di permukaan tanah diserap ke dalam tanah. Chan Ngai Weng. Dr. Oleh itu. Alur-alur ini akan bercantum membentuk anak-anak sungai. Presiden Water Watch Penang mengatakan bahawa hutan sebagai kawasan tadahan air mempunyai banyak faedah termasuklah fungsi ekologi. Hutan hujan tropka berfungsi sebagai kawasan tadahan yang penting. Dengan ini. Kita dapat melihat kejadian tanah runtuh dan banjir kilat di kawasan hutan yang telah digondolkan atau ditebang untuk tujuan pembalakan. Apabila hujan turun di kawasan tanah tinggi yang dilitupi hutan. perindustrian dan penempatan.3 Hutan Sebagai Kawasan Tadahan Air Kawasan Tadahan merupakan suatu kawasan di mana hujan turun dan terkumpul membentuk saliran semulajadi. Kawasan tadahan hujan mengawal limpahan air yang boleh mengakibatkan banjir kilat. kawalan hakisan. Air adalah sumber utama kepada manusia. Air berkumpul di atas tanah membentuk alur. kawalan banjir dan kawalan kepelbagaian hayat. 10 . air hujan akan menyerap ke dalam tanah dan tidak mudah tersejat.2. air di kawasan tadahan dapat dikekalkan.

sedikit sahaja air yang mengalir ke kawasan tadahan Durian Tunggal. terdapat banyak tasik dan sungai yang menjadi sumber bekalan air yang utama. Pada masa kini. Akibatnya. Melaka. 11 .0 Pemeliharaan Kawasan Tadahan Air Di Malaysia. 3. Contohnya. masalah bekalan air masa kini menjadi isu hangat dan mendatangkan pelbagai masalah kepada ekonomi negara. Kajian yang telah dijalankan menunjukkan bahawa pengaliran air di permukaan di kawasan getah dan kelapa sawit adalah lebih deras berbanding di kawasan berhutan. Namun demikian. Kekurangan lapisan hutan telah menyebabkan pengaliran air yang tidak sekata ke Sungai Bakung dan Sungai Air Putih. kawasan tadahan air di Malaysia mengalami penurunan paras air disebabkan kemarau dan penerokaan hutan yang berleluasa. Seterusnya bertindak sebagai penuras yang menapis air hujan bagi memastikan air bersih dan jernih mengalir ke kawasan tadahan. Kedudukan Malaysia di kawasan beriklim Khatulistiwa menyebabkan kawasan-kawasan tadahan air di Malaysia mempunyai paras air yang tinggi.Hutan bertindak seperti span besar yang menyerap air di hutan pada musim hujan dan mengalirkannya perlahan-lahan ke dalam anak sungai. Fungsi yang penting ini tidak dapat diganti oleh oleh tanaman seperti getah dan kelapa sawit. krisis kekurangan air yang berlaku di Melaka pada tahun 1992 adalah disebabkan 80% kawasan tadahan Empangan Durian Tunggal telah ditanam dengan getah dan kelapa sawit.

14. sumber air semakin berkurangan di beberapa negeri. Sejak kebelakangan ini. Sistem Persijilan Pengurusan Perhutanan Malaysia (MC&I) akan diperkukuh untuk memantapkan pengurusan hutan secara lestari. khususnya pada musim kemarau. kawasan tadahan air mengalami ancaman daripada pemusnahan dan pencerobohan kerana tindakan berkaitan dengan kawasan tadahan air adalah secara 12 . Ia termasuk membangunkan sumber kekayaan yang lestari dari produk hutanseperti produk herba dan ubat-ubatan.52 juta hektar. sumber kepelbagaian biologi dan pengimbang suhu daratan.21 juta hektar dilindungi sepenuhnya. Pusat Produk Hutan dan Bukan Hutan juga dirancang untuk ditubuhkan bagi meningkatkan keupayaan pengurusan alam sekitar dan sumber asli. kegiatan ekopelancongan dan biopenerokaan. Sehubungan itu. jumlah keluasan litupan hutan di Malaysia masih banyak iaitu hampir 60 peratus daripada keluasan tanah atau 19.39 juta diwartakan sebagai rizab hutan simpan kekal di mana 3. khususnya hutan simpan kekal. teras pembangunan hutan ialah pemuliharaan dan penggunaan secara lestari produk hutan dan kawasan tadahan yang diuruskan secara lestari. Di samping pengurusan hutan ini.Pemeliharaan kawasan tadahan air dikaitkan dengan pemeliharaan kawasan hutan khususnya mengekalkan kawasan hutan melalui Hutan Simpan Kekal. Pada masa kini. Dari segi statistik. kerajaan juga sedang menyediakan garis panduan khas untuk mengurus kawasan tadahan air secara lebih berkesan dan efisien. Di dalam RMK-9.. Dari jumlah itu. Hutan tropika Malaysia menjadi menjadi sumber air.

1990 dan 2000) menunjukkan bahawa dari tahun 1960 – 1965. pencuri balak dan pemusnah ekosistem hutan. kadar ini mencapai hampir satu juta ekar setahun sebelum menurun sehingga kini. Sehingga awal tahun 1980-an. purata kawasan hutan yang dibalak adalah 160. 1977.reaktif di mana kerajaan hanya bertindak apabila gejala masalah didapati. Ini membabitkan perancangan guna tanah (termasuk penggunaan pestisid dan nutrien dalam sektor pertanian). Penerokaan hutan di Malaysia telah berlaku sejak kurun ke-19 lagi dan menjadi lebih ligat khususnya pada tahun 1970-an. Sudah sampai masanya Malaysia mengeluarkan peruntukan perundangan yang memberikan tindakan mandatori yang lebih berat terhadap penceroboh.000 ekar setahun di antara tahun 1966 – 1970 dan kemudian kepada 920. 1971. pengekalan kepelbagaian dan keseimbangan ekosistem. Pemeliharaan kawasan tadahan air memerlukan langkah yang lebih proaktif lagi. Masalah pencerobohan kawasan tadahan air telah menyebabkan ramai yang meminta kerajaan mewartakan kawasan tadahan air yang ada di negara ini dan memperketatkan undang-undang untuk memastikan kawasan tadahan air ini tidak 13 .000 ekar setahun.000 ekar setahun antara tahun 1971 – 1976. Laporan Ekonomi (1996. Kadar ini meningkat kepada 280. kaedah pengurangan sedimen dan bahan cemar ke sungai. Antara langkah pencegahan yang sesuai ialah melaksanakan amalan pengurusan terbaik untuk mengurangkan risiko dan meningkatkan keupayaan sesebuah kawasan tadahan dari segi kuantiti dan kualiti.

14 .diganggu atau terjejas. Pengurusan yang cekap ini memastikan kawasan tadahan air bukan sahaja tidak dicerobohi tetapi tidak tercemar oleh bahan-bahan sisa. Adalah lebih menjimatkan dari sudut ekonomi memastikan kawasan tadahan tidak tercemar daripada memproses sisa bahan cemar ke dalam loji rawatan air. Pengurusan kawasan tadahan air yang cekap memastikan bekalan air berkualiti untuk keperluan masa kini dan generasi akan datang.

hutan juga mempunyai beberapa kepentingan yang berkait secara tidak langsung dengan ekonomi negara. Malaysia meluaskan lagi peranan hutan negara dalam industri biodiversiti negara di mana hutan dijadikan sumber kepada pelbagai bahan-bahan farmaseutikal dan sebagainya untuk meneruskan usaha Malaysia menggunakan sumber-sumber hutan dengan bijak. Namun di sebaliknya.4. Kesimpulannya. Namun. impak penggunaan hutan yang tidak terkawal boleh membawa kepada kemusnahan alam sekitar yang tidak boleh dikembalikan. Hutan sebagai kawasan tadahan air memastikan negara mempunyai bekalan air yang mencukupi dan selamat digunakan bukan sahaja untuk keperluan domestik tetapi keperluan pelbagai perindustrian di negara ini.0 Kesimpulan Hutan Malaysia sememangnya kaya dengan kepelbagaian biologi dan menjadikannya suatu sumber semulajadi yang diteroka secara intensif demi menjana pembangunan di negara ini. 15 . Di dalam Rancangan Malaysia Kesembilan. Pemeliharaan kawasan tadahan air juga menjadi tidak kurang pentingnya dalam aspek sosio-ekonomi negara. hutan merupakan khazanah yang tidak ternilai bagi negara kita dan peranannya menyokong pelbagai aspek kehidupan harus dilihat dalam konteks yang meluas supaya kita dapat memenafaatkan harta berharga ini bukan sahaja di masa ini tetapi untuk generasi akan datang.

Hasfryzal Carlo (2000). (1997). J.9: 43-48. Pengurusan Sumber dan Alam Sekitar. Malaysia: Prevention of Eutrophication. Laman http://pkukmweb. Universiti Teknologi Malaysia. Laporan Ekonomi 1989.my/jaringan/trg/jerebu. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Fatimah Mohd Yusof. Marine Pollution Buletin. 16 . URL: http://geografi. X. 1: 213-220. Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia: Bangi. China. and Song. Prague. Malaysia. URL: Clasen. Tesis Ph. Universiti Sains Malaysia. BIROTEKS ITM : Shah Alam. Laporan Ekonomi 2000. Laporan Ekonomi 1971.my/~ahmad/tugasan/s3_99/chinglin.trglib. 19th-23rd May 1997. Classification of Malaysian Rivers.. Laporan Ekonomi 1990. Laporan Ekonomi 1987. Bernama (21 Disember 2006).php?id=237695 Dipantau’. IAWQ-IWSA Joint Specialist Conferences on Reservoir Management and Water Supply-an Integrated System.com/bernama/v3/bm/news. J. Vol:1 Katiman Rostan & Asmah Ahmad (2006).doc. Environmental Management of Lake Kenyir. (1996). Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur.gov. (2005). Perhutanan Mampan di Malaysia: Realiti atau Retorik?. Jurnal Engineering Science. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Kesan Pengudaraan ke atas Kualiti Air Reservoir Tropika di Malaysia.my/persidangan%202007/KertasKerja/haliza.Bibliografi Abdullah Mohamad Said (1999).D Kejuruteraan Awam Hutan Hujan Tropika. Malaysia (2000). Gao.. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur.html web: JAS.ukm. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Kertas Kerja Seminar Kesedaran Alam Sekitar Negeri http://www. Penilaian dan Pengurusan Sumber Alam.edu. Czech Republic. Efficiency Control of Particles Removal by Rapid Sand Filters in Treatment Plants Fed with Reservoir Water: A Survey of Different Methods. ‘Pembalakan Haram Terus http://www. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Laman web: Laporan Ekonomi 1966. Phytoplankton Distributions and Their Relationship with the Environment in the Changjiang Estuary.um. Pusat Pengajian Sains Kesihatan. Jabatan Alam Sekitar. 50: 327-3 Haliza Abdul Rahman (2007).htm Terengganu.bernama.

fkkksa. F. URL: http://www.utm.museum. 4. Working Paper No. Center for International Forestry Research What is forest? From: http://www. lestari’. Berita Harian. “Approaches to Sustainable Forest Management”.us/muslink/forest/htmls/intro_def.html Zaini Ujang (2007). ‘Pulihara sungai ikut tabii.state. 1994). (Sept.il. E.html 17 .my/index. 7 Februari 2007.php/Latest-Minda-Lestari/Pulihara-sungai-ikut-tabiilestari.Putz.