KEPENTINGAN HUTAN HUJAN TROPIKA DAN PEMELIHARAAN KAWASAN TADAHAN AIR

i

...................................................5 2................................................................................................. 16 ................................0Pendahuluan......................................0Kesimpulan.10 3........................ 1 1.................................................0Hutan Hujan Tropika di Malaysia............11 4...............................2Tujuan Kertas Tugasan.................................................6 2..............................................................................................................1Pengenalan.... 1 1.....................3Hutan Sebagai Kawasan Tadahan Air....................................ISI KANDUNGAN 1.............................................................................................................................1Pengenalan.............0Pemeliharaan Kawasan Tadahan Air....................................................... 5 2.......................................2Kepentingan dan Kegunaan Hutan Hujan Tropika di Malaysia.................................... 4 2................................... 15 Bibliografi...........................

Di suatu ketika dahulu. burung. Hutan merupakan suatu ekosistem yang didominasikan oleh pokok dan tumbuhan berkayu. mamalia. reptilia. belukar. Ianya adalah habitat semulajadi untuk pokok. dunia mempunyai liputan hutan yang sangat meluas tetapi pelbagai aktiviti manusia telah menjadikan kebanyakan kawasan di dunia kini kehilangan sumber semulajadi ini.0 Pendahuluan 1. Hutan meliputi lebih daripada 30 peratus muka bumi dan menjadi stor kepada kepelbagaian biologikal di atas daratan dan menjadi tempat tinggal kepada lebih dua-pertiga daripada spesies terestrial yang diketahui di dalam dunia ini. 1 .1 Pengenalan Dunia masa kini semakin ligat mengejar kemajuan dan ketamadunan sehingga alam sekitar telah dipertaruhkan dan kini impak pembangunan menyebabkan bumi kita terancam daripada kepupusan akibat perbuatan manusia sendiri. amfibia dan mikro organisma yang hidup pada tumbuhan dan tanah di hutan.1. Isu alam sekitar kini terlalu banyak mengancam sumber hutan kita. serangga. rumput dan tumbuhan herba yang lain serta alga. kulat.

Hutan merupakan anugerah alam yang mempunyai nilai yang sangat besat kerana ia mempunyai pelbagai fungsi kepada manusia. Abdullah (1999) menyatakan bahawa kajian menunjukkan suatu kawasan dengan keluasan hanya 0.4 hektar sahaja mempunyai lebih daripada 200 pokok melebihi diameter 1. Hutan di Malaysia dianggap sebagai antara hutan yang terkaya di dunia disebabkan kepelbagaian biologinya yang besar di mana ia merupakan habitat kepada tidak kurang daripada 7. pendidikan dan penyelidikan di samping memberikan pelbagai hasil mentah dan bahan makanan. Contohnya.000 spesies invertebrata.900 spesies tumbuhan berbunga. lebih kurang 1. memelihara tanah.6 meter dan terdiri daripada 31 genera dan 52 spesies. 2000).000 hingga 30. Antara lainnya. bagi tempoh antara 1971 – 1977.000 spesies vertebrata dan 20. Oleh itu wajarlah hutan perlu dipelihara dan dilindungi. Walaupun hutan merupakan sumber asli yang kaya di negara ini tetapi kewujudannya semakin terancam. hutan bertindak sebagai penstabil iklim. sejumlah 125. digunakan untuk tujuan rekreasi. mengekalkan kestabilan kitar air.000 ekar terlibat dalam proses 2 .Hutan merupakan suatu komuniti biologi yang dipenuhi dengan pokokpokok dan tumbuhan berkayu (Abdul Hamid. Usaha kerajaan mewartakan hutan sebagai ‘Hutan Simpan Kekal’ tidak dapat membendung kawasan hutan yang diancam dan terdedah kepada industri perhutanan yang tidak terkawal. mengekalkan kepelbagaian biologi.

Contohnya. Katiman dan Asmah (2006) menyatakan bahawa terdapat banyak isu yang timbul daripada pentafsiran. Di 3 . Industri perhutanan di Malaysia merupakan salah satu industri yang aktif dan menyumbang secara signifikan kepada pendapatan negara. Penggunaan sumber alam daripada hutan ini berkeupayaan merosakkan alam sekitar dan dengan itu memerlukan tahap kesedaran masyarakat yang tinggi untuk bekerjasama memulihara dan memelihara hutan. penerokaan.penghutanan semula tetapi dalam masa yang sama. Namun demikian. penerokaan hutan di Tanah Tinggi Lojing di Kelangtan dan pemusnahan hutan di Bukit Cahaya Seri Alam. Penerokaan hutan di Malaysia biasanya dikaitkan dengan pembalakan hutan. Kegiatan manusia membuka dan meneroka hutan untuk tujuan industri perhutanan dan pertanian telah menyebabkan ketandusan kawasan hutan. sejumlah 1. penggunaan dan pengurusan sumber hutan hinggalah kepada peringkat menanganinya. Empangan Klau di Pahang dan penyahutanan hutan paya bakau di Selangor berlaku atas desakan ekonomi dan keluasan kawasan sedia ada yang semakin terhad.4 juta ekar daripada kawasan hutan mengalami pembalakan (News Straits Times. 30 ogos 1977). Selangor. Penerokaan dan penggunaan sumber alam yang tidak cekap melalui pembalakan dan penerokaan hutan yang tidak terkawal akan menyebabkan sumber alam sekitar hutan terancam.

1994). Indonesia.2 Tujuan Kertas Tugasan Kertas tugasan ini memberi fokus kepada kepentingan hutan hujan tropika di Malaysia dan perkaitannya dengan usaha pemeliharaan kawasan tadahan air. Pengurusan hutan adalah penting untuk memastikan hutan yang lestari kerana ianya akan memberi menafaat bukan sahaja sebagai warisan hasil hutan di masa akan datang tetapi memastikan keadaan alam sekitar yang terpelihara (Putz. 1. Pengurusan hutan yang baik mengekalkan nilai hutan sebagai sumber balak dan produk hutan yang lain di samping memastikan biodiversiti dan melindungi kawasan tadahan air dan fungsi ekosistem yang lain (Putz. 1994). amalan membakar kawasan hutan untuk membuka kawasan hutan yang luas bagi penanaman pokok kayu kertas akasia dan kelapa sawit menyebabkan bukan sahaja kehilangan kawasan hutan yang kaya dengan kepelbagaian biologikal tetapi menyebabkan masalah alam sekitar iaitu jerebu. 4 .negara jiran.

palma dan episit.2. Hutan Hujan pula adalah istilah yang digunakan untuk menunjukkan satu komuniti tumbuhan yang padat dengan pokok-pokok yang mempunyai adaptasi terhadap kelembapan di mana ia mempunyai daun-daun yang lebar walaupun saiz daun bukanlah ciri utama dalam pembentukan jenis hutan hujan. Ketiga: seluruh sistem komuniti yang dikuasai oleh pokok yang berfungsi. Kedua: seluruh komuniti tumbuh-tumbuhan dan haiwan yang dikuasai oleh pokok.1 Pengenalan Istilah ‘hutan’ merujuk kepada suatu formasi yang yang dikuasai oleh pokok. Perkataan " hutan " biasanya merujuk kepada tiga konsep yang berlainan.0 Hutan Hujan Tropika di Malaysia 2. termasuk substrat abiotik dan persekitaran atmosferanya. Pada kebiasaannya. Hutan Hujan Tropika pula merujuk kepada jenis-jenis pembentukan tumbuh-tumbuhan yang bebas serta turut ditentukan oleh faktor alam sekeliling 5 . Pertama: dirian pokok atau tumbuh-tumbuhan yang merupai pokok. struktur hutan hujan terdiri daripada dua atau lebih peringkat pokok-pokok dan tumbuhan renek yang turut berinteraksi bentuk tumbuhan yang lain seperti pepanjat.

Amerika Selatan. Latin Amerika. Hutan penting bukan sahaja sebagai tanah ladang yang berpotensi tetapi sebagai simpanan balak 6 . Takrif hutan tropika juga merangkumi lingkungan habitat darat dan habitat separa darat yang luas di zon intertropika. Selangor. Hutan memainkan peranan yang penting dalam menjaga nilai kehidupan alam sejagat. Afrika. Contoh hutan campuran adalah seperti hutan Dipterokarpa tanah pamah yang terdiri daripada berbagai famili tumbuhan manakala hutan dominan tunggal adalah seperti hutan dominan tunggal dari spesies kapur ( Dryobalanops aromatica) yang terdapat di Kanching. Hutan Hujan Tropika terdapat di Malaysia.selain daripada kelembapan. Hutan tropika terdapat di zon tropika di antara 23027 Utara dan 23027 Selatan. 2. Ia adalah campuran spesies yang berbeza-beza dari segi komposisi flora dan ia berubah mengikut habitat. Hutan hujan tropika di Malaysia boleh dibahagikan kepada dua kelas iaitu hutan-campuran (mixed forest) dan hutan dominan tunggal (single-dominant forest).2 Kepentingan dan Kegunaan Hutan Hujan Tropika di Malaysia Hutan hujan tropika merupakan suatu khazanah yang amat bernilai kepada semua orang di bumi ini tidak kira di mana jua kita tinggal. IndoAustralia dan Asia Selatan.

haiwan dan serangga yang terdapat di dunia. Ianya merupakan habitat kepada lebih daripada 8000 spesies flora dan 20000 spesies fauna. hutan juga merupakan tempat perlindungan semulajadi bagi orang-orang asli di kawasan pedalaman hutan. Mereka menyara hidup mereka melalui sumber hutan sejak beribu-ribu tahun dahulu. 80 spesies cicak dan 100 spesies serangga telah direkodkan manakala di Sarawak pula. 70% daripada kawasannya adalah diliputi oleh hutan hujan tropika. Walau bagaimanapun. Adalah dianggarkan bahawa satu hektar tanah hutan hujan tropika di Malaysia mengandungi lebih daripada 180 jenis pokok.000 spesies tumbuhan berbunga. Selain itu. Selain dari itu. sebagai sumber spesimen biologi yang baharu dan sebagai habitat bagi berbagai variasi flora dan fauna. Kegiatan seharian mereka amat bergantung kepada hutan di mana mereka bukan sahaja 7 . ia merupakan habitat semulajadi kepada hampir 50% hingga 90% spesies tumbuh-tumbuhan. putik bunga. terdapat lebih daripada 8. 115 spesies ular. Hutan membekalkan makanan secara langsung atau tidak langsung kepada haiwan yang memakan buah-buahan. Hutan hujan tropika meliputi hanya 12% daripada jumlah kawasan dunia. Di Semenanjung Malaysia sahaja. pucuk daun dan bahagian pokok lain. ia juga adalah satu habitat yang sesuai kepada burung-burung yang datang semasa musim sejuk. 600 spesies burung. 200 spesies mamalia. bijian.yang boleh dieksploitasi.

Peningkatan pemekatan karbon dioksida di udara akan mengakibatkan masalah pemanasan dunia terjadi. Selain dari itu. Pemusnahan yang berlarutan terhadap hutan akan menyebabkan berkurangnya penukaran karbon dioksida kepada organik karbon di udara. hutan juga merupakan sumber bahan mentah.mendapatkan sumber makanan malah untuk mendapatkan pakaian dan tempat perlindungan. kumpulan etnik Bidayuh di Sarawak mnggunakan hutan untuk sumber pendapatan seharian mereka. Hutan juga bertindak sebagai penutup bumi semulajadi serta melindungi tanah-tanih daripada hakisan air dan angin. hutan juga menjadi penstabil cuaca bumi di mana hampir 70% daripada penawaran oksigen dunia adalah datangnya dari hutan hujan tropika. Pokok-pokok pula berfungsi sebagai pengikat dengan cara mencengkam tanah-tanih dengan akarnya. sarang burung dan keladi untuk dijual di perbandaran sebagai sumber tambahan pendapatan kepada mereka. Mereka mengumpulkan kebanyakan barang keluaran hutan seperti herba. 8 . Contohnya. Selain dari itu. Kesemua ini dapat memelihara kualiti alam sekitar daripada dicemari dan mencegah kejadiankejadian buruk seperti banjir kilat. gum ( damar ). Ianya akan mempengaruhi pengurangan kadar gas dan secara tidak langsung mempengaruhi ketebalan lapisan ozon yang terdapat di atmosfera. Hutan merupakan tempat asal bagi kebanyakan tanaman makanan manusia dan haiwan.

buah-buahan dan rempah.). betik. Tumbuh-tumbuhan seperti halia. hutan merupakan tempat simpanan pokok-pokok yang mempunyai nilai-nilai perubatan. lada hitam. cengkih. Adalah dianggarkan bahawa satu perempat daripada prekripsi dadah datang daripada tumbuhan yang terdapat di hutan hujan tropika. manggo dan nanas. mempisang (Goniothalamus sp) dan medang (Cinnamomum sp. Tidak dinafikan juga. Hutan juga merupakan kawasan tadahan air dalam memelihara kualiti alam sekitar dengan menyerap dan menapis air hujan sebelum menyalurkannya ke sungai-sungai. 9 . vanila. buah pala dan lada juga tumbuh secara liar di hutan hujan tropika pada mulanya. pisang . ia dapat memastikan bahawa bekalan air di negara kita tidak terputus sepanjang tahun. Selain dari itu.). limau.Makanan yang kita guna seharian adalah berasal dari hutan hujan tropika. kayu manis. rambutan. Hutan hujan tropika merupakan habitat asal beberapa pokok buah-buahan tempatan seperti manggis. Contohnya ubat anti-Malaria dan kuinin. Begitu juga dengan perubatan tradisional masyarakat Melayu yang mengamalkan meminum air rebusan Tongkat Ali (Eurycoma longifolia dan E. Antaranya termasuklah kopi. tumbuhan herba yang dikatakan ada nilai perubatannya termasuklah daripada jenis selusuh Fatimah/kacik Fatimah ( Labisia sp. Dengan itu.apiculata) sebagai sejenis tonik kesihatan untuk ibu-ibu selepas bersalin.

kawalan banjir dan kawalan kepelbagaian hayat. perindustrian dan penempatan. Alur-alur ini akan bercantum membentuk anak-anak sungai. kawalan hakisan. Chan Ngai Weng. Kita dapat melihat kejadian tanah runtuh dan banjir kilat di kawasan hutan yang telah digondolkan atau ditebang untuk tujuan pembalakan. Kawasan tadahan hujan mengawal limpahan air yang boleh mengakibatkan banjir kilat. Tumbuh-tumbuhan membantu mengekalkan lembapan dan memperlahankan kadar aliran air. Air berkumpul di atas tanah membentuk alur.2. Kehadiran akar-akar pokok yang besar dan banyak di hutan membolehkan air hujan yang mengalir di permukaan tanah diserap ke dalam tanah. Oleh itu. air di kawasan tadahan dapat dikekalkan.3 Hutan Sebagai Kawasan Tadahan Air Kawasan Tadahan merupakan suatu kawasan di mana hujan turun dan terkumpul membentuk saliran semulajadi. Presiden Water Watch Penang mengatakan bahawa hutan sebagai kawasan tadahan air mempunyai banyak faedah termasuklah fungsi ekologi. Hutan hujan tropka berfungsi sebagai kawasan tadahan yang penting. Dengan ini. air hujan akan menyerap ke dalam tanah dan tidak mudah tersejat. 10 . Air adalah sumber utama kepada manusia. ia dapat menghalang hakisan tanah dan mengelak tebing tanah daripada runtuh akibat arus air. Apabila hujan turun di kawasan tanah tinggi yang dilitupi hutan. Dr.

Pada masa kini. sedikit sahaja air yang mengalir ke kawasan tadahan Durian Tunggal. 3. Melaka. terdapat banyak tasik dan sungai yang menjadi sumber bekalan air yang utama. Contohnya. Fungsi yang penting ini tidak dapat diganti oleh oleh tanaman seperti getah dan kelapa sawit. masalah bekalan air masa kini menjadi isu hangat dan mendatangkan pelbagai masalah kepada ekonomi negara. Kedudukan Malaysia di kawasan beriklim Khatulistiwa menyebabkan kawasan-kawasan tadahan air di Malaysia mempunyai paras air yang tinggi.Hutan bertindak seperti span besar yang menyerap air di hutan pada musim hujan dan mengalirkannya perlahan-lahan ke dalam anak sungai. 11 . Kajian yang telah dijalankan menunjukkan bahawa pengaliran air di permukaan di kawasan getah dan kelapa sawit adalah lebih deras berbanding di kawasan berhutan. Kekurangan lapisan hutan telah menyebabkan pengaliran air yang tidak sekata ke Sungai Bakung dan Sungai Air Putih. Namun demikian. krisis kekurangan air yang berlaku di Melaka pada tahun 1992 adalah disebabkan 80% kawasan tadahan Empangan Durian Tunggal telah ditanam dengan getah dan kelapa sawit. Seterusnya bertindak sebagai penuras yang menapis air hujan bagi memastikan air bersih dan jernih mengalir ke kawasan tadahan. Akibatnya. kawasan tadahan air di Malaysia mengalami penurunan paras air disebabkan kemarau dan penerokaan hutan yang berleluasa.0 Pemeliharaan Kawasan Tadahan Air Di Malaysia.

Sehubungan itu. Sejak kebelakangan ini.39 juta diwartakan sebagai rizab hutan simpan kekal di mana 3. Sistem Persijilan Pengurusan Perhutanan Malaysia (MC&I) akan diperkukuh untuk memantapkan pengurusan hutan secara lestari. sumber kepelbagaian biologi dan pengimbang suhu daratan. teras pembangunan hutan ialah pemuliharaan dan penggunaan secara lestari produk hutan dan kawasan tadahan yang diuruskan secara lestari. jumlah keluasan litupan hutan di Malaysia masih banyak iaitu hampir 60 peratus daripada keluasan tanah atau 19. Pada masa kini. Ia termasuk membangunkan sumber kekayaan yang lestari dari produk hutanseperti produk herba dan ubat-ubatan. kerajaan juga sedang menyediakan garis panduan khas untuk mengurus kawasan tadahan air secara lebih berkesan dan efisien. khususnya pada musim kemarau. Hutan tropika Malaysia menjadi menjadi sumber air. kawasan tadahan air mengalami ancaman daripada pemusnahan dan pencerobohan kerana tindakan berkaitan dengan kawasan tadahan air adalah secara 12 ..52 juta hektar. Di samping pengurusan hutan ini. Pusat Produk Hutan dan Bukan Hutan juga dirancang untuk ditubuhkan bagi meningkatkan keupayaan pengurusan alam sekitar dan sumber asli.Pemeliharaan kawasan tadahan air dikaitkan dengan pemeliharaan kawasan hutan khususnya mengekalkan kawasan hutan melalui Hutan Simpan Kekal. khususnya hutan simpan kekal. Dari segi statistik.21 juta hektar dilindungi sepenuhnya. Dari jumlah itu. 14. Di dalam RMK-9. kegiatan ekopelancongan dan biopenerokaan. sumber air semakin berkurangan di beberapa negeri.

Sudah sampai masanya Malaysia mengeluarkan peruntukan perundangan yang memberikan tindakan mandatori yang lebih berat terhadap penceroboh. pengekalan kepelbagaian dan keseimbangan ekosistem. Antara langkah pencegahan yang sesuai ialah melaksanakan amalan pengurusan terbaik untuk mengurangkan risiko dan meningkatkan keupayaan sesebuah kawasan tadahan dari segi kuantiti dan kualiti. kaedah pengurangan sedimen dan bahan cemar ke sungai. Sehingga awal tahun 1980-an. pencuri balak dan pemusnah ekosistem hutan. Ini membabitkan perancangan guna tanah (termasuk penggunaan pestisid dan nutrien dalam sektor pertanian). Penerokaan hutan di Malaysia telah berlaku sejak kurun ke-19 lagi dan menjadi lebih ligat khususnya pada tahun 1970-an. Masalah pencerobohan kawasan tadahan air telah menyebabkan ramai yang meminta kerajaan mewartakan kawasan tadahan air yang ada di negara ini dan memperketatkan undang-undang untuk memastikan kawasan tadahan air ini tidak 13 . Pemeliharaan kawasan tadahan air memerlukan langkah yang lebih proaktif lagi. 1971. kadar ini mencapai hampir satu juta ekar setahun sebelum menurun sehingga kini.000 ekar setahun di antara tahun 1966 – 1970 dan kemudian kepada 920.000 ekar setahun. Kadar ini meningkat kepada 280. 1977. purata kawasan hutan yang dibalak adalah 160.reaktif di mana kerajaan hanya bertindak apabila gejala masalah didapati. Laporan Ekonomi (1996. 1990 dan 2000) menunjukkan bahawa dari tahun 1960 – 1965.000 ekar setahun antara tahun 1971 – 1976.

14 .diganggu atau terjejas. Pengurusan kawasan tadahan air yang cekap memastikan bekalan air berkualiti untuk keperluan masa kini dan generasi akan datang. Adalah lebih menjimatkan dari sudut ekonomi memastikan kawasan tadahan tidak tercemar daripada memproses sisa bahan cemar ke dalam loji rawatan air. Pengurusan yang cekap ini memastikan kawasan tadahan air bukan sahaja tidak dicerobohi tetapi tidak tercemar oleh bahan-bahan sisa.

Namun di sebaliknya. Hutan sebagai kawasan tadahan air memastikan negara mempunyai bekalan air yang mencukupi dan selamat digunakan bukan sahaja untuk keperluan domestik tetapi keperluan pelbagai perindustrian di negara ini. 15 .4. Kesimpulannya. hutan merupakan khazanah yang tidak ternilai bagi negara kita dan peranannya menyokong pelbagai aspek kehidupan harus dilihat dalam konteks yang meluas supaya kita dapat memenafaatkan harta berharga ini bukan sahaja di masa ini tetapi untuk generasi akan datang. Malaysia meluaskan lagi peranan hutan negara dalam industri biodiversiti negara di mana hutan dijadikan sumber kepada pelbagai bahan-bahan farmaseutikal dan sebagainya untuk meneruskan usaha Malaysia menggunakan sumber-sumber hutan dengan bijak.0 Kesimpulan Hutan Malaysia sememangnya kaya dengan kepelbagaian biologi dan menjadikannya suatu sumber semulajadi yang diteroka secara intensif demi menjana pembangunan di negara ini. Namun. hutan juga mempunyai beberapa kepentingan yang berkait secara tidak langsung dengan ekonomi negara. Di dalam Rancangan Malaysia Kesembilan. impak penggunaan hutan yang tidak terkawal boleh membawa kepada kemusnahan alam sekitar yang tidak boleh dikembalikan. Pemeliharaan kawasan tadahan air juga menjadi tidak kurang pentingnya dalam aspek sosio-ekonomi negara.

9: 43-48. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur.edu. Pengurusan Sumber dan Alam Sekitar. Laman http://pkukmweb.my/persidangan%202007/KertasKerja/haliza. Jabatan Alam Sekitar. Prague. Jurnal Engineering Science. Universiti Teknologi Malaysia.gov. Phytoplankton Distributions and Their Relationship with the Environment in the Changjiang Estuary. URL: http://geografi.ukm. Penilaian dan Pengurusan Sumber Alam. Laporan Ekonomi 1987..doc. (1997). Bernama (21 Disember 2006). BIROTEKS ITM : Shah Alam.trglib.my/~ahmad/tugasan/s3_99/chinglin. Laporan Ekonomi 2000. Classification of Malaysian Rivers. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. X. Kertas Kerja Seminar Kesedaran Alam Sekitar Negeri http://www. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Czech Republic. URL: Clasen. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Marine Pollution Buletin.php?id=237695 Dipantau’. Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia: Bangi. 16 . Laporan Ekonomi 1971. Gao.D Kejuruteraan Awam Hutan Hujan Tropika. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. J.um. Laporan Ekonomi 1990.Bibliografi Abdullah Mohamad Said (1999). Laporan Ekonomi 1989. Malaysia. Laman web: Laporan Ekonomi 1966. Environmental Management of Lake Kenyir.bernama. (2005).html web: JAS. J. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. 1: 213-220.my/jaringan/trg/jerebu.htm Terengganu. Tesis Ph. Pusat Pengajian Sains Kesihatan. Vol:1 Katiman Rostan & Asmah Ahmad (2006). and Song. Efficiency Control of Particles Removal by Rapid Sand Filters in Treatment Plants Fed with Reservoir Water: A Survey of Different Methods. (1996). Perhutanan Mampan di Malaysia: Realiti atau Retorik?.. ‘Pembalakan Haram Terus http://www. Kesan Pengudaraan ke atas Kualiti Air Reservoir Tropika di Malaysia. 19th-23rd May 1997. Fatimah Mohd Yusof. Hasfryzal Carlo (2000). Malaysia (2000). 50: 327-3 Haliza Abdul Rahman (2007). Universiti Sains Malaysia. China. Malaysia: Prevention of Eutrophication. IAWQ-IWSA Joint Specialist Conferences on Reservoir Management and Water Supply-an Integrated System.com/bernama/v3/bm/news.

‘Pulihara sungai ikut tabii. Center for International Forestry Research What is forest? From: http://www.utm. (Sept.fkkksa. 4.php/Latest-Minda-Lestari/Pulihara-sungai-ikut-tabiilestari.il. 7 Februari 2007.state. Working Paper No. lestari’.museum.html Zaini Ujang (2007).Putz. URL: http://www. F.html 17 .us/muslink/forest/htmls/intro_def. 1994). “Approaches to Sustainable Forest Management”. Berita Harian.my/index. E.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful