KEPENTINGAN HUTAN HUJAN TROPIKA DAN PEMELIHARAAN KAWASAN TADAHAN AIR

i

.......................................................11 4.......................6 2................................................................................................................................................ 1 1..................5 2...............2Kepentingan dan Kegunaan Hutan Hujan Tropika di Malaysia....................................................................0Kesimpulan........1Pengenalan...................................................0Pendahuluan...........................................................................0Hutan Hujan Tropika di Malaysia..........2Tujuan Kertas Tugasan................... 16 ......................................................... 1 1........3Hutan Sebagai Kawasan Tadahan Air........................ 4 2.......................... 15 Bibliografi........................ 5 2...................................................................................ISI KANDUNGAN 1...........................................................10 3.................................................................................1Pengenalan..........0Pemeliharaan Kawasan Tadahan Air...........................

serangga. Di suatu ketika dahulu. dunia mempunyai liputan hutan yang sangat meluas tetapi pelbagai aktiviti manusia telah menjadikan kebanyakan kawasan di dunia kini kehilangan sumber semulajadi ini. Isu alam sekitar kini terlalu banyak mengancam sumber hutan kita. rumput dan tumbuhan herba yang lain serta alga. kulat.0 Pendahuluan 1. Ianya adalah habitat semulajadi untuk pokok. reptilia. burung. amfibia dan mikro organisma yang hidup pada tumbuhan dan tanah di hutan. mamalia. Hutan merupakan suatu ekosistem yang didominasikan oleh pokok dan tumbuhan berkayu. Hutan meliputi lebih daripada 30 peratus muka bumi dan menjadi stor kepada kepelbagaian biologikal di atas daratan dan menjadi tempat tinggal kepada lebih dua-pertiga daripada spesies terestrial yang diketahui di dalam dunia ini.1 Pengenalan Dunia masa kini semakin ligat mengejar kemajuan dan ketamadunan sehingga alam sekitar telah dipertaruhkan dan kini impak pembangunan menyebabkan bumi kita terancam daripada kepupusan akibat perbuatan manusia sendiri. belukar. 1 .1.

000 ekar terlibat dalam proses 2 . Usaha kerajaan mewartakan hutan sebagai ‘Hutan Simpan Kekal’ tidak dapat membendung kawasan hutan yang diancam dan terdedah kepada industri perhutanan yang tidak terkawal. digunakan untuk tujuan rekreasi. lebih kurang 1. Antara lainnya. 2000). Contohnya. Abdullah (1999) menyatakan bahawa kajian menunjukkan suatu kawasan dengan keluasan hanya 0. pendidikan dan penyelidikan di samping memberikan pelbagai hasil mentah dan bahan makanan.900 spesies tumbuhan berbunga. memelihara tanah. Walaupun hutan merupakan sumber asli yang kaya di negara ini tetapi kewujudannya semakin terancam.6 meter dan terdiri daripada 31 genera dan 52 spesies.000 spesies vertebrata dan 20. Hutan di Malaysia dianggap sebagai antara hutan yang terkaya di dunia disebabkan kepelbagaian biologinya yang besar di mana ia merupakan habitat kepada tidak kurang daripada 7.000 hingga 30. mengekalkan kestabilan kitar air. Oleh itu wajarlah hutan perlu dipelihara dan dilindungi.Hutan merupakan suatu komuniti biologi yang dipenuhi dengan pokokpokok dan tumbuhan berkayu (Abdul Hamid. bagi tempoh antara 1971 – 1977. sejumlah 125. hutan bertindak sebagai penstabil iklim. mengekalkan kepelbagaian biologi.4 hektar sahaja mempunyai lebih daripada 200 pokok melebihi diameter 1.000 spesies invertebrata. Hutan merupakan anugerah alam yang mempunyai nilai yang sangat besat kerana ia mempunyai pelbagai fungsi kepada manusia.

Penerokaan hutan di Malaysia biasanya dikaitkan dengan pembalakan hutan.penghutanan semula tetapi dalam masa yang sama. Penggunaan sumber alam daripada hutan ini berkeupayaan merosakkan alam sekitar dan dengan itu memerlukan tahap kesedaran masyarakat yang tinggi untuk bekerjasama memulihara dan memelihara hutan. Empangan Klau di Pahang dan penyahutanan hutan paya bakau di Selangor berlaku atas desakan ekonomi dan keluasan kawasan sedia ada yang semakin terhad. Penerokaan dan penggunaan sumber alam yang tidak cekap melalui pembalakan dan penerokaan hutan yang tidak terkawal akan menyebabkan sumber alam sekitar hutan terancam. penerokaan. Contohnya. Namun demikian. Kegiatan manusia membuka dan meneroka hutan untuk tujuan industri perhutanan dan pertanian telah menyebabkan ketandusan kawasan hutan. penerokaan hutan di Tanah Tinggi Lojing di Kelangtan dan pemusnahan hutan di Bukit Cahaya Seri Alam. penggunaan dan pengurusan sumber hutan hinggalah kepada peringkat menanganinya.4 juta ekar daripada kawasan hutan mengalami pembalakan (News Straits Times. 30 ogos 1977). Selangor. Di 3 . Industri perhutanan di Malaysia merupakan salah satu industri yang aktif dan menyumbang secara signifikan kepada pendapatan negara. sejumlah 1. Katiman dan Asmah (2006) menyatakan bahawa terdapat banyak isu yang timbul daripada pentafsiran.

1994). Pengurusan hutan yang baik mengekalkan nilai hutan sebagai sumber balak dan produk hutan yang lain di samping memastikan biodiversiti dan melindungi kawasan tadahan air dan fungsi ekosistem yang lain (Putz. 4 .negara jiran. 1994).2 Tujuan Kertas Tugasan Kertas tugasan ini memberi fokus kepada kepentingan hutan hujan tropika di Malaysia dan perkaitannya dengan usaha pemeliharaan kawasan tadahan air. amalan membakar kawasan hutan untuk membuka kawasan hutan yang luas bagi penanaman pokok kayu kertas akasia dan kelapa sawit menyebabkan bukan sahaja kehilangan kawasan hutan yang kaya dengan kepelbagaian biologikal tetapi menyebabkan masalah alam sekitar iaitu jerebu. Pengurusan hutan adalah penting untuk memastikan hutan yang lestari kerana ianya akan memberi menafaat bukan sahaja sebagai warisan hasil hutan di masa akan datang tetapi memastikan keadaan alam sekitar yang terpelihara (Putz. 1. Indonesia.

1 Pengenalan Istilah ‘hutan’ merujuk kepada suatu formasi yang yang dikuasai oleh pokok. struktur hutan hujan terdiri daripada dua atau lebih peringkat pokok-pokok dan tumbuhan renek yang turut berinteraksi bentuk tumbuhan yang lain seperti pepanjat. Hutan Hujan Tropika pula merujuk kepada jenis-jenis pembentukan tumbuh-tumbuhan yang bebas serta turut ditentukan oleh faktor alam sekeliling 5 . Hutan Hujan pula adalah istilah yang digunakan untuk menunjukkan satu komuniti tumbuhan yang padat dengan pokok-pokok yang mempunyai adaptasi terhadap kelembapan di mana ia mempunyai daun-daun yang lebar walaupun saiz daun bukanlah ciri utama dalam pembentukan jenis hutan hujan. Ketiga: seluruh sistem komuniti yang dikuasai oleh pokok yang berfungsi. Pertama: dirian pokok atau tumbuh-tumbuhan yang merupai pokok.2. termasuk substrat abiotik dan persekitaran atmosferanya. Kedua: seluruh komuniti tumbuh-tumbuhan dan haiwan yang dikuasai oleh pokok. Perkataan " hutan " biasanya merujuk kepada tiga konsep yang berlainan. Pada kebiasaannya.0 Hutan Hujan Tropika di Malaysia 2. palma dan episit.

Hutan memainkan peranan yang penting dalam menjaga nilai kehidupan alam sejagat. Latin Amerika. IndoAustralia dan Asia Selatan. Hutan tropika terdapat di zon tropika di antara 23027 Utara dan 23027 Selatan.2 Kepentingan dan Kegunaan Hutan Hujan Tropika di Malaysia Hutan hujan tropika merupakan suatu khazanah yang amat bernilai kepada semua orang di bumi ini tidak kira di mana jua kita tinggal.selain daripada kelembapan. Hutan hujan tropika di Malaysia boleh dibahagikan kepada dua kelas iaitu hutan-campuran (mixed forest) dan hutan dominan tunggal (single-dominant forest). Selangor. Afrika. 2. Amerika Selatan. Ia adalah campuran spesies yang berbeza-beza dari segi komposisi flora dan ia berubah mengikut habitat. Hutan Hujan Tropika terdapat di Malaysia. Takrif hutan tropika juga merangkumi lingkungan habitat darat dan habitat separa darat yang luas di zon intertropika. Hutan penting bukan sahaja sebagai tanah ladang yang berpotensi tetapi sebagai simpanan balak 6 . Contoh hutan campuran adalah seperti hutan Dipterokarpa tanah pamah yang terdiri daripada berbagai famili tumbuhan manakala hutan dominan tunggal adalah seperti hutan dominan tunggal dari spesies kapur ( Dryobalanops aromatica) yang terdapat di Kanching.

ia merupakan habitat semulajadi kepada hampir 50% hingga 90% spesies tumbuh-tumbuhan. haiwan dan serangga yang terdapat di dunia. 80 spesies cicak dan 100 spesies serangga telah direkodkan manakala di Sarawak pula. pucuk daun dan bahagian pokok lain. Hutan membekalkan makanan secara langsung atau tidak langsung kepada haiwan yang memakan buah-buahan. Walau bagaimanapun. terdapat lebih daripada 8. Di Semenanjung Malaysia sahaja. 200 spesies mamalia. Ianya merupakan habitat kepada lebih daripada 8000 spesies flora dan 20000 spesies fauna. hutan juga merupakan tempat perlindungan semulajadi bagi orang-orang asli di kawasan pedalaman hutan.000 spesies tumbuhan berbunga. ia juga adalah satu habitat yang sesuai kepada burung-burung yang datang semasa musim sejuk. 70% daripada kawasannya adalah diliputi oleh hutan hujan tropika. bijian. 115 spesies ular. Hutan hujan tropika meliputi hanya 12% daripada jumlah kawasan dunia.yang boleh dieksploitasi. 600 spesies burung. putik bunga. Selain dari itu. Kegiatan seharian mereka amat bergantung kepada hutan di mana mereka bukan sahaja 7 . Mereka menyara hidup mereka melalui sumber hutan sejak beribu-ribu tahun dahulu. Selain itu. sebagai sumber spesimen biologi yang baharu dan sebagai habitat bagi berbagai variasi flora dan fauna. Adalah dianggarkan bahawa satu hektar tanah hutan hujan tropika di Malaysia mengandungi lebih daripada 180 jenis pokok.

mendapatkan sumber makanan malah untuk mendapatkan pakaian dan tempat perlindungan. gum ( damar ). hutan juga merupakan sumber bahan mentah. hutan juga menjadi penstabil cuaca bumi di mana hampir 70% daripada penawaran oksigen dunia adalah datangnya dari hutan hujan tropika. Hutan juga bertindak sebagai penutup bumi semulajadi serta melindungi tanah-tanih daripada hakisan air dan angin. Pemusnahan yang berlarutan terhadap hutan akan menyebabkan berkurangnya penukaran karbon dioksida kepada organik karbon di udara. Selain dari itu. kumpulan etnik Bidayuh di Sarawak mnggunakan hutan untuk sumber pendapatan seharian mereka. Ianya akan mempengaruhi pengurangan kadar gas dan secara tidak langsung mempengaruhi ketebalan lapisan ozon yang terdapat di atmosfera. sarang burung dan keladi untuk dijual di perbandaran sebagai sumber tambahan pendapatan kepada mereka. Pokok-pokok pula berfungsi sebagai pengikat dengan cara mencengkam tanah-tanih dengan akarnya. Peningkatan pemekatan karbon dioksida di udara akan mengakibatkan masalah pemanasan dunia terjadi. Selain dari itu. Kesemua ini dapat memelihara kualiti alam sekitar daripada dicemari dan mencegah kejadiankejadian buruk seperti banjir kilat. Contohnya. Hutan merupakan tempat asal bagi kebanyakan tanaman makanan manusia dan haiwan. Mereka mengumpulkan kebanyakan barang keluaran hutan seperti herba. 8 .

lada hitam. kayu manis. manggo dan nanas. pisang . mempisang (Goniothalamus sp) dan medang (Cinnamomum sp. ia dapat memastikan bahawa bekalan air di negara kita tidak terputus sepanjang tahun.). tumbuhan herba yang dikatakan ada nilai perubatannya termasuklah daripada jenis selusuh Fatimah/kacik Fatimah ( Labisia sp. Dengan itu. buah-buahan dan rempah. limau. vanila. Begitu juga dengan perubatan tradisional masyarakat Melayu yang mengamalkan meminum air rebusan Tongkat Ali (Eurycoma longifolia dan E. hutan merupakan tempat simpanan pokok-pokok yang mempunyai nilai-nilai perubatan. Tumbuh-tumbuhan seperti halia.apiculata) sebagai sejenis tonik kesihatan untuk ibu-ibu selepas bersalin. cengkih. betik. Adalah dianggarkan bahawa satu perempat daripada prekripsi dadah datang daripada tumbuhan yang terdapat di hutan hujan tropika. 9 .). Contohnya ubat anti-Malaria dan kuinin. Hutan juga merupakan kawasan tadahan air dalam memelihara kualiti alam sekitar dengan menyerap dan menapis air hujan sebelum menyalurkannya ke sungai-sungai. Selain dari itu. Tidak dinafikan juga. buah pala dan lada juga tumbuh secara liar di hutan hujan tropika pada mulanya. Antaranya termasuklah kopi. Hutan hujan tropika merupakan habitat asal beberapa pokok buah-buahan tempatan seperti manggis.Makanan yang kita guna seharian adalah berasal dari hutan hujan tropika. rambutan.

Kita dapat melihat kejadian tanah runtuh dan banjir kilat di kawasan hutan yang telah digondolkan atau ditebang untuk tujuan pembalakan. 10 . Dengan ini. Apabila hujan turun di kawasan tanah tinggi yang dilitupi hutan. Kawasan tadahan hujan mengawal limpahan air yang boleh mengakibatkan banjir kilat. Air adalah sumber utama kepada manusia. perindustrian dan penempatan. Oleh itu. air hujan akan menyerap ke dalam tanah dan tidak mudah tersejat. kawalan banjir dan kawalan kepelbagaian hayat. Kehadiran akar-akar pokok yang besar dan banyak di hutan membolehkan air hujan yang mengalir di permukaan tanah diserap ke dalam tanah. kawalan hakisan.2. Hutan hujan tropka berfungsi sebagai kawasan tadahan yang penting. ia dapat menghalang hakisan tanah dan mengelak tebing tanah daripada runtuh akibat arus air. Chan Ngai Weng.3 Hutan Sebagai Kawasan Tadahan Air Kawasan Tadahan merupakan suatu kawasan di mana hujan turun dan terkumpul membentuk saliran semulajadi. Dr. Tumbuh-tumbuhan membantu mengekalkan lembapan dan memperlahankan kadar aliran air. Air berkumpul di atas tanah membentuk alur. Presiden Water Watch Penang mengatakan bahawa hutan sebagai kawasan tadahan air mempunyai banyak faedah termasuklah fungsi ekologi. Alur-alur ini akan bercantum membentuk anak-anak sungai. air di kawasan tadahan dapat dikekalkan.

0 Pemeliharaan Kawasan Tadahan Air Di Malaysia. Kekurangan lapisan hutan telah menyebabkan pengaliran air yang tidak sekata ke Sungai Bakung dan Sungai Air Putih. Fungsi yang penting ini tidak dapat diganti oleh oleh tanaman seperti getah dan kelapa sawit. terdapat banyak tasik dan sungai yang menjadi sumber bekalan air yang utama. sedikit sahaja air yang mengalir ke kawasan tadahan Durian Tunggal. Melaka.Hutan bertindak seperti span besar yang menyerap air di hutan pada musim hujan dan mengalirkannya perlahan-lahan ke dalam anak sungai. Seterusnya bertindak sebagai penuras yang menapis air hujan bagi memastikan air bersih dan jernih mengalir ke kawasan tadahan. Akibatnya. masalah bekalan air masa kini menjadi isu hangat dan mendatangkan pelbagai masalah kepada ekonomi negara. Namun demikian. Pada masa kini. 3. 11 . krisis kekurangan air yang berlaku di Melaka pada tahun 1992 adalah disebabkan 80% kawasan tadahan Empangan Durian Tunggal telah ditanam dengan getah dan kelapa sawit. Contohnya. Kedudukan Malaysia di kawasan beriklim Khatulistiwa menyebabkan kawasan-kawasan tadahan air di Malaysia mempunyai paras air yang tinggi. kawasan tadahan air di Malaysia mengalami penurunan paras air disebabkan kemarau dan penerokaan hutan yang berleluasa. Kajian yang telah dijalankan menunjukkan bahawa pengaliran air di permukaan di kawasan getah dan kelapa sawit adalah lebih deras berbanding di kawasan berhutan.

Sistem Persijilan Pengurusan Perhutanan Malaysia (MC&I) akan diperkukuh untuk memantapkan pengurusan hutan secara lestari. Pusat Produk Hutan dan Bukan Hutan juga dirancang untuk ditubuhkan bagi meningkatkan keupayaan pengurusan alam sekitar dan sumber asli. Dari segi statistik. Sejak kebelakangan ini. Ia termasuk membangunkan sumber kekayaan yang lestari dari produk hutanseperti produk herba dan ubat-ubatan.. Pada masa kini.52 juta hektar. Hutan tropika Malaysia menjadi menjadi sumber air. kawasan tadahan air mengalami ancaman daripada pemusnahan dan pencerobohan kerana tindakan berkaitan dengan kawasan tadahan air adalah secara 12 . Dari jumlah itu. Di dalam RMK-9. teras pembangunan hutan ialah pemuliharaan dan penggunaan secara lestari produk hutan dan kawasan tadahan yang diuruskan secara lestari. sumber air semakin berkurangan di beberapa negeri. 14. Di samping pengurusan hutan ini.21 juta hektar dilindungi sepenuhnya.Pemeliharaan kawasan tadahan air dikaitkan dengan pemeliharaan kawasan hutan khususnya mengekalkan kawasan hutan melalui Hutan Simpan Kekal. khususnya pada musim kemarau. Sehubungan itu. kerajaan juga sedang menyediakan garis panduan khas untuk mengurus kawasan tadahan air secara lebih berkesan dan efisien.39 juta diwartakan sebagai rizab hutan simpan kekal di mana 3. sumber kepelbagaian biologi dan pengimbang suhu daratan. kegiatan ekopelancongan dan biopenerokaan. khususnya hutan simpan kekal. jumlah keluasan litupan hutan di Malaysia masih banyak iaitu hampir 60 peratus daripada keluasan tanah atau 19.

1971. Penerokaan hutan di Malaysia telah berlaku sejak kurun ke-19 lagi dan menjadi lebih ligat khususnya pada tahun 1970-an. Sehingga awal tahun 1980-an. 1977. Ini membabitkan perancangan guna tanah (termasuk penggunaan pestisid dan nutrien dalam sektor pertanian).000 ekar setahun antara tahun 1971 – 1976. Pemeliharaan kawasan tadahan air memerlukan langkah yang lebih proaktif lagi. Sudah sampai masanya Malaysia mengeluarkan peruntukan perundangan yang memberikan tindakan mandatori yang lebih berat terhadap penceroboh. Laporan Ekonomi (1996. kadar ini mencapai hampir satu juta ekar setahun sebelum menurun sehingga kini. Masalah pencerobohan kawasan tadahan air telah menyebabkan ramai yang meminta kerajaan mewartakan kawasan tadahan air yang ada di negara ini dan memperketatkan undang-undang untuk memastikan kawasan tadahan air ini tidak 13 . purata kawasan hutan yang dibalak adalah 160. kaedah pengurangan sedimen dan bahan cemar ke sungai. pengekalan kepelbagaian dan keseimbangan ekosistem. Kadar ini meningkat kepada 280.reaktif di mana kerajaan hanya bertindak apabila gejala masalah didapati. pencuri balak dan pemusnah ekosistem hutan.000 ekar setahun.000 ekar setahun di antara tahun 1966 – 1970 dan kemudian kepada 920. 1990 dan 2000) menunjukkan bahawa dari tahun 1960 – 1965. Antara langkah pencegahan yang sesuai ialah melaksanakan amalan pengurusan terbaik untuk mengurangkan risiko dan meningkatkan keupayaan sesebuah kawasan tadahan dari segi kuantiti dan kualiti.

Pengurusan yang cekap ini memastikan kawasan tadahan air bukan sahaja tidak dicerobohi tetapi tidak tercemar oleh bahan-bahan sisa. Adalah lebih menjimatkan dari sudut ekonomi memastikan kawasan tadahan tidak tercemar daripada memproses sisa bahan cemar ke dalam loji rawatan air.diganggu atau terjejas. 14 . Pengurusan kawasan tadahan air yang cekap memastikan bekalan air berkualiti untuk keperluan masa kini dan generasi akan datang.

4. Di dalam Rancangan Malaysia Kesembilan. Malaysia meluaskan lagi peranan hutan negara dalam industri biodiversiti negara di mana hutan dijadikan sumber kepada pelbagai bahan-bahan farmaseutikal dan sebagainya untuk meneruskan usaha Malaysia menggunakan sumber-sumber hutan dengan bijak. hutan merupakan khazanah yang tidak ternilai bagi negara kita dan peranannya menyokong pelbagai aspek kehidupan harus dilihat dalam konteks yang meluas supaya kita dapat memenafaatkan harta berharga ini bukan sahaja di masa ini tetapi untuk generasi akan datang. Namun di sebaliknya.0 Kesimpulan Hutan Malaysia sememangnya kaya dengan kepelbagaian biologi dan menjadikannya suatu sumber semulajadi yang diteroka secara intensif demi menjana pembangunan di negara ini. impak penggunaan hutan yang tidak terkawal boleh membawa kepada kemusnahan alam sekitar yang tidak boleh dikembalikan. Hutan sebagai kawasan tadahan air memastikan negara mempunyai bekalan air yang mencukupi dan selamat digunakan bukan sahaja untuk keperluan domestik tetapi keperluan pelbagai perindustrian di negara ini. Pemeliharaan kawasan tadahan air juga menjadi tidak kurang pentingnya dalam aspek sosio-ekonomi negara. hutan juga mempunyai beberapa kepentingan yang berkait secara tidak langsung dengan ekonomi negara. 15 . Kesimpulannya. Namun.

Fatimah Mohd Yusof. Tesis Ph.php?id=237695 Dipantau’. Environmental Management of Lake Kenyir. J. China.my/~ahmad/tugasan/s3_99/chinglin. Universiti Teknologi Malaysia. Efficiency Control of Particles Removal by Rapid Sand Filters in Treatment Plants Fed with Reservoir Water: A Survey of Different Methods. Pengurusan Sumber dan Alam Sekitar. Laporan Ekonomi 1987. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Gao. Universiti Sains Malaysia. Kertas Kerja Seminar Kesedaran Alam Sekitar Negeri http://www.my/persidangan%202007/KertasKerja/haliza. Malaysia. Laman web: Laporan Ekonomi 1966. 16 .my/jaringan/trg/jerebu. Laman http://pkukmweb. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur.htm Terengganu. Penilaian dan Pengurusan Sumber Alam.ukm. Jabatan Alam Sekitar. Perhutanan Mampan di Malaysia: Realiti atau Retorik?. Bernama (21 Disember 2006). 50: 327-3 Haliza Abdul Rahman (2007)..D Kejuruteraan Awam Hutan Hujan Tropika. URL: Clasen.com/bernama/v3/bm/news. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur.um. Czech Republic. Laporan Ekonomi 1990.gov. IAWQ-IWSA Joint Specialist Conferences on Reservoir Management and Water Supply-an Integrated System. Pusat Pengajian Sains Kesihatan. 1: 213-220. Laporan Ekonomi 1971. Hasfryzal Carlo (2000). (1997). 19th-23rd May 1997. Vol:1 Katiman Rostan & Asmah Ahmad (2006).bernama. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Kesan Pengudaraan ke atas Kualiti Air Reservoir Tropika di Malaysia. Laporan Ekonomi 2000. Phytoplankton Distributions and Their Relationship with the Environment in the Changjiang Estuary. ‘Pembalakan Haram Terus http://www. Marine Pollution Buletin. J.trglib. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. X. Classification of Malaysian Rivers.Bibliografi Abdullah Mohamad Said (1999). Jurnal Engineering Science.edu. and Song.9: 43-48.doc. Malaysia (2000). Prague. Laporan Ekonomi 1989. Malaysia: Prevention of Eutrophication. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. URL: http://geografi. BIROTEKS ITM : Shah Alam.. (1996). (2005).html web: JAS. Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia: Bangi.

my/index. 7 Februari 2007. 4. Center for International Forestry Research What is forest? From: http://www.Putz. E. lestari’. Berita Harian.fkkksa. ‘Pulihara sungai ikut tabii. Working Paper No.php/Latest-Minda-Lestari/Pulihara-sungai-ikut-tabiilestari. “Approaches to Sustainable Forest Management”.il.state.us/muslink/forest/htmls/intro_def.html 17 . URL: http://www.museum.utm. 1994). F.html Zaini Ujang (2007). (Sept.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful