KEPENTINGAN HUTAN HUJAN TROPIKA DAN PEMELIHARAAN KAWASAN TADAHAN AIR

i

......3Hutan Sebagai Kawasan Tadahan Air................................................... 5 2..................................................6 2................................. 15 Bibliografi..................................0Kesimpulan..........................0Pendahuluan..........................2Tujuan Kertas Tugasan.............................................................................................2Kepentingan dan Kegunaan Hutan Hujan Tropika di Malaysia.................................................................................................................................. 16 ...................................................................................... 4 2....... 1 1.......................................0Hutan Hujan Tropika di Malaysia..........ISI KANDUNGAN 1.............10 3.1Pengenalan.........................................................5 2.....................0Pemeliharaan Kawasan Tadahan Air....................11 4....................................1Pengenalan...................................................................................................................................... 1 1............

rumput dan tumbuhan herba yang lain serta alga.1 Pengenalan Dunia masa kini semakin ligat mengejar kemajuan dan ketamadunan sehingga alam sekitar telah dipertaruhkan dan kini impak pembangunan menyebabkan bumi kita terancam daripada kepupusan akibat perbuatan manusia sendiri. amfibia dan mikro organisma yang hidup pada tumbuhan dan tanah di hutan. Hutan merupakan suatu ekosistem yang didominasikan oleh pokok dan tumbuhan berkayu. serangga. Di suatu ketika dahulu. mamalia. Isu alam sekitar kini terlalu banyak mengancam sumber hutan kita. burung.1. Ianya adalah habitat semulajadi untuk pokok. 1 . reptilia. belukar.0 Pendahuluan 1. kulat. Hutan meliputi lebih daripada 30 peratus muka bumi dan menjadi stor kepada kepelbagaian biologikal di atas daratan dan menjadi tempat tinggal kepada lebih dua-pertiga daripada spesies terestrial yang diketahui di dalam dunia ini. dunia mempunyai liputan hutan yang sangat meluas tetapi pelbagai aktiviti manusia telah menjadikan kebanyakan kawasan di dunia kini kehilangan sumber semulajadi ini.

2000).000 spesies invertebrata. hutan bertindak sebagai penstabil iklim.Hutan merupakan suatu komuniti biologi yang dipenuhi dengan pokokpokok dan tumbuhan berkayu (Abdul Hamid. pendidikan dan penyelidikan di samping memberikan pelbagai hasil mentah dan bahan makanan. memelihara tanah. Walaupun hutan merupakan sumber asli yang kaya di negara ini tetapi kewujudannya semakin terancam.4 hektar sahaja mempunyai lebih daripada 200 pokok melebihi diameter 1. Hutan di Malaysia dianggap sebagai antara hutan yang terkaya di dunia disebabkan kepelbagaian biologinya yang besar di mana ia merupakan habitat kepada tidak kurang daripada 7. mengekalkan kestabilan kitar air. Abdullah (1999) menyatakan bahawa kajian menunjukkan suatu kawasan dengan keluasan hanya 0. bagi tempoh antara 1971 – 1977.000 spesies vertebrata dan 20. Contohnya. lebih kurang 1. Hutan merupakan anugerah alam yang mempunyai nilai yang sangat besat kerana ia mempunyai pelbagai fungsi kepada manusia. Usaha kerajaan mewartakan hutan sebagai ‘Hutan Simpan Kekal’ tidak dapat membendung kawasan hutan yang diancam dan terdedah kepada industri perhutanan yang tidak terkawal.900 spesies tumbuhan berbunga.6 meter dan terdiri daripada 31 genera dan 52 spesies.000 ekar terlibat dalam proses 2 . Oleh itu wajarlah hutan perlu dipelihara dan dilindungi. mengekalkan kepelbagaian biologi. sejumlah 125.000 hingga 30. Antara lainnya. digunakan untuk tujuan rekreasi.

Kegiatan manusia membuka dan meneroka hutan untuk tujuan industri perhutanan dan pertanian telah menyebabkan ketandusan kawasan hutan. Di 3 . Contohnya.penghutanan semula tetapi dalam masa yang sama. Namun demikian. Selangor. Penerokaan dan penggunaan sumber alam yang tidak cekap melalui pembalakan dan penerokaan hutan yang tidak terkawal akan menyebabkan sumber alam sekitar hutan terancam. Industri perhutanan di Malaysia merupakan salah satu industri yang aktif dan menyumbang secara signifikan kepada pendapatan negara. penerokaan hutan di Tanah Tinggi Lojing di Kelangtan dan pemusnahan hutan di Bukit Cahaya Seri Alam.4 juta ekar daripada kawasan hutan mengalami pembalakan (News Straits Times. penerokaan. 30 ogos 1977). Penggunaan sumber alam daripada hutan ini berkeupayaan merosakkan alam sekitar dan dengan itu memerlukan tahap kesedaran masyarakat yang tinggi untuk bekerjasama memulihara dan memelihara hutan. Penerokaan hutan di Malaysia biasanya dikaitkan dengan pembalakan hutan. Empangan Klau di Pahang dan penyahutanan hutan paya bakau di Selangor berlaku atas desakan ekonomi dan keluasan kawasan sedia ada yang semakin terhad. sejumlah 1. Katiman dan Asmah (2006) menyatakan bahawa terdapat banyak isu yang timbul daripada pentafsiran. penggunaan dan pengurusan sumber hutan hinggalah kepada peringkat menanganinya.

negara jiran. Pengurusan hutan adalah penting untuk memastikan hutan yang lestari kerana ianya akan memberi menafaat bukan sahaja sebagai warisan hasil hutan di masa akan datang tetapi memastikan keadaan alam sekitar yang terpelihara (Putz. amalan membakar kawasan hutan untuk membuka kawasan hutan yang luas bagi penanaman pokok kayu kertas akasia dan kelapa sawit menyebabkan bukan sahaja kehilangan kawasan hutan yang kaya dengan kepelbagaian biologikal tetapi menyebabkan masalah alam sekitar iaitu jerebu. 1994). 1994). 1. Pengurusan hutan yang baik mengekalkan nilai hutan sebagai sumber balak dan produk hutan yang lain di samping memastikan biodiversiti dan melindungi kawasan tadahan air dan fungsi ekosistem yang lain (Putz. 4 . Indonesia.2 Tujuan Kertas Tugasan Kertas tugasan ini memberi fokus kepada kepentingan hutan hujan tropika di Malaysia dan perkaitannya dengan usaha pemeliharaan kawasan tadahan air.

1 Pengenalan Istilah ‘hutan’ merujuk kepada suatu formasi yang yang dikuasai oleh pokok. struktur hutan hujan terdiri daripada dua atau lebih peringkat pokok-pokok dan tumbuhan renek yang turut berinteraksi bentuk tumbuhan yang lain seperti pepanjat. Perkataan " hutan " biasanya merujuk kepada tiga konsep yang berlainan. palma dan episit.0 Hutan Hujan Tropika di Malaysia 2.2. Hutan Hujan pula adalah istilah yang digunakan untuk menunjukkan satu komuniti tumbuhan yang padat dengan pokok-pokok yang mempunyai adaptasi terhadap kelembapan di mana ia mempunyai daun-daun yang lebar walaupun saiz daun bukanlah ciri utama dalam pembentukan jenis hutan hujan. Hutan Hujan Tropika pula merujuk kepada jenis-jenis pembentukan tumbuh-tumbuhan yang bebas serta turut ditentukan oleh faktor alam sekeliling 5 . Pertama: dirian pokok atau tumbuh-tumbuhan yang merupai pokok. termasuk substrat abiotik dan persekitaran atmosferanya. Pada kebiasaannya. Kedua: seluruh komuniti tumbuh-tumbuhan dan haiwan yang dikuasai oleh pokok. Ketiga: seluruh sistem komuniti yang dikuasai oleh pokok yang berfungsi.

Afrika. 2.selain daripada kelembapan. Amerika Selatan. Takrif hutan tropika juga merangkumi lingkungan habitat darat dan habitat separa darat yang luas di zon intertropika. Selangor. Contoh hutan campuran adalah seperti hutan Dipterokarpa tanah pamah yang terdiri daripada berbagai famili tumbuhan manakala hutan dominan tunggal adalah seperti hutan dominan tunggal dari spesies kapur ( Dryobalanops aromatica) yang terdapat di Kanching.2 Kepentingan dan Kegunaan Hutan Hujan Tropika di Malaysia Hutan hujan tropika merupakan suatu khazanah yang amat bernilai kepada semua orang di bumi ini tidak kira di mana jua kita tinggal. Hutan memainkan peranan yang penting dalam menjaga nilai kehidupan alam sejagat. IndoAustralia dan Asia Selatan. Hutan hujan tropika di Malaysia boleh dibahagikan kepada dua kelas iaitu hutan-campuran (mixed forest) dan hutan dominan tunggal (single-dominant forest). Hutan penting bukan sahaja sebagai tanah ladang yang berpotensi tetapi sebagai simpanan balak 6 . Hutan tropika terdapat di zon tropika di antara 23027 Utara dan 23027 Selatan. Latin Amerika. Ia adalah campuran spesies yang berbeza-beza dari segi komposisi flora dan ia berubah mengikut habitat. Hutan Hujan Tropika terdapat di Malaysia.

terdapat lebih daripada 8. 80 spesies cicak dan 100 spesies serangga telah direkodkan manakala di Sarawak pula. bijian. 200 spesies mamalia. ia merupakan habitat semulajadi kepada hampir 50% hingga 90% spesies tumbuh-tumbuhan. Ianya merupakan habitat kepada lebih daripada 8000 spesies flora dan 20000 spesies fauna. sebagai sumber spesimen biologi yang baharu dan sebagai habitat bagi berbagai variasi flora dan fauna. Selain itu.000 spesies tumbuhan berbunga. 115 spesies ular.yang boleh dieksploitasi. haiwan dan serangga yang terdapat di dunia. ia juga adalah satu habitat yang sesuai kepada burung-burung yang datang semasa musim sejuk. 70% daripada kawasannya adalah diliputi oleh hutan hujan tropika. putik bunga. Walau bagaimanapun. Hutan hujan tropika meliputi hanya 12% daripada jumlah kawasan dunia. Di Semenanjung Malaysia sahaja. Kegiatan seharian mereka amat bergantung kepada hutan di mana mereka bukan sahaja 7 . 600 spesies burung. hutan juga merupakan tempat perlindungan semulajadi bagi orang-orang asli di kawasan pedalaman hutan. Selain dari itu. Hutan membekalkan makanan secara langsung atau tidak langsung kepada haiwan yang memakan buah-buahan. pucuk daun dan bahagian pokok lain. Mereka menyara hidup mereka melalui sumber hutan sejak beribu-ribu tahun dahulu. Adalah dianggarkan bahawa satu hektar tanah hutan hujan tropika di Malaysia mengandungi lebih daripada 180 jenis pokok.

hutan juga menjadi penstabil cuaca bumi di mana hampir 70% daripada penawaran oksigen dunia adalah datangnya dari hutan hujan tropika. Mereka mengumpulkan kebanyakan barang keluaran hutan seperti herba. 8 . Pemusnahan yang berlarutan terhadap hutan akan menyebabkan berkurangnya penukaran karbon dioksida kepada organik karbon di udara.mendapatkan sumber makanan malah untuk mendapatkan pakaian dan tempat perlindungan. Ianya akan mempengaruhi pengurangan kadar gas dan secara tidak langsung mempengaruhi ketebalan lapisan ozon yang terdapat di atmosfera. Pokok-pokok pula berfungsi sebagai pengikat dengan cara mencengkam tanah-tanih dengan akarnya. hutan juga merupakan sumber bahan mentah. sarang burung dan keladi untuk dijual di perbandaran sebagai sumber tambahan pendapatan kepada mereka. Contohnya. Hutan merupakan tempat asal bagi kebanyakan tanaman makanan manusia dan haiwan. Kesemua ini dapat memelihara kualiti alam sekitar daripada dicemari dan mencegah kejadiankejadian buruk seperti banjir kilat. Selain dari itu. kumpulan etnik Bidayuh di Sarawak mnggunakan hutan untuk sumber pendapatan seharian mereka. Hutan juga bertindak sebagai penutup bumi semulajadi serta melindungi tanah-tanih daripada hakisan air dan angin. gum ( damar ). Selain dari itu. Peningkatan pemekatan karbon dioksida di udara akan mengakibatkan masalah pemanasan dunia terjadi.

manggo dan nanas. Tumbuh-tumbuhan seperti halia. Contohnya ubat anti-Malaria dan kuinin. Tidak dinafikan juga. 9 . Dengan itu. mempisang (Goniothalamus sp) dan medang (Cinnamomum sp. Begitu juga dengan perubatan tradisional masyarakat Melayu yang mengamalkan meminum air rebusan Tongkat Ali (Eurycoma longifolia dan E. Antaranya termasuklah kopi. hutan merupakan tempat simpanan pokok-pokok yang mempunyai nilai-nilai perubatan. rambutan.). kayu manis. Hutan hujan tropika merupakan habitat asal beberapa pokok buah-buahan tempatan seperti manggis. ia dapat memastikan bahawa bekalan air di negara kita tidak terputus sepanjang tahun. vanila. Hutan juga merupakan kawasan tadahan air dalam memelihara kualiti alam sekitar dengan menyerap dan menapis air hujan sebelum menyalurkannya ke sungai-sungai. Selain dari itu.Makanan yang kita guna seharian adalah berasal dari hutan hujan tropika. tumbuhan herba yang dikatakan ada nilai perubatannya termasuklah daripada jenis selusuh Fatimah/kacik Fatimah ( Labisia sp.apiculata) sebagai sejenis tonik kesihatan untuk ibu-ibu selepas bersalin.). limau. cengkih. lada hitam. betik. pisang . Adalah dianggarkan bahawa satu perempat daripada prekripsi dadah datang daripada tumbuhan yang terdapat di hutan hujan tropika. buah pala dan lada juga tumbuh secara liar di hutan hujan tropika pada mulanya. buah-buahan dan rempah.

Alur-alur ini akan bercantum membentuk anak-anak sungai. Oleh itu. Dengan ini. Hutan hujan tropka berfungsi sebagai kawasan tadahan yang penting.3 Hutan Sebagai Kawasan Tadahan Air Kawasan Tadahan merupakan suatu kawasan di mana hujan turun dan terkumpul membentuk saliran semulajadi. Tumbuh-tumbuhan membantu mengekalkan lembapan dan memperlahankan kadar aliran air.2. Apabila hujan turun di kawasan tanah tinggi yang dilitupi hutan. Kawasan tadahan hujan mengawal limpahan air yang boleh mengakibatkan banjir kilat. 10 . air hujan akan menyerap ke dalam tanah dan tidak mudah tersejat. ia dapat menghalang hakisan tanah dan mengelak tebing tanah daripada runtuh akibat arus air. Kehadiran akar-akar pokok yang besar dan banyak di hutan membolehkan air hujan yang mengalir di permukaan tanah diserap ke dalam tanah. Kita dapat melihat kejadian tanah runtuh dan banjir kilat di kawasan hutan yang telah digondolkan atau ditebang untuk tujuan pembalakan. kawalan hakisan. Chan Ngai Weng. Dr. Air adalah sumber utama kepada manusia. perindustrian dan penempatan. Presiden Water Watch Penang mengatakan bahawa hutan sebagai kawasan tadahan air mempunyai banyak faedah termasuklah fungsi ekologi. air di kawasan tadahan dapat dikekalkan. Air berkumpul di atas tanah membentuk alur. kawalan banjir dan kawalan kepelbagaian hayat.

Pada masa kini. Kajian yang telah dijalankan menunjukkan bahawa pengaliran air di permukaan di kawasan getah dan kelapa sawit adalah lebih deras berbanding di kawasan berhutan. Contohnya. krisis kekurangan air yang berlaku di Melaka pada tahun 1992 adalah disebabkan 80% kawasan tadahan Empangan Durian Tunggal telah ditanam dengan getah dan kelapa sawit. sedikit sahaja air yang mengalir ke kawasan tadahan Durian Tunggal. Fungsi yang penting ini tidak dapat diganti oleh oleh tanaman seperti getah dan kelapa sawit. masalah bekalan air masa kini menjadi isu hangat dan mendatangkan pelbagai masalah kepada ekonomi negara. Melaka. Kedudukan Malaysia di kawasan beriklim Khatulistiwa menyebabkan kawasan-kawasan tadahan air di Malaysia mempunyai paras air yang tinggi. Namun demikian. kawasan tadahan air di Malaysia mengalami penurunan paras air disebabkan kemarau dan penerokaan hutan yang berleluasa. Akibatnya.Hutan bertindak seperti span besar yang menyerap air di hutan pada musim hujan dan mengalirkannya perlahan-lahan ke dalam anak sungai.0 Pemeliharaan Kawasan Tadahan Air Di Malaysia. 11 . Kekurangan lapisan hutan telah menyebabkan pengaliran air yang tidak sekata ke Sungai Bakung dan Sungai Air Putih. Seterusnya bertindak sebagai penuras yang menapis air hujan bagi memastikan air bersih dan jernih mengalir ke kawasan tadahan. terdapat banyak tasik dan sungai yang menjadi sumber bekalan air yang utama. 3.

Dari jumlah itu.39 juta diwartakan sebagai rizab hutan simpan kekal di mana 3. Hutan tropika Malaysia menjadi menjadi sumber air.Pemeliharaan kawasan tadahan air dikaitkan dengan pemeliharaan kawasan hutan khususnya mengekalkan kawasan hutan melalui Hutan Simpan Kekal. Di dalam RMK-9. Pada masa kini.. Pusat Produk Hutan dan Bukan Hutan juga dirancang untuk ditubuhkan bagi meningkatkan keupayaan pengurusan alam sekitar dan sumber asli. Ia termasuk membangunkan sumber kekayaan yang lestari dari produk hutanseperti produk herba dan ubat-ubatan. khususnya hutan simpan kekal. sumber air semakin berkurangan di beberapa negeri. teras pembangunan hutan ialah pemuliharaan dan penggunaan secara lestari produk hutan dan kawasan tadahan yang diuruskan secara lestari. Sejak kebelakangan ini. kawasan tadahan air mengalami ancaman daripada pemusnahan dan pencerobohan kerana tindakan berkaitan dengan kawasan tadahan air adalah secara 12 . 14. Sistem Persijilan Pengurusan Perhutanan Malaysia (MC&I) akan diperkukuh untuk memantapkan pengurusan hutan secara lestari. Dari segi statistik. kegiatan ekopelancongan dan biopenerokaan. sumber kepelbagaian biologi dan pengimbang suhu daratan. kerajaan juga sedang menyediakan garis panduan khas untuk mengurus kawasan tadahan air secara lebih berkesan dan efisien.21 juta hektar dilindungi sepenuhnya. khususnya pada musim kemarau. jumlah keluasan litupan hutan di Malaysia masih banyak iaitu hampir 60 peratus daripada keluasan tanah atau 19. Di samping pengurusan hutan ini.52 juta hektar. Sehubungan itu.

000 ekar setahun di antara tahun 1966 – 1970 dan kemudian kepada 920. Pemeliharaan kawasan tadahan air memerlukan langkah yang lebih proaktif lagi. 1990 dan 2000) menunjukkan bahawa dari tahun 1960 – 1965. Ini membabitkan perancangan guna tanah (termasuk penggunaan pestisid dan nutrien dalam sektor pertanian). Masalah pencerobohan kawasan tadahan air telah menyebabkan ramai yang meminta kerajaan mewartakan kawasan tadahan air yang ada di negara ini dan memperketatkan undang-undang untuk memastikan kawasan tadahan air ini tidak 13 . Antara langkah pencegahan yang sesuai ialah melaksanakan amalan pengurusan terbaik untuk mengurangkan risiko dan meningkatkan keupayaan sesebuah kawasan tadahan dari segi kuantiti dan kualiti. 1977. Sehingga awal tahun 1980-an.reaktif di mana kerajaan hanya bertindak apabila gejala masalah didapati. pencuri balak dan pemusnah ekosistem hutan.000 ekar setahun antara tahun 1971 – 1976. pengekalan kepelbagaian dan keseimbangan ekosistem. kaedah pengurangan sedimen dan bahan cemar ke sungai. Kadar ini meningkat kepada 280. purata kawasan hutan yang dibalak adalah 160. Penerokaan hutan di Malaysia telah berlaku sejak kurun ke-19 lagi dan menjadi lebih ligat khususnya pada tahun 1970-an. Sudah sampai masanya Malaysia mengeluarkan peruntukan perundangan yang memberikan tindakan mandatori yang lebih berat terhadap penceroboh. 1971.000 ekar setahun. kadar ini mencapai hampir satu juta ekar setahun sebelum menurun sehingga kini. Laporan Ekonomi (1996.

Pengurusan kawasan tadahan air yang cekap memastikan bekalan air berkualiti untuk keperluan masa kini dan generasi akan datang.diganggu atau terjejas. Pengurusan yang cekap ini memastikan kawasan tadahan air bukan sahaja tidak dicerobohi tetapi tidak tercemar oleh bahan-bahan sisa. 14 . Adalah lebih menjimatkan dari sudut ekonomi memastikan kawasan tadahan tidak tercemar daripada memproses sisa bahan cemar ke dalam loji rawatan air.

15 . Kesimpulannya. Namun di sebaliknya. Pemeliharaan kawasan tadahan air juga menjadi tidak kurang pentingnya dalam aspek sosio-ekonomi negara. impak penggunaan hutan yang tidak terkawal boleh membawa kepada kemusnahan alam sekitar yang tidak boleh dikembalikan. hutan juga mempunyai beberapa kepentingan yang berkait secara tidak langsung dengan ekonomi negara. Malaysia meluaskan lagi peranan hutan negara dalam industri biodiversiti negara di mana hutan dijadikan sumber kepada pelbagai bahan-bahan farmaseutikal dan sebagainya untuk meneruskan usaha Malaysia menggunakan sumber-sumber hutan dengan bijak. Namun.4. Di dalam Rancangan Malaysia Kesembilan. hutan merupakan khazanah yang tidak ternilai bagi negara kita dan peranannya menyokong pelbagai aspek kehidupan harus dilihat dalam konteks yang meluas supaya kita dapat memenafaatkan harta berharga ini bukan sahaja di masa ini tetapi untuk generasi akan datang. Hutan sebagai kawasan tadahan air memastikan negara mempunyai bekalan air yang mencukupi dan selamat digunakan bukan sahaja untuk keperluan domestik tetapi keperluan pelbagai perindustrian di negara ini.0 Kesimpulan Hutan Malaysia sememangnya kaya dengan kepelbagaian biologi dan menjadikannya suatu sumber semulajadi yang diteroka secara intensif demi menjana pembangunan di negara ini.

Malaysia: Prevention of Eutrophication. Kesan Pengudaraan ke atas Kualiti Air Reservoir Tropika di Malaysia. Universiti Sains Malaysia. Fatimah Mohd Yusof.com/bernama/v3/bm/news. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. URL: http://geografi. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. J. Hasfryzal Carlo (2000). Classification of Malaysian Rivers.edu.um. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Bernama (21 Disember 2006).gov. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. China. J. Laman http://pkukmweb. Prague. Laporan Ekonomi 1971. Malaysia. Jurnal Engineering Science. Universiti Teknologi Malaysia.my/~ahmad/tugasan/s3_99/chinglin.bernama. (1996). Environmental Management of Lake Kenyir. and Song. Pengurusan Sumber dan Alam Sekitar.my/jaringan/trg/jerebu. BIROTEKS ITM : Shah Alam. (2005). 1: 213-220.htm Terengganu. Laman web: Laporan Ekonomi 1966. Vol:1 Katiman Rostan & Asmah Ahmad (2006). Laporan Ekonomi 1987. 19th-23rd May 1997. Efficiency Control of Particles Removal by Rapid Sand Filters in Treatment Plants Fed with Reservoir Water: A Survey of Different Methods. Penilaian dan Pengurusan Sumber Alam. URL: Clasen.my/persidangan%202007/KertasKerja/haliza. Kertas Kerja Seminar Kesedaran Alam Sekitar Negeri http://www. 16 . Czech Republic.. Phytoplankton Distributions and Their Relationship with the Environment in the Changjiang Estuary. 50: 327-3 Haliza Abdul Rahman (2007). (1997).Bibliografi Abdullah Mohamad Said (1999). ‘Pembalakan Haram Terus http://www.. IAWQ-IWSA Joint Specialist Conferences on Reservoir Management and Water Supply-an Integrated System. Tesis Ph.D Kejuruteraan Awam Hutan Hujan Tropika. Laporan Ekonomi 2000. Malaysia (2000).trglib. X. Pusat Pengajian Sains Kesihatan. Gao. Marine Pollution Buletin. Laporan Ekonomi 1990. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur.php?id=237695 Dipantau’. Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia: Bangi. Jabatan Alam Sekitar.ukm. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur.doc. Laporan Ekonomi 1989.9: 43-48. Perhutanan Mampan di Malaysia: Realiti atau Retorik?.html web: JAS.

us/muslink/forest/htmls/intro_def.fkkksa. Center for International Forestry Research What is forest? From: http://www.state.my/index. lestari’.html 17 . F.utm.museum. Berita Harian.html Zaini Ujang (2007). (Sept. E. 4.il. “Approaches to Sustainable Forest Management”. 1994).Putz. Working Paper No. URL: http://www. ‘Pulihara sungai ikut tabii. 7 Februari 2007.php/Latest-Minda-Lestari/Pulihara-sungai-ikut-tabiilestari.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful