KEPENTINGAN HUTAN HUJAN TROPIKA DAN PEMELIHARAAN KAWASAN TADAHAN AIR

i

..................................0Pemeliharaan Kawasan Tadahan Air.........................................5 2............................................6 2............................................ 15 Bibliografi................1Pengenalan.......11 4......................................................................2Kepentingan dan Kegunaan Hutan Hujan Tropika di Malaysia................................................................................................1Pengenalan.................... 5 2..................................10 3...........................................0Pendahuluan..............................................2Tujuan Kertas Tugasan.................................................................. 1 1............................................. 4 2................................ 1 1........................................................................0Kesimpulan...... 16 ...........3Hutan Sebagai Kawasan Tadahan Air.....................................................0Hutan Hujan Tropika di Malaysia..............................................ISI KANDUNGAN 1...........................................................

burung.1.0 Pendahuluan 1. serangga. amfibia dan mikro organisma yang hidup pada tumbuhan dan tanah di hutan. belukar. reptilia.1 Pengenalan Dunia masa kini semakin ligat mengejar kemajuan dan ketamadunan sehingga alam sekitar telah dipertaruhkan dan kini impak pembangunan menyebabkan bumi kita terancam daripada kepupusan akibat perbuatan manusia sendiri. Isu alam sekitar kini terlalu banyak mengancam sumber hutan kita. kulat. dunia mempunyai liputan hutan yang sangat meluas tetapi pelbagai aktiviti manusia telah menjadikan kebanyakan kawasan di dunia kini kehilangan sumber semulajadi ini. Hutan meliputi lebih daripada 30 peratus muka bumi dan menjadi stor kepada kepelbagaian biologikal di atas daratan dan menjadi tempat tinggal kepada lebih dua-pertiga daripada spesies terestrial yang diketahui di dalam dunia ini. rumput dan tumbuhan herba yang lain serta alga. mamalia. Hutan merupakan suatu ekosistem yang didominasikan oleh pokok dan tumbuhan berkayu. 1 . Ianya adalah habitat semulajadi untuk pokok. Di suatu ketika dahulu.

sejumlah 125.000 ekar terlibat dalam proses 2 . Abdullah (1999) menyatakan bahawa kajian menunjukkan suatu kawasan dengan keluasan hanya 0. memelihara tanah. digunakan untuk tujuan rekreasi. Walaupun hutan merupakan sumber asli yang kaya di negara ini tetapi kewujudannya semakin terancam. mengekalkan kestabilan kitar air. Contohnya. Hutan merupakan anugerah alam yang mempunyai nilai yang sangat besat kerana ia mempunyai pelbagai fungsi kepada manusia. 2000). Usaha kerajaan mewartakan hutan sebagai ‘Hutan Simpan Kekal’ tidak dapat membendung kawasan hutan yang diancam dan terdedah kepada industri perhutanan yang tidak terkawal. lebih kurang 1. Hutan di Malaysia dianggap sebagai antara hutan yang terkaya di dunia disebabkan kepelbagaian biologinya yang besar di mana ia merupakan habitat kepada tidak kurang daripada 7. hutan bertindak sebagai penstabil iklim.000 spesies invertebrata.000 hingga 30. bagi tempoh antara 1971 – 1977. Antara lainnya. mengekalkan kepelbagaian biologi.6 meter dan terdiri daripada 31 genera dan 52 spesies. Oleh itu wajarlah hutan perlu dipelihara dan dilindungi.Hutan merupakan suatu komuniti biologi yang dipenuhi dengan pokokpokok dan tumbuhan berkayu (Abdul Hamid.900 spesies tumbuhan berbunga.4 hektar sahaja mempunyai lebih daripada 200 pokok melebihi diameter 1. pendidikan dan penyelidikan di samping memberikan pelbagai hasil mentah dan bahan makanan.000 spesies vertebrata dan 20.

penerokaan hutan di Tanah Tinggi Lojing di Kelangtan dan pemusnahan hutan di Bukit Cahaya Seri Alam. Contohnya. Kegiatan manusia membuka dan meneroka hutan untuk tujuan industri perhutanan dan pertanian telah menyebabkan ketandusan kawasan hutan. Penggunaan sumber alam daripada hutan ini berkeupayaan merosakkan alam sekitar dan dengan itu memerlukan tahap kesedaran masyarakat yang tinggi untuk bekerjasama memulihara dan memelihara hutan.penghutanan semula tetapi dalam masa yang sama. Katiman dan Asmah (2006) menyatakan bahawa terdapat banyak isu yang timbul daripada pentafsiran. Industri perhutanan di Malaysia merupakan salah satu industri yang aktif dan menyumbang secara signifikan kepada pendapatan negara. Namun demikian. Di 3 . Selangor. Penerokaan dan penggunaan sumber alam yang tidak cekap melalui pembalakan dan penerokaan hutan yang tidak terkawal akan menyebabkan sumber alam sekitar hutan terancam.4 juta ekar daripada kawasan hutan mengalami pembalakan (News Straits Times. Empangan Klau di Pahang dan penyahutanan hutan paya bakau di Selangor berlaku atas desakan ekonomi dan keluasan kawasan sedia ada yang semakin terhad. 30 ogos 1977). Penerokaan hutan di Malaysia biasanya dikaitkan dengan pembalakan hutan. penerokaan. sejumlah 1. penggunaan dan pengurusan sumber hutan hinggalah kepada peringkat menanganinya.

Pengurusan hutan adalah penting untuk memastikan hutan yang lestari kerana ianya akan memberi menafaat bukan sahaja sebagai warisan hasil hutan di masa akan datang tetapi memastikan keadaan alam sekitar yang terpelihara (Putz. 1. 1994). Pengurusan hutan yang baik mengekalkan nilai hutan sebagai sumber balak dan produk hutan yang lain di samping memastikan biodiversiti dan melindungi kawasan tadahan air dan fungsi ekosistem yang lain (Putz. Indonesia. 4 .negara jiran. 1994).2 Tujuan Kertas Tugasan Kertas tugasan ini memberi fokus kepada kepentingan hutan hujan tropika di Malaysia dan perkaitannya dengan usaha pemeliharaan kawasan tadahan air. amalan membakar kawasan hutan untuk membuka kawasan hutan yang luas bagi penanaman pokok kayu kertas akasia dan kelapa sawit menyebabkan bukan sahaja kehilangan kawasan hutan yang kaya dengan kepelbagaian biologikal tetapi menyebabkan masalah alam sekitar iaitu jerebu.

Pada kebiasaannya.0 Hutan Hujan Tropika di Malaysia 2. Pertama: dirian pokok atau tumbuh-tumbuhan yang merupai pokok. Hutan Hujan pula adalah istilah yang digunakan untuk menunjukkan satu komuniti tumbuhan yang padat dengan pokok-pokok yang mempunyai adaptasi terhadap kelembapan di mana ia mempunyai daun-daun yang lebar walaupun saiz daun bukanlah ciri utama dalam pembentukan jenis hutan hujan. struktur hutan hujan terdiri daripada dua atau lebih peringkat pokok-pokok dan tumbuhan renek yang turut berinteraksi bentuk tumbuhan yang lain seperti pepanjat. palma dan episit.2. Kedua: seluruh komuniti tumbuh-tumbuhan dan haiwan yang dikuasai oleh pokok. Perkataan " hutan " biasanya merujuk kepada tiga konsep yang berlainan. Hutan Hujan Tropika pula merujuk kepada jenis-jenis pembentukan tumbuh-tumbuhan yang bebas serta turut ditentukan oleh faktor alam sekeliling 5 . termasuk substrat abiotik dan persekitaran atmosferanya.1 Pengenalan Istilah ‘hutan’ merujuk kepada suatu formasi yang yang dikuasai oleh pokok. Ketiga: seluruh sistem komuniti yang dikuasai oleh pokok yang berfungsi.

Hutan hujan tropika di Malaysia boleh dibahagikan kepada dua kelas iaitu hutan-campuran (mixed forest) dan hutan dominan tunggal (single-dominant forest). Hutan memainkan peranan yang penting dalam menjaga nilai kehidupan alam sejagat. Latin Amerika. Afrika. Contoh hutan campuran adalah seperti hutan Dipterokarpa tanah pamah yang terdiri daripada berbagai famili tumbuhan manakala hutan dominan tunggal adalah seperti hutan dominan tunggal dari spesies kapur ( Dryobalanops aromatica) yang terdapat di Kanching. IndoAustralia dan Asia Selatan. Hutan Hujan Tropika terdapat di Malaysia.2 Kepentingan dan Kegunaan Hutan Hujan Tropika di Malaysia Hutan hujan tropika merupakan suatu khazanah yang amat bernilai kepada semua orang di bumi ini tidak kira di mana jua kita tinggal. Hutan tropika terdapat di zon tropika di antara 23027 Utara dan 23027 Selatan. Ia adalah campuran spesies yang berbeza-beza dari segi komposisi flora dan ia berubah mengikut habitat. Amerika Selatan. 2. Hutan penting bukan sahaja sebagai tanah ladang yang berpotensi tetapi sebagai simpanan balak 6 . Selangor.selain daripada kelembapan. Takrif hutan tropika juga merangkumi lingkungan habitat darat dan habitat separa darat yang luas di zon intertropika.

ia merupakan habitat semulajadi kepada hampir 50% hingga 90% spesies tumbuh-tumbuhan. Adalah dianggarkan bahawa satu hektar tanah hutan hujan tropika di Malaysia mengandungi lebih daripada 180 jenis pokok. Selain itu. bijian. hutan juga merupakan tempat perlindungan semulajadi bagi orang-orang asli di kawasan pedalaman hutan. 200 spesies mamalia. haiwan dan serangga yang terdapat di dunia. Ianya merupakan habitat kepada lebih daripada 8000 spesies flora dan 20000 spesies fauna. pucuk daun dan bahagian pokok lain. 600 spesies burung. Mereka menyara hidup mereka melalui sumber hutan sejak beribu-ribu tahun dahulu. sebagai sumber spesimen biologi yang baharu dan sebagai habitat bagi berbagai variasi flora dan fauna. Hutan hujan tropika meliputi hanya 12% daripada jumlah kawasan dunia. putik bunga. Walau bagaimanapun. Selain dari itu. terdapat lebih daripada 8. 70% daripada kawasannya adalah diliputi oleh hutan hujan tropika.yang boleh dieksploitasi. 115 spesies ular. Kegiatan seharian mereka amat bergantung kepada hutan di mana mereka bukan sahaja 7 . ia juga adalah satu habitat yang sesuai kepada burung-burung yang datang semasa musim sejuk. Di Semenanjung Malaysia sahaja. 80 spesies cicak dan 100 spesies serangga telah direkodkan manakala di Sarawak pula. Hutan membekalkan makanan secara langsung atau tidak langsung kepada haiwan yang memakan buah-buahan.000 spesies tumbuhan berbunga.

Pemusnahan yang berlarutan terhadap hutan akan menyebabkan berkurangnya penukaran karbon dioksida kepada organik karbon di udara. Hutan merupakan tempat asal bagi kebanyakan tanaman makanan manusia dan haiwan. gum ( damar ). kumpulan etnik Bidayuh di Sarawak mnggunakan hutan untuk sumber pendapatan seharian mereka. Pokok-pokok pula berfungsi sebagai pengikat dengan cara mencengkam tanah-tanih dengan akarnya. Selain dari itu. hutan juga merupakan sumber bahan mentah. sarang burung dan keladi untuk dijual di perbandaran sebagai sumber tambahan pendapatan kepada mereka. 8 . Mereka mengumpulkan kebanyakan barang keluaran hutan seperti herba. Contohnya. Peningkatan pemekatan karbon dioksida di udara akan mengakibatkan masalah pemanasan dunia terjadi. Hutan juga bertindak sebagai penutup bumi semulajadi serta melindungi tanah-tanih daripada hakisan air dan angin. Ianya akan mempengaruhi pengurangan kadar gas dan secara tidak langsung mempengaruhi ketebalan lapisan ozon yang terdapat di atmosfera. Selain dari itu.mendapatkan sumber makanan malah untuk mendapatkan pakaian dan tempat perlindungan. hutan juga menjadi penstabil cuaca bumi di mana hampir 70% daripada penawaran oksigen dunia adalah datangnya dari hutan hujan tropika. Kesemua ini dapat memelihara kualiti alam sekitar daripada dicemari dan mencegah kejadiankejadian buruk seperti banjir kilat.

Makanan yang kita guna seharian adalah berasal dari hutan hujan tropika. Tidak dinafikan juga. mempisang (Goniothalamus sp) dan medang (Cinnamomum sp. limau. betik. Tumbuh-tumbuhan seperti halia. Hutan hujan tropika merupakan habitat asal beberapa pokok buah-buahan tempatan seperti manggis. buah pala dan lada juga tumbuh secara liar di hutan hujan tropika pada mulanya. kayu manis.). buah-buahan dan rempah. hutan merupakan tempat simpanan pokok-pokok yang mempunyai nilai-nilai perubatan. Dengan itu.apiculata) sebagai sejenis tonik kesihatan untuk ibu-ibu selepas bersalin. rambutan. Hutan juga merupakan kawasan tadahan air dalam memelihara kualiti alam sekitar dengan menyerap dan menapis air hujan sebelum menyalurkannya ke sungai-sungai. cengkih. vanila. ia dapat memastikan bahawa bekalan air di negara kita tidak terputus sepanjang tahun.). Adalah dianggarkan bahawa satu perempat daripada prekripsi dadah datang daripada tumbuhan yang terdapat di hutan hujan tropika. Begitu juga dengan perubatan tradisional masyarakat Melayu yang mengamalkan meminum air rebusan Tongkat Ali (Eurycoma longifolia dan E. 9 . Selain dari itu. Antaranya termasuklah kopi. lada hitam. pisang . tumbuhan herba yang dikatakan ada nilai perubatannya termasuklah daripada jenis selusuh Fatimah/kacik Fatimah ( Labisia sp. manggo dan nanas. Contohnya ubat anti-Malaria dan kuinin.

Hutan hujan tropka berfungsi sebagai kawasan tadahan yang penting.3 Hutan Sebagai Kawasan Tadahan Air Kawasan Tadahan merupakan suatu kawasan di mana hujan turun dan terkumpul membentuk saliran semulajadi. Dengan ini. Air berkumpul di atas tanah membentuk alur. kawalan hakisan. air hujan akan menyerap ke dalam tanah dan tidak mudah tersejat. Alur-alur ini akan bercantum membentuk anak-anak sungai. Kehadiran akar-akar pokok yang besar dan banyak di hutan membolehkan air hujan yang mengalir di permukaan tanah diserap ke dalam tanah. Kita dapat melihat kejadian tanah runtuh dan banjir kilat di kawasan hutan yang telah digondolkan atau ditebang untuk tujuan pembalakan. Oleh itu.2. Kawasan tadahan hujan mengawal limpahan air yang boleh mengakibatkan banjir kilat. Tumbuh-tumbuhan membantu mengekalkan lembapan dan memperlahankan kadar aliran air. Apabila hujan turun di kawasan tanah tinggi yang dilitupi hutan. ia dapat menghalang hakisan tanah dan mengelak tebing tanah daripada runtuh akibat arus air. Presiden Water Watch Penang mengatakan bahawa hutan sebagai kawasan tadahan air mempunyai banyak faedah termasuklah fungsi ekologi. 10 . Dr. air di kawasan tadahan dapat dikekalkan. perindustrian dan penempatan. kawalan banjir dan kawalan kepelbagaian hayat. Air adalah sumber utama kepada manusia. Chan Ngai Weng.

Namun demikian. Kedudukan Malaysia di kawasan beriklim Khatulistiwa menyebabkan kawasan-kawasan tadahan air di Malaysia mempunyai paras air yang tinggi.Hutan bertindak seperti span besar yang menyerap air di hutan pada musim hujan dan mengalirkannya perlahan-lahan ke dalam anak sungai. masalah bekalan air masa kini menjadi isu hangat dan mendatangkan pelbagai masalah kepada ekonomi negara. kawasan tadahan air di Malaysia mengalami penurunan paras air disebabkan kemarau dan penerokaan hutan yang berleluasa. Kajian yang telah dijalankan menunjukkan bahawa pengaliran air di permukaan di kawasan getah dan kelapa sawit adalah lebih deras berbanding di kawasan berhutan. Contohnya. Kekurangan lapisan hutan telah menyebabkan pengaliran air yang tidak sekata ke Sungai Bakung dan Sungai Air Putih. Seterusnya bertindak sebagai penuras yang menapis air hujan bagi memastikan air bersih dan jernih mengalir ke kawasan tadahan. sedikit sahaja air yang mengalir ke kawasan tadahan Durian Tunggal. terdapat banyak tasik dan sungai yang menjadi sumber bekalan air yang utama. 3. Fungsi yang penting ini tidak dapat diganti oleh oleh tanaman seperti getah dan kelapa sawit.0 Pemeliharaan Kawasan Tadahan Air Di Malaysia. Pada masa kini. 11 . Melaka. Akibatnya. krisis kekurangan air yang berlaku di Melaka pada tahun 1992 adalah disebabkan 80% kawasan tadahan Empangan Durian Tunggal telah ditanam dengan getah dan kelapa sawit.

Di dalam RMK-9. Sistem Persijilan Pengurusan Perhutanan Malaysia (MC&I) akan diperkukuh untuk memantapkan pengurusan hutan secara lestari. kegiatan ekopelancongan dan biopenerokaan. khususnya pada musim kemarau. kerajaan juga sedang menyediakan garis panduan khas untuk mengurus kawasan tadahan air secara lebih berkesan dan efisien. Sejak kebelakangan ini. teras pembangunan hutan ialah pemuliharaan dan penggunaan secara lestari produk hutan dan kawasan tadahan yang diuruskan secara lestari. Dari jumlah itu. jumlah keluasan litupan hutan di Malaysia masih banyak iaitu hampir 60 peratus daripada keluasan tanah atau 19. Di samping pengurusan hutan ini. khususnya hutan simpan kekal. Pusat Produk Hutan dan Bukan Hutan juga dirancang untuk ditubuhkan bagi meningkatkan keupayaan pengurusan alam sekitar dan sumber asli. 14. sumber kepelbagaian biologi dan pengimbang suhu daratan.21 juta hektar dilindungi sepenuhnya. kawasan tadahan air mengalami ancaman daripada pemusnahan dan pencerobohan kerana tindakan berkaitan dengan kawasan tadahan air adalah secara 12 . Hutan tropika Malaysia menjadi menjadi sumber air. Ia termasuk membangunkan sumber kekayaan yang lestari dari produk hutanseperti produk herba dan ubat-ubatan. Sehubungan itu. sumber air semakin berkurangan di beberapa negeri..Pemeliharaan kawasan tadahan air dikaitkan dengan pemeliharaan kawasan hutan khususnya mengekalkan kawasan hutan melalui Hutan Simpan Kekal. Pada masa kini.39 juta diwartakan sebagai rizab hutan simpan kekal di mana 3. Dari segi statistik.52 juta hektar.

1990 dan 2000) menunjukkan bahawa dari tahun 1960 – 1965.000 ekar setahun. Sudah sampai masanya Malaysia mengeluarkan peruntukan perundangan yang memberikan tindakan mandatori yang lebih berat terhadap penceroboh. Penerokaan hutan di Malaysia telah berlaku sejak kurun ke-19 lagi dan menjadi lebih ligat khususnya pada tahun 1970-an. 1977. Masalah pencerobohan kawasan tadahan air telah menyebabkan ramai yang meminta kerajaan mewartakan kawasan tadahan air yang ada di negara ini dan memperketatkan undang-undang untuk memastikan kawasan tadahan air ini tidak 13 . 1971. Kadar ini meningkat kepada 280. Antara langkah pencegahan yang sesuai ialah melaksanakan amalan pengurusan terbaik untuk mengurangkan risiko dan meningkatkan keupayaan sesebuah kawasan tadahan dari segi kuantiti dan kualiti.000 ekar setahun di antara tahun 1966 – 1970 dan kemudian kepada 920. kadar ini mencapai hampir satu juta ekar setahun sebelum menurun sehingga kini. pencuri balak dan pemusnah ekosistem hutan. Ini membabitkan perancangan guna tanah (termasuk penggunaan pestisid dan nutrien dalam sektor pertanian). purata kawasan hutan yang dibalak adalah 160. Pemeliharaan kawasan tadahan air memerlukan langkah yang lebih proaktif lagi. kaedah pengurangan sedimen dan bahan cemar ke sungai.reaktif di mana kerajaan hanya bertindak apabila gejala masalah didapati. Laporan Ekonomi (1996.000 ekar setahun antara tahun 1971 – 1976. pengekalan kepelbagaian dan keseimbangan ekosistem. Sehingga awal tahun 1980-an.

Pengurusan kawasan tadahan air yang cekap memastikan bekalan air berkualiti untuk keperluan masa kini dan generasi akan datang.diganggu atau terjejas. Adalah lebih menjimatkan dari sudut ekonomi memastikan kawasan tadahan tidak tercemar daripada memproses sisa bahan cemar ke dalam loji rawatan air. Pengurusan yang cekap ini memastikan kawasan tadahan air bukan sahaja tidak dicerobohi tetapi tidak tercemar oleh bahan-bahan sisa. 14 .

Namun. Di dalam Rancangan Malaysia Kesembilan. hutan juga mempunyai beberapa kepentingan yang berkait secara tidak langsung dengan ekonomi negara.0 Kesimpulan Hutan Malaysia sememangnya kaya dengan kepelbagaian biologi dan menjadikannya suatu sumber semulajadi yang diteroka secara intensif demi menjana pembangunan di negara ini. Namun di sebaliknya. 15 . hutan merupakan khazanah yang tidak ternilai bagi negara kita dan peranannya menyokong pelbagai aspek kehidupan harus dilihat dalam konteks yang meluas supaya kita dapat memenafaatkan harta berharga ini bukan sahaja di masa ini tetapi untuk generasi akan datang. Malaysia meluaskan lagi peranan hutan negara dalam industri biodiversiti negara di mana hutan dijadikan sumber kepada pelbagai bahan-bahan farmaseutikal dan sebagainya untuk meneruskan usaha Malaysia menggunakan sumber-sumber hutan dengan bijak. Pemeliharaan kawasan tadahan air juga menjadi tidak kurang pentingnya dalam aspek sosio-ekonomi negara. Hutan sebagai kawasan tadahan air memastikan negara mempunyai bekalan air yang mencukupi dan selamat digunakan bukan sahaja untuk keperluan domestik tetapi keperluan pelbagai perindustrian di negara ini. Kesimpulannya.4. impak penggunaan hutan yang tidak terkawal boleh membawa kepada kemusnahan alam sekitar yang tidak boleh dikembalikan.

Malaysia (2000). Pengurusan Sumber dan Alam Sekitar. Prague.trglib. 50: 327-3 Haliza Abdul Rahman (2007).my/jaringan/trg/jerebu. Laporan Ekonomi 1987. Czech Republic. Laman web: Laporan Ekonomi 1966. J. IAWQ-IWSA Joint Specialist Conferences on Reservoir Management and Water Supply-an Integrated System.html web: JAS. Kesan Pengudaraan ke atas Kualiti Air Reservoir Tropika di Malaysia... URL: http://geografi. Efficiency Control of Particles Removal by Rapid Sand Filters in Treatment Plants Fed with Reservoir Water: A Survey of Different Methods. Hasfryzal Carlo (2000). China. and Song. Laporan Ekonomi 1990. BIROTEKS ITM : Shah Alam. Laporan Ekonomi 1989.com/bernama/v3/bm/news. X. Malaysia: Prevention of Eutrophication. J. Environmental Management of Lake Kenyir. Laporan Ekonomi 1971. Fatimah Mohd Yusof.edu. Marine Pollution Buletin. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur.9: 43-48. Laman http://pkukmweb. Laporan Ekonomi 2000. Jurnal Engineering Science. Classification of Malaysian Rivers.gov.my/persidangan%202007/KertasKerja/haliza. Perhutanan Mampan di Malaysia: Realiti atau Retorik?. Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia: Bangi.bernama. Universiti Sains Malaysia. Universiti Teknologi Malaysia.ukm. Malaysia. 19th-23rd May 1997. ‘Pembalakan Haram Terus http://www.doc. Phytoplankton Distributions and Their Relationship with the Environment in the Changjiang Estuary. Bernama (21 Disember 2006). Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Kertas Kerja Seminar Kesedaran Alam Sekitar Negeri http://www. URL: Clasen. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. 16 . Vol:1 Katiman Rostan & Asmah Ahmad (2006). Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Tesis Ph. (2005). (1996). (1997). Pusat Pengajian Sains Kesihatan.D Kejuruteraan Awam Hutan Hujan Tropika.my/~ahmad/tugasan/s3_99/chinglin.Bibliografi Abdullah Mohamad Said (1999).php?id=237695 Dipantau’. 1: 213-220.um. Gao. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Penilaian dan Pengurusan Sumber Alam. Kementerian Kewangan : Kuala Lumpur. Jabatan Alam Sekitar.htm Terengganu.

museum.fkkksa.us/muslink/forest/htmls/intro_def. 1994).state. 4. Working Paper No.html 17 .il. “Approaches to Sustainable Forest Management”. Berita Harian. URL: http://www. lestari’.my/index. Center for International Forestry Research What is forest? From: http://www.php/Latest-Minda-Lestari/Pulihara-sungai-ikut-tabiilestari. 7 Februari 2007.html Zaini Ujang (2007). ‘Pulihara sungai ikut tabii. (Sept.Putz. F.utm. E.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful