Murut adalah istilah yang digunakan oleh beberapa penulis yang merujuk kepada mereka yang tinggal di tanah

tinggi di utara Sarawak dan kawasan pedalaman Sabah. Murut merupakan kaum peribumi kedua terbesar mendiami Sabah (Foong,200:47). Beberapa kajian etimologi telah dijalankan untuk memahami asal „murut‟ berasal daripada perkataan „belud‟ ataupun bukit dalam bahasa Bajau (Rutter,1922:51; Langup,1987:30). Namun, secara logiknya perkataan „murut‟ dan „belud‟ tidak begitu sinonim. Oleh hal yang demikian, St. John pada tahun 1856 telah membuat kesimpulan tentang perkara „Murut‟ adalah membawa makna bukit, iaitu merujuk kepada Gunung Murud yang terletak di Tanah Tinggi Kelabit. Umumnya, Langup (1987:31) merujuk kepada suku kaum yang tinggal di kawasan persekitaran gunung tersebut. Di Sabah kumpulan masyarakat Murut ini tidak seragam kerana mereka mengamalkan bahasa dan adat yang berbeza. Berdasarkan bahasa dan adat inilah yang mengklasifikasikan mereka kepada kumpulan-kumpulan kecil. Pertama dataran tanah rendah seperti Murut Nabai dan Murut Timogon yang mendiami kawasan tanah rata Keningau dan Murut dataran tanah tinggi seperti Tahol, Paluan, Dalit, Sapulut,

Sumambu, Alumbis, Kolor dan Salalir (Pretice, 1972; Appell, 1968 :10-12). Kajian ini berfokus kepada Murut Tahol. Istilah Tagal, Tagol dan Tagul adalah istilah yang digunakan oleh Murut Paluan dan Murut Timugon bagi membezakan identiti mereka yang berasal dari penempatan Sungai Tagul. Namun ada dalam kalangan Murut yang tidak bersetuju dengan istilah “tagal‟ sebaliknya lebih selesa dengan istilah “Tahol‟. Menurut penulisan awal yang dibuat oleh Harrisson,1967 Murut Tahol dikenali sebagai golongan pemburu kepala dan hidup secara nomad serta berkelompok dan telah membuat penempatan di sekitar Lembah Padas. Murut Tahol kebanyakannya tinggal di kawasan barat daya Sabah hingga ke bahagian selatan Kalimantan, Inonesia, Tomani dan Sepitang. Menurut Harrisson (1967:111) , kawasan ini merupakan “Tahol Country”. Mereka tinggal di sekitar sungai Tagol, sungai Sebungali dan sungai saliu. Perkataan “Tahol” merujuk kepada nama sungai yang diduduki iaitu sebagai Tagul. Selain itu, kumpulan ini lebih dikenali kerana kaya dengan pantang larang serta mengamalkan kehidupan secara tradisi sehingga campu tangan North Borneo Chartered Company (NBC). Kedatangan Syarikat (NBC) yang ditubuhkan

pada tahun 1881 telah mengakhiri cara hidup tradisi mereka. Campur tangan pihak British dalam urusan kehidupan mereka seperti pembahagian kawasan penempatan dianggap melanggar adat resam yang telah diamalkan sejak sekian lama sehinggakan telah membangkitkan penentangan terhadap British yang di ketuai olah Antanom bersama pahlawan lain seramai 1000 orang dengan bantuan orang Iban. Antara fokus kedua dalam kajian ini ialah jenis, motif dan corak pada pakaian Murut Tahol. Walau bagaimanapun pakaian kaum Murut Tahol tidak mempunyai beza dengan kumpulan Murut yang lain kerana hanya istilah yang digunakan yang dapat membezakan istilah-istilah tersebut. Sebelum dan pada peringkat kedatangan British, iaitu sekitar tahun 1900-an pakaian suku kaum Murut merupakan satu komposisi pakaian yang mudah. Golongan wanita hanya menutup bahagian badan dari aras pinggang ke bawah dan tidak mengenakan sebarang kain pada bahagian atas badan dari aras pinggang ke bawah dan tidak mengenakan sebarang bahagian dari bawah pusat hingga ke atas lutut. Kebanyakan mereka menghasilkan pakaian daripada kulit kayu. Catatan pengembaraan Whitehead pada tahun 1890-an merujuk kepada pakaian Murut di Tenom seperti yang berikut :

The object of my admiration was a tall handsome Murut, naked all but his lion-cloth or „cawat‟ his hair was long, hanging below the shoulder, his forehead looked higher from the fact that the hair had been shaved of about an inch … .The man were dresses in

the chawat or lion cloth. The women, old and young, wore only one garment, a short petticoat, it is dyed blue and made of native cloth. This completes the costume of a Murut Women, with the exception of curious red jacket that is worn on special

occasions only.
(Whitehead,1893; 1991:68-69)

Perubahan kepada cara berbudaya adalah melalui beberapa tahap, apatah lagi mereka telah sebati dengan budaya peninggalan nenek moyang. Namun begitu, perubahan

caran berpakaian mengalami proses yang lebih cepat apabila kawasan pedalaman dikunjungi oleh pendatang dan pedagang dari kawasan luar. Perasaan malu mula menular ke dalam diri, khususnya golongan wanita untuk tidak mendedahkan anggota badan mereka. Pengaruh daripada luar ini memberi satu input kepada perubahan cara berpakaian suku kaum ini. Pakaian tradisi merujuk kepada set pakaian yang dipakai dalam sesuatu upacara. Pakaian ini boleh merujuk kepada satu set uniform yang menampakkan keseragaman pada setiap orang ketika menghadirkan diri dalam sesuatu upacara atau aktiviti rasmi. Upacara dan aktiviti rasmi ini merujuk kepada upacara perkahwinan, kelahiran, kematian, pesta menuai dan aktiviti lain yang diperlukan oleh kelompok tersebut. Pakaian tradisi ini telah mengalami evolusi dari segi reka bentuk dan aksesori yang diperagakan sejak masyarakat ini mula mengenali erti pakaian rasmi. Seawal tahun 1900-an, segelintir masyarakat ini mula mengenakan pakaian tradisi dalam sesuatu upacara. Hal ini dipaparkan melalui koleksi foto yang diambil oleh penulis Barat seperti Woodley di kawasan Tenom. Pakaian tradisi yang digunakan oleh golongan lelaki dan wanita selepas pertapakan British menampilkan ciri-ciri yang mudah dari segi struktur reka bentuk dan corak. Mereka mula menggunakan kain kapas sepenuhnya, namun ciri-ciri pakaian asasnya, iaitu pemakaian cawat tetap ada, khususnya bagi kaum lelaki.

(Pakaian lelaki dan wanita Murut sekitar tahun 1915. Sumber : Koleksi Woolley ) (Pakaian rasmi Murut semasa menghadiri Tamu Besar Tenom 1965. Sumber : Muzium Murut Tenom ) Kulit kayu menjadi bahan utama suku kaum Murut untuk menghasilkan jaket. Jaket adalah salah satu komponen yang menjadi kepastian dalam pakaian tradisi Murut. Jaket kulit kayu juga dianggap sebagai perisai bagi melindungi badan semasa berlaku peperangan antara kelompok. Ketika upacara menyambut kepulangan pahlawan dari peperangan, penghuni rumah panjang akan mengenakan pakaian serbah lengkap termasuklah jaket kulit kayu. Whitehead (1893:1991:69) menyatakan : In these house I noticed some of the women busy
making back coats. The bark is peeled of a tree in broad strips and ia very united and flexible; it is then hammered all over with a heavy wooden instrument, which has a flat surface on one side cut in deep cross line like a file ;this breaks up the harder tissues of the bark and reduces it to a

very pliant though by no means united texture. Di bahagian kiri dan kanan rusuk disematkan simpulan supaya mudah dipakai atau dibuka. this difficulty is overcome by transverse darning : one of these coats now before me has no fewer than 270 transverse strings on the back alone. Bermula dengan pakaian yang diperbuat sepenuhnya daripada sumber kulit kayu kini telah bertukar kepada pakaian yang diperbuat daripada kain dan baldu yang mudah didapati di pasaran. Keunggulan warna hitam mendasari pakaian serta dengan sulaman motif-motif flora yang berwarna-warni. Berbagai-bagaibagai ornamen yang diperbuat daripada bahan semula jadi dijadikan hiasan untuk menyerlahkan lagi komposisi pada pakaian tradisi wanita Murut. Pakaian wanita Murut disebut sebagai Pinongkoloh merangkumi ( baju Rajah 1. Namun demikian. each thread penetrating the outer surface only. pakaian tradisi moden ini masih menampakkan ciri-ciri pakaian asal masyarakat Murut. Pakaian sebegini tetap digunakan dalam sesuatu upacara adat tertentu sebagai pakaian rasmi. Pakaian tradisi Murut kini telah mengalami banyak perubahan dan pengubahsuaian selaras dengan perkembangan zaman. Pakaian tradisi ini hanya lengkap setelah dihiasi dengan beberapa aksesori dan hiasan manik. and assist to work out a cross pattern for ornamentation. kini terdapat ornamen yang boleh didapati di pasaran. Namun . The bark being full of rents and holes. Tapi tidak mempunyai hanyalah fesyen potongan khas. . Ia sekeping kain yang dilubangkan di bahagian tengah untuk memasukkan kepala.1) yang pendek berlengan dikenali sebagai sampayau dan sarung yang disebut sebagai tapi’. Pakaian wanita Murut mempunyai pelbagai hiasan dan kebanyakan kaum Murut menggunakan pakaian tradisi berwarna hitam.

Sapulu Sinikot Pipirot Rarangkol Tinawak Lalaku Sulou Golong Kalayam Rajah 1 : Aksesori yang digunakan ketika memakai baju pinongkolo (bahagian hadapan) .

1 : Aksesori yang digunakan ketika memakai baju pinongkolo (bahagian belakang) .Sinikot taun Sinikot surai Rarangkol Sampayau Sulou Pipirot Tiniwak Tapi’ Rajah 1.

dan olod. Rarangkol Rarangkol merupakan hiasan di bahagian leher iaitu sebagai rantai yang terdiri daripada bungkas. Sulou Sulou merupakan loket yang berada di belakang rarangkol iaitu di belakang leher dan sulou juga berada di hadapan Tinawak. Golong Hiasan pada tangan ataupun di pergelangan kaki yang terdiri daripada kulit siput laut yang diselangi dengan manik yang disebut golong sulou. aki‟ pangungupu‟. Baju ini di hiasi dengan manik-manik yang cantik dengan motif yang tersendiri.Pakaian dan aksesori pada wanita Murut NAMA Pinongkolo PENERANGAN Baju yang berlengan pendek dan dikenali sebagai sampayau. bulul. Hiasan yang berjuntai di belakang tengah kepala dipanggil Sinikot. Sinikot Surai Hiasan yang berjuntai di kiri dan kanan yang terdiri daripada manik yang disulam menjadi panjang sehingga sampai di bahu wanita yang memakainya. Pipirot Pipirot merupakan rangkaian hiasan pada bahagian pinggang wanita yang diperbuat daripada duit perak yang mempunyai saiz yang sederhana besar dan dipanggil pipirot linggit Salupai Salupai merupakan gelang yang berada di atas kepala. kotos. Baju ini dipasangkan dengan kain sarung yang dipanggil „tapi‟. Tiniwak Tiniwak adalah gabungan beberapa jenis sulaman manik untuk menghiasi bahagian pinggang wanita tersebut dan terdiri daripada kinapalur dan olod yang digabungkan untuk menjadi penghias pada pinggang. Tataun dan sanggul 2 yang berada di tepi kepala dipanggil sinikot surai. Sinikot Sinikot merupakan hiasan kepala. Salupai ini terdiri daripada gabungan manik yang disusun secara melintang dan akan menghasilkan corak pada salupai. .

Gambar 1 : Pinongkolo Bahagian belakang sampayau pinongkolo Bahagian belakang tapi pinongkolo Bahagian hadapan sampayau pinongkolo Bahagian hadapan tapi pinongkolo .

‘sampayau ni dipasangkan dengan kain sarung yang dipanggil tapi’. Hal ini kerana pipirot dianggap sebagai perhiasan yang sangat penting kepada wanita yang memakainya. Tapi’ tidak mempunyai fesyen potongan khas. Namun begitu. pipirot ini juga sebagai perhiasan yang semestinya ada apabila memakai sampayau pinongkolo ini walaupun tapi‟ yang dipakai tidak longgar. Sampayau dan tapi’ ini harus dilengkapi dengan hiasan manik yang mempunyai pelbagai corak yang cantik. Antara aksesori yang digunakan apabila memakai sampayau pinongkolo ini seperti ‘pipirot’ atau lebih dikenali sebagai pipirot linggit. Menurut sumber kajian ini Puan Kamisah Kumalu seorang wanita Murut tulen yang berasal daripada Nabawan pipirot merupakan digunakan oleh wanita murut sebagai tali pinggang kerana pipirot digunakan dibahagian pinggang bagi menahan tapi’ daripada longgar kepada wanita yang memakainya. Ia hanyalah sekeping kain yang berwarna hitam di bahagian kiri dan kanan rusuk disematkan simpulan supaya mudah dipakai dan dibuka. Gambar 2 : Pipirot Linggit .Pinongkolo merupakan pakaian wanita suku kaum Murut (Gambar 1) yang merangkumi baju yang hanya berlengan pendek dan dikenali sebagai „sampayau‟ yang membawa maksud baju.

Contoh salupai seperti dalam gambar 3 Gambar 3 : Salupai . tidak hairanlah sekiranya pelbagai corak Salupai yang dapat dilihat sehingga sekarang. Salupai yang dihasilkan oleh suku kaum ini dalam pelbagai corak atas cita rasa yang disukai oleh wanita yang memakainya. aksesori lain seperti salupai juga digunakan oleh wanita suku kaum Murut. Gabungan manik yang disusun secara melintang akan menghasilkan corak pada salupai tersebut.Selain itu. Oleh itu. Salupai merupakan perhiasan yang diletakkan di atas kepala dan menutupi atas kepala yang diperbuat daripada rangkaian manik kecil dan besar.

hiasan ini biasanya diperbuat daripada sulaman manik. Hiasan ini merupakan gabungan daripada manik bulat yang dikenali sebagai rorongkol pumpung. Gambar 5 :Hiasan yang menghiasi leher disebut rarangkol. Loketnya diperbuat daripada cangkerang laut yang disebut kimo. Gambar 4 : Sinikot Rarangkol juga merupakan hiasan pada bahagian leher. manakala juraian sebelah disebut sinikot surai. Sulou yang biasa digunakan ialah yang diperbuat daripada kimo. iaitu sejenis cengkerang laut atau pasis yang diperbuat daripada tulang babi. . Rarangkol yang menghiasi leher mengandungi beberapa rangkai dan loketnya (sulou) diletakkan pada bahagian belakang badan. Selain itu. iaitu sinikot taun sinikot surai.Sinikot turut digunakan oleh kaum wanita Murut iaitu sebagai hiasan penutup kepala yang merujuk kepada objek yang berjurai yang disangkut pada salupai (Gambar 4). Hiasan ini mengandungi dua set. Bagi sinikot taun. hiasan ini terletak di bahagian belakang dan berjuntai hingga ke bahagian bahu.

Gambar 6 :Penghias pinggang disebut tinawak atau bungkas Selain itu. pembuatan selempang ini menggunakan pipirot ringgit. Kadangkala. Tiniwak adalah gabungan beberapa jenis sulaman manik untuk menghiasi bahagian pinggang seperti kinapalur dan olod yang digabungkan untuk menjadi penghias pada bahagian pinggang.Tiniwak di antara hiasan yang digunakan semasa memakai pinongkolo. Di samping itu. hiasan pada pergelangan kaki dan pergelangan tangan dinamakan Golong ( holong ). Tinawak juga disebut sebagai Bungkas yang diperbuat daripada gabungan sejenis manik kecil berwarna putih. selempang yang diperbuat daripada kulit siput laut yang diselangi dengan manik disebut holong sulou. disulam dan disangkutkan memakainya. pada bahu wanita yang .1 ) iaitu selendang yang diperbuat daripada manik pelbagai warna. Hiasan yang terakhir dinamakan sebagai sulampoi (tidak terdapat pada rajah 1 dan 1.

1 Struktur sampayau . fauna dan geometri. Motif –motif yang diperagakan adalah motif –motif yang diilhamkan daripada elemen flora. bahagian depan. bahagian leher. Pakaian dibentuk daripada gabungan bahagian-bahagian kecil yang terdiri daripada beberapa satah bahagian yang merangkumi bahagian lengan. bahagian pinggang dan bahagian belakang.Motif dan konsep pembentukan corak permukaan sampayau wanita Murut ialah pakaian yang diperagakan oleh golongan wanita Murut adalah baju yang ditenun daripada kapas berwarna hitam dan dihiasi dengan sulaman benang yang beraneka warna. biasanya bahagian depan terdapat satu atau dua satah ( Rajah 1. Pakaian wanita juga dihiasi dengan sulimpuk. Struktur reka bentuk baju terbahagi kepada dua atau tiga satah. Baju wanita Murut menampilkan susunan motif dan corak yang menimbulkan kesan garis berstruktur pada permukaan baju.1 ) Rajah 1. kaki. Gabungan beberapa satah ini menghasilkan bentuk atau fesyen sesebuah pakaian. Struktur reka bentuk baju Murut agak mudah kerana bentuknya hanya berteraskan bentuk segi empat dan bulat. iaitu manik-manik yang beraneka warna. Keseluruhan corak yang terbentuk pada permukaan baju ini dihasilkan melalui teknik sulaman.

3 Simetri .3). motif zigzag dan potong wajik diletakkan di bahagian tengah baju secara memanjang (Rajah 1. hanya motif dominan diletakkan dan disusun dalam tiga keadaan. iaitu zigzag dan potongan wajik boleh dilihat pada keseluruhan baju secara berurutan membentuk satu pusingan. simetri lepas dan motif dominan (Rajah 1.Bahagian satah depan dan belakang baju dihiasi dengan corak. iaitu imbangan simetri. Corak sempadan. Manakala motif-motif disusun secara imbangan simetri antara kiri dan kanan bahagian depan baju. Selain itu. Rajah 1.2) . Imbangan simetri Simetri lepas Motif dominan Rajah 1.2 Komposisi motif Baju wanita Murut tidak memperagakan corak yang jelas.

ayat-ayat (kupu-kupu).6 menunjukkan motif – motif seperti butitin (bintang).6 pula menunjukkan terdapatnya motif berunsur fauna seperti bulu tuou (burung merak ).4 Motif dominan yang bertemakan flora Rajah 1. motif-motif ini disusun secara semetri lepas pada permukaan baju. lawa (labah-labah) dan kalam (tikus). Pemerhatian pada permukaan baju mendapati motif-motif lebih bersifat singular (tersendiri dan tidak bergantung pada motif lain) disusun secara bebas tetapi masih memikirkan komposisi imbangan simetri antara kiri dan kanan bahagian baju. dihasilkan tanpa skema khusus. raun (daun). dan pinansit (cangkuk) kelihatan berselang-seli dengan motif flora yang lain . motif flora mengungguli hiasan pada permukaan sampayau. . Rajah 1. Motif seperti busak (bunga). talantar (tunas) adalah motif-motif yang diambil secara rawak daripada persekitaran. anggagait (kala jangking). selain itu.5 Motif dominan yang bertemakan objek Rajah 1. batol (ulat bulu). lipos (lipas). orou (matahari).Pengkategorian motif dominan pada sempayau pada keseluruhannya. tataun (pokok renek). Rajah 1.

iaitu secara positif dan negatif di atas garisan mendatar.7 (iv dan vi) pula merupakan garis potong wajik dan Rajah 1. susunan positif dan negatif dapat menyerlahkan motif bulan sabit baru terbit.Rajah 1. Tambah lagi.7 (i) merupakan garisan bengkang-bengkok Rajah 1. Rajah 1. Rajah 1.7 (iii) merupakan garis chevron yang dibentuk secara pantulan imej dan disusun secara memanjang mengikut garisan. Rajah 1. Rajah 1. Sementara itu.7 Motif sempadan Motif sempadan juga digunakan sebagai motif dominan dalam menghasilkan corak pada sampayau.7 (ii) yang dibentuk secara pantulan dan seterusnya menghasilkan garis potong wajik. .7 (vii) pula adalah garis separuh bulat yang disusun secara translasi imej.6 Motif dominan yang bertemakan zoomorph Rajah 1.7 (v) ialah garisan bengkang-bengkok.

merah dan hijau dapat menimbulkan kesan kontra pada permukaan warna hitam. iaitu struktur empat garis. Garisan tegak dan lintang dibentuk daripada sulaman benang yang bercirikan motif tulang ikan dan potong wajik ( Rajah 1. Kesemua corak yang digunakan diperbuat daripada manikmanik. dua garis. Ia dihiasi dengan motif seperti iyup-iyup. Rajah 1. fauna dan objek menjadi hiasan pada permukaan baju dan sarung wanita Murut. sinusu atau pinapan. . biru.8 Struktur tapi’ Pengkategorian motif dominan pada tapi’ pula merupakan bersumberkan flora. Penggunaan warna- warna seperti kuning. iaitu butang- butang betawi yang diperbuat daripada tembaga. sulimpok.9 ) diperagakan secara dominan pada permukaan kain menggunakan teknik sulaman dan tampalan. Hiasan motif –motif hiasan ini disusun dalam kedudukan simetri lepas. Kinalingan akan mengeluarkan bunyi apabila pemakainya bergerak.8 ). Motif flora (Rajah 1. Selain itu. Gred dan struktur pada tapi‟ wanita Murut mempunyai struktur yang berbentuk garis lintang dan garis tegak. Motif ini tidak berpaksikan kepada ketepatan geometri sebaiknya dihasilkan secara simetri lepas di atas permukaan. Garisan yang terbentuk daripada teknik jahitan dan sulaman merupakan asas kepada pembentukan motif ini. Terdapat tiga jenis struktur pada kain.Corak dan motif pada tapi‟ pula ialah tapi‟ merupakan kain sarung wanita yang diperbuat daripada tenunan benang kapas. Ia disulam daripada benang dan manik untuk menghasilkan motif bunga-bungaan. Kepanjangan tapi‟ adalah dari aras pinggang hingga ke bawah lutut. tapi‟ juga dihias dengan beberapa biji kinalingan. dan struktur tiga garis.

kupu-kupu (ayat-ayat).11 pula menunjukkan motif-motif yang berunsurkan alam fauna yang digunakan sebagai corak pada kain. bentuk-bentuk potongan wajik dan zigzag seolah-olah menjadi pengiring motif pinansit. Rajah 1.Rajah 1.11 Motif dominan yang bermotifkan zoomorph Motif cangkuk atau pinansit begitu dominan dan sering menghiasi permukaan kain.9 Motif dominan yang bermotifkan flora Rajah 1.10 beberapa bentuk. Rajah 1. kepala naga yang terkenal di Sarawak yang dipanggil sebagai binatol iaitu sejenis ulat besar dan monyet (kala atau basuk). labah-labah (lawa). Tambahan pula. anggip (binatang yang mempunyai sepit). Motif-motif ini diambil daripada ikon bulu merak (tuou). menunjukkan pinansit yang dihasilkan dalam . sinaraman (daun pokok saraman ).10 Motif dominan yang bermotifkan objek Rajah 1.

Pakaian tradisi lelaki Murut .

Gambar 1 : Baju Lalandau Gambar 2 : Batik lumayou . Pakaian ini juga digunakan semasa sesuatu upacara adat dijalankan. Sut ini disebut batik lumayau (Gambar 1). Pakaian tradisi lelaki Murut terdiri daripada 2 jenis iaitu pertama baju lalandau dan kedua baju batik lumayou.Pakaian tradisi lelaki Murut pula terdiri daripada sut kulit kayu pakaian tradisi lelaki Murut yang dipakai oleh seorang pahlawan. Pakaian tradisi moden menggunakan kain kapas sepenuhnya.

Oleh hal yang demikian. Pembuatan lalandau tidak terhad kepada penggunaan bahan kulit kayu sahaja. satu lagi gelang disebut tinurisak. Gambar 3 : Timoh Tinurisak Papakol . Bahagian yang agak penting dan banyak diberikan perhatian adalah bahagian puputul (jaket). aksesori lain seperti timoh. manik dan lainlain. sandaki atau cawat yang pada asalnya menggunakan kulit kayu dan papakol yang merupakan gelang untuk hiasan kaki diperbuat daripada urat rotan polor. iaitu sejenis gelang yang diperbuat daripada akar kayu diletakkan di lokasi bahagian atas lengan. terdapat pelbagai fesyen jaket yang dihiasi dengan motif yang dilukis untuk ditampal menggunakan objek seperti kulit siput. Cara untuk menghasilkan papakol adalah dengan memintal halus dan menghimpunkan urat rotan polor agar menjadi serangkai gelang. Selain itu. dan gelang tangan yang disebut lalaku. Hiasan yang digunakan untuk lalandau ialah bulu burung merak (tuon) aksesori pada bahagian leher adalah sisikot yang diperbuat daripada rangkaian kulit siput dan tulang. Timoh dipercayai mampu memberikan kekebalan kepada pemakainya.Baju Lalandau ( Gambar 1) adalah lalandau yang diperbuat daripada kulit kayu dan dihiasi dengan taring babi hutan. Pada lokasi bahagian atas siku. namun bahan lain juga digunakan seperti anyaman mengkuang dan kain.

.Bulu Tuou Lalandau Sisihot Paputul Tinurisak Timoh lalaku Sandaki Papakol Gambar 3 : Pakaian tradisi lelaki Murut.

Kulit pokok yang biasa digunakan untuk membuat jaket adalah daripada kulit pokok timbangan. Setelah selesai diketuk. Dalam pembuatan jaket. jaket akan dijahit menggunakan benang yang boleh didapati daripada kulit pokok terap hutan ataupun daripada daun pokok nanas. Bahagian dalam kulit pokok. tikalong dan kayu Ipoh (palih). Gambar 5 : Kulit kayu puputul i ii iii iv Gambar 6 : Adaptasi bentuk jaket lelaki . kulit kayu akan dikeringkan dan dipotong.Kayu Pupuntul merupakan sumber utama dalam menghasilkan jaket. Seterusnya. Kulit kayu kemudiannya diketuk menggunakan alat pengetuk sehingga menjadi nipis dan lebar . ukuran saiz kulit mentah yang diperlukan adalah kira-kira dua jengkel. manakala bahagian luarnya yang agak kasar dibuang. proses ini dilakukan sewaktu kulit kayu belum kering. iaitu kaki setengah manakala panjangnya mengikut saiz yang diperlukan. iaitu biasanya pada waktu selepas diambil daripada pokok. iaitu bahagian kulit halus diambil.

Jaket pada Gambar 7 menampilkan ciri-ciri pembuatan yang menarik. Kulit kayu hanya dilipat untuk membentuk bahagian belakang [ Gambar 6 (ii) ] dan depan [ Gambar 6 (i) ] serta diikat pada bahagian sisi. tumbuhan renek dan bentuk bintang. corak pada bahagian depan dihiasi dengan bentuk geometri dan diletakkan secara simetri pada bahagian kiri dan kanan jaket secara pantulan imej. Pada bahagian lengan dibuat bentuk separa bulatan dan bahagian bawah satah depan disambung dengan kulit yang berjuraian. Selain itu. Permukaan kulit kayu menampakkan tekstur benang berbentuk zigzang dan hiasan bijirin. Namun. Struktur reka bentuknya agak muda. Bahagian belakang baju pula diletakkan motif primer iaitu tengkorak dan beberapa sekunder seperti bulan. Kulit kayu kelihatan berlapis dan terdapat struktur daripada benang pada bahagian dalam. bahagian leher baju dihiasi dengan motif berbentuk kelok „s‟ [ Rajah 6 (iv) ]. berbentuk segi empat dan diwarnakan. Pada permukaan depan jaket hanya dihiasi dengan buah-buahan kering dari hutan dan disusun secara teratur manakala pada bahagian dalam jaket dibuat kain pelapik untuk menyerlahkan lagi kehalusan pembuatannya. Gambar 8 : Adaptasi bentuk untuk jaket lelaki .Gambar 7 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Gambar 6 menunjukkan jaket kulit kayu yang telah siap dijahit.

. depan kita nampak”. sekiranya pasis diletakkan pada bahagian pusat. Pembuatannya hanya menggunakan sekeping kulit kayu yang dilipat kepada dua bahagian. Satah kulit pada bahagian belakang jaket lebih lebar dan mampu menutupi bahagian belakang pemakai. Menurut informan. Jaket ini kelihatan lebih mantap. Di samping itu. i ii iii Gambar 9 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Menurut informasi. Pasis (tulang babi) diletakkan tepat pada bahagian pusat. Menurut informan juga “belakang kita tidak nampak. bahagian leher dipotong mengikut potongan „ v „ dan disambung dengan bahagian lengan yang dibentuk secara separa bulatan. ia mampu memberikan kekebalan kepada si pemakai semasa berperang.Cara pembuatan jaket kelihatan mudah (Gambar 8 ). Gambar 9 (ii) adalah bahagian depan jaket yang menampakkan satu panel yang menutup bahagian dada dan dihiasi dengan kulit siput secara memanjang. jaket ini diperbuat daripada kulit babi hutan. Gambar 3 menunjukkan kulit siput menghiasi kedua-dua panel belakang jaket yang disusun dengan bentuk kelok “X’. keras dan sesuai digunakan semasa berperang untuk pertahanan tubuh. senang disumpit.

the letter was of the same material. bahagian kiri dan kanan diikat untuk kelihatan lebih kemas. The former were well padded. so as to protect the wearer‟s neck from poisoned arrows. Kemudian. (Roth. 1896 : 129) i ii iii iv Gambar 10 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Gambar 10 memaparkan teknik pembuatan ang mudah menggunakan kulit kayu yang tebal dan keras. Gambar 11 : Adaptasi bentuk jaket lelaki .The Murut were furnished with war jackets and helmets. and thickly covered over with cowrie shell. Terdapat juga dibentuk “s” [ Gambar 10 (iv) ] dan pada bahagian belakang jaket memaparkan motif seperti motif Gunung Kinabalu. corak yang dilukis juga agak kompleks. Kulit kayu dilipat kepada dua bahagian dan dipotong pada bahagian leher. Pada bahagian depan jaket kelihatan kelok „j‟ yang dibuat secara simetri pantulan imej dan diselangi dengan beberapa motif flora dalam keadaan simetri lepas. Selain itu. with flag hanging. motif kepala dan garis diagonal.

Baju kemeja yang dipanggil batik lumayou ini memaparkan jalinan pada permukaan baju melalui teknik tampalan sulaman dan jahitan. Kulit siput yang disusun membentuk garisan lintang. jahit dan tampal menggunakan bahan-bahan seperti kulit siput. Baju ini menggunakan warna hitam sebagai warna dasar dan reka bentuk yang agak mudah. benang dan bijirin serta manik. Susunan corak dibuat secara simetrikal berdasarkan garis zigzag . meliputi bahagian hadapan jaket sehingga ke belakang. Hal ini demikian kerana kulit ayu digarap dengan begitu halus dan teliti. kerang. motif dominan jaket Murut dibentuk berdasarkan teknik lukis.Jaket pada gambar 11 diperbuat daripada kulit kayu lembut dan tidak berwarna . Pada bahagian bawah coraknya agak kompleks jika dibandingkan dengan bahagian atas.hiasan pada permukaan jaket dibuat secara fizikal. motif kalang aso (naga dan anjing ) mendominasi corak jaket ini. Corak dihasilkan dengan menggunakan pewarna dan warna yang dihasilkan seolah-olah menunjukkan kesan cetak di atas permukaan. Baju tradisi Murut yang kedua ialah batik lumayou. tali. . Sehingga kini baju tradisi moden masyarakat Murut masih menekankan konsep pemakaian cawat. Selain itu. Gambar 12 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Jaket dalam gambar 12 menampilkan kehalusan seni pembuatannya. bahagian dalam jaket pula dilapis menggunakan kain kasa agar si pemakai berasa selesa ketika memakainya. iaitu menggunakan kulit siput yang bersaiz besar dan kecil yang disusun untuk menampakkan corak.

Keseluruhan bahagian hadapan baju dihiasi secara sulam dengan pelbagai motif campuran daripada elemen zoomorph dan flora yang dibuat secara simetri lepas. Sandaki merupakan kain panjang yang diikat pada bahagian pinggang dan dibiarkan berjunaian pada bahagian depan adalah adaptasi moden bagi menggantikan cawat yang diperbuat daripada kulit kayu. Hiasan pada kepala adalah lalandau yang mempunyai dekorasi corak yang sama dengan bahagian baju. putih dan biru serta dihiasi dengan motif sinusu melalui jahitan secara melintang pada bahagian bawah. Lalandau Batik lumayou Sandakai Gambar 13 : Baju tradisi – Batik lumayou Murut .Baju ala kemeja moden ini beraneka ragam hiasan dipakai bersama sandaki untuk menggantikan pemakaian seluar pada bahagian bawah. Sandakai diperbuat daripada kain kapas yang berwarna merah.

berlengan dan mempunyai butang. Gambar 14 (ii) mempamerkan struktur yang mudah. namun bahagian leher dibentuk mengikut potongan “V” secara menirus panjang ke bawah secara tidak mempunyai butang. Baju ini juga menggunakan tali untuk mengetatkan nya. Sementara itu. gambar 14 (iv). bahagian leher dan bahagian lengan dibentuk menggunakan potongan “ V “ serta mempunyai butang dari atas ke bawah yang berbentuk empat segi. Gambar 14 (iii) pula merupakan baju yang mempunyai lengan tetapi tidak mempunyai kolar. i ii iii iv Gambar 14 : Fesyen baju tradisi Murut i ii iii iv v . baju mempunyai kolar separuh.Terdapat beberapa ragam bentuk batik lumayou yang dipaparkan pada gambar 14. Gambar 14 (i) merupakan baju seakan baju kemeja biasa yang mempunyai lengan dan kolar leher. Bahagian depan kolar disediakan tali agar boleh diikat untuk tujuan pengetatan.

Gabungan bahanbahan ini memberi kesan timbulan dan berjalin. . xi dan xiv) pula membentuk bunga dan gambar 15 (xii) membentuk kupu-kupu. iii. x. vii dan xiii) merupakan motif organik yang mempunyai ikon objek daripada alam flora. Gambar 15 (iv hingga vi) membentuk garis zigzag yang biasa dibuat pada bahagian tepi baju.vi vii viii ix x xi xii xiii xiv xv Gambar 15 : Adaptasi motif baju tradisi lelaki Murut Batik lumayou dihias dengan motif-motif yang dihasilkan melalui cantuman. sulaman dan jahitan daripada bahan-bahan seperti manik dan kulit siput. Gambar 15 (I dan xv) dibentuk hasil cantuman kulit siput dan kerang laut manakala gambar 15 (ii.ix. Gambar 15 ( viii.

kebanyakan paparan motif adalah dalam komposisi simetri lepas. Walau bagaimanapun. sisik ikan. manakala bahagian belakang dibuat dalam keadaan komposisi simetri lepas. pakaian tradisi ini menggunakan warna hitam sebagai warna latar dan diperbuat daripada kain kapas. piramid (chevron). potong wajik. Di samping itu. segi tiga. Tambahan lagi. garis lintang yang membentuk „H‟ menggambarkan status wanita sama ada sudah berkahwin atau belum. Motif-motif yang pelbagai ragam kebiasaannya dihimpunkan dalam ruang pada bahagian atas dan bawah grid „H‟. beberapa perkara dapat disimpulkan iaitu. separuh bulat dan bulan terbit. Terdapat banyak motif yang berdasarkan grid garis zigzag. menjurus kepada grid bengkang-bengkok. khususnya pada reka bentuk pakaian. terutamanya pada bahagian satah yang disambung seperti bahagian tegah dan bahagian depan secara memanjang. susunan motif mempengaruhi struktur baju. Menuruti informan. iaitu di antara bahagian dada kiri dan dada kanan. Dua atau lebih garis lintang akan menunjukkan pemakainya sudah berkahwin. Komposisi motif pada baju lelaki adalah dalam keadaan simetri lepas pada semua bahagian. peragaan motif baju lelaki dan wanita diperbuat dalam bentuk garis. Kain sarung wanita Murut mempunyai struktur membentuk susunan motif dalam grid „H‟ pada bahagian depan dan belakang baju. aktiviti jahitan dan sulaman yang menggunakan benang adalah bertujuan untuk menghasilkan corak. reka bentuk an motif-motif yang menghiasi pakaian wanita dan lelaki Murut. Malah.Berdasarkan kupasan dan huraian kepada struktur. Baju wanita kelihatan lebih simetrikal dan terkawal dari segi susunan motif-motif. Pakaian tradisi Murut dihasilkan untuk dipakai ketika menghadiri sesuatu upacara adat. Pakaian ini merupakan pakaian-pakaian yang diperagakan sejak zaman awal kedatangan British dan telah melalui proses transformasi. terutamanya pada bahagian depan. Grid „H‟ ini dibentuk oleh sulaman motif tulang ikan. kebanyakan baju Murut mempunyai struktur yang begitu mudah dan hiasan motif dibuat menggunakan teknik sulaman. Selain itu. jahitan dan tampalan daripada bahan-bahan dari sumbar alam seperti kerang laut. . bahagian rusuk kiri dan kanan secara memanjang dan mengelilingi bahagian leher dan depan lengan. Selain itu.

Terdapat juga motif yang bersumberkan objek seperti pinansit yang dipersembahkan dalam kepelbagaian ragam dan gaya. lawa (labah-labah). Terdapat dua jenis bahan yang digunakan untuk menghasilkan jaket. Selain itu. garis sisik ikan. pakaian wanita dan lelaki Murut mempunyai aksesori dan motif yang tersendiri. batik lumayou dan baju lalandau hendaklah memakai aksesori yang bertepatan dengan baju tradisi yang dipakai.Analisis motif pada bahagian wanita dan lelaki Murut mendapati bahawa kebanyakan motif bersumberkan elemen flora seperti motif binusak. dan kalam (tikus). Hal ini kerana. Kesimpulannya. iaitu daripada kulit kayu dan kulit binatang. lipos (lipas). Terdapat dua jenis bahan yang digunakan ketika sesuatu upacara diadakan atau semasa mereka pergi berperang. garis piramid (chevron). baju jaket lelaki diperbuat daripada kulit babi hutan namun begitu. Oleh itu. Jaket ini diperbuat berdasarkan struktur yang mudah iaitu bentuk segi empat yang kemudiannya dilipat kepada dua bahagian dan dilubangkan pada bahagian kepala. apabila seorang wanita dan seorang lelaki memakai baju tradisi sumpayau pinongkolo. Jahitan juga membentuk motif seperti garis bengkang-bengkok. tataun. peragaan motif juga menjurus kepada elemen flora dan objek. garis separuh bulat dan garis bulan terbit. baju tradisi ini juga telah di adaptasi mengikut peredaran zaman kerana dahulunya . Motif dihasilkan dalam tiga keadaan. tikalong dan kayu Ipoh (palih) saha . raun dan talantar. Namun begitu. baju tradisi Murut haruslah dipakai lengkap agar menampakkan ciri-ciri tradisi Murut dan corak-corak yang terdapat pada baju yang dipakai. Motif tampalan dihasilkan daripada kerang seperti kulit siput yang dijahit untuk membentuk pelbagai corak. Teknik jahitan mudah digunakan bertujuan untuk mengukuhkan struktur bentuk dan dijadikan penghubung antara satah-satah. Jaket kulit kayu lelaki Murut hanya digunakan ketika sesuatu upacara diadakan atau semasa mereka pergi berperang. anggagait(kala jengking). iaitu menjahit. potongan wajik. segi tiga. terdapat beberapa motif yang bersumberkan ciri-ciri zoomorph seperti bulu tuou (burung merak). menyulam. Di samping itu. pada zaman sekarang pembuatan baju ini hanya menggunakan kulit kayu pokok timbangan. bato (ulat). ayat-ayat (kupukupu). mewarnai dan tampalan.

Motif / Tema Deskripsi MOTIF PADA PAKAIAN TRADISIONAL MURUT MOTIF PADA PAKAIAN TRADISIONAL MURUT .

.Pokok renek persepsi terhadap alam melahirkan ikon-ikon bebas yang menggambarkan hutan. Selain pokok-pokok itu. ikon jenis menggambarkan pelbagai tumbuhan pokok renek. Motif / Tema Deskripsi Daun Persepsi terhadap persekitaran juga menghasilkan motif yang menggambarkan pelbagai jenis daun yang boleh dijadikan ubat dan pucuk-pucuk hutan yang boleh dimakan.

pucuk ini dibentuk menyerupai „pinansit‟ yang berasaskan kelok „j‟ dan dihasilkan dalam banyak ragam. Motif Deskripsi Cangkuk Nama lain : Pinansit seperti yang digambarkan banyak menyampaikan ikon kepada objek seperti alat untuk mengambil buah-buahan. Di samping itu. Motif ini berasaskan tema bengkok kepala dan ada juga yang berikonkan mata hantu. Anggip .Motif Deskripsi Pucuk bertunas Pucuk bertunas dijadikan motif utama pada kebanyakan kraf Murut seperti paku pakis dan bunga padi.

Motif Deskripsi Bintang Objek daripada alam semula jadi dijadikan sumber untuk menghiasi pakaian mereka. Objek seperti butitin (bintang) yang mempunyai banyak pecahan dijadikan motif. .Motif Deskripsi Bentuk potong wajik dan garis Potong wajik piramid dalam kelok „V‟ adalah motif-motif sememangnya tradisi banyak yang didapati pada motif –motif dekorasi primitif.

garis zigzag yang pelbagai ragam membentuk garis potong wajik dan garis piramid. Di samping itu. sesetengah yang dihasilkan dengan gaya abstrak. labah-labah. kala jengking dan tikus. Selain itu. Motif Deskripsi Garis zigzag Motif sepadan atau bingkai corak ini dihasilkan untuk mengukuhkan struktur tepi.Motif Motif Deskripsi Deskripsi Motif Zoomorph Terdapat elemen zoomorph daripada persekitaran yang dijadikan hiasan seperti Nama Lain : Angangait Ayat-ayat Tuou Lipos Batol Lawa Kalam bulu burung merak. lipas. kupu-kupu. .

Motif Deskripsi Tulang ikan Motif ini dipengaruhi oleh media yang menghasilkannya. iaitu benang. . motif ini dijadikan struktur motif dan merupakan dominan dalam semua hiasan pada baju.Potong wajik Separa bulat Motif-motif sememangnya seperti ini berpengaruh dan merentasi semua kraf Murut. Tambahan pula. Garisan yang dinamik membentuk ikon tulang ikan.

Ini disebabkan masyarakat Murut sangat menghargai sistem nilai kerendahan hati dan kesetaraan masyarakat. Terdapat juga bentuk bunga hasil cetusan daripada kulit siput. beberapa ragam bunga menggambarkan bunga yang kepelbagaian mempunyai jenis kelopak berasaskan bunga pecah tiga. Dalam masyarakat Murut corak yang menonjol biasanya diletakkan di bahagian belakang pakaian. Penyusunan corak pada pakaian tradisi Murut mempamerkan nilai-nilai budaya yang penting. Dengan cara ini keharmonian dalam masyarakat dipelihara. Di samping itu. bunga pecah empat. bunga pecah lapan dan bunga pecah seribu. Seorang Murut yang baik adalah orang yang tahu bertingkah laku setara dengan orang lain. tempelan Organisasi sosial masyarakat Murut mengutamakan kesamaan dan perkongsian hidup kerana faktor keharmonian dan keseimbangan merupakan faktor utama yang membentuk hubungan mereka dengan alam sekitar. Mereka tidak suka menunjuk-nunjuk dan merupakan satu sikap sombong. . alam roh serta antara mereka sendiri.Motif Deskripsi Bunga-bungaan Motif bunga dipersembahkan dalam hutan kepelbagaian ragam dan gaya.

RUMUSAN .

warnawarna benang seperti merah. Ada kalanya motif yang diperagakan mempunyai saiz yang besar dan sukar untuk mengkategorikan motif-motif dominan dan motif sekunder. sesuai dengan latar warna hitam. menjurus kepada kelopak yang melebihi angka lapan). gaya dan ragam bunga yang dipersembahkan menampilkan banyak kelopak yang bermula dari pecah tiga. putih dan hijau memberikan satu adunan yang kontra. tambah pula. ketigatiga motif ini saling berubah peranannya apabila menghiasi permukaan lain. Di samping itu. cantik dan unik hasil kekreatifan kaum Murut tersebut untuk membuat baju daripada hasil hutan. motif-motif disusun secara simetri lepas. Begitu juga dengan corak pada baju yang dipanggil sumpayau wanita dan lelaki mempunyai corak yang tersendiri dan mempunyai motif yang tersendiri menurut pemahaman kaum Murut itu sendiri. Dari segi komposisi motif dapat dirumuskan bahawa bahagian depan baju. Kepelbagaian ragam dan gaya persembahan motif memberi kesukaran untuk mengkategorikan nama-nama motif secara khusus. kuning. Di samping itu. Terdapat juga motif-motif yang bertindak sebagai struktur baju. Baju wanita dan lelaki Murut mempunyai keunikan yang tersendiri dengan aksesori yang tersendiri yang menarik. Setiap aksesori yang digunakan apabila memakai baju tradisi ini mempunyai nama yang tersendiri dan bahan yang unik bagi menghiasi pemakai baju tersebut.R U M U S A N Penggunaan warna hitam sebagai warna dasar pakaian Murut memberi kesan kontra kepada warna-warna yang digunakan untuk menghasilkan motif. motif dihasilkan secara imbangan simetri antara bahagian kiri dan kanan manakala pada bahagian belakang baju. empat. lapan dan seribu (seribu. iaitu motif yang dihasilkan secara memanjang merentasi bahagian depan dari leher hingga ke bawah di . Penyusunan motif-motif bebas secara simetri lepas pada permukaan baju khususnya dan perubahan saiz tela menyukarkan pengklasifikasian dibuat pada motif-motif pakaian. Bahan-bahan yang digunakan untuk menghiasi baju tradisi ini merupakan bahan yang diperbuat sendiri dengan kreativiti sendiri namun mempunyai motif yang tersendiri.

Tambahan pula. ia merupakan satu identiti pakaian Murut yang menggambarkan status sama ada sudah berkahwin atau belum berkahwin. iaitu benang yang disulam memberi dua fungsi pertama. motif zoomorph merupakan motif kepelbagaian ragam dan seni abstrak. garis segi tiga. pada ruang di antara palang yang membahagikan ruang atas dan bawah „H‟ dihimpunkan kepelbagaian motif. Selain itu. kesan penggunaan bahan. Ikon inilah yang mencetuskan kepelbagaian istilah dalam kalangan Murut.sepanjang posisi butang baju. seperuh bulatan dan garis potong wajik. sulaman untuk mengukuhkan struktur tepi. Penghasilan motif-motif tertier adalah untuk memenuhi ruang permukaan menyebabkan motif-motif ini menjadi satu motif yang wajib dalam pakaian mereka. titik. Kesan daripada aktiviti pengukuhan ini mewujudkan motif-motif seperti zigzag. khususnya pada bahagian bawah. garis piramid. Sesetengah motif juga begitu dominan hingga menampakkan unsur gambar x-ray (satu gambaran yang boleh dilihat secara lut sinar). jelas menunjukkan bahawa baju tradisi kaum Murut mempunyai keunikan yang tersendiri dan kepelbagaian bahan yang digunakan membuatkan baju tradisi ini mempunyai nilai yang tersendiri dan menampakkan ciri-ciri kaum itu sendiri selain menampakkan kecantikan baju itu tersebut. Sementara itu. Perkara yang menarik perhatian adalah reka bentuk pada bahagian kain sarung wanita. Garis melintang dan memanjang yang menguasai permukaan kain pada bahagian depan dan belakang membentuk „H‟ . Pinansit adalah motif yang amat unggul dalam kalangan masyarakat Murut. Motif yang banyak menggunakan istilah ini dihasilkan dalam pelbagai ragam translasi sehingga mencetuskan ikon-ikon lain. iaitu dalam satu motif terdapat beberapa motif kecil yang lain. . Oleh itu.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful