Murut adalah istilah yang digunakan oleh beberapa penulis yang merujuk kepada mereka yang tinggal di tanah

tinggi di utara Sarawak dan kawasan pedalaman Sabah. Murut merupakan kaum peribumi kedua terbesar mendiami Sabah (Foong,200:47). Beberapa kajian etimologi telah dijalankan untuk memahami asal „murut‟ berasal daripada perkataan „belud‟ ataupun bukit dalam bahasa Bajau (Rutter,1922:51; Langup,1987:30). Namun, secara logiknya perkataan „murut‟ dan „belud‟ tidak begitu sinonim. Oleh hal yang demikian, St. John pada tahun 1856 telah membuat kesimpulan tentang perkara „Murut‟ adalah membawa makna bukit, iaitu merujuk kepada Gunung Murud yang terletak di Tanah Tinggi Kelabit. Umumnya, Langup (1987:31) merujuk kepada suku kaum yang tinggal di kawasan persekitaran gunung tersebut. Di Sabah kumpulan masyarakat Murut ini tidak seragam kerana mereka mengamalkan bahasa dan adat yang berbeza. Berdasarkan bahasa dan adat inilah yang mengklasifikasikan mereka kepada kumpulan-kumpulan kecil. Pertama dataran tanah rendah seperti Murut Nabai dan Murut Timogon yang mendiami kawasan tanah rata Keningau dan Murut dataran tanah tinggi seperti Tahol, Paluan, Dalit, Sapulut,

Sumambu, Alumbis, Kolor dan Salalir (Pretice, 1972; Appell, 1968 :10-12). Kajian ini berfokus kepada Murut Tahol. Istilah Tagal, Tagol dan Tagul adalah istilah yang digunakan oleh Murut Paluan dan Murut Timugon bagi membezakan identiti mereka yang berasal dari penempatan Sungai Tagul. Namun ada dalam kalangan Murut yang tidak bersetuju dengan istilah “tagal‟ sebaliknya lebih selesa dengan istilah “Tahol‟. Menurut penulisan awal yang dibuat oleh Harrisson,1967 Murut Tahol dikenali sebagai golongan pemburu kepala dan hidup secara nomad serta berkelompok dan telah membuat penempatan di sekitar Lembah Padas. Murut Tahol kebanyakannya tinggal di kawasan barat daya Sabah hingga ke bahagian selatan Kalimantan, Inonesia, Tomani dan Sepitang. Menurut Harrisson (1967:111) , kawasan ini merupakan “Tahol Country”. Mereka tinggal di sekitar sungai Tagol, sungai Sebungali dan sungai saliu. Perkataan “Tahol” merujuk kepada nama sungai yang diduduki iaitu sebagai Tagul. Selain itu, kumpulan ini lebih dikenali kerana kaya dengan pantang larang serta mengamalkan kehidupan secara tradisi sehingga campu tangan North Borneo Chartered Company (NBC). Kedatangan Syarikat (NBC) yang ditubuhkan

pada tahun 1881 telah mengakhiri cara hidup tradisi mereka. Campur tangan pihak British dalam urusan kehidupan mereka seperti pembahagian kawasan penempatan dianggap melanggar adat resam yang telah diamalkan sejak sekian lama sehinggakan telah membangkitkan penentangan terhadap British yang di ketuai olah Antanom bersama pahlawan lain seramai 1000 orang dengan bantuan orang Iban. Antara fokus kedua dalam kajian ini ialah jenis, motif dan corak pada pakaian Murut Tahol. Walau bagaimanapun pakaian kaum Murut Tahol tidak mempunyai beza dengan kumpulan Murut yang lain kerana hanya istilah yang digunakan yang dapat membezakan istilah-istilah tersebut. Sebelum dan pada peringkat kedatangan British, iaitu sekitar tahun 1900-an pakaian suku kaum Murut merupakan satu komposisi pakaian yang mudah. Golongan wanita hanya menutup bahagian badan dari aras pinggang ke bawah dan tidak mengenakan sebarang kain pada bahagian atas badan dari aras pinggang ke bawah dan tidak mengenakan sebarang bahagian dari bawah pusat hingga ke atas lutut. Kebanyakan mereka menghasilkan pakaian daripada kulit kayu. Catatan pengembaraan Whitehead pada tahun 1890-an merujuk kepada pakaian Murut di Tenom seperti yang berikut :

The object of my admiration was a tall handsome Murut, naked all but his lion-cloth or „cawat‟ his hair was long, hanging below the shoulder, his forehead looked higher from the fact that the hair had been shaved of about an inch … .The man were dresses in

the chawat or lion cloth. The women, old and young, wore only one garment, a short petticoat, it is dyed blue and made of native cloth. This completes the costume of a Murut Women, with the exception of curious red jacket that is worn on special

occasions only.
(Whitehead,1893; 1991:68-69)

Perubahan kepada cara berbudaya adalah melalui beberapa tahap, apatah lagi mereka telah sebati dengan budaya peninggalan nenek moyang. Namun begitu, perubahan

caran berpakaian mengalami proses yang lebih cepat apabila kawasan pedalaman dikunjungi oleh pendatang dan pedagang dari kawasan luar. Perasaan malu mula menular ke dalam diri, khususnya golongan wanita untuk tidak mendedahkan anggota badan mereka. Pengaruh daripada luar ini memberi satu input kepada perubahan cara berpakaian suku kaum ini. Pakaian tradisi merujuk kepada set pakaian yang dipakai dalam sesuatu upacara. Pakaian ini boleh merujuk kepada satu set uniform yang menampakkan keseragaman pada setiap orang ketika menghadirkan diri dalam sesuatu upacara atau aktiviti rasmi. Upacara dan aktiviti rasmi ini merujuk kepada upacara perkahwinan, kelahiran, kematian, pesta menuai dan aktiviti lain yang diperlukan oleh kelompok tersebut. Pakaian tradisi ini telah mengalami evolusi dari segi reka bentuk dan aksesori yang diperagakan sejak masyarakat ini mula mengenali erti pakaian rasmi. Seawal tahun 1900-an, segelintir masyarakat ini mula mengenakan pakaian tradisi dalam sesuatu upacara. Hal ini dipaparkan melalui koleksi foto yang diambil oleh penulis Barat seperti Woodley di kawasan Tenom. Pakaian tradisi yang digunakan oleh golongan lelaki dan wanita selepas pertapakan British menampilkan ciri-ciri yang mudah dari segi struktur reka bentuk dan corak. Mereka mula menggunakan kain kapas sepenuhnya, namun ciri-ciri pakaian asasnya, iaitu pemakaian cawat tetap ada, khususnya bagi kaum lelaki.

(Pakaian lelaki dan wanita Murut sekitar tahun 1915. Sumber : Koleksi Woolley ) (Pakaian rasmi Murut semasa menghadiri Tamu Besar Tenom 1965. Sumber : Muzium Murut Tenom ) Kulit kayu menjadi bahan utama suku kaum Murut untuk menghasilkan jaket. Jaket adalah salah satu komponen yang menjadi kepastian dalam pakaian tradisi Murut. Jaket kulit kayu juga dianggap sebagai perisai bagi melindungi badan semasa berlaku peperangan antara kelompok. Ketika upacara menyambut kepulangan pahlawan dari peperangan, penghuni rumah panjang akan mengenakan pakaian serbah lengkap termasuklah jaket kulit kayu. Whitehead (1893:1991:69) menyatakan : In these house I noticed some of the women busy
making back coats. The bark is peeled of a tree in broad strips and ia very united and flexible; it is then hammered all over with a heavy wooden instrument, which has a flat surface on one side cut in deep cross line like a file ;this breaks up the harder tissues of the bark and reduces it to a

this difficulty is overcome by transverse darning : one of these coats now before me has no fewer than 270 transverse strings on the back alone. Pakaian tradisi Murut kini telah mengalami banyak perubahan dan pengubahsuaian selaras dengan perkembangan zaman. Di bahagian kiri dan kanan rusuk disematkan simpulan supaya mudah dipakai atau dibuka. Pakaian tradisi ini hanya lengkap setelah dihiasi dengan beberapa aksesori dan hiasan manik. . The bark being full of rents and holes.very pliant though by no means united texture. Tapi tidak mempunyai hanyalah fesyen potongan khas. Bermula dengan pakaian yang diperbuat sepenuhnya daripada sumber kulit kayu kini telah bertukar kepada pakaian yang diperbuat daripada kain dan baldu yang mudah didapati di pasaran. Pakaian sebegini tetap digunakan dalam sesuatu upacara adat tertentu sebagai pakaian rasmi. each thread penetrating the outer surface only. Keunggulan warna hitam mendasari pakaian serta dengan sulaman motif-motif flora yang berwarna-warni. Namun . Ia sekeping kain yang dilubangkan di bahagian tengah untuk memasukkan kepala. Namun demikian.1) yang pendek berlengan dikenali sebagai sampayau dan sarung yang disebut sebagai tapi’. Berbagai-bagaibagai ornamen yang diperbuat daripada bahan semula jadi dijadikan hiasan untuk menyerlahkan lagi komposisi pada pakaian tradisi wanita Murut. Pakaian wanita Murut mempunyai pelbagai hiasan dan kebanyakan kaum Murut menggunakan pakaian tradisi berwarna hitam. and assist to work out a cross pattern for ornamentation. pakaian tradisi moden ini masih menampakkan ciri-ciri pakaian asal masyarakat Murut. kini terdapat ornamen yang boleh didapati di pasaran. Pakaian wanita Murut disebut sebagai Pinongkoloh merangkumi ( baju Rajah 1.

Sapulu Sinikot Pipirot Rarangkol Tinawak Lalaku Sulou Golong Kalayam Rajah 1 : Aksesori yang digunakan ketika memakai baju pinongkolo (bahagian hadapan) .

Sinikot taun Sinikot surai Rarangkol Sampayau Sulou Pipirot Tiniwak Tapi’ Rajah 1.1 : Aksesori yang digunakan ketika memakai baju pinongkolo (bahagian belakang) .

Baju ini di hiasi dengan manik-manik yang cantik dengan motif yang tersendiri. Sinikot Surai Hiasan yang berjuntai di kiri dan kanan yang terdiri daripada manik yang disulam menjadi panjang sehingga sampai di bahu wanita yang memakainya. dan olod. . Tataun dan sanggul 2 yang berada di tepi kepala dipanggil sinikot surai. Baju ini dipasangkan dengan kain sarung yang dipanggil „tapi‟. Tiniwak Tiniwak adalah gabungan beberapa jenis sulaman manik untuk menghiasi bahagian pinggang wanita tersebut dan terdiri daripada kinapalur dan olod yang digabungkan untuk menjadi penghias pada pinggang. Sinikot Sinikot merupakan hiasan kepala. aki‟ pangungupu‟. Hiasan yang berjuntai di belakang tengah kepala dipanggil Sinikot. Rarangkol Rarangkol merupakan hiasan di bahagian leher iaitu sebagai rantai yang terdiri daripada bungkas. Salupai ini terdiri daripada gabungan manik yang disusun secara melintang dan akan menghasilkan corak pada salupai. Sulou Sulou merupakan loket yang berada di belakang rarangkol iaitu di belakang leher dan sulou juga berada di hadapan Tinawak.Pakaian dan aksesori pada wanita Murut NAMA Pinongkolo PENERANGAN Baju yang berlengan pendek dan dikenali sebagai sampayau. kotos. bulul. Golong Hiasan pada tangan ataupun di pergelangan kaki yang terdiri daripada kulit siput laut yang diselangi dengan manik yang disebut golong sulou. Pipirot Pipirot merupakan rangkaian hiasan pada bahagian pinggang wanita yang diperbuat daripada duit perak yang mempunyai saiz yang sederhana besar dan dipanggil pipirot linggit Salupai Salupai merupakan gelang yang berada di atas kepala.

Gambar 1 : Pinongkolo Bahagian belakang sampayau pinongkolo Bahagian belakang tapi pinongkolo Bahagian hadapan sampayau pinongkolo Bahagian hadapan tapi pinongkolo .

Ia hanyalah sekeping kain yang berwarna hitam di bahagian kiri dan kanan rusuk disematkan simpulan supaya mudah dipakai dan dibuka. ‘sampayau ni dipasangkan dengan kain sarung yang dipanggil tapi’. Gambar 2 : Pipirot Linggit . Tapi’ tidak mempunyai fesyen potongan khas. pipirot ini juga sebagai perhiasan yang semestinya ada apabila memakai sampayau pinongkolo ini walaupun tapi‟ yang dipakai tidak longgar. Antara aksesori yang digunakan apabila memakai sampayau pinongkolo ini seperti ‘pipirot’ atau lebih dikenali sebagai pipirot linggit. Menurut sumber kajian ini Puan Kamisah Kumalu seorang wanita Murut tulen yang berasal daripada Nabawan pipirot merupakan digunakan oleh wanita murut sebagai tali pinggang kerana pipirot digunakan dibahagian pinggang bagi menahan tapi’ daripada longgar kepada wanita yang memakainya. Namun begitu. Sampayau dan tapi’ ini harus dilengkapi dengan hiasan manik yang mempunyai pelbagai corak yang cantik.Pinongkolo merupakan pakaian wanita suku kaum Murut (Gambar 1) yang merangkumi baju yang hanya berlengan pendek dan dikenali sebagai „sampayau‟ yang membawa maksud baju. Hal ini kerana pipirot dianggap sebagai perhiasan yang sangat penting kepada wanita yang memakainya.

tidak hairanlah sekiranya pelbagai corak Salupai yang dapat dilihat sehingga sekarang. Salupai merupakan perhiasan yang diletakkan di atas kepala dan menutupi atas kepala yang diperbuat daripada rangkaian manik kecil dan besar.Selain itu. Oleh itu. Contoh salupai seperti dalam gambar 3 Gambar 3 : Salupai . Salupai yang dihasilkan oleh suku kaum ini dalam pelbagai corak atas cita rasa yang disukai oleh wanita yang memakainya. Gabungan manik yang disusun secara melintang akan menghasilkan corak pada salupai tersebut. aksesori lain seperti salupai juga digunakan oleh wanita suku kaum Murut.

Sulou yang biasa digunakan ialah yang diperbuat daripada kimo.Sinikot turut digunakan oleh kaum wanita Murut iaitu sebagai hiasan penutup kepala yang merujuk kepada objek yang berjurai yang disangkut pada salupai (Gambar 4). Bagi sinikot taun. Hiasan ini merupakan gabungan daripada manik bulat yang dikenali sebagai rorongkol pumpung. Rarangkol yang menghiasi leher mengandungi beberapa rangkai dan loketnya (sulou) diletakkan pada bahagian belakang badan. Loketnya diperbuat daripada cangkerang laut yang disebut kimo. Gambar 5 :Hiasan yang menghiasi leher disebut rarangkol. . hiasan ini biasanya diperbuat daripada sulaman manik. manakala juraian sebelah disebut sinikot surai. hiasan ini terletak di bahagian belakang dan berjuntai hingga ke bahagian bahu. iaitu sinikot taun sinikot surai. Selain itu. iaitu sejenis cengkerang laut atau pasis yang diperbuat daripada tulang babi. Hiasan ini mengandungi dua set. Gambar 4 : Sinikot Rarangkol juga merupakan hiasan pada bahagian leher.

Hiasan yang terakhir dinamakan sebagai sulampoi (tidak terdapat pada rajah 1 dan 1.Tiniwak di antara hiasan yang digunakan semasa memakai pinongkolo. disulam dan disangkutkan memakainya. Kadangkala. Gambar 6 :Penghias pinggang disebut tinawak atau bungkas Selain itu. Tiniwak adalah gabungan beberapa jenis sulaman manik untuk menghiasi bahagian pinggang seperti kinapalur dan olod yang digabungkan untuk menjadi penghias pada bahagian pinggang. hiasan pada pergelangan kaki dan pergelangan tangan dinamakan Golong ( holong ). pembuatan selempang ini menggunakan pipirot ringgit.1 ) iaitu selendang yang diperbuat daripada manik pelbagai warna. Tinawak juga disebut sebagai Bungkas yang diperbuat daripada gabungan sejenis manik kecil berwarna putih. pada bahu wanita yang . selempang yang diperbuat daripada kulit siput laut yang diselangi dengan manik disebut holong sulou. Di samping itu.

Motif dan konsep pembentukan corak permukaan sampayau wanita Murut ialah pakaian yang diperagakan oleh golongan wanita Murut adalah baju yang ditenun daripada kapas berwarna hitam dan dihiasi dengan sulaman benang yang beraneka warna. Gabungan beberapa satah ini menghasilkan bentuk atau fesyen sesebuah pakaian. Keseluruhan corak yang terbentuk pada permukaan baju ini dihasilkan melalui teknik sulaman. Baju wanita Murut menampilkan susunan motif dan corak yang menimbulkan kesan garis berstruktur pada permukaan baju.1 ) Rajah 1. Pakaian wanita juga dihiasi dengan sulimpuk. Motif –motif yang diperagakan adalah motif –motif yang diilhamkan daripada elemen flora. Pakaian dibentuk daripada gabungan bahagian-bahagian kecil yang terdiri daripada beberapa satah bahagian yang merangkumi bahagian lengan. bahagian depan. Struktur reka bentuk baju Murut agak mudah kerana bentuknya hanya berteraskan bentuk segi empat dan bulat. Struktur reka bentuk baju terbahagi kepada dua atau tiga satah. iaitu manik-manik yang beraneka warna. biasanya bahagian depan terdapat satu atau dua satah ( Rajah 1. bahagian leher.1 Struktur sampayau . bahagian pinggang dan bahagian belakang. fauna dan geometri. kaki.

hanya motif dominan diletakkan dan disusun dalam tiga keadaan. Rajah 1.Bahagian satah depan dan belakang baju dihiasi dengan corak. iaitu zigzag dan potongan wajik boleh dilihat pada keseluruhan baju secara berurutan membentuk satu pusingan. Corak sempadan. Manakala motif-motif disusun secara imbangan simetri antara kiri dan kanan bahagian depan baju. simetri lepas dan motif dominan (Rajah 1. Imbangan simetri Simetri lepas Motif dominan Rajah 1. iaitu imbangan simetri. Selain itu.3).2 Komposisi motif Baju wanita Murut tidak memperagakan corak yang jelas. motif zigzag dan potong wajik diletakkan di bahagian tengah baju secara memanjang (Rajah 1.3 Simetri .2) .

4 Motif dominan yang bertemakan flora Rajah 1. dihasilkan tanpa skema khusus. batol (ulat bulu). lawa (labah-labah) dan kalam (tikus). . lipos (lipas). anggagait (kala jangking). motif flora mengungguli hiasan pada permukaan sampayau. Pemerhatian pada permukaan baju mendapati motif-motif lebih bersifat singular (tersendiri dan tidak bergantung pada motif lain) disusun secara bebas tetapi masih memikirkan komposisi imbangan simetri antara kiri dan kanan bahagian baju.5 Motif dominan yang bertemakan objek Rajah 1. Rajah 1. motif-motif ini disusun secara semetri lepas pada permukaan baju.6 menunjukkan motif – motif seperti butitin (bintang). ayat-ayat (kupu-kupu). Rajah 1. selain itu. talantar (tunas) adalah motif-motif yang diambil secara rawak daripada persekitaran.6 pula menunjukkan terdapatnya motif berunsur fauna seperti bulu tuou (burung merak ). raun (daun). orou (matahari). tataun (pokok renek). dan pinansit (cangkuk) kelihatan berselang-seli dengan motif flora yang lain .Pengkategorian motif dominan pada sempayau pada keseluruhannya. Motif seperti busak (bunga).

Sementara itu. Rajah 1. Rajah 1. Rajah 1.Rajah 1.7 (iv dan vi) pula merupakan garis potong wajik dan Rajah 1. . Rajah 1.7 (vii) pula adalah garis separuh bulat yang disusun secara translasi imej.7 Motif sempadan Motif sempadan juga digunakan sebagai motif dominan dalam menghasilkan corak pada sampayau.7 (ii) yang dibentuk secara pantulan dan seterusnya menghasilkan garis potong wajik.6 Motif dominan yang bertemakan zoomorph Rajah 1.7 (i) merupakan garisan bengkang-bengkok Rajah 1. Tambah lagi.7 (iii) merupakan garis chevron yang dibentuk secara pantulan imej dan disusun secara memanjang mengikut garisan. iaitu secara positif dan negatif di atas garisan mendatar. susunan positif dan negatif dapat menyerlahkan motif bulan sabit baru terbit.7 (v) ialah garisan bengkang-bengkok.

dan struktur tiga garis. fauna dan objek menjadi hiasan pada permukaan baju dan sarung wanita Murut. sinusu atau pinapan. Rajah 1. Terdapat tiga jenis struktur pada kain. Hiasan motif –motif hiasan ini disusun dalam kedudukan simetri lepas. sulimpok. Ia disulam daripada benang dan manik untuk menghasilkan motif bunga-bungaan. Selain itu. Kesemua corak yang digunakan diperbuat daripada manikmanik. Kepanjangan tapi‟ adalah dari aras pinggang hingga ke bawah lutut. tapi‟ juga dihias dengan beberapa biji kinalingan.8 ). Gred dan struktur pada tapi‟ wanita Murut mempunyai struktur yang berbentuk garis lintang dan garis tegak. iaitu butang- butang betawi yang diperbuat daripada tembaga. merah dan hijau dapat menimbulkan kesan kontra pada permukaan warna hitam. biru. Ia dihiasi dengan motif seperti iyup-iyup. Motif flora (Rajah 1. dua garis.8 Struktur tapi’ Pengkategorian motif dominan pada tapi’ pula merupakan bersumberkan flora. Garisan yang terbentuk daripada teknik jahitan dan sulaman merupakan asas kepada pembentukan motif ini.Corak dan motif pada tapi‟ pula ialah tapi‟ merupakan kain sarung wanita yang diperbuat daripada tenunan benang kapas. Garisan tegak dan lintang dibentuk daripada sulaman benang yang bercirikan motif tulang ikan dan potong wajik ( Rajah 1.9 ) diperagakan secara dominan pada permukaan kain menggunakan teknik sulaman dan tampalan. Penggunaan warna- warna seperti kuning. Kinalingan akan mengeluarkan bunyi apabila pemakainya bergerak. iaitu struktur empat garis. . Motif ini tidak berpaksikan kepada ketepatan geometri sebaiknya dihasilkan secara simetri lepas di atas permukaan.

10 beberapa bentuk.10 Motif dominan yang bermotifkan objek Rajah 1.11 pula menunjukkan motif-motif yang berunsurkan alam fauna yang digunakan sebagai corak pada kain.Rajah 1. labah-labah (lawa).9 Motif dominan yang bermotifkan flora Rajah 1. menunjukkan pinansit yang dihasilkan dalam . Tambahan pula. kepala naga yang terkenal di Sarawak yang dipanggil sebagai binatol iaitu sejenis ulat besar dan monyet (kala atau basuk). bentuk-bentuk potongan wajik dan zigzag seolah-olah menjadi pengiring motif pinansit. Rajah 1. kupu-kupu (ayat-ayat). anggip (binatang yang mempunyai sepit). Motif-motif ini diambil daripada ikon bulu merak (tuou).11 Motif dominan yang bermotifkan zoomorph Motif cangkuk atau pinansit begitu dominan dan sering menghiasi permukaan kain. Rajah 1. sinaraman (daun pokok saraman ).

Pakaian tradisi lelaki Murut .

Gambar 1 : Baju Lalandau Gambar 2 : Batik lumayou .Pakaian tradisi lelaki Murut pula terdiri daripada sut kulit kayu pakaian tradisi lelaki Murut yang dipakai oleh seorang pahlawan. Pakaian tradisi moden menggunakan kain kapas sepenuhnya. Pakaian tradisi lelaki Murut terdiri daripada 2 jenis iaitu pertama baju lalandau dan kedua baju batik lumayou. Pakaian ini juga digunakan semasa sesuatu upacara adat dijalankan. Sut ini disebut batik lumayau (Gambar 1).

Selain itu. iaitu sejenis gelang yang diperbuat daripada akar kayu diletakkan di lokasi bahagian atas lengan. Pembuatan lalandau tidak terhad kepada penggunaan bahan kulit kayu sahaja. aksesori lain seperti timoh. Timoh dipercayai mampu memberikan kekebalan kepada pemakainya. namun bahan lain juga digunakan seperti anyaman mengkuang dan kain. terdapat pelbagai fesyen jaket yang dihiasi dengan motif yang dilukis untuk ditampal menggunakan objek seperti kulit siput. Cara untuk menghasilkan papakol adalah dengan memintal halus dan menghimpunkan urat rotan polor agar menjadi serangkai gelang. Gambar 3 : Timoh Tinurisak Papakol . Bahagian yang agak penting dan banyak diberikan perhatian adalah bahagian puputul (jaket).Baju Lalandau ( Gambar 1) adalah lalandau yang diperbuat daripada kulit kayu dan dihiasi dengan taring babi hutan. Pada lokasi bahagian atas siku. sandaki atau cawat yang pada asalnya menggunakan kulit kayu dan papakol yang merupakan gelang untuk hiasan kaki diperbuat daripada urat rotan polor. satu lagi gelang disebut tinurisak. dan gelang tangan yang disebut lalaku. Oleh hal yang demikian. manik dan lainlain. Hiasan yang digunakan untuk lalandau ialah bulu burung merak (tuon) aksesori pada bahagian leher adalah sisikot yang diperbuat daripada rangkaian kulit siput dan tulang.

Bulu Tuou Lalandau Sisihot Paputul Tinurisak Timoh lalaku Sandaki Papakol Gambar 3 : Pakaian tradisi lelaki Murut. .

manakala bahagian luarnya yang agak kasar dibuang. Seterusnya. Setelah selesai diketuk. iaitu biasanya pada waktu selepas diambil daripada pokok. kulit kayu akan dikeringkan dan dipotong. Kulit kayu kemudiannya diketuk menggunakan alat pengetuk sehingga menjadi nipis dan lebar . ukuran saiz kulit mentah yang diperlukan adalah kira-kira dua jengkel. Gambar 5 : Kulit kayu puputul i ii iii iv Gambar 6 : Adaptasi bentuk jaket lelaki . Bahagian dalam kulit pokok.Kayu Pupuntul merupakan sumber utama dalam menghasilkan jaket. iaitu kaki setengah manakala panjangnya mengikut saiz yang diperlukan. tikalong dan kayu Ipoh (palih). Kulit pokok yang biasa digunakan untuk membuat jaket adalah daripada kulit pokok timbangan. proses ini dilakukan sewaktu kulit kayu belum kering. Dalam pembuatan jaket. jaket akan dijahit menggunakan benang yang boleh didapati daripada kulit pokok terap hutan ataupun daripada daun pokok nanas. iaitu bahagian kulit halus diambil.

Gambar 7 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Gambar 6 menunjukkan jaket kulit kayu yang telah siap dijahit. Bahagian belakang baju pula diletakkan motif primer iaitu tengkorak dan beberapa sekunder seperti bulan. tumbuhan renek dan bentuk bintang. Struktur reka bentuknya agak muda. Namun. bahagian leher baju dihiasi dengan motif berbentuk kelok „s‟ [ Rajah 6 (iv) ]. Gambar 8 : Adaptasi bentuk untuk jaket lelaki . Selain itu. Pada bahagian lengan dibuat bentuk separa bulatan dan bahagian bawah satah depan disambung dengan kulit yang berjuraian. Kulit kayu hanya dilipat untuk membentuk bahagian belakang [ Gambar 6 (ii) ] dan depan [ Gambar 6 (i) ] serta diikat pada bahagian sisi. Permukaan kulit kayu menampakkan tekstur benang berbentuk zigzang dan hiasan bijirin. corak pada bahagian depan dihiasi dengan bentuk geometri dan diletakkan secara simetri pada bahagian kiri dan kanan jaket secara pantulan imej. Jaket pada Gambar 7 menampilkan ciri-ciri pembuatan yang menarik. Pada permukaan depan jaket hanya dihiasi dengan buah-buahan kering dari hutan dan disusun secara teratur manakala pada bahagian dalam jaket dibuat kain pelapik untuk menyerlahkan lagi kehalusan pembuatannya. berbentuk segi empat dan diwarnakan. Kulit kayu kelihatan berlapis dan terdapat struktur daripada benang pada bahagian dalam.

ia mampu memberikan kekebalan kepada si pemakai semasa berperang. depan kita nampak”. keras dan sesuai digunakan semasa berperang untuk pertahanan tubuh. Menurut informan. bahagian leher dipotong mengikut potongan „ v „ dan disambung dengan bahagian lengan yang dibentuk secara separa bulatan. Pasis (tulang babi) diletakkan tepat pada bahagian pusat. .Cara pembuatan jaket kelihatan mudah (Gambar 8 ). Jaket ini kelihatan lebih mantap. jaket ini diperbuat daripada kulit babi hutan. Gambar 9 (ii) adalah bahagian depan jaket yang menampakkan satu panel yang menutup bahagian dada dan dihiasi dengan kulit siput secara memanjang. senang disumpit. Satah kulit pada bahagian belakang jaket lebih lebar dan mampu menutupi bahagian belakang pemakai. Di samping itu. i ii iii Gambar 9 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Menurut informasi. Pembuatannya hanya menggunakan sekeping kulit kayu yang dilipat kepada dua bahagian. Menurut informan juga “belakang kita tidak nampak. sekiranya pasis diletakkan pada bahagian pusat. Gambar 3 menunjukkan kulit siput menghiasi kedua-dua panel belakang jaket yang disusun dengan bentuk kelok “X’.

1896 : 129) i ii iii iv Gambar 10 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Gambar 10 memaparkan teknik pembuatan ang mudah menggunakan kulit kayu yang tebal dan keras. with flag hanging. Selain itu. Terdapat juga dibentuk “s” [ Gambar 10 (iv) ] dan pada bahagian belakang jaket memaparkan motif seperti motif Gunung Kinabalu. motif kepala dan garis diagonal. Kulit kayu dilipat kepada dua bahagian dan dipotong pada bahagian leher. Pada bahagian depan jaket kelihatan kelok „j‟ yang dibuat secara simetri pantulan imej dan diselangi dengan beberapa motif flora dalam keadaan simetri lepas.The Murut were furnished with war jackets and helmets. Gambar 11 : Adaptasi bentuk jaket lelaki . Kemudian. bahagian kiri dan kanan diikat untuk kelihatan lebih kemas. The former were well padded. and thickly covered over with cowrie shell. the letter was of the same material. so as to protect the wearer‟s neck from poisoned arrows. (Roth. corak yang dilukis juga agak kompleks.

kerang. Gambar 12 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Jaket dalam gambar 12 menampilkan kehalusan seni pembuatannya. . Kulit siput yang disusun membentuk garisan lintang. benang dan bijirin serta manik. iaitu menggunakan kulit siput yang bersaiz besar dan kecil yang disusun untuk menampakkan corak. Sehingga kini baju tradisi moden masyarakat Murut masih menekankan konsep pemakaian cawat. Hal ini demikian kerana kulit ayu digarap dengan begitu halus dan teliti. tali. motif kalang aso (naga dan anjing ) mendominasi corak jaket ini. Pada bahagian bawah coraknya agak kompleks jika dibandingkan dengan bahagian atas. meliputi bahagian hadapan jaket sehingga ke belakang.hiasan pada permukaan jaket dibuat secara fizikal. Susunan corak dibuat secara simetrikal berdasarkan garis zigzag . Baju kemeja yang dipanggil batik lumayou ini memaparkan jalinan pada permukaan baju melalui teknik tampalan sulaman dan jahitan. Corak dihasilkan dengan menggunakan pewarna dan warna yang dihasilkan seolah-olah menunjukkan kesan cetak di atas permukaan. bahagian dalam jaket pula dilapis menggunakan kain kasa agar si pemakai berasa selesa ketika memakainya. Baju tradisi Murut yang kedua ialah batik lumayou. Selain itu. motif dominan jaket Murut dibentuk berdasarkan teknik lukis.Jaket pada gambar 11 diperbuat daripada kulit kayu lembut dan tidak berwarna . Baju ini menggunakan warna hitam sebagai warna dasar dan reka bentuk yang agak mudah. jahit dan tampal menggunakan bahan-bahan seperti kulit siput.

Hiasan pada kepala adalah lalandau yang mempunyai dekorasi corak yang sama dengan bahagian baju. Sandaki merupakan kain panjang yang diikat pada bahagian pinggang dan dibiarkan berjunaian pada bahagian depan adalah adaptasi moden bagi menggantikan cawat yang diperbuat daripada kulit kayu. putih dan biru serta dihiasi dengan motif sinusu melalui jahitan secara melintang pada bahagian bawah. Sandakai diperbuat daripada kain kapas yang berwarna merah. Lalandau Batik lumayou Sandakai Gambar 13 : Baju tradisi – Batik lumayou Murut . Keseluruhan bahagian hadapan baju dihiasi secara sulam dengan pelbagai motif campuran daripada elemen zoomorph dan flora yang dibuat secara simetri lepas.Baju ala kemeja moden ini beraneka ragam hiasan dipakai bersama sandaki untuk menggantikan pemakaian seluar pada bahagian bawah.

Gambar 14 (ii) mempamerkan struktur yang mudah.Terdapat beberapa ragam bentuk batik lumayou yang dipaparkan pada gambar 14. berlengan dan mempunyai butang. i ii iii iv Gambar 14 : Fesyen baju tradisi Murut i ii iii iv v . namun bahagian leher dibentuk mengikut potongan “V” secara menirus panjang ke bawah secara tidak mempunyai butang. Gambar 14 (i) merupakan baju seakan baju kemeja biasa yang mempunyai lengan dan kolar leher. baju mempunyai kolar separuh. Sementara itu. bahagian leher dan bahagian lengan dibentuk menggunakan potongan “ V “ serta mempunyai butang dari atas ke bawah yang berbentuk empat segi. Gambar 14 (iii) pula merupakan baju yang mempunyai lengan tetapi tidak mempunyai kolar. Bahagian depan kolar disediakan tali agar boleh diikat untuk tujuan pengetatan. Baju ini juga menggunakan tali untuk mengetatkan nya. gambar 14 (iv).

Gambar 15 (iv hingga vi) membentuk garis zigzag yang biasa dibuat pada bahagian tepi baju. vii dan xiii) merupakan motif organik yang mempunyai ikon objek daripada alam flora. Gabungan bahanbahan ini memberi kesan timbulan dan berjalin. x.vi vii viii ix x xi xii xiii xiv xv Gambar 15 : Adaptasi motif baju tradisi lelaki Murut Batik lumayou dihias dengan motif-motif yang dihasilkan melalui cantuman.ix. iii. xi dan xiv) pula membentuk bunga dan gambar 15 (xii) membentuk kupu-kupu. . sulaman dan jahitan daripada bahan-bahan seperti manik dan kulit siput. Gambar 15 (I dan xv) dibentuk hasil cantuman kulit siput dan kerang laut manakala gambar 15 (ii. Gambar 15 ( viii.

Tambahan lagi. sisik ikan. segi tiga. kebanyakan paparan motif adalah dalam komposisi simetri lepas. pakaian tradisi ini menggunakan warna hitam sebagai warna latar dan diperbuat daripada kain kapas. . menjurus kepada grid bengkang-bengkok. Motif-motif yang pelbagai ragam kebiasaannya dihimpunkan dalam ruang pada bahagian atas dan bawah grid „H‟.Berdasarkan kupasan dan huraian kepada struktur. Walau bagaimanapun. garis lintang yang membentuk „H‟ menggambarkan status wanita sama ada sudah berkahwin atau belum. Selain itu. Pakaian ini merupakan pakaian-pakaian yang diperagakan sejak zaman awal kedatangan British dan telah melalui proses transformasi. terutamanya pada bahagian depan. jahitan dan tampalan daripada bahan-bahan dari sumbar alam seperti kerang laut. Selain itu. reka bentuk an motif-motif yang menghiasi pakaian wanita dan lelaki Murut. Baju wanita kelihatan lebih simetrikal dan terkawal dari segi susunan motif-motif. iaitu di antara bahagian dada kiri dan dada kanan. potong wajik. bahagian rusuk kiri dan kanan secara memanjang dan mengelilingi bahagian leher dan depan lengan. khususnya pada reka bentuk pakaian. Menuruti informan. Di samping itu. Terdapat banyak motif yang berdasarkan grid garis zigzag. peragaan motif baju lelaki dan wanita diperbuat dalam bentuk garis. Malah. terutamanya pada bahagian satah yang disambung seperti bahagian tegah dan bahagian depan secara memanjang. Pakaian tradisi Murut dihasilkan untuk dipakai ketika menghadiri sesuatu upacara adat. beberapa perkara dapat disimpulkan iaitu. susunan motif mempengaruhi struktur baju. Kain sarung wanita Murut mempunyai struktur membentuk susunan motif dalam grid „H‟ pada bahagian depan dan belakang baju. Grid „H‟ ini dibentuk oleh sulaman motif tulang ikan. separuh bulat dan bulan terbit. manakala bahagian belakang dibuat dalam keadaan komposisi simetri lepas. Dua atau lebih garis lintang akan menunjukkan pemakainya sudah berkahwin. kebanyakan baju Murut mempunyai struktur yang begitu mudah dan hiasan motif dibuat menggunakan teknik sulaman. Komposisi motif pada baju lelaki adalah dalam keadaan simetri lepas pada semua bahagian. piramid (chevron). aktiviti jahitan dan sulaman yang menggunakan benang adalah bertujuan untuk menghasilkan corak.

baju jaket lelaki diperbuat daripada kulit babi hutan namun begitu. tikalong dan kayu Ipoh (palih) saha . segi tiga. Jaket kulit kayu lelaki Murut hanya digunakan ketika sesuatu upacara diadakan atau semasa mereka pergi berperang. dan kalam (tikus). peragaan motif juga menjurus kepada elemen flora dan objek. iaitu menjahit. Hal ini kerana. Teknik jahitan mudah digunakan bertujuan untuk mengukuhkan struktur bentuk dan dijadikan penghubung antara satah-satah. Oleh itu. menyulam. bato (ulat). Motif tampalan dihasilkan daripada kerang seperti kulit siput yang dijahit untuk membentuk pelbagai corak. Terdapat dua jenis bahan yang digunakan ketika sesuatu upacara diadakan atau semasa mereka pergi berperang. anggagait(kala jengking). Jaket ini diperbuat berdasarkan struktur yang mudah iaitu bentuk segi empat yang kemudiannya dilipat kepada dua bahagian dan dilubangkan pada bahagian kepala. ayat-ayat (kupukupu). garis separuh bulat dan garis bulan terbit. pada zaman sekarang pembuatan baju ini hanya menggunakan kulit kayu pokok timbangan. Di samping itu. pakaian wanita dan lelaki Murut mempunyai aksesori dan motif yang tersendiri. iaitu daripada kulit kayu dan kulit binatang. batik lumayou dan baju lalandau hendaklah memakai aksesori yang bertepatan dengan baju tradisi yang dipakai. baju tradisi ini juga telah di adaptasi mengikut peredaran zaman kerana dahulunya . Terdapat dua jenis bahan yang digunakan untuk menghasilkan jaket. garis piramid (chevron). Terdapat juga motif yang bersumberkan objek seperti pinansit yang dipersembahkan dalam kepelbagaian ragam dan gaya. Jahitan juga membentuk motif seperti garis bengkang-bengkok. Kesimpulannya. raun dan talantar. tataun. Motif dihasilkan dalam tiga keadaan. lawa (labah-labah).Analisis motif pada bahagian wanita dan lelaki Murut mendapati bahawa kebanyakan motif bersumberkan elemen flora seperti motif binusak. lipos (lipas). terdapat beberapa motif yang bersumberkan ciri-ciri zoomorph seperti bulu tuou (burung merak). potongan wajik. Namun begitu. apabila seorang wanita dan seorang lelaki memakai baju tradisi sumpayau pinongkolo. baju tradisi Murut haruslah dipakai lengkap agar menampakkan ciri-ciri tradisi Murut dan corak-corak yang terdapat pada baju yang dipakai. mewarnai dan tampalan. Selain itu. garis sisik ikan.

Motif / Tema Deskripsi MOTIF PADA PAKAIAN TRADISIONAL MURUT MOTIF PADA PAKAIAN TRADISIONAL MURUT .

Selain pokok-pokok itu.Pokok renek persepsi terhadap alam melahirkan ikon-ikon bebas yang menggambarkan hutan. ikon jenis menggambarkan pelbagai tumbuhan pokok renek. Motif / Tema Deskripsi Daun Persepsi terhadap persekitaran juga menghasilkan motif yang menggambarkan pelbagai jenis daun yang boleh dijadikan ubat dan pucuk-pucuk hutan yang boleh dimakan. .

pucuk ini dibentuk menyerupai „pinansit‟ yang berasaskan kelok „j‟ dan dihasilkan dalam banyak ragam. Motif ini berasaskan tema bengkok kepala dan ada juga yang berikonkan mata hantu. Anggip . Motif Deskripsi Cangkuk Nama lain : Pinansit seperti yang digambarkan banyak menyampaikan ikon kepada objek seperti alat untuk mengambil buah-buahan.Motif Deskripsi Pucuk bertunas Pucuk bertunas dijadikan motif utama pada kebanyakan kraf Murut seperti paku pakis dan bunga padi. Di samping itu.

Motif Deskripsi Bentuk potong wajik dan garis Potong wajik piramid dalam kelok „V‟ adalah motif-motif sememangnya tradisi banyak yang didapati pada motif –motif dekorasi primitif. . Objek seperti butitin (bintang) yang mempunyai banyak pecahan dijadikan motif. Motif Deskripsi Bintang Objek daripada alam semula jadi dijadikan sumber untuk menghiasi pakaian mereka.

lipas. Di samping itu. Selain itu. sesetengah yang dihasilkan dengan gaya abstrak. Motif Deskripsi Garis zigzag Motif sepadan atau bingkai corak ini dihasilkan untuk mengukuhkan struktur tepi.Motif Motif Deskripsi Deskripsi Motif Zoomorph Terdapat elemen zoomorph daripada persekitaran yang dijadikan hiasan seperti Nama Lain : Angangait Ayat-ayat Tuou Lipos Batol Lawa Kalam bulu burung merak. garis zigzag yang pelbagai ragam membentuk garis potong wajik dan garis piramid. kupu-kupu. labah-labah. kala jengking dan tikus. .

. Garisan yang dinamik membentuk ikon tulang ikan. iaitu benang. motif ini dijadikan struktur motif dan merupakan dominan dalam semua hiasan pada baju. Motif Deskripsi Tulang ikan Motif ini dipengaruhi oleh media yang menghasilkannya. Tambahan pula.Potong wajik Separa bulat Motif-motif sememangnya seperti ini berpengaruh dan merentasi semua kraf Murut.

Terdapat juga bentuk bunga hasil cetusan daripada kulit siput. Seorang Murut yang baik adalah orang yang tahu bertingkah laku setara dengan orang lain. Di samping itu. . Ini disebabkan masyarakat Murut sangat menghargai sistem nilai kerendahan hati dan kesetaraan masyarakat. beberapa ragam bunga menggambarkan bunga yang kepelbagaian mempunyai jenis kelopak berasaskan bunga pecah tiga. Dengan cara ini keharmonian dalam masyarakat dipelihara. bunga pecah lapan dan bunga pecah seribu. Penyusunan corak pada pakaian tradisi Murut mempamerkan nilai-nilai budaya yang penting. Mereka tidak suka menunjuk-nunjuk dan merupakan satu sikap sombong. bunga pecah empat. Dalam masyarakat Murut corak yang menonjol biasanya diletakkan di bahagian belakang pakaian. alam roh serta antara mereka sendiri. tempelan Organisasi sosial masyarakat Murut mengutamakan kesamaan dan perkongsian hidup kerana faktor keharmonian dan keseimbangan merupakan faktor utama yang membentuk hubungan mereka dengan alam sekitar.Motif Deskripsi Bunga-bungaan Motif bunga dipersembahkan dalam hutan kepelbagaian ragam dan gaya.

RUMUSAN .

warnawarna benang seperti merah. Penyusunan motif-motif bebas secara simetri lepas pada permukaan baju khususnya dan perubahan saiz tela menyukarkan pengklasifikasian dibuat pada motif-motif pakaian. empat. Bahan-bahan yang digunakan untuk menghiasi baju tradisi ini merupakan bahan yang diperbuat sendiri dengan kreativiti sendiri namun mempunyai motif yang tersendiri. iaitu motif yang dihasilkan secara memanjang merentasi bahagian depan dari leher hingga ke bawah di . Baju wanita dan lelaki Murut mempunyai keunikan yang tersendiri dengan aksesori yang tersendiri yang menarik. Setiap aksesori yang digunakan apabila memakai baju tradisi ini mempunyai nama yang tersendiri dan bahan yang unik bagi menghiasi pemakai baju tersebut. Di samping itu. cantik dan unik hasil kekreatifan kaum Murut tersebut untuk membuat baju daripada hasil hutan. motif dihasilkan secara imbangan simetri antara bahagian kiri dan kanan manakala pada bahagian belakang baju. Kepelbagaian ragam dan gaya persembahan motif memberi kesukaran untuk mengkategorikan nama-nama motif secara khusus.R U M U S A N Penggunaan warna hitam sebagai warna dasar pakaian Murut memberi kesan kontra kepada warna-warna yang digunakan untuk menghasilkan motif. Ada kalanya motif yang diperagakan mempunyai saiz yang besar dan sukar untuk mengkategorikan motif-motif dominan dan motif sekunder. kuning. Begitu juga dengan corak pada baju yang dipanggil sumpayau wanita dan lelaki mempunyai corak yang tersendiri dan mempunyai motif yang tersendiri menurut pemahaman kaum Murut itu sendiri. motif-motif disusun secara simetri lepas. gaya dan ragam bunga yang dipersembahkan menampilkan banyak kelopak yang bermula dari pecah tiga. Dari segi komposisi motif dapat dirumuskan bahawa bahagian depan baju. Di samping itu. tambah pula. sesuai dengan latar warna hitam. Terdapat juga motif-motif yang bertindak sebagai struktur baju. ketigatiga motif ini saling berubah peranannya apabila menghiasi permukaan lain. putih dan hijau memberikan satu adunan yang kontra. lapan dan seribu (seribu. menjurus kepada kelopak yang melebihi angka lapan).

iaitu dalam satu motif terdapat beberapa motif kecil yang lain. pada ruang di antara palang yang membahagikan ruang atas dan bawah „H‟ dihimpunkan kepelbagaian motif. Ikon inilah yang mencetuskan kepelbagaian istilah dalam kalangan Murut. Sementara itu. Garis melintang dan memanjang yang menguasai permukaan kain pada bahagian depan dan belakang membentuk „H‟ . Kesan daripada aktiviti pengukuhan ini mewujudkan motif-motif seperti zigzag. Oleh itu. iaitu benang yang disulam memberi dua fungsi pertama. seperuh bulatan dan garis potong wajik. garis piramid. . garis segi tiga. Motif yang banyak menggunakan istilah ini dihasilkan dalam pelbagai ragam translasi sehingga mencetuskan ikon-ikon lain. jelas menunjukkan bahawa baju tradisi kaum Murut mempunyai keunikan yang tersendiri dan kepelbagaian bahan yang digunakan membuatkan baju tradisi ini mempunyai nilai yang tersendiri dan menampakkan ciri-ciri kaum itu sendiri selain menampakkan kecantikan baju itu tersebut. motif zoomorph merupakan motif kepelbagaian ragam dan seni abstrak. Perkara yang menarik perhatian adalah reka bentuk pada bahagian kain sarung wanita. ia merupakan satu identiti pakaian Murut yang menggambarkan status sama ada sudah berkahwin atau belum berkahwin. titik.sepanjang posisi butang baju. Pinansit adalah motif yang amat unggul dalam kalangan masyarakat Murut. kesan penggunaan bahan. Tambahan pula. Penghasilan motif-motif tertier adalah untuk memenuhi ruang permukaan menyebabkan motif-motif ini menjadi satu motif yang wajib dalam pakaian mereka. Sesetengah motif juga begitu dominan hingga menampakkan unsur gambar x-ray (satu gambaran yang boleh dilihat secara lut sinar). sulaman untuk mengukuhkan struktur tepi. Selain itu. khususnya pada bahagian bawah.