Murut adalah istilah yang digunakan oleh beberapa penulis yang merujuk kepada mereka yang tinggal di tanah

tinggi di utara Sarawak dan kawasan pedalaman Sabah. Murut merupakan kaum peribumi kedua terbesar mendiami Sabah (Foong,200:47). Beberapa kajian etimologi telah dijalankan untuk memahami asal „murut‟ berasal daripada perkataan „belud‟ ataupun bukit dalam bahasa Bajau (Rutter,1922:51; Langup,1987:30). Namun, secara logiknya perkataan „murut‟ dan „belud‟ tidak begitu sinonim. Oleh hal yang demikian, St. John pada tahun 1856 telah membuat kesimpulan tentang perkara „Murut‟ adalah membawa makna bukit, iaitu merujuk kepada Gunung Murud yang terletak di Tanah Tinggi Kelabit. Umumnya, Langup (1987:31) merujuk kepada suku kaum yang tinggal di kawasan persekitaran gunung tersebut. Di Sabah kumpulan masyarakat Murut ini tidak seragam kerana mereka mengamalkan bahasa dan adat yang berbeza. Berdasarkan bahasa dan adat inilah yang mengklasifikasikan mereka kepada kumpulan-kumpulan kecil. Pertama dataran tanah rendah seperti Murut Nabai dan Murut Timogon yang mendiami kawasan tanah rata Keningau dan Murut dataran tanah tinggi seperti Tahol, Paluan, Dalit, Sapulut,

Sumambu, Alumbis, Kolor dan Salalir (Pretice, 1972; Appell, 1968 :10-12). Kajian ini berfokus kepada Murut Tahol. Istilah Tagal, Tagol dan Tagul adalah istilah yang digunakan oleh Murut Paluan dan Murut Timugon bagi membezakan identiti mereka yang berasal dari penempatan Sungai Tagul. Namun ada dalam kalangan Murut yang tidak bersetuju dengan istilah “tagal‟ sebaliknya lebih selesa dengan istilah “Tahol‟. Menurut penulisan awal yang dibuat oleh Harrisson,1967 Murut Tahol dikenali sebagai golongan pemburu kepala dan hidup secara nomad serta berkelompok dan telah membuat penempatan di sekitar Lembah Padas. Murut Tahol kebanyakannya tinggal di kawasan barat daya Sabah hingga ke bahagian selatan Kalimantan, Inonesia, Tomani dan Sepitang. Menurut Harrisson (1967:111) , kawasan ini merupakan “Tahol Country”. Mereka tinggal di sekitar sungai Tagol, sungai Sebungali dan sungai saliu. Perkataan “Tahol” merujuk kepada nama sungai yang diduduki iaitu sebagai Tagul. Selain itu, kumpulan ini lebih dikenali kerana kaya dengan pantang larang serta mengamalkan kehidupan secara tradisi sehingga campu tangan North Borneo Chartered Company (NBC). Kedatangan Syarikat (NBC) yang ditubuhkan

pada tahun 1881 telah mengakhiri cara hidup tradisi mereka. Campur tangan pihak British dalam urusan kehidupan mereka seperti pembahagian kawasan penempatan dianggap melanggar adat resam yang telah diamalkan sejak sekian lama sehinggakan telah membangkitkan penentangan terhadap British yang di ketuai olah Antanom bersama pahlawan lain seramai 1000 orang dengan bantuan orang Iban. Antara fokus kedua dalam kajian ini ialah jenis, motif dan corak pada pakaian Murut Tahol. Walau bagaimanapun pakaian kaum Murut Tahol tidak mempunyai beza dengan kumpulan Murut yang lain kerana hanya istilah yang digunakan yang dapat membezakan istilah-istilah tersebut. Sebelum dan pada peringkat kedatangan British, iaitu sekitar tahun 1900-an pakaian suku kaum Murut merupakan satu komposisi pakaian yang mudah. Golongan wanita hanya menutup bahagian badan dari aras pinggang ke bawah dan tidak mengenakan sebarang kain pada bahagian atas badan dari aras pinggang ke bawah dan tidak mengenakan sebarang bahagian dari bawah pusat hingga ke atas lutut. Kebanyakan mereka menghasilkan pakaian daripada kulit kayu. Catatan pengembaraan Whitehead pada tahun 1890-an merujuk kepada pakaian Murut di Tenom seperti yang berikut :

The object of my admiration was a tall handsome Murut, naked all but his lion-cloth or „cawat‟ his hair was long, hanging below the shoulder, his forehead looked higher from the fact that the hair had been shaved of about an inch … .The man were dresses in

the chawat or lion cloth. The women, old and young, wore only one garment, a short petticoat, it is dyed blue and made of native cloth. This completes the costume of a Murut Women, with the exception of curious red jacket that is worn on special

occasions only.
(Whitehead,1893; 1991:68-69)

Perubahan kepada cara berbudaya adalah melalui beberapa tahap, apatah lagi mereka telah sebati dengan budaya peninggalan nenek moyang. Namun begitu, perubahan

caran berpakaian mengalami proses yang lebih cepat apabila kawasan pedalaman dikunjungi oleh pendatang dan pedagang dari kawasan luar. Perasaan malu mula menular ke dalam diri, khususnya golongan wanita untuk tidak mendedahkan anggota badan mereka. Pengaruh daripada luar ini memberi satu input kepada perubahan cara berpakaian suku kaum ini. Pakaian tradisi merujuk kepada set pakaian yang dipakai dalam sesuatu upacara. Pakaian ini boleh merujuk kepada satu set uniform yang menampakkan keseragaman pada setiap orang ketika menghadirkan diri dalam sesuatu upacara atau aktiviti rasmi. Upacara dan aktiviti rasmi ini merujuk kepada upacara perkahwinan, kelahiran, kematian, pesta menuai dan aktiviti lain yang diperlukan oleh kelompok tersebut. Pakaian tradisi ini telah mengalami evolusi dari segi reka bentuk dan aksesori yang diperagakan sejak masyarakat ini mula mengenali erti pakaian rasmi. Seawal tahun 1900-an, segelintir masyarakat ini mula mengenakan pakaian tradisi dalam sesuatu upacara. Hal ini dipaparkan melalui koleksi foto yang diambil oleh penulis Barat seperti Woodley di kawasan Tenom. Pakaian tradisi yang digunakan oleh golongan lelaki dan wanita selepas pertapakan British menampilkan ciri-ciri yang mudah dari segi struktur reka bentuk dan corak. Mereka mula menggunakan kain kapas sepenuhnya, namun ciri-ciri pakaian asasnya, iaitu pemakaian cawat tetap ada, khususnya bagi kaum lelaki.

(Pakaian lelaki dan wanita Murut sekitar tahun 1915. Sumber : Koleksi Woolley ) (Pakaian rasmi Murut semasa menghadiri Tamu Besar Tenom 1965. Sumber : Muzium Murut Tenom ) Kulit kayu menjadi bahan utama suku kaum Murut untuk menghasilkan jaket. Jaket adalah salah satu komponen yang menjadi kepastian dalam pakaian tradisi Murut. Jaket kulit kayu juga dianggap sebagai perisai bagi melindungi badan semasa berlaku peperangan antara kelompok. Ketika upacara menyambut kepulangan pahlawan dari peperangan, penghuni rumah panjang akan mengenakan pakaian serbah lengkap termasuklah jaket kulit kayu. Whitehead (1893:1991:69) menyatakan : In these house I noticed some of the women busy
making back coats. The bark is peeled of a tree in broad strips and ia very united and flexible; it is then hammered all over with a heavy wooden instrument, which has a flat surface on one side cut in deep cross line like a file ;this breaks up the harder tissues of the bark and reduces it to a

pakaian tradisi moden ini masih menampakkan ciri-ciri pakaian asal masyarakat Murut. Pakaian wanita Murut mempunyai pelbagai hiasan dan kebanyakan kaum Murut menggunakan pakaian tradisi berwarna hitam. Ia sekeping kain yang dilubangkan di bahagian tengah untuk memasukkan kepala. Pakaian wanita Murut disebut sebagai Pinongkoloh merangkumi ( baju Rajah 1.very pliant though by no means united texture. and assist to work out a cross pattern for ornamentation. Berbagai-bagaibagai ornamen yang diperbuat daripada bahan semula jadi dijadikan hiasan untuk menyerlahkan lagi komposisi pada pakaian tradisi wanita Murut. kini terdapat ornamen yang boleh didapati di pasaran. . Bermula dengan pakaian yang diperbuat sepenuhnya daripada sumber kulit kayu kini telah bertukar kepada pakaian yang diperbuat daripada kain dan baldu yang mudah didapati di pasaran. Keunggulan warna hitam mendasari pakaian serta dengan sulaman motif-motif flora yang berwarna-warni. each thread penetrating the outer surface only. this difficulty is overcome by transverse darning : one of these coats now before me has no fewer than 270 transverse strings on the back alone.1) yang pendek berlengan dikenali sebagai sampayau dan sarung yang disebut sebagai tapi’. Di bahagian kiri dan kanan rusuk disematkan simpulan supaya mudah dipakai atau dibuka. Pakaian sebegini tetap digunakan dalam sesuatu upacara adat tertentu sebagai pakaian rasmi. Tapi tidak mempunyai hanyalah fesyen potongan khas. Namun . The bark being full of rents and holes. Namun demikian. Pakaian tradisi Murut kini telah mengalami banyak perubahan dan pengubahsuaian selaras dengan perkembangan zaman. Pakaian tradisi ini hanya lengkap setelah dihiasi dengan beberapa aksesori dan hiasan manik.

Sapulu Sinikot Pipirot Rarangkol Tinawak Lalaku Sulou Golong Kalayam Rajah 1 : Aksesori yang digunakan ketika memakai baju pinongkolo (bahagian hadapan) .

1 : Aksesori yang digunakan ketika memakai baju pinongkolo (bahagian belakang) .Sinikot taun Sinikot surai Rarangkol Sampayau Sulou Pipirot Tiniwak Tapi’ Rajah 1.

Sinikot Surai Hiasan yang berjuntai di kiri dan kanan yang terdiri daripada manik yang disulam menjadi panjang sehingga sampai di bahu wanita yang memakainya. Sinikot Sinikot merupakan hiasan kepala. Rarangkol Rarangkol merupakan hiasan di bahagian leher iaitu sebagai rantai yang terdiri daripada bungkas. Tiniwak Tiniwak adalah gabungan beberapa jenis sulaman manik untuk menghiasi bahagian pinggang wanita tersebut dan terdiri daripada kinapalur dan olod yang digabungkan untuk menjadi penghias pada pinggang. Pipirot Pipirot merupakan rangkaian hiasan pada bahagian pinggang wanita yang diperbuat daripada duit perak yang mempunyai saiz yang sederhana besar dan dipanggil pipirot linggit Salupai Salupai merupakan gelang yang berada di atas kepala. Sulou Sulou merupakan loket yang berada di belakang rarangkol iaitu di belakang leher dan sulou juga berada di hadapan Tinawak. aki‟ pangungupu‟. Salupai ini terdiri daripada gabungan manik yang disusun secara melintang dan akan menghasilkan corak pada salupai. kotos. Hiasan yang berjuntai di belakang tengah kepala dipanggil Sinikot. Baju ini dipasangkan dengan kain sarung yang dipanggil „tapi‟. Baju ini di hiasi dengan manik-manik yang cantik dengan motif yang tersendiri. . dan olod. bulul. Golong Hiasan pada tangan ataupun di pergelangan kaki yang terdiri daripada kulit siput laut yang diselangi dengan manik yang disebut golong sulou. Tataun dan sanggul 2 yang berada di tepi kepala dipanggil sinikot surai.Pakaian dan aksesori pada wanita Murut NAMA Pinongkolo PENERANGAN Baju yang berlengan pendek dan dikenali sebagai sampayau.

Gambar 1 : Pinongkolo Bahagian belakang sampayau pinongkolo Bahagian belakang tapi pinongkolo Bahagian hadapan sampayau pinongkolo Bahagian hadapan tapi pinongkolo .

Namun begitu. Menurut sumber kajian ini Puan Kamisah Kumalu seorang wanita Murut tulen yang berasal daripada Nabawan pipirot merupakan digunakan oleh wanita murut sebagai tali pinggang kerana pipirot digunakan dibahagian pinggang bagi menahan tapi’ daripada longgar kepada wanita yang memakainya. pipirot ini juga sebagai perhiasan yang semestinya ada apabila memakai sampayau pinongkolo ini walaupun tapi‟ yang dipakai tidak longgar.Pinongkolo merupakan pakaian wanita suku kaum Murut (Gambar 1) yang merangkumi baju yang hanya berlengan pendek dan dikenali sebagai „sampayau‟ yang membawa maksud baju. ‘sampayau ni dipasangkan dengan kain sarung yang dipanggil tapi’. Tapi’ tidak mempunyai fesyen potongan khas. Sampayau dan tapi’ ini harus dilengkapi dengan hiasan manik yang mempunyai pelbagai corak yang cantik. Antara aksesori yang digunakan apabila memakai sampayau pinongkolo ini seperti ‘pipirot’ atau lebih dikenali sebagai pipirot linggit. Hal ini kerana pipirot dianggap sebagai perhiasan yang sangat penting kepada wanita yang memakainya. Ia hanyalah sekeping kain yang berwarna hitam di bahagian kiri dan kanan rusuk disematkan simpulan supaya mudah dipakai dan dibuka. Gambar 2 : Pipirot Linggit .

Salupai merupakan perhiasan yang diletakkan di atas kepala dan menutupi atas kepala yang diperbuat daripada rangkaian manik kecil dan besar. Oleh itu. Contoh salupai seperti dalam gambar 3 Gambar 3 : Salupai . aksesori lain seperti salupai juga digunakan oleh wanita suku kaum Murut. Salupai yang dihasilkan oleh suku kaum ini dalam pelbagai corak atas cita rasa yang disukai oleh wanita yang memakainya. Gabungan manik yang disusun secara melintang akan menghasilkan corak pada salupai tersebut. tidak hairanlah sekiranya pelbagai corak Salupai yang dapat dilihat sehingga sekarang.Selain itu.

manakala juraian sebelah disebut sinikot surai. hiasan ini terletak di bahagian belakang dan berjuntai hingga ke bahagian bahu. Hiasan ini merupakan gabungan daripada manik bulat yang dikenali sebagai rorongkol pumpung. Hiasan ini mengandungi dua set. iaitu sejenis cengkerang laut atau pasis yang diperbuat daripada tulang babi.Sinikot turut digunakan oleh kaum wanita Murut iaitu sebagai hiasan penutup kepala yang merujuk kepada objek yang berjurai yang disangkut pada salupai (Gambar 4). Selain itu. Loketnya diperbuat daripada cangkerang laut yang disebut kimo. Gambar 4 : Sinikot Rarangkol juga merupakan hiasan pada bahagian leher. Bagi sinikot taun. hiasan ini biasanya diperbuat daripada sulaman manik. iaitu sinikot taun sinikot surai. Rarangkol yang menghiasi leher mengandungi beberapa rangkai dan loketnya (sulou) diletakkan pada bahagian belakang badan. Gambar 5 :Hiasan yang menghiasi leher disebut rarangkol. . Sulou yang biasa digunakan ialah yang diperbuat daripada kimo.

selempang yang diperbuat daripada kulit siput laut yang diselangi dengan manik disebut holong sulou. pembuatan selempang ini menggunakan pipirot ringgit.1 ) iaitu selendang yang diperbuat daripada manik pelbagai warna. disulam dan disangkutkan memakainya. Tinawak juga disebut sebagai Bungkas yang diperbuat daripada gabungan sejenis manik kecil berwarna putih. Gambar 6 :Penghias pinggang disebut tinawak atau bungkas Selain itu. pada bahu wanita yang . Kadangkala. Tiniwak adalah gabungan beberapa jenis sulaman manik untuk menghiasi bahagian pinggang seperti kinapalur dan olod yang digabungkan untuk menjadi penghias pada bahagian pinggang.Tiniwak di antara hiasan yang digunakan semasa memakai pinongkolo. Di samping itu. hiasan pada pergelangan kaki dan pergelangan tangan dinamakan Golong ( holong ). Hiasan yang terakhir dinamakan sebagai sulampoi (tidak terdapat pada rajah 1 dan 1.

bahagian depan.1 ) Rajah 1.1 Struktur sampayau . iaitu manik-manik yang beraneka warna. Gabungan beberapa satah ini menghasilkan bentuk atau fesyen sesebuah pakaian. Struktur reka bentuk baju terbahagi kepada dua atau tiga satah. Baju wanita Murut menampilkan susunan motif dan corak yang menimbulkan kesan garis berstruktur pada permukaan baju. bahagian pinggang dan bahagian belakang. Motif –motif yang diperagakan adalah motif –motif yang diilhamkan daripada elemen flora. fauna dan geometri.Motif dan konsep pembentukan corak permukaan sampayau wanita Murut ialah pakaian yang diperagakan oleh golongan wanita Murut adalah baju yang ditenun daripada kapas berwarna hitam dan dihiasi dengan sulaman benang yang beraneka warna. bahagian leher. Struktur reka bentuk baju Murut agak mudah kerana bentuknya hanya berteraskan bentuk segi empat dan bulat. Pakaian wanita juga dihiasi dengan sulimpuk. Keseluruhan corak yang terbentuk pada permukaan baju ini dihasilkan melalui teknik sulaman. Pakaian dibentuk daripada gabungan bahagian-bahagian kecil yang terdiri daripada beberapa satah bahagian yang merangkumi bahagian lengan. biasanya bahagian depan terdapat satu atau dua satah ( Rajah 1. kaki.

Manakala motif-motif disusun secara imbangan simetri antara kiri dan kanan bahagian depan baju.2 Komposisi motif Baju wanita Murut tidak memperagakan corak yang jelas. motif zigzag dan potong wajik diletakkan di bahagian tengah baju secara memanjang (Rajah 1.2) . Rajah 1. Imbangan simetri Simetri lepas Motif dominan Rajah 1.Bahagian satah depan dan belakang baju dihiasi dengan corak. simetri lepas dan motif dominan (Rajah 1. Corak sempadan.3 Simetri .3). hanya motif dominan diletakkan dan disusun dalam tiga keadaan. Selain itu. iaitu zigzag dan potongan wajik boleh dilihat pada keseluruhan baju secara berurutan membentuk satu pusingan. iaitu imbangan simetri.

. motif-motif ini disusun secara semetri lepas pada permukaan baju. Rajah 1. talantar (tunas) adalah motif-motif yang diambil secara rawak daripada persekitaran. Rajah 1. orou (matahari).6 menunjukkan motif – motif seperti butitin (bintang). lipos (lipas). tataun (pokok renek). motif flora mengungguli hiasan pada permukaan sampayau. ayat-ayat (kupu-kupu). dihasilkan tanpa skema khusus.Pengkategorian motif dominan pada sempayau pada keseluruhannya. Motif seperti busak (bunga). raun (daun). batol (ulat bulu). Pemerhatian pada permukaan baju mendapati motif-motif lebih bersifat singular (tersendiri dan tidak bergantung pada motif lain) disusun secara bebas tetapi masih memikirkan komposisi imbangan simetri antara kiri dan kanan bahagian baju.4 Motif dominan yang bertemakan flora Rajah 1. selain itu. lawa (labah-labah) dan kalam (tikus).5 Motif dominan yang bertemakan objek Rajah 1.6 pula menunjukkan terdapatnya motif berunsur fauna seperti bulu tuou (burung merak ). anggagait (kala jangking). dan pinansit (cangkuk) kelihatan berselang-seli dengan motif flora yang lain .

Rajah 1.7 Motif sempadan Motif sempadan juga digunakan sebagai motif dominan dalam menghasilkan corak pada sampayau. Rajah 1. Tambah lagi. .7 (vii) pula adalah garis separuh bulat yang disusun secara translasi imej.7 (v) ialah garisan bengkang-bengkok.7 (iii) merupakan garis chevron yang dibentuk secara pantulan imej dan disusun secara memanjang mengikut garisan. susunan positif dan negatif dapat menyerlahkan motif bulan sabit baru terbit.7 (iv dan vi) pula merupakan garis potong wajik dan Rajah 1. Rajah 1. Rajah 1.7 (i) merupakan garisan bengkang-bengkok Rajah 1.7 (ii) yang dibentuk secara pantulan dan seterusnya menghasilkan garis potong wajik. iaitu secara positif dan negatif di atas garisan mendatar. Rajah 1.6 Motif dominan yang bertemakan zoomorph Rajah 1. Sementara itu.

Hiasan motif –motif hiasan ini disusun dalam kedudukan simetri lepas. biru. . Garisan tegak dan lintang dibentuk daripada sulaman benang yang bercirikan motif tulang ikan dan potong wajik ( Rajah 1. fauna dan objek menjadi hiasan pada permukaan baju dan sarung wanita Murut. sinusu atau pinapan. Selain itu. Ia dihiasi dengan motif seperti iyup-iyup.9 ) diperagakan secara dominan pada permukaan kain menggunakan teknik sulaman dan tampalan. Kinalingan akan mengeluarkan bunyi apabila pemakainya bergerak. Kesemua corak yang digunakan diperbuat daripada manikmanik.8 ). sulimpok. iaitu struktur empat garis. Penggunaan warna- warna seperti kuning. Garisan yang terbentuk daripada teknik jahitan dan sulaman merupakan asas kepada pembentukan motif ini. merah dan hijau dapat menimbulkan kesan kontra pada permukaan warna hitam. dua garis. Kepanjangan tapi‟ adalah dari aras pinggang hingga ke bawah lutut. Motif flora (Rajah 1.Corak dan motif pada tapi‟ pula ialah tapi‟ merupakan kain sarung wanita yang diperbuat daripada tenunan benang kapas. Terdapat tiga jenis struktur pada kain.8 Struktur tapi’ Pengkategorian motif dominan pada tapi’ pula merupakan bersumberkan flora. Rajah 1. Ia disulam daripada benang dan manik untuk menghasilkan motif bunga-bungaan. tapi‟ juga dihias dengan beberapa biji kinalingan. Motif ini tidak berpaksikan kepada ketepatan geometri sebaiknya dihasilkan secara simetri lepas di atas permukaan. dan struktur tiga garis. Gred dan struktur pada tapi‟ wanita Murut mempunyai struktur yang berbentuk garis lintang dan garis tegak. iaitu butang- butang betawi yang diperbuat daripada tembaga.

kepala naga yang terkenal di Sarawak yang dipanggil sebagai binatol iaitu sejenis ulat besar dan monyet (kala atau basuk). menunjukkan pinansit yang dihasilkan dalam . Rajah 1.Rajah 1. anggip (binatang yang mempunyai sepit). labah-labah (lawa).11 pula menunjukkan motif-motif yang berunsurkan alam fauna yang digunakan sebagai corak pada kain. Tambahan pula. Rajah 1.11 Motif dominan yang bermotifkan zoomorph Motif cangkuk atau pinansit begitu dominan dan sering menghiasi permukaan kain. bentuk-bentuk potongan wajik dan zigzag seolah-olah menjadi pengiring motif pinansit.10 beberapa bentuk. sinaraman (daun pokok saraman ).9 Motif dominan yang bermotifkan flora Rajah 1. Motif-motif ini diambil daripada ikon bulu merak (tuou). kupu-kupu (ayat-ayat).10 Motif dominan yang bermotifkan objek Rajah 1.

Pakaian tradisi lelaki Murut .

Pakaian tradisi lelaki Murut pula terdiri daripada sut kulit kayu pakaian tradisi lelaki Murut yang dipakai oleh seorang pahlawan. Pakaian tradisi moden menggunakan kain kapas sepenuhnya. Sut ini disebut batik lumayau (Gambar 1). Pakaian ini juga digunakan semasa sesuatu upacara adat dijalankan. Pakaian tradisi lelaki Murut terdiri daripada 2 jenis iaitu pertama baju lalandau dan kedua baju batik lumayou. Gambar 1 : Baju Lalandau Gambar 2 : Batik lumayou .

terdapat pelbagai fesyen jaket yang dihiasi dengan motif yang dilukis untuk ditampal menggunakan objek seperti kulit siput. Oleh hal yang demikian. iaitu sejenis gelang yang diperbuat daripada akar kayu diletakkan di lokasi bahagian atas lengan.Baju Lalandau ( Gambar 1) adalah lalandau yang diperbuat daripada kulit kayu dan dihiasi dengan taring babi hutan. Pada lokasi bahagian atas siku. aksesori lain seperti timoh. dan gelang tangan yang disebut lalaku. sandaki atau cawat yang pada asalnya menggunakan kulit kayu dan papakol yang merupakan gelang untuk hiasan kaki diperbuat daripada urat rotan polor. Selain itu. namun bahan lain juga digunakan seperti anyaman mengkuang dan kain. satu lagi gelang disebut tinurisak. Timoh dipercayai mampu memberikan kekebalan kepada pemakainya. Gambar 3 : Timoh Tinurisak Papakol . Pembuatan lalandau tidak terhad kepada penggunaan bahan kulit kayu sahaja. Cara untuk menghasilkan papakol adalah dengan memintal halus dan menghimpunkan urat rotan polor agar menjadi serangkai gelang. Bahagian yang agak penting dan banyak diberikan perhatian adalah bahagian puputul (jaket). manik dan lainlain. Hiasan yang digunakan untuk lalandau ialah bulu burung merak (tuon) aksesori pada bahagian leher adalah sisikot yang diperbuat daripada rangkaian kulit siput dan tulang.

.Bulu Tuou Lalandau Sisihot Paputul Tinurisak Timoh lalaku Sandaki Papakol Gambar 3 : Pakaian tradisi lelaki Murut.

tikalong dan kayu Ipoh (palih). Setelah selesai diketuk. iaitu kaki setengah manakala panjangnya mengikut saiz yang diperlukan.Kayu Pupuntul merupakan sumber utama dalam menghasilkan jaket. iaitu biasanya pada waktu selepas diambil daripada pokok. Kulit kayu kemudiannya diketuk menggunakan alat pengetuk sehingga menjadi nipis dan lebar . Gambar 5 : Kulit kayu puputul i ii iii iv Gambar 6 : Adaptasi bentuk jaket lelaki . Dalam pembuatan jaket. Bahagian dalam kulit pokok. ukuran saiz kulit mentah yang diperlukan adalah kira-kira dua jengkel. manakala bahagian luarnya yang agak kasar dibuang. kulit kayu akan dikeringkan dan dipotong. proses ini dilakukan sewaktu kulit kayu belum kering. Kulit pokok yang biasa digunakan untuk membuat jaket adalah daripada kulit pokok timbangan. iaitu bahagian kulit halus diambil. jaket akan dijahit menggunakan benang yang boleh didapati daripada kulit pokok terap hutan ataupun daripada daun pokok nanas. Seterusnya.

Kulit kayu kelihatan berlapis dan terdapat struktur daripada benang pada bahagian dalam. Kulit kayu hanya dilipat untuk membentuk bahagian belakang [ Gambar 6 (ii) ] dan depan [ Gambar 6 (i) ] serta diikat pada bahagian sisi. bahagian leher baju dihiasi dengan motif berbentuk kelok „s‟ [ Rajah 6 (iv) ]. Jaket pada Gambar 7 menampilkan ciri-ciri pembuatan yang menarik.Gambar 7 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Gambar 6 menunjukkan jaket kulit kayu yang telah siap dijahit. Pada bahagian lengan dibuat bentuk separa bulatan dan bahagian bawah satah depan disambung dengan kulit yang berjuraian. Namun. berbentuk segi empat dan diwarnakan. Struktur reka bentuknya agak muda. corak pada bahagian depan dihiasi dengan bentuk geometri dan diletakkan secara simetri pada bahagian kiri dan kanan jaket secara pantulan imej. Pada permukaan depan jaket hanya dihiasi dengan buah-buahan kering dari hutan dan disusun secara teratur manakala pada bahagian dalam jaket dibuat kain pelapik untuk menyerlahkan lagi kehalusan pembuatannya. Gambar 8 : Adaptasi bentuk untuk jaket lelaki . Permukaan kulit kayu menampakkan tekstur benang berbentuk zigzang dan hiasan bijirin. Selain itu. Bahagian belakang baju pula diletakkan motif primer iaitu tengkorak dan beberapa sekunder seperti bulan. tumbuhan renek dan bentuk bintang.

i ii iii Gambar 9 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Menurut informasi. Gambar 3 menunjukkan kulit siput menghiasi kedua-dua panel belakang jaket yang disusun dengan bentuk kelok “X’. . bahagian leher dipotong mengikut potongan „ v „ dan disambung dengan bahagian lengan yang dibentuk secara separa bulatan. keras dan sesuai digunakan semasa berperang untuk pertahanan tubuh. sekiranya pasis diletakkan pada bahagian pusat. Di samping itu. Gambar 9 (ii) adalah bahagian depan jaket yang menampakkan satu panel yang menutup bahagian dada dan dihiasi dengan kulit siput secara memanjang. senang disumpit. ia mampu memberikan kekebalan kepada si pemakai semasa berperang. Menurut informan. Pasis (tulang babi) diletakkan tepat pada bahagian pusat. Pembuatannya hanya menggunakan sekeping kulit kayu yang dilipat kepada dua bahagian. Satah kulit pada bahagian belakang jaket lebih lebar dan mampu menutupi bahagian belakang pemakai. Menurut informan juga “belakang kita tidak nampak. Jaket ini kelihatan lebih mantap. depan kita nampak”.Cara pembuatan jaket kelihatan mudah (Gambar 8 ). jaket ini diperbuat daripada kulit babi hutan.

The former were well padded. with flag hanging. Kulit kayu dilipat kepada dua bahagian dan dipotong pada bahagian leher. and thickly covered over with cowrie shell. Pada bahagian depan jaket kelihatan kelok „j‟ yang dibuat secara simetri pantulan imej dan diselangi dengan beberapa motif flora dalam keadaan simetri lepas.The Murut were furnished with war jackets and helmets. 1896 : 129) i ii iii iv Gambar 10 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Gambar 10 memaparkan teknik pembuatan ang mudah menggunakan kulit kayu yang tebal dan keras. so as to protect the wearer‟s neck from poisoned arrows. (Roth. Terdapat juga dibentuk “s” [ Gambar 10 (iv) ] dan pada bahagian belakang jaket memaparkan motif seperti motif Gunung Kinabalu. the letter was of the same material. Gambar 11 : Adaptasi bentuk jaket lelaki . Selain itu. Kemudian. corak yang dilukis juga agak kompleks. motif kepala dan garis diagonal. bahagian kiri dan kanan diikat untuk kelihatan lebih kemas.

. Kulit siput yang disusun membentuk garisan lintang. Sehingga kini baju tradisi moden masyarakat Murut masih menekankan konsep pemakaian cawat. tali. Baju kemeja yang dipanggil batik lumayou ini memaparkan jalinan pada permukaan baju melalui teknik tampalan sulaman dan jahitan. Pada bahagian bawah coraknya agak kompleks jika dibandingkan dengan bahagian atas. jahit dan tampal menggunakan bahan-bahan seperti kulit siput. bahagian dalam jaket pula dilapis menggunakan kain kasa agar si pemakai berasa selesa ketika memakainya. motif dominan jaket Murut dibentuk berdasarkan teknik lukis. meliputi bahagian hadapan jaket sehingga ke belakang. Corak dihasilkan dengan menggunakan pewarna dan warna yang dihasilkan seolah-olah menunjukkan kesan cetak di atas permukaan. Hal ini demikian kerana kulit ayu digarap dengan begitu halus dan teliti. kerang. motif kalang aso (naga dan anjing ) mendominasi corak jaket ini. benang dan bijirin serta manik. Baju tradisi Murut yang kedua ialah batik lumayou. Baju ini menggunakan warna hitam sebagai warna dasar dan reka bentuk yang agak mudah. Selain itu.Jaket pada gambar 11 diperbuat daripada kulit kayu lembut dan tidak berwarna .hiasan pada permukaan jaket dibuat secara fizikal. Gambar 12 : Adaptasi bentuk jaket lelaki Jaket dalam gambar 12 menampilkan kehalusan seni pembuatannya. iaitu menggunakan kulit siput yang bersaiz besar dan kecil yang disusun untuk menampakkan corak. Susunan corak dibuat secara simetrikal berdasarkan garis zigzag .

Sandakai diperbuat daripada kain kapas yang berwarna merah. Sandaki merupakan kain panjang yang diikat pada bahagian pinggang dan dibiarkan berjunaian pada bahagian depan adalah adaptasi moden bagi menggantikan cawat yang diperbuat daripada kulit kayu. Lalandau Batik lumayou Sandakai Gambar 13 : Baju tradisi – Batik lumayou Murut . Keseluruhan bahagian hadapan baju dihiasi secara sulam dengan pelbagai motif campuran daripada elemen zoomorph dan flora yang dibuat secara simetri lepas. Hiasan pada kepala adalah lalandau yang mempunyai dekorasi corak yang sama dengan bahagian baju. putih dan biru serta dihiasi dengan motif sinusu melalui jahitan secara melintang pada bahagian bawah.Baju ala kemeja moden ini beraneka ragam hiasan dipakai bersama sandaki untuk menggantikan pemakaian seluar pada bahagian bawah.

Terdapat beberapa ragam bentuk batik lumayou yang dipaparkan pada gambar 14. baju mempunyai kolar separuh. i ii iii iv Gambar 14 : Fesyen baju tradisi Murut i ii iii iv v . Gambar 14 (i) merupakan baju seakan baju kemeja biasa yang mempunyai lengan dan kolar leher. namun bahagian leher dibentuk mengikut potongan “V” secara menirus panjang ke bawah secara tidak mempunyai butang. Baju ini juga menggunakan tali untuk mengetatkan nya. gambar 14 (iv). berlengan dan mempunyai butang. Gambar 14 (ii) mempamerkan struktur yang mudah. Bahagian depan kolar disediakan tali agar boleh diikat untuk tujuan pengetatan. Sementara itu. Gambar 14 (iii) pula merupakan baju yang mempunyai lengan tetapi tidak mempunyai kolar. bahagian leher dan bahagian lengan dibentuk menggunakan potongan “ V “ serta mempunyai butang dari atas ke bawah yang berbentuk empat segi.

x. Gambar 15 (I dan xv) dibentuk hasil cantuman kulit siput dan kerang laut manakala gambar 15 (ii. . Gambar 15 ( viii. xi dan xiv) pula membentuk bunga dan gambar 15 (xii) membentuk kupu-kupu. vii dan xiii) merupakan motif organik yang mempunyai ikon objek daripada alam flora.ix. sulaman dan jahitan daripada bahan-bahan seperti manik dan kulit siput. iii.vi vii viii ix x xi xii xiii xiv xv Gambar 15 : Adaptasi motif baju tradisi lelaki Murut Batik lumayou dihias dengan motif-motif yang dihasilkan melalui cantuman. Gabungan bahanbahan ini memberi kesan timbulan dan berjalin. Gambar 15 (iv hingga vi) membentuk garis zigzag yang biasa dibuat pada bahagian tepi baju.

garis lintang yang membentuk „H‟ menggambarkan status wanita sama ada sudah berkahwin atau belum. Baju wanita kelihatan lebih simetrikal dan terkawal dari segi susunan motif-motif. Grid „H‟ ini dibentuk oleh sulaman motif tulang ikan. jahitan dan tampalan daripada bahan-bahan dari sumbar alam seperti kerang laut. bahagian rusuk kiri dan kanan secara memanjang dan mengelilingi bahagian leher dan depan lengan. . Terdapat banyak motif yang berdasarkan grid garis zigzag. Selain itu. segi tiga. menjurus kepada grid bengkang-bengkok. potong wajik. piramid (chevron). Malah. manakala bahagian belakang dibuat dalam keadaan komposisi simetri lepas. Walau bagaimanapun. Pakaian ini merupakan pakaian-pakaian yang diperagakan sejak zaman awal kedatangan British dan telah melalui proses transformasi. separuh bulat dan bulan terbit. beberapa perkara dapat disimpulkan iaitu. terutamanya pada bahagian satah yang disambung seperti bahagian tegah dan bahagian depan secara memanjang. Komposisi motif pada baju lelaki adalah dalam keadaan simetri lepas pada semua bahagian. kebanyakan paparan motif adalah dalam komposisi simetri lepas.Berdasarkan kupasan dan huraian kepada struktur. reka bentuk an motif-motif yang menghiasi pakaian wanita dan lelaki Murut. sisik ikan. Tambahan lagi. Pakaian tradisi Murut dihasilkan untuk dipakai ketika menghadiri sesuatu upacara adat. kebanyakan baju Murut mempunyai struktur yang begitu mudah dan hiasan motif dibuat menggunakan teknik sulaman. pakaian tradisi ini menggunakan warna hitam sebagai warna latar dan diperbuat daripada kain kapas. iaitu di antara bahagian dada kiri dan dada kanan. Dua atau lebih garis lintang akan menunjukkan pemakainya sudah berkahwin. susunan motif mempengaruhi struktur baju. peragaan motif baju lelaki dan wanita diperbuat dalam bentuk garis. terutamanya pada bahagian depan. Di samping itu. Motif-motif yang pelbagai ragam kebiasaannya dihimpunkan dalam ruang pada bahagian atas dan bawah grid „H‟. aktiviti jahitan dan sulaman yang menggunakan benang adalah bertujuan untuk menghasilkan corak. khususnya pada reka bentuk pakaian. Menuruti informan. Kain sarung wanita Murut mempunyai struktur membentuk susunan motif dalam grid „H‟ pada bahagian depan dan belakang baju. Selain itu.

tikalong dan kayu Ipoh (palih) saha . apabila seorang wanita dan seorang lelaki memakai baju tradisi sumpayau pinongkolo. Hal ini kerana. Jaket kulit kayu lelaki Murut hanya digunakan ketika sesuatu upacara diadakan atau semasa mereka pergi berperang. menyulam. raun dan talantar. Terdapat juga motif yang bersumberkan objek seperti pinansit yang dipersembahkan dalam kepelbagaian ragam dan gaya. Terdapat dua jenis bahan yang digunakan ketika sesuatu upacara diadakan atau semasa mereka pergi berperang. iaitu menjahit. Kesimpulannya. Namun begitu. ayat-ayat (kupukupu). Di samping itu. Oleh itu. potongan wajik. Terdapat dua jenis bahan yang digunakan untuk menghasilkan jaket. Jaket ini diperbuat berdasarkan struktur yang mudah iaitu bentuk segi empat yang kemudiannya dilipat kepada dua bahagian dan dilubangkan pada bahagian kepala. garis sisik ikan. Motif tampalan dihasilkan daripada kerang seperti kulit siput yang dijahit untuk membentuk pelbagai corak. baju jaket lelaki diperbuat daripada kulit babi hutan namun begitu. baju tradisi Murut haruslah dipakai lengkap agar menampakkan ciri-ciri tradisi Murut dan corak-corak yang terdapat pada baju yang dipakai. mewarnai dan tampalan. dan kalam (tikus). batik lumayou dan baju lalandau hendaklah memakai aksesori yang bertepatan dengan baju tradisi yang dipakai. pakaian wanita dan lelaki Murut mempunyai aksesori dan motif yang tersendiri. tataun. Jahitan juga membentuk motif seperti garis bengkang-bengkok.Analisis motif pada bahagian wanita dan lelaki Murut mendapati bahawa kebanyakan motif bersumberkan elemen flora seperti motif binusak. segi tiga. Selain itu. terdapat beberapa motif yang bersumberkan ciri-ciri zoomorph seperti bulu tuou (burung merak). garis separuh bulat dan garis bulan terbit. garis piramid (chevron). anggagait(kala jengking). lawa (labah-labah). pada zaman sekarang pembuatan baju ini hanya menggunakan kulit kayu pokok timbangan. Motif dihasilkan dalam tiga keadaan. peragaan motif juga menjurus kepada elemen flora dan objek. iaitu daripada kulit kayu dan kulit binatang. Teknik jahitan mudah digunakan bertujuan untuk mengukuhkan struktur bentuk dan dijadikan penghubung antara satah-satah. lipos (lipas). baju tradisi ini juga telah di adaptasi mengikut peredaran zaman kerana dahulunya . bato (ulat).

Motif / Tema Deskripsi MOTIF PADA PAKAIAN TRADISIONAL MURUT MOTIF PADA PAKAIAN TRADISIONAL MURUT .

Pokok renek persepsi terhadap alam melahirkan ikon-ikon bebas yang menggambarkan hutan. . Selain pokok-pokok itu. Motif / Tema Deskripsi Daun Persepsi terhadap persekitaran juga menghasilkan motif yang menggambarkan pelbagai jenis daun yang boleh dijadikan ubat dan pucuk-pucuk hutan yang boleh dimakan. ikon jenis menggambarkan pelbagai tumbuhan pokok renek.

Motif Deskripsi Cangkuk Nama lain : Pinansit seperti yang digambarkan banyak menyampaikan ikon kepada objek seperti alat untuk mengambil buah-buahan. Anggip .Motif Deskripsi Pucuk bertunas Pucuk bertunas dijadikan motif utama pada kebanyakan kraf Murut seperti paku pakis dan bunga padi. Motif ini berasaskan tema bengkok kepala dan ada juga yang berikonkan mata hantu. Di samping itu. pucuk ini dibentuk menyerupai „pinansit‟ yang berasaskan kelok „j‟ dan dihasilkan dalam banyak ragam.

Motif Deskripsi Bintang Objek daripada alam semula jadi dijadikan sumber untuk menghiasi pakaian mereka.Motif Deskripsi Bentuk potong wajik dan garis Potong wajik piramid dalam kelok „V‟ adalah motif-motif sememangnya tradisi banyak yang didapati pada motif –motif dekorasi primitif. . Objek seperti butitin (bintang) yang mempunyai banyak pecahan dijadikan motif.

labah-labah. kupu-kupu. Motif Deskripsi Garis zigzag Motif sepadan atau bingkai corak ini dihasilkan untuk mengukuhkan struktur tepi. sesetengah yang dihasilkan dengan gaya abstrak.Motif Motif Deskripsi Deskripsi Motif Zoomorph Terdapat elemen zoomorph daripada persekitaran yang dijadikan hiasan seperti Nama Lain : Angangait Ayat-ayat Tuou Lipos Batol Lawa Kalam bulu burung merak. Di samping itu. lipas. garis zigzag yang pelbagai ragam membentuk garis potong wajik dan garis piramid. kala jengking dan tikus. . Selain itu.

iaitu benang. . motif ini dijadikan struktur motif dan merupakan dominan dalam semua hiasan pada baju. Tambahan pula. Motif Deskripsi Tulang ikan Motif ini dipengaruhi oleh media yang menghasilkannya. Garisan yang dinamik membentuk ikon tulang ikan.Potong wajik Separa bulat Motif-motif sememangnya seperti ini berpengaruh dan merentasi semua kraf Murut.

Di samping itu. bunga pecah empat. Mereka tidak suka menunjuk-nunjuk dan merupakan satu sikap sombong. . Terdapat juga bentuk bunga hasil cetusan daripada kulit siput. tempelan Organisasi sosial masyarakat Murut mengutamakan kesamaan dan perkongsian hidup kerana faktor keharmonian dan keseimbangan merupakan faktor utama yang membentuk hubungan mereka dengan alam sekitar. Dalam masyarakat Murut corak yang menonjol biasanya diletakkan di bahagian belakang pakaian. Ini disebabkan masyarakat Murut sangat menghargai sistem nilai kerendahan hati dan kesetaraan masyarakat. Seorang Murut yang baik adalah orang yang tahu bertingkah laku setara dengan orang lain. bunga pecah lapan dan bunga pecah seribu.Motif Deskripsi Bunga-bungaan Motif bunga dipersembahkan dalam hutan kepelbagaian ragam dan gaya. beberapa ragam bunga menggambarkan bunga yang kepelbagaian mempunyai jenis kelopak berasaskan bunga pecah tiga. Dengan cara ini keharmonian dalam masyarakat dipelihara. Penyusunan corak pada pakaian tradisi Murut mempamerkan nilai-nilai budaya yang penting. alam roh serta antara mereka sendiri.

RUMUSAN .

Penyusunan motif-motif bebas secara simetri lepas pada permukaan baju khususnya dan perubahan saiz tela menyukarkan pengklasifikasian dibuat pada motif-motif pakaian. Di samping itu.R U M U S A N Penggunaan warna hitam sebagai warna dasar pakaian Murut memberi kesan kontra kepada warna-warna yang digunakan untuk menghasilkan motif. Baju wanita dan lelaki Murut mempunyai keunikan yang tersendiri dengan aksesori yang tersendiri yang menarik. kuning. Terdapat juga motif-motif yang bertindak sebagai struktur baju. iaitu motif yang dihasilkan secara memanjang merentasi bahagian depan dari leher hingga ke bawah di . lapan dan seribu (seribu. Di samping itu. Begitu juga dengan corak pada baju yang dipanggil sumpayau wanita dan lelaki mempunyai corak yang tersendiri dan mempunyai motif yang tersendiri menurut pemahaman kaum Murut itu sendiri. Ada kalanya motif yang diperagakan mempunyai saiz yang besar dan sukar untuk mengkategorikan motif-motif dominan dan motif sekunder. motif dihasilkan secara imbangan simetri antara bahagian kiri dan kanan manakala pada bahagian belakang baju. sesuai dengan latar warna hitam. empat. tambah pula. putih dan hijau memberikan satu adunan yang kontra. menjurus kepada kelopak yang melebihi angka lapan). gaya dan ragam bunga yang dipersembahkan menampilkan banyak kelopak yang bermula dari pecah tiga. Dari segi komposisi motif dapat dirumuskan bahawa bahagian depan baju. warnawarna benang seperti merah. Kepelbagaian ragam dan gaya persembahan motif memberi kesukaran untuk mengkategorikan nama-nama motif secara khusus. motif-motif disusun secara simetri lepas. cantik dan unik hasil kekreatifan kaum Murut tersebut untuk membuat baju daripada hasil hutan. ketigatiga motif ini saling berubah peranannya apabila menghiasi permukaan lain. Bahan-bahan yang digunakan untuk menghiasi baju tradisi ini merupakan bahan yang diperbuat sendiri dengan kreativiti sendiri namun mempunyai motif yang tersendiri. Setiap aksesori yang digunakan apabila memakai baju tradisi ini mempunyai nama yang tersendiri dan bahan yang unik bagi menghiasi pemakai baju tersebut.

. Ikon inilah yang mencetuskan kepelbagaian istilah dalam kalangan Murut. iaitu benang yang disulam memberi dua fungsi pertama. Tambahan pula. ia merupakan satu identiti pakaian Murut yang menggambarkan status sama ada sudah berkahwin atau belum berkahwin. garis piramid. Oleh itu. Pinansit adalah motif yang amat unggul dalam kalangan masyarakat Murut. kesan penggunaan bahan. khususnya pada bahagian bawah. Kesan daripada aktiviti pengukuhan ini mewujudkan motif-motif seperti zigzag. Perkara yang menarik perhatian adalah reka bentuk pada bahagian kain sarung wanita. Selain itu. motif zoomorph merupakan motif kepelbagaian ragam dan seni abstrak.sepanjang posisi butang baju. Sesetengah motif juga begitu dominan hingga menampakkan unsur gambar x-ray (satu gambaran yang boleh dilihat secara lut sinar). Motif yang banyak menggunakan istilah ini dihasilkan dalam pelbagai ragam translasi sehingga mencetuskan ikon-ikon lain. titik. Sementara itu. garis segi tiga. iaitu dalam satu motif terdapat beberapa motif kecil yang lain. seperuh bulatan dan garis potong wajik. Penghasilan motif-motif tertier adalah untuk memenuhi ruang permukaan menyebabkan motif-motif ini menjadi satu motif yang wajib dalam pakaian mereka. sulaman untuk mengukuhkan struktur tepi. Garis melintang dan memanjang yang menguasai permukaan kain pada bahagian depan dan belakang membentuk „H‟ . pada ruang di antara palang yang membahagikan ruang atas dan bawah „H‟ dihimpunkan kepelbagaian motif. jelas menunjukkan bahawa baju tradisi kaum Murut mempunyai keunikan yang tersendiri dan kepelbagaian bahan yang digunakan membuatkan baju tradisi ini mempunyai nilai yang tersendiri dan menampakkan ciri-ciri kaum itu sendiri selain menampakkan kecantikan baju itu tersebut.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful