Tajuk 8

SISTEM PENGHADAMAN

Sinopsis Tajuk-tajuk dalam modul ini merangkumi struktur dan fungsi sistem penghadaman dan penyerapan. Modul ini juga dibekalkan dengan soalan latihan dan senarai bahan rujukan.

Hasil Pembelajaran

Setelah selesai membaca modul ini, diharap anda dapat: 1. Menjelaskan sistem penghadaman dan fungsinya Kerangka konsep tajuk-tajuk modul ini

Sistem Penghadaman

Struktur

Fungsi

8.0

Pengenalan

Penghadaman ialah satu proses penghancuran atau pengisaran makanan secara fizikal, kemudiannya diikuti dengan beberapa proses kimia bagi memecahkan molekul makanan yang kompleks menjadi molekul atau elemen yang lebih halus dan terasing bagi memudahkan proses penyerapan. Bahan yang tidak dapat dimanfaatkan atau dipecahkan akan dibuang menerusi proses seterusnya yang dikenali sebagai penyingkiran. Makanan merupakan komponen penting yang membekalkan tenaga untuk tubuh badan. Namun, makanan yang diambil tidak berada di dalam bentuk yang sesuai untuk

Poses ini juga turut melibatkan organ-organ lain seperti kelenjar liur. Oleh itu. pundi hempedu dan pankreas. Salur penghadaman jangan disalah guna seperti meminum racun atau memakan ubat tanpa mengikut dos yang ditetapkan. pedas dan banyak perisa yang berkemungkian akan membawa kemudaratan jika pengambilannya tidak dikawal. Kesederhanaan adalah penting dan makanlah makanan yang berkhasiat. makanan tersebut perlu dicernakan agar ia sesuai digunakan oleh sel-sel tubuh. 8.digunakan sebagai tenaga oleh sel. Penghadaman bermula apabila makanan memasuki tubuh menerusi mulut. Penjagaan bermula dari makanan yang kita pilih.1 Rajah Sistem Penghadaman Struktur dan Fungsi 2 . rakyat Malaysia suka makanan berminyak. berlemak. hati. Kebiasaannya.

Lelangit keras yang terdiri daripada tulang memenuhi dua pertiga daripada anterior lelangit. Bahagian-bahagian yang terlibat untuk membina sistem penghadaman terdiri daripada struktur-struktur berikut: Struktur-struktur sistem penghadaman adalah seperti berikut: a. Bahagian ini lembut dan digelar sebagai lelangit lunak. f. 3 .1 Mulut Dikenali juga sebagai kaviti oral. b. Lantai mulut pula dikenali sebagai diafragma mulut dan terdiri daripada otot. Faring c. lantai. Ruang mulut kita boleh dikategorikan kepada dua bahagian iaitu ruang umum iaitu ruang tengah yang mengandungi lidah dan ruang vestibul iaitu ruang di antara gigi dan permukaan dalam pipi.1. Kilang air liur. Esofagus d. b. Hati dan pundi hempedu. Bahagian yang terdiri daripada otot adalah satu pertiga daripada posteriornya. e. dinding. Ia terdiri daripada satu saluran yang bermula di mulut dan berakhir di dubur.Sistem penghadaman menjalankan tugas yang penting iaitu menyediakan bahan-bahan makanan untuk diserap supaya bahan-bahan ini dapat digunakan oleh sel-sel tubuh. Pankreas. Mulut. 8. c. Ruang mulut terdiri daripada atap. Usus kecil. lateral dan dua pembukaan. anterior dan posterior. Atap mulut adalah lelangit yang membahagikan mulut daripada kaviti hidung. Usus besar. Perut. Organ yang turut membantu penghadaman ialah: a.

Pembukaan anterior mulut mempunyai dua bibir iaitu bibir atas dan bibir bawah. Bahagian luar bibir dilitupi oleh kulit dan bahagian dalamnya dilitupi oleh membran mukus.Dinding lateral mulut dan pipi adalah otot yang dilapisi oleh membran mukus di bahagian dalam dan dilapisi kulit di bahagian luar. farikks 4 . Vestibul mulut adalah ruang yang terdapat di antara pipi dan gigi. Kaviti mulut berhubung dengan bahagian tengah farinks membentuk pembukaan posterior.

Membran mukus melapisi lidah dan membentuk tonjolan-tonjolan kecil yang dipanggil papila. masin. Deria rasa • Tugas lidah Lidah dapat mengenali pelbagai jenis rasa seperti manis. tugas. masam dan pahit dan ini membantu sesorang menikmati makanan atau minuman. iaitu: Lidah mempunyai beberapa a. Otot ekstrinsik adalah untuk pergerakan lidah. Lidah terdiri daripada otot rangka di mana bahagian anteriornya bebas dan bahagian posteriornya melekat pada lantai mulut.2 Lidah Merupakan organ penting di dalam mulut dalam sistem penghadaman.9: Ruang Mulut 8. • b.Rajah 3. Kunyahan dan telanan d. Pertuturan • c. Tunas rasa terletak pada fungiform dan sirkumvalat. manakala otot intrinsik terlibat dalam perubahan bentuk lidah.1. Papila terbahagi kepada tiga jenis iaitu filiform. fungiform dan sirkumvalat. Terdapat dua kumpulan otot lidah iaitu ekstrinsik dan intrinsik. Sentuhan • Lidah adalah penting untuk pertuturan Lidah membantu tindakan kunyahan dan telanan Merupakan salah satu organ deria sentuhan 5 .

6 .

4 gigi taring.10: Lidah – Reseptor rasa Gigi Rajah Lidah Merupakan struktur tambahan di dalam sistem penghadaman.3 Rajah 3. Untuk mengoyak dan mengisar. Mempunyai kepala yang tirus. Mempunyai pinggir yang rata dan tajam.1. 8 gigi geraham kecil dan 12 gigi geraham besar. Untuk mengoyak dan menikam. Mempunyai dua gerigi di permukaannya. terdiri daripada 8 gigi kacip. Jumlah gigi bagi orang dewasa adalah sebanyak 32 batang. Mempunyai muka yang lebar dan tidak rata. Untuk mengisar dan melumatkan makanan.8. Jenis gigi Gigi kacip Gigi taring Geraham kecil Geraham besar • • • • • • • • Fungsi Untuk menggigit dan memotong. Gigi mambantu memecahkan makanan pejal dan membantu menambah rasa lazat pada makanan tersebut. 7 .

4 Kelenjar Air Liur 8 .Rajah Gigi 8.1.

Kelenjarkelenjar air liur terdapat di dalam mulut atau berhampiran mulut. albumin. Merupakan kelenjar air liur yang terbesar.5% bahan-bahan tertentu seperti garam klorida. 9 . gas terlarut. Sebanyak kira-kira 1. bikarbonat dan fosfat.5% air dan 0. Kelenjar parotid • • • Terletak di hadapan dan di bawah telinga.5 liter air liur terhasil dalam satu hari. Terdapat banyak kelenjar air liur. submandibular dan sublingual. Ini terjadi supaya proses pelinciran.0 hingga 1.Bertanggungjawab merembeskan air liur secara berterusan. Terletak pada rahang bawah di kedu-dua sisi. Kelenjar-kelenjar tersebut adalah kelenjar parotid. musin dan lisozim. Kandungan air liur adalah 99. tetapi terdapat tiga kelenjar air liur yang mengeluarkan air liur dengan banyak. Terletak di atas lantai mulut dan di bawah setiap sisi lidah. globulin. urea dan asid urik. Duktusnya membuka ke bahagian depan lantai mulut di bawah lidah. pelarutan. dan permulaan pemecahan secara kimia dapat dilakukan. Merembeskan air liur melalui duktus parotid yang membuka pada bahagian atas vestibul Kelenjar submandibular Kelenjar sublingual • • • • mulut. Duktusnya membuka ke dalam mulut di bawah lidah. Rembesan air liur akan bertambah banyak jika kita memakan sesuatu.

8.6 Esofagus dan terletak di belakang trakea. Berfungsi untuk menghantar makanan dan minuman dari farinks ke perut. Terbahagi kepada tiga bahagian iaitu: (i) Nasofarinks – terletak di belakang hidung dan terdapat lubang tiub eustachio pada dindingnya. badan dan pilorus.5sm panjang. Pada dinding lateralnya terdapat tonsil. Isi padu ruang perut adalah 2. Ianya berukuran lebih kurang Rajah 3. Terdiri daripada membran berotot dan dilapisi oleh selaput mukus.1. mukus dan asid hidroklorik. Rongga perut terbahagi kepada empat bahagian iaitu kardia. fundus. Perut akan mengempis apabila kosong dan mengembang apabila berisi makanan kerana ia bersifat kenyal.7 Perut Kawasan penyimpanan makanan sementara sebelum makanan tersebut dicerna oleh usus. Manakala satu per tiga daripada bahagian bawahnya terdiri daripada otot licin dan bersifat tidak voluntari. Pepsin 10 .1.1. Panjangnya Merupakan tiub berotot adalah di antara 23 hingga 25 sm.5 Farinks Terletak di belakang hidung. 8. (ii) Farinks oral – terletak di belakang mulut. Satu per tiga daripada bahagian tengahnya pula adalah gabungan antara otot licin dengan otot rangka.13 : Pandangan kiri mulut 12.5 liter bagi orang dewasa. Kelenjar yang terdapat pada nasofarinks adalah adenoid.8. (iii) Farinks larinks – bahagian terendah yang terletak di belakang larinks. mulut dan larinks. renin. Jus gaster mempunyai enzim pepsin. Satu per tiga daripada bahagian atas esofagus adalah otot rangka yang bersifat voluntari. Terdapat kira-kira 40 juta sel kelenjar gaster pada perut.

Mukus adalah bendalir yang likat berfungsi melindungi perut dari asid hidroklorik. Fungsi asid hidroklorik pula adalah: (i) Meneutralkan alkali pada air liur bagi menghentikan tindakan enzim amilase air liur. 11 . (ii) Menyediakan medium berasid untuk membolehkan enzim pepsin dan renin bertindak. manakala renin mengentalkan susu dengan menggumpalkan protein susu yang larut. kaseinogen kepada kasein yang tidak larut. dan (iii) Mensterilkan makanan daripada bakteria.menguraikan protein kepada pepton dan polipeptida.

Rajah 3.14: Permukaan dalam gaster dan duodenum 12 .

dan (iii) Jejunum dan ileum – jejunum 2. dan (iii) Menghasilkan beberapa hormon yang mengawal penghasilan bendalir pankreas.1.1. Pembukaan kanal anus dikenali sebagai anus dan dikawal oleh otot licin yang tebal dikenali sebagai sfinkter internal (tak voluntari) dan di luar oleh otot rangka yang disebut sfinkter eksternal (voluntari). (iii) Rektum – saluran berotot yang pendek. 8. Kolon – naik ke atas di sebelah kanan rongga abdomen.5m panjang. Tiga bahagian pada usus kecil adalah: (i) (ii) Duodenum – menghubungkan perut dengan jejunum.8.6m panjang. Kedudukan duodenum adalah mengelilingi kepala pankreas. hempedu dan bendalirnya sendiri. Bentuknya adalah lebih besar daripada usus kecil dan bahagian pada usus besar adalah: (i) (ii) Sekum – mempunyai apendiks. namun apendiks tidak mengambil bahagian dalam proses pencernaan.8 Usus Kecil Saluran makanan yang paling sempit. Tugas usus kecil adalah: (i) (ii) Menyelesaikan semua proses penghadaman. Bersambung dengan rektum. asid amino dan glukosa ke dalam darah dan lemak hadam ke dalam salur limfatika. Fungsi usus besar adalah sebagai: • Penyerap air. kolon melintang dan kolon bawah. Panjang kira-kira 25 sm dan berbentuk C. Kanal anus adalah bahagian paling akhir pada usus besar berukuran 4 sm. garam dan glukosa. Menyerap bahan-bahan makanan yang telah terhadam. 13 .4m panjang dan ileum pula 3. Berfungsi untuk pencernaan dan penyerapan hasil pencernaan.8 Usus Besar Usus besar bermula dari ileum hingga ke anus dan berukuran 1.

dan Menyediakan sisa protein yang belum dicerna oleh tindakan bakteria untuk kumuhan. buahan dan sayuran hijau.15: Usus besar dan bahagian-bahagiannya 14 . Menyediakan selulosa dalam bentuk karbohidrat dalam tumbuhan. Rajah 3.• • • Merembeskan musin oleh kelenjar pada lapisan dalam.

6) enterikus) Amilase air Kanji  maltosa liur (ptialin) HCI (bukan Pepsinogen  pepsin enzim) Pepsin Protein  pepton + polipeptida Renin Kaseinogen  kasein (kasein kemudiannya dicernakan oleh pepsin) Amilase Kanji  maltosa pankreas Tripsin Protein  pepton (polipeptida) Lipase Lemak  asid lemak dan gliserol Garam Lemak  titisan hempedu lemak (hempedu (bukan meneutralkan asid) enzim) Enterokinase Tripsinogen  tripsin Erepsin Pepton  polipeptida  asid amino Maltase Maltosa  glukosa Sukrase Sukrosa  glukosa + fruktosa Laktase Laktosa  glukosa + galaktosa Lipase Lemak  asid lemak + gliserol 15 .8 1.5 – 6. Mah Chee Wai.5 Hati Hempedu Beralkali Usus kecil Kelenjar (jejunum Brunner dan ileum) (kelenjar usus) Jus usus Beralkali (sukus (7.Jadual 3.1: Ringkasan proses kimia dalam pencernaan Sumber : Bantuan Studi Lengkap Biologi Tingkatan 4.5 Enzim Perubahan Duodenum Pankreas Jus pankreas 7.8 – 8. Bahagian Kelenjar salur pencernaan Mulut Kelenjar air liur Perut Kelenjar gaster Rembesan Air liur Jus gaster pH 6.

8.1 Mekanisme dan Kawalan Penghadaman Mekanisme Penghadaman Pencernaan berlaku terhadap makanan dan minuman yang kita ambil. Enzim tidak berubah hingga ke akhir proses 16 . Makanan yang dikunyah tadi akan bercampur dengan air liur dan menjadi lumat.2. Tindakan ini dikenali sebagai tindakan mengunyah. Otot pencerut pada dinding farinks bertanggungjawab kepada tindakan menelan ini.2 8. Enzim bertindak mengubah kimia bahan makanan yang kompleks menjadi bahan larut yang mudah diserap. Namun. (iii) Penyerapan Selalunya bahan makanan akan diserap di bahagian usus kecil. (ii) Penghadaman Penghadaman bermula dari dalam mulut hinggalah ke dalam perut dan usus kecil. Pembuang bahan makanan tidak hadam dilakukan oleh usus besar. (iv) Pembuangan bahan makanan yang tidak hadam Bahan buangan iaitu najis adalah hasil bahan-bahan yang tidak hadam.2 Kawalan Pencernaan Pencernaan dapat dilakukan dengan adanya enzim-enzim di dalam sistem pencernaan. Kemudian makanan yang telah lumat ditelan melalui farinks dan esofagus ke perut. Usus kecil merupakan tempat di mana kebanyakan proses penghadaman berlaku. Empat peringkat perubahan berlaku kepada bahan makanan dan minuman yang masuk ke dalam tubuh kita.8. Dalam proses penghadaman bahan makanan diubah dari segi fizikal dan kimianya agar lebih mudah diserap. (i) Kunyahan dan telanan Makanan akan dihancurkan oleh mulut. penyerapan boleh juga berlaku di bahagian-bahagian lain dalam sistem penghadaman. Enzim adalah mangkin organik yang berkebolehan mempercepatkan kadar tindak balas biokimia dalan organisma hidup.2. gigi dan lidah apabila masuk ke dalam mulut.

terdapat beberapa enzim penting dan setiap satunya hanya bertindak untuk satu tindak balas sahaja. 17 . Di dalam bendalir penghadaman. Anda boleh rujuk pada jadual ringkasan proses kimia dalam pencernaan untuk nama dan tindakan enzim terbabit. walaupun ia sendiri mengubah kimia dalam bahan makanan.penghadaman.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful