Tajuk 8

SISTEM PENGHADAMAN

Sinopsis Tajuk-tajuk dalam modul ini merangkumi struktur dan fungsi sistem penghadaman dan penyerapan. Modul ini juga dibekalkan dengan soalan latihan dan senarai bahan rujukan.

Hasil Pembelajaran

Setelah selesai membaca modul ini, diharap anda dapat: 1. Menjelaskan sistem penghadaman dan fungsinya Kerangka konsep tajuk-tajuk modul ini

Sistem Penghadaman

Struktur

Fungsi

8.0

Pengenalan

Penghadaman ialah satu proses penghancuran atau pengisaran makanan secara fizikal, kemudiannya diikuti dengan beberapa proses kimia bagi memecahkan molekul makanan yang kompleks menjadi molekul atau elemen yang lebih halus dan terasing bagi memudahkan proses penyerapan. Bahan yang tidak dapat dimanfaatkan atau dipecahkan akan dibuang menerusi proses seterusnya yang dikenali sebagai penyingkiran. Makanan merupakan komponen penting yang membekalkan tenaga untuk tubuh badan. Namun, makanan yang diambil tidak berada di dalam bentuk yang sesuai untuk

Kebiasaannya. rakyat Malaysia suka makanan berminyak. Penjagaan bermula dari makanan yang kita pilih. berlemak. pundi hempedu dan pankreas.digunakan sebagai tenaga oleh sel. Kesederhanaan adalah penting dan makanlah makanan yang berkhasiat. Penghadaman bermula apabila makanan memasuki tubuh menerusi mulut.1 Rajah Sistem Penghadaman Struktur dan Fungsi 2 . hati. 8. pedas dan banyak perisa yang berkemungkian akan membawa kemudaratan jika pengambilannya tidak dikawal. Poses ini juga turut melibatkan organ-organ lain seperti kelenjar liur. makanan tersebut perlu dicernakan agar ia sesuai digunakan oleh sel-sel tubuh. Salur penghadaman jangan disalah guna seperti meminum racun atau memakan ubat tanpa mengikut dos yang ditetapkan. Oleh itu.

lantai. e. b. 3 . Bahagian ini lembut dan digelar sebagai lelangit lunak. Atap mulut adalah lelangit yang membahagikan mulut daripada kaviti hidung. Bahagian-bahagian yang terlibat untuk membina sistem penghadaman terdiri daripada struktur-struktur berikut: Struktur-struktur sistem penghadaman adalah seperti berikut: a. Ruang mulut terdiri daripada atap. Esofagus d. Usus besar. Bahagian yang terdiri daripada otot adalah satu pertiga daripada posteriornya. 8. c.1. b. f. Lelangit keras yang terdiri daripada tulang memenuhi dua pertiga daripada anterior lelangit. Kilang air liur. Pankreas.Sistem penghadaman menjalankan tugas yang penting iaitu menyediakan bahan-bahan makanan untuk diserap supaya bahan-bahan ini dapat digunakan oleh sel-sel tubuh. Perut. Usus kecil. Ia terdiri daripada satu saluran yang bermula di mulut dan berakhir di dubur. Mulut. Hati dan pundi hempedu. dinding. Lantai mulut pula dikenali sebagai diafragma mulut dan terdiri daripada otot.1 Mulut Dikenali juga sebagai kaviti oral. anterior dan posterior. Ruang mulut kita boleh dikategorikan kepada dua bahagian iaitu ruang umum iaitu ruang tengah yang mengandungi lidah dan ruang vestibul iaitu ruang di antara gigi dan permukaan dalam pipi. lateral dan dua pembukaan. Organ yang turut membantu penghadaman ialah: a. Faring c.

Vestibul mulut adalah ruang yang terdapat di antara pipi dan gigi. Bahagian luar bibir dilitupi oleh kulit dan bahagian dalamnya dilitupi oleh membran mukus.Dinding lateral mulut dan pipi adalah otot yang dilapisi oleh membran mukus di bahagian dalam dan dilapisi kulit di bahagian luar. farikks 4 . Kaviti mulut berhubung dengan bahagian tengah farinks membentuk pembukaan posterior. Pembukaan anterior mulut mempunyai dua bibir iaitu bibir atas dan bibir bawah.

Sentuhan • Lidah adalah penting untuk pertuturan Lidah membantu tindakan kunyahan dan telanan Merupakan salah satu organ deria sentuhan 5 . Terdapat dua kumpulan otot lidah iaitu ekstrinsik dan intrinsik. Membran mukus melapisi lidah dan membentuk tonjolan-tonjolan kecil yang dipanggil papila. Otot ekstrinsik adalah untuk pergerakan lidah. tugas. • b. Tunas rasa terletak pada fungiform dan sirkumvalat. Kunyahan dan telanan d. masin. manakala otot intrinsik terlibat dalam perubahan bentuk lidah.2 Lidah Merupakan organ penting di dalam mulut dalam sistem penghadaman. Pertuturan • c. iaitu: Lidah mempunyai beberapa a. Papila terbahagi kepada tiga jenis iaitu filiform. masam dan pahit dan ini membantu sesorang menikmati makanan atau minuman.9: Ruang Mulut 8. fungiform dan sirkumvalat.Rajah 3. Lidah terdiri daripada otot rangka di mana bahagian anteriornya bebas dan bahagian posteriornya melekat pada lantai mulut.1. Deria rasa • Tugas lidah Lidah dapat mengenali pelbagai jenis rasa seperti manis.

6 .

Mempunyai pinggir yang rata dan tajam. Mempunyai muka yang lebar dan tidak rata. 7 .1. 4 gigi taring. Mempunyai kepala yang tirus. Untuk mengoyak dan mengisar.3 Rajah 3. Mempunyai dua gerigi di permukaannya. Gigi mambantu memecahkan makanan pejal dan membantu menambah rasa lazat pada makanan tersebut. Jumlah gigi bagi orang dewasa adalah sebanyak 32 batang. 8 gigi geraham kecil dan 12 gigi geraham besar. terdiri daripada 8 gigi kacip. Untuk mengisar dan melumatkan makanan.8. Jenis gigi Gigi kacip Gigi taring Geraham kecil Geraham besar • • • • • • • • Fungsi Untuk menggigit dan memotong. Untuk mengoyak dan menikam.10: Lidah – Reseptor rasa Gigi Rajah Lidah Merupakan struktur tambahan di dalam sistem penghadaman.

4 Kelenjar Air Liur 8 .1.Rajah Gigi 8.

Duktusnya membuka ke bahagian depan lantai mulut di bawah lidah. urea dan asid urik. submandibular dan sublingual. Duktusnya membuka ke dalam mulut di bawah lidah. Ini terjadi supaya proses pelinciran. Sebanyak kira-kira 1. Kelenjar-kelenjar tersebut adalah kelenjar parotid.5 liter air liur terhasil dalam satu hari. tetapi terdapat tiga kelenjar air liur yang mengeluarkan air liur dengan banyak.0 hingga 1. Kelenjar parotid • • • Terletak di hadapan dan di bawah telinga. Rembesan air liur akan bertambah banyak jika kita memakan sesuatu.Bertanggungjawab merembeskan air liur secara berterusan. Merembeskan air liur melalui duktus parotid yang membuka pada bahagian atas vestibul Kelenjar submandibular Kelenjar sublingual • • • • mulut. Terdapat banyak kelenjar air liur. 9 . dan permulaan pemecahan secara kimia dapat dilakukan. Terletak pada rahang bawah di kedu-dua sisi.5% bahan-bahan tertentu seperti garam klorida.5% air dan 0. Terletak di atas lantai mulut dan di bawah setiap sisi lidah. bikarbonat dan fosfat. globulin. albumin. Kandungan air liur adalah 99. Merupakan kelenjar air liur yang terbesar. gas terlarut. Kelenjarkelenjar air liur terdapat di dalam mulut atau berhampiran mulut. pelarutan. musin dan lisozim.

6 Esofagus dan terletak di belakang trakea. 8. Jus gaster mempunyai enzim pepsin. Satu per tiga daripada bahagian tengahnya pula adalah gabungan antara otot licin dengan otot rangka.13 : Pandangan kiri mulut 12. Manakala satu per tiga daripada bahagian bawahnya terdiri daripada otot licin dan bersifat tidak voluntari. Rongga perut terbahagi kepada empat bahagian iaitu kardia. renin. mukus dan asid hidroklorik.5 Farinks Terletak di belakang hidung. (ii) Farinks oral – terletak di belakang mulut.7 Perut Kawasan penyimpanan makanan sementara sebelum makanan tersebut dicerna oleh usus. Terbahagi kepada tiga bahagian iaitu: (i) Nasofarinks – terletak di belakang hidung dan terdapat lubang tiub eustachio pada dindingnya. Berfungsi untuk menghantar makanan dan minuman dari farinks ke perut.1.8. Terdiri daripada membran berotot dan dilapisi oleh selaput mukus. (iii) Farinks larinks – bahagian terendah yang terletak di belakang larinks.5 liter bagi orang dewasa. mulut dan larinks. Pada dinding lateralnya terdapat tonsil.5sm panjang. Satu per tiga daripada bahagian atas esofagus adalah otot rangka yang bersifat voluntari. 8. badan dan pilorus.1. Perut akan mengempis apabila kosong dan mengembang apabila berisi makanan kerana ia bersifat kenyal. Ianya berukuran lebih kurang Rajah 3. Isi padu ruang perut adalah 2.1. Terdapat kira-kira 40 juta sel kelenjar gaster pada perut. Pepsin 10 . Panjangnya Merupakan tiub berotot adalah di antara 23 hingga 25 sm. Kelenjar yang terdapat pada nasofarinks adalah adenoid. fundus.

dan (iii) Mensterilkan makanan daripada bakteria. manakala renin mengentalkan susu dengan menggumpalkan protein susu yang larut.menguraikan protein kepada pepton dan polipeptida. 11 . Fungsi asid hidroklorik pula adalah: (i) Meneutralkan alkali pada air liur bagi menghentikan tindakan enzim amilase air liur. (ii) Menyediakan medium berasid untuk membolehkan enzim pepsin dan renin bertindak. kaseinogen kepada kasein yang tidak larut. Mukus adalah bendalir yang likat berfungsi melindungi perut dari asid hidroklorik.

Rajah 3.14: Permukaan dalam gaster dan duodenum 12 .

Menyerap bahan-bahan makanan yang telah terhadam. Kolon – naik ke atas di sebelah kanan rongga abdomen. Panjang kira-kira 25 sm dan berbentuk C. Pembukaan kanal anus dikenali sebagai anus dan dikawal oleh otot licin yang tebal dikenali sebagai sfinkter internal (tak voluntari) dan di luar oleh otot rangka yang disebut sfinkter eksternal (voluntari). Bentuknya adalah lebih besar daripada usus kecil dan bahagian pada usus besar adalah: (i) (ii) Sekum – mempunyai apendiks. Kanal anus adalah bahagian paling akhir pada usus besar berukuran 4 sm.1. Fungsi usus besar adalah sebagai: • Penyerap air.5m panjang. dan (iii) Menghasilkan beberapa hormon yang mengawal penghasilan bendalir pankreas.1. kolon melintang dan kolon bawah. 13 . Tugas usus kecil adalah: (i) (ii) Menyelesaikan semua proses penghadaman. Bersambung dengan rektum. namun apendiks tidak mengambil bahagian dalam proses pencernaan.8 Usus Besar Usus besar bermula dari ileum hingga ke anus dan berukuran 1.8 Usus Kecil Saluran makanan yang paling sempit. 8.6m panjang. (iii) Rektum – saluran berotot yang pendek.4m panjang dan ileum pula 3. hempedu dan bendalirnya sendiri.8. garam dan glukosa. Tiga bahagian pada usus kecil adalah: (i) (ii) Duodenum – menghubungkan perut dengan jejunum. dan (iii) Jejunum dan ileum – jejunum 2. Berfungsi untuk pencernaan dan penyerapan hasil pencernaan. asid amino dan glukosa ke dalam darah dan lemak hadam ke dalam salur limfatika. Kedudukan duodenum adalah mengelilingi kepala pankreas.

Menyediakan selulosa dalam bentuk karbohidrat dalam tumbuhan. dan Menyediakan sisa protein yang belum dicerna oleh tindakan bakteria untuk kumuhan. buahan dan sayuran hijau.• • • Merembeskan musin oleh kelenjar pada lapisan dalam. Rajah 3.15: Usus besar dan bahagian-bahagiannya 14 .

5 Enzim Perubahan Duodenum Pankreas Jus pankreas 7. Mah Chee Wai.Jadual 3.5 – 6. Bahagian Kelenjar salur pencernaan Mulut Kelenjar air liur Perut Kelenjar gaster Rembesan Air liur Jus gaster pH 6.8 1.1: Ringkasan proses kimia dalam pencernaan Sumber : Bantuan Studi Lengkap Biologi Tingkatan 4.8 – 8.6) enterikus) Amilase air Kanji  maltosa liur (ptialin) HCI (bukan Pepsinogen  pepsin enzim) Pepsin Protein  pepton + polipeptida Renin Kaseinogen  kasein (kasein kemudiannya dicernakan oleh pepsin) Amilase Kanji  maltosa pankreas Tripsin Protein  pepton (polipeptida) Lipase Lemak  asid lemak dan gliserol Garam Lemak  titisan hempedu lemak (hempedu (bukan meneutralkan asid) enzim) Enterokinase Tripsinogen  tripsin Erepsin Pepton  polipeptida  asid amino Maltase Maltosa  glukosa Sukrase Sukrosa  glukosa + fruktosa Laktase Laktosa  glukosa + galaktosa Lipase Lemak  asid lemak + gliserol 15 .5 Hati Hempedu Beralkali Usus kecil Kelenjar (jejunum Brunner dan ileum) (kelenjar usus) Jus usus Beralkali (sukus (7.

1 Mekanisme dan Kawalan Penghadaman Mekanisme Penghadaman Pencernaan berlaku terhadap makanan dan minuman yang kita ambil. Pembuang bahan makanan tidak hadam dilakukan oleh usus besar. Enzim tidak berubah hingga ke akhir proses 16 . Enzim bertindak mengubah kimia bahan makanan yang kompleks menjadi bahan larut yang mudah diserap. Otot pencerut pada dinding farinks bertanggungjawab kepada tindakan menelan ini. (ii) Penghadaman Penghadaman bermula dari dalam mulut hinggalah ke dalam perut dan usus kecil.2. Usus kecil merupakan tempat di mana kebanyakan proses penghadaman berlaku. (iii) Penyerapan Selalunya bahan makanan akan diserap di bahagian usus kecil. Kemudian makanan yang telah lumat ditelan melalui farinks dan esofagus ke perut.2 Kawalan Pencernaan Pencernaan dapat dilakukan dengan adanya enzim-enzim di dalam sistem pencernaan. (i) Kunyahan dan telanan Makanan akan dihancurkan oleh mulut. (iv) Pembuangan bahan makanan yang tidak hadam Bahan buangan iaitu najis adalah hasil bahan-bahan yang tidak hadam. Namun. Empat peringkat perubahan berlaku kepada bahan makanan dan minuman yang masuk ke dalam tubuh kita. Enzim adalah mangkin organik yang berkebolehan mempercepatkan kadar tindak balas biokimia dalan organisma hidup.2 8. Makanan yang dikunyah tadi akan bercampur dengan air liur dan menjadi lumat. gigi dan lidah apabila masuk ke dalam mulut. penyerapan boleh juga berlaku di bahagian-bahagian lain dalam sistem penghadaman.2. Tindakan ini dikenali sebagai tindakan mengunyah.8. 8. Dalam proses penghadaman bahan makanan diubah dari segi fizikal dan kimianya agar lebih mudah diserap.

terdapat beberapa enzim penting dan setiap satunya hanya bertindak untuk satu tindak balas sahaja. 17 . Di dalam bendalir penghadaman. Anda boleh rujuk pada jadual ringkasan proses kimia dalam pencernaan untuk nama dan tindakan enzim terbabit.penghadaman. walaupun ia sendiri mengubah kimia dalam bahan makanan.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful