Tajuk 8

SISTEM PENGHADAMAN

Sinopsis Tajuk-tajuk dalam modul ini merangkumi struktur dan fungsi sistem penghadaman dan penyerapan. Modul ini juga dibekalkan dengan soalan latihan dan senarai bahan rujukan.

Hasil Pembelajaran

Setelah selesai membaca modul ini, diharap anda dapat: 1. Menjelaskan sistem penghadaman dan fungsinya Kerangka konsep tajuk-tajuk modul ini

Sistem Penghadaman

Struktur

Fungsi

8.0

Pengenalan

Penghadaman ialah satu proses penghancuran atau pengisaran makanan secara fizikal, kemudiannya diikuti dengan beberapa proses kimia bagi memecahkan molekul makanan yang kompleks menjadi molekul atau elemen yang lebih halus dan terasing bagi memudahkan proses penyerapan. Bahan yang tidak dapat dimanfaatkan atau dipecahkan akan dibuang menerusi proses seterusnya yang dikenali sebagai penyingkiran. Makanan merupakan komponen penting yang membekalkan tenaga untuk tubuh badan. Namun, makanan yang diambil tidak berada di dalam bentuk yang sesuai untuk

8. Oleh itu. hati.1 Rajah Sistem Penghadaman Struktur dan Fungsi 2 . Kesederhanaan adalah penting dan makanlah makanan yang berkhasiat. Poses ini juga turut melibatkan organ-organ lain seperti kelenjar liur. Penghadaman bermula apabila makanan memasuki tubuh menerusi mulut. berlemak. pundi hempedu dan pankreas. rakyat Malaysia suka makanan berminyak. pedas dan banyak perisa yang berkemungkian akan membawa kemudaratan jika pengambilannya tidak dikawal. Salur penghadaman jangan disalah guna seperti meminum racun atau memakan ubat tanpa mengikut dos yang ditetapkan.digunakan sebagai tenaga oleh sel. Kebiasaannya. Penjagaan bermula dari makanan yang kita pilih. makanan tersebut perlu dicernakan agar ia sesuai digunakan oleh sel-sel tubuh.

e. lantai. Ruang mulut kita boleh dikategorikan kepada dua bahagian iaitu ruang umum iaitu ruang tengah yang mengandungi lidah dan ruang vestibul iaitu ruang di antara gigi dan permukaan dalam pipi. Ruang mulut terdiri daripada atap. dinding.1. b. Esofagus d. f. b. Bahagian ini lembut dan digelar sebagai lelangit lunak. Organ yang turut membantu penghadaman ialah: a. Lantai mulut pula dikenali sebagai diafragma mulut dan terdiri daripada otot. Bahagian yang terdiri daripada otot adalah satu pertiga daripada posteriornya. Atap mulut adalah lelangit yang membahagikan mulut daripada kaviti hidung. Kilang air liur. Faring c. Lelangit keras yang terdiri daripada tulang memenuhi dua pertiga daripada anterior lelangit. Usus besar. 3 . Mulut. lateral dan dua pembukaan. Bahagian-bahagian yang terlibat untuk membina sistem penghadaman terdiri daripada struktur-struktur berikut: Struktur-struktur sistem penghadaman adalah seperti berikut: a. anterior dan posterior. Ia terdiri daripada satu saluran yang bermula di mulut dan berakhir di dubur.Sistem penghadaman menjalankan tugas yang penting iaitu menyediakan bahan-bahan makanan untuk diserap supaya bahan-bahan ini dapat digunakan oleh sel-sel tubuh.1 Mulut Dikenali juga sebagai kaviti oral. c. Pankreas. Perut. 8. Usus kecil. Hati dan pundi hempedu.

farikks 4 .Dinding lateral mulut dan pipi adalah otot yang dilapisi oleh membran mukus di bahagian dalam dan dilapisi kulit di bahagian luar. Pembukaan anterior mulut mempunyai dua bibir iaitu bibir atas dan bibir bawah. Kaviti mulut berhubung dengan bahagian tengah farinks membentuk pembukaan posterior. Vestibul mulut adalah ruang yang terdapat di antara pipi dan gigi. Bahagian luar bibir dilitupi oleh kulit dan bahagian dalamnya dilitupi oleh membran mukus.

Kunyahan dan telanan d.Rajah 3. manakala otot intrinsik terlibat dalam perubahan bentuk lidah. Lidah terdiri daripada otot rangka di mana bahagian anteriornya bebas dan bahagian posteriornya melekat pada lantai mulut. masin. Membran mukus melapisi lidah dan membentuk tonjolan-tonjolan kecil yang dipanggil papila.2 Lidah Merupakan organ penting di dalam mulut dalam sistem penghadaman. • b. Papila terbahagi kepada tiga jenis iaitu filiform. fungiform dan sirkumvalat. masam dan pahit dan ini membantu sesorang menikmati makanan atau minuman. Sentuhan • Lidah adalah penting untuk pertuturan Lidah membantu tindakan kunyahan dan telanan Merupakan salah satu organ deria sentuhan 5 . tugas. iaitu: Lidah mempunyai beberapa a. Tunas rasa terletak pada fungiform dan sirkumvalat. Deria rasa • Tugas lidah Lidah dapat mengenali pelbagai jenis rasa seperti manis. Otot ekstrinsik adalah untuk pergerakan lidah.9: Ruang Mulut 8.1. Pertuturan • c. Terdapat dua kumpulan otot lidah iaitu ekstrinsik dan intrinsik.

6 .

Jumlah gigi bagi orang dewasa adalah sebanyak 32 batang. 4 gigi taring. terdiri daripada 8 gigi kacip.8.3 Rajah 3.1. 8 gigi geraham kecil dan 12 gigi geraham besar. Gigi mambantu memecahkan makanan pejal dan membantu menambah rasa lazat pada makanan tersebut. Untuk mengoyak dan mengisar. Mempunyai pinggir yang rata dan tajam. Jenis gigi Gigi kacip Gigi taring Geraham kecil Geraham besar • • • • • • • • Fungsi Untuk menggigit dan memotong. Mempunyai kepala yang tirus. Mempunyai muka yang lebar dan tidak rata. Untuk mengoyak dan menikam. Untuk mengisar dan melumatkan makanan. Mempunyai dua gerigi di permukaannya.10: Lidah – Reseptor rasa Gigi Rajah Lidah Merupakan struktur tambahan di dalam sistem penghadaman. 7 .

1.Rajah Gigi 8.4 Kelenjar Air Liur 8 .

urea dan asid urik. gas terlarut. tetapi terdapat tiga kelenjar air liur yang mengeluarkan air liur dengan banyak.Bertanggungjawab merembeskan air liur secara berterusan. Merembeskan air liur melalui duktus parotid yang membuka pada bahagian atas vestibul Kelenjar submandibular Kelenjar sublingual • • • • mulut.0 hingga 1. submandibular dan sublingual. Kelenjarkelenjar air liur terdapat di dalam mulut atau berhampiran mulut. pelarutan. albumin. Kelenjar-kelenjar tersebut adalah kelenjar parotid. globulin. musin dan lisozim. Kandungan air liur adalah 99.5% bahan-bahan tertentu seperti garam klorida. Ini terjadi supaya proses pelinciran. Rembesan air liur akan bertambah banyak jika kita memakan sesuatu. Merupakan kelenjar air liur yang terbesar. Terletak pada rahang bawah di kedu-dua sisi. Terdapat banyak kelenjar air liur. bikarbonat dan fosfat. Kelenjar parotid • • • Terletak di hadapan dan di bawah telinga. 9 .5 liter air liur terhasil dalam satu hari. Duktusnya membuka ke dalam mulut di bawah lidah. dan permulaan pemecahan secara kimia dapat dilakukan. Sebanyak kira-kira 1. Duktusnya membuka ke bahagian depan lantai mulut di bawah lidah. Terletak di atas lantai mulut dan di bawah setiap sisi lidah.5% air dan 0.

6 Esofagus dan terletak di belakang trakea.1. Satu per tiga daripada bahagian tengahnya pula adalah gabungan antara otot licin dengan otot rangka. Terdapat kira-kira 40 juta sel kelenjar gaster pada perut. Berfungsi untuk menghantar makanan dan minuman dari farinks ke perut. fundus. mukus dan asid hidroklorik.5 liter bagi orang dewasa. Manakala satu per tiga daripada bahagian bawahnya terdiri daripada otot licin dan bersifat tidak voluntari. Pepsin 10 .7 Perut Kawasan penyimpanan makanan sementara sebelum makanan tersebut dicerna oleh usus. Terbahagi kepada tiga bahagian iaitu: (i) Nasofarinks – terletak di belakang hidung dan terdapat lubang tiub eustachio pada dindingnya.1. Rongga perut terbahagi kepada empat bahagian iaitu kardia.5 Farinks Terletak di belakang hidung. Ianya berukuran lebih kurang Rajah 3. (iii) Farinks larinks – bahagian terendah yang terletak di belakang larinks. (ii) Farinks oral – terletak di belakang mulut. Panjangnya Merupakan tiub berotot adalah di antara 23 hingga 25 sm.1. Isi padu ruang perut adalah 2. Perut akan mengempis apabila kosong dan mengembang apabila berisi makanan kerana ia bersifat kenyal. Satu per tiga daripada bahagian atas esofagus adalah otot rangka yang bersifat voluntari. mulut dan larinks.8.5sm panjang. Kelenjar yang terdapat pada nasofarinks adalah adenoid. Terdiri daripada membran berotot dan dilapisi oleh selaput mukus. renin. 8. badan dan pilorus. Pada dinding lateralnya terdapat tonsil. 8.13 : Pandangan kiri mulut 12. Jus gaster mempunyai enzim pepsin.

11 . manakala renin mengentalkan susu dengan menggumpalkan protein susu yang larut. kaseinogen kepada kasein yang tidak larut. dan (iii) Mensterilkan makanan daripada bakteria. Fungsi asid hidroklorik pula adalah: (i) Meneutralkan alkali pada air liur bagi menghentikan tindakan enzim amilase air liur. (ii) Menyediakan medium berasid untuk membolehkan enzim pepsin dan renin bertindak.menguraikan protein kepada pepton dan polipeptida. Mukus adalah bendalir yang likat berfungsi melindungi perut dari asid hidroklorik.

Rajah 3.14: Permukaan dalam gaster dan duodenum 12 .

6m panjang. dan (iii) Menghasilkan beberapa hormon yang mengawal penghasilan bendalir pankreas. Pembukaan kanal anus dikenali sebagai anus dan dikawal oleh otot licin yang tebal dikenali sebagai sfinkter internal (tak voluntari) dan di luar oleh otot rangka yang disebut sfinkter eksternal (voluntari). Panjang kira-kira 25 sm dan berbentuk C. Fungsi usus besar adalah sebagai: • Penyerap air. 8. Tugas usus kecil adalah: (i) (ii) Menyelesaikan semua proses penghadaman. Bersambung dengan rektum. Kolon – naik ke atas di sebelah kanan rongga abdomen. Berfungsi untuk pencernaan dan penyerapan hasil pencernaan. (iii) Rektum – saluran berotot yang pendek. Menyerap bahan-bahan makanan yang telah terhadam. kolon melintang dan kolon bawah. Kanal anus adalah bahagian paling akhir pada usus besar berukuran 4 sm. garam dan glukosa. dan (iii) Jejunum dan ileum – jejunum 2.1. asid amino dan glukosa ke dalam darah dan lemak hadam ke dalam salur limfatika.5m panjang.8.8 Usus Kecil Saluran makanan yang paling sempit.4m panjang dan ileum pula 3. hempedu dan bendalirnya sendiri. namun apendiks tidak mengambil bahagian dalam proses pencernaan. 13 .8 Usus Besar Usus besar bermula dari ileum hingga ke anus dan berukuran 1. Tiga bahagian pada usus kecil adalah: (i) (ii) Duodenum – menghubungkan perut dengan jejunum. Kedudukan duodenum adalah mengelilingi kepala pankreas. Bentuknya adalah lebih besar daripada usus kecil dan bahagian pada usus besar adalah: (i) (ii) Sekum – mempunyai apendiks.1.

Menyediakan selulosa dalam bentuk karbohidrat dalam tumbuhan.• • • Merembeskan musin oleh kelenjar pada lapisan dalam. dan Menyediakan sisa protein yang belum dicerna oleh tindakan bakteria untuk kumuhan. Rajah 3.15: Usus besar dan bahagian-bahagiannya 14 . buahan dan sayuran hijau.

Bahagian Kelenjar salur pencernaan Mulut Kelenjar air liur Perut Kelenjar gaster Rembesan Air liur Jus gaster pH 6. Mah Chee Wai.5 – 6.5 Hati Hempedu Beralkali Usus kecil Kelenjar (jejunum Brunner dan ileum) (kelenjar usus) Jus usus Beralkali (sukus (7.8 – 8.5 Enzim Perubahan Duodenum Pankreas Jus pankreas 7.1: Ringkasan proses kimia dalam pencernaan Sumber : Bantuan Studi Lengkap Biologi Tingkatan 4.8 1.6) enterikus) Amilase air Kanji  maltosa liur (ptialin) HCI (bukan Pepsinogen  pepsin enzim) Pepsin Protein  pepton + polipeptida Renin Kaseinogen  kasein (kasein kemudiannya dicernakan oleh pepsin) Amilase Kanji  maltosa pankreas Tripsin Protein  pepton (polipeptida) Lipase Lemak  asid lemak dan gliserol Garam Lemak  titisan hempedu lemak (hempedu (bukan meneutralkan asid) enzim) Enterokinase Tripsinogen  tripsin Erepsin Pepton  polipeptida  asid amino Maltase Maltosa  glukosa Sukrase Sukrosa  glukosa + fruktosa Laktase Laktosa  glukosa + galaktosa Lipase Lemak  asid lemak + gliserol 15 .Jadual 3.

2 Kawalan Pencernaan Pencernaan dapat dilakukan dengan adanya enzim-enzim di dalam sistem pencernaan. penyerapan boleh juga berlaku di bahagian-bahagian lain dalam sistem penghadaman. Usus kecil merupakan tempat di mana kebanyakan proses penghadaman berlaku.1 Mekanisme dan Kawalan Penghadaman Mekanisme Penghadaman Pencernaan berlaku terhadap makanan dan minuman yang kita ambil. Enzim bertindak mengubah kimia bahan makanan yang kompleks menjadi bahan larut yang mudah diserap. (iii) Penyerapan Selalunya bahan makanan akan diserap di bahagian usus kecil.2 8.2. Tindakan ini dikenali sebagai tindakan mengunyah. (i) Kunyahan dan telanan Makanan akan dihancurkan oleh mulut. Empat peringkat perubahan berlaku kepada bahan makanan dan minuman yang masuk ke dalam tubuh kita. gigi dan lidah apabila masuk ke dalam mulut. Enzim tidak berubah hingga ke akhir proses 16 . Otot pencerut pada dinding farinks bertanggungjawab kepada tindakan menelan ini. Makanan yang dikunyah tadi akan bercampur dengan air liur dan menjadi lumat.2. 8. (ii) Penghadaman Penghadaman bermula dari dalam mulut hinggalah ke dalam perut dan usus kecil. Kemudian makanan yang telah lumat ditelan melalui farinks dan esofagus ke perut. Pembuang bahan makanan tidak hadam dilakukan oleh usus besar.8. Enzim adalah mangkin organik yang berkebolehan mempercepatkan kadar tindak balas biokimia dalan organisma hidup. (iv) Pembuangan bahan makanan yang tidak hadam Bahan buangan iaitu najis adalah hasil bahan-bahan yang tidak hadam. Dalam proses penghadaman bahan makanan diubah dari segi fizikal dan kimianya agar lebih mudah diserap. Namun.

walaupun ia sendiri mengubah kimia dalam bahan makanan. terdapat beberapa enzim penting dan setiap satunya hanya bertindak untuk satu tindak balas sahaja. Anda boleh rujuk pada jadual ringkasan proses kimia dalam pencernaan untuk nama dan tindakan enzim terbabit. Di dalam bendalir penghadaman.penghadaman. 17 .