Tajuk 8

SISTEM PENGHADAMAN

Sinopsis Tajuk-tajuk dalam modul ini merangkumi struktur dan fungsi sistem penghadaman dan penyerapan. Modul ini juga dibekalkan dengan soalan latihan dan senarai bahan rujukan.

Hasil Pembelajaran

Setelah selesai membaca modul ini, diharap anda dapat: 1. Menjelaskan sistem penghadaman dan fungsinya Kerangka konsep tajuk-tajuk modul ini

Sistem Penghadaman

Struktur

Fungsi

8.0

Pengenalan

Penghadaman ialah satu proses penghancuran atau pengisaran makanan secara fizikal, kemudiannya diikuti dengan beberapa proses kimia bagi memecahkan molekul makanan yang kompleks menjadi molekul atau elemen yang lebih halus dan terasing bagi memudahkan proses penyerapan. Bahan yang tidak dapat dimanfaatkan atau dipecahkan akan dibuang menerusi proses seterusnya yang dikenali sebagai penyingkiran. Makanan merupakan komponen penting yang membekalkan tenaga untuk tubuh badan. Namun, makanan yang diambil tidak berada di dalam bentuk yang sesuai untuk

hati. makanan tersebut perlu dicernakan agar ia sesuai digunakan oleh sel-sel tubuh. Kesederhanaan adalah penting dan makanlah makanan yang berkhasiat.digunakan sebagai tenaga oleh sel. berlemak.1 Rajah Sistem Penghadaman Struktur dan Fungsi 2 . Salur penghadaman jangan disalah guna seperti meminum racun atau memakan ubat tanpa mengikut dos yang ditetapkan. pundi hempedu dan pankreas. Oleh itu. 8. Penjagaan bermula dari makanan yang kita pilih. pedas dan banyak perisa yang berkemungkian akan membawa kemudaratan jika pengambilannya tidak dikawal. Penghadaman bermula apabila makanan memasuki tubuh menerusi mulut. Kebiasaannya. rakyat Malaysia suka makanan berminyak. Poses ini juga turut melibatkan organ-organ lain seperti kelenjar liur.

Lantai mulut pula dikenali sebagai diafragma mulut dan terdiri daripada otot. Kilang air liur. Mulut. Ruang mulut terdiri daripada atap. lateral dan dua pembukaan. lantai.Sistem penghadaman menjalankan tugas yang penting iaitu menyediakan bahan-bahan makanan untuk diserap supaya bahan-bahan ini dapat digunakan oleh sel-sel tubuh. Bahagian yang terdiri daripada otot adalah satu pertiga daripada posteriornya. f. e. Pankreas. c. Perut. 3 . Ia terdiri daripada satu saluran yang bermula di mulut dan berakhir di dubur. Esofagus d.1 Mulut Dikenali juga sebagai kaviti oral. Bahagian-bahagian yang terlibat untuk membina sistem penghadaman terdiri daripada struktur-struktur berikut: Struktur-struktur sistem penghadaman adalah seperti berikut: a. Organ yang turut membantu penghadaman ialah: a.1. Usus kecil. anterior dan posterior. Usus besar. b. Bahagian ini lembut dan digelar sebagai lelangit lunak. dinding. Ruang mulut kita boleh dikategorikan kepada dua bahagian iaitu ruang umum iaitu ruang tengah yang mengandungi lidah dan ruang vestibul iaitu ruang di antara gigi dan permukaan dalam pipi. 8. Faring c. b. Atap mulut adalah lelangit yang membahagikan mulut daripada kaviti hidung. Hati dan pundi hempedu. Lelangit keras yang terdiri daripada tulang memenuhi dua pertiga daripada anterior lelangit.

Dinding lateral mulut dan pipi adalah otot yang dilapisi oleh membran mukus di bahagian dalam dan dilapisi kulit di bahagian luar. farikks 4 . Kaviti mulut berhubung dengan bahagian tengah farinks membentuk pembukaan posterior. Vestibul mulut adalah ruang yang terdapat di antara pipi dan gigi. Bahagian luar bibir dilitupi oleh kulit dan bahagian dalamnya dilitupi oleh membran mukus. Pembukaan anterior mulut mempunyai dua bibir iaitu bibir atas dan bibir bawah.

manakala otot intrinsik terlibat dalam perubahan bentuk lidah.1. Papila terbahagi kepada tiga jenis iaitu filiform. Terdapat dua kumpulan otot lidah iaitu ekstrinsik dan intrinsik. masam dan pahit dan ini membantu sesorang menikmati makanan atau minuman. Sentuhan • Lidah adalah penting untuk pertuturan Lidah membantu tindakan kunyahan dan telanan Merupakan salah satu organ deria sentuhan 5 . tugas.Rajah 3. Membran mukus melapisi lidah dan membentuk tonjolan-tonjolan kecil yang dipanggil papila. fungiform dan sirkumvalat. • b.2 Lidah Merupakan organ penting di dalam mulut dalam sistem penghadaman. masin. Deria rasa • Tugas lidah Lidah dapat mengenali pelbagai jenis rasa seperti manis. Tunas rasa terletak pada fungiform dan sirkumvalat. Kunyahan dan telanan d. Otot ekstrinsik adalah untuk pergerakan lidah. Pertuturan • c. iaitu: Lidah mempunyai beberapa a. Lidah terdiri daripada otot rangka di mana bahagian anteriornya bebas dan bahagian posteriornya melekat pada lantai mulut.9: Ruang Mulut 8.

6 .

7 . Mempunyai dua gerigi di permukaannya.1. Gigi mambantu memecahkan makanan pejal dan membantu menambah rasa lazat pada makanan tersebut. Untuk mengoyak dan menikam. Jumlah gigi bagi orang dewasa adalah sebanyak 32 batang.8. Mempunyai pinggir yang rata dan tajam. Jenis gigi Gigi kacip Gigi taring Geraham kecil Geraham besar • • • • • • • • Fungsi Untuk menggigit dan memotong. Mempunyai kepala yang tirus. 4 gigi taring.3 Rajah 3. Untuk mengoyak dan mengisar. terdiri daripada 8 gigi kacip. Mempunyai muka yang lebar dan tidak rata. 8 gigi geraham kecil dan 12 gigi geraham besar.10: Lidah – Reseptor rasa Gigi Rajah Lidah Merupakan struktur tambahan di dalam sistem penghadaman. Untuk mengisar dan melumatkan makanan.

4 Kelenjar Air Liur 8 .1.Rajah Gigi 8.

Terdapat banyak kelenjar air liur. Terletak pada rahang bawah di kedu-dua sisi. Kandungan air liur adalah 99. Terletak di atas lantai mulut dan di bawah setiap sisi lidah. musin dan lisozim. Kelenjar parotid • • • Terletak di hadapan dan di bawah telinga. albumin. tetapi terdapat tiga kelenjar air liur yang mengeluarkan air liur dengan banyak.5 liter air liur terhasil dalam satu hari.5% bahan-bahan tertentu seperti garam klorida. Kelenjarkelenjar air liur terdapat di dalam mulut atau berhampiran mulut. Merupakan kelenjar air liur yang terbesar.5% air dan 0. Duktusnya membuka ke bahagian depan lantai mulut di bawah lidah. Ini terjadi supaya proses pelinciran. dan permulaan pemecahan secara kimia dapat dilakukan. globulin. 9 . bikarbonat dan fosfat. Sebanyak kira-kira 1. urea dan asid urik. Kelenjar-kelenjar tersebut adalah kelenjar parotid. gas terlarut.Bertanggungjawab merembeskan air liur secara berterusan. submandibular dan sublingual. Rembesan air liur akan bertambah banyak jika kita memakan sesuatu. Duktusnya membuka ke dalam mulut di bawah lidah.0 hingga 1. pelarutan. Merembeskan air liur melalui duktus parotid yang membuka pada bahagian atas vestibul Kelenjar submandibular Kelenjar sublingual • • • • mulut.

Perut akan mengempis apabila kosong dan mengembang apabila berisi makanan kerana ia bersifat kenyal. (ii) Farinks oral – terletak di belakang mulut.5 Farinks Terletak di belakang hidung. Jus gaster mempunyai enzim pepsin. badan dan pilorus. Satu per tiga daripada bahagian tengahnya pula adalah gabungan antara otot licin dengan otot rangka.7 Perut Kawasan penyimpanan makanan sementara sebelum makanan tersebut dicerna oleh usus. Pepsin 10 . (iii) Farinks larinks – bahagian terendah yang terletak di belakang larinks. Berfungsi untuk menghantar makanan dan minuman dari farinks ke perut. fundus. Pada dinding lateralnya terdapat tonsil. Terbahagi kepada tiga bahagian iaitu: (i) Nasofarinks – terletak di belakang hidung dan terdapat lubang tiub eustachio pada dindingnya. Terdiri daripada membran berotot dan dilapisi oleh selaput mukus. renin. Satu per tiga daripada bahagian atas esofagus adalah otot rangka yang bersifat voluntari. Manakala satu per tiga daripada bahagian bawahnya terdiri daripada otot licin dan bersifat tidak voluntari. mukus dan asid hidroklorik. mulut dan larinks. Isi padu ruang perut adalah 2.5sm panjang. 8. Panjangnya Merupakan tiub berotot adalah di antara 23 hingga 25 sm.8.13 : Pandangan kiri mulut 12.6 Esofagus dan terletak di belakang trakea. Ianya berukuran lebih kurang Rajah 3. Rongga perut terbahagi kepada empat bahagian iaitu kardia. Kelenjar yang terdapat pada nasofarinks adalah adenoid. Terdapat kira-kira 40 juta sel kelenjar gaster pada perut.5 liter bagi orang dewasa.1.1. 8.1.

Fungsi asid hidroklorik pula adalah: (i) Meneutralkan alkali pada air liur bagi menghentikan tindakan enzim amilase air liur. dan (iii) Mensterilkan makanan daripada bakteria.menguraikan protein kepada pepton dan polipeptida. Mukus adalah bendalir yang likat berfungsi melindungi perut dari asid hidroklorik. 11 . manakala renin mengentalkan susu dengan menggumpalkan protein susu yang larut. kaseinogen kepada kasein yang tidak larut. (ii) Menyediakan medium berasid untuk membolehkan enzim pepsin dan renin bertindak.

Rajah 3.14: Permukaan dalam gaster dan duodenum 12 .

Panjang kira-kira 25 sm dan berbentuk C. Kanal anus adalah bahagian paling akhir pada usus besar berukuran 4 sm.8 Usus Kecil Saluran makanan yang paling sempit.6m panjang. Bentuknya adalah lebih besar daripada usus kecil dan bahagian pada usus besar adalah: (i) (ii) Sekum – mempunyai apendiks. Tugas usus kecil adalah: (i) (ii) Menyelesaikan semua proses penghadaman. Kolon – naik ke atas di sebelah kanan rongga abdomen. 8.4m panjang dan ileum pula 3. Pembukaan kanal anus dikenali sebagai anus dan dikawal oleh otot licin yang tebal dikenali sebagai sfinkter internal (tak voluntari) dan di luar oleh otot rangka yang disebut sfinkter eksternal (voluntari). dan (iii) Menghasilkan beberapa hormon yang mengawal penghasilan bendalir pankreas. hempedu dan bendalirnya sendiri.8. 13 .5m panjang. garam dan glukosa.8 Usus Besar Usus besar bermula dari ileum hingga ke anus dan berukuran 1. Bersambung dengan rektum. Fungsi usus besar adalah sebagai: • Penyerap air. Berfungsi untuk pencernaan dan penyerapan hasil pencernaan. kolon melintang dan kolon bawah. asid amino dan glukosa ke dalam darah dan lemak hadam ke dalam salur limfatika.1.1. (iii) Rektum – saluran berotot yang pendek. Tiga bahagian pada usus kecil adalah: (i) (ii) Duodenum – menghubungkan perut dengan jejunum. Kedudukan duodenum adalah mengelilingi kepala pankreas. namun apendiks tidak mengambil bahagian dalam proses pencernaan. dan (iii) Jejunum dan ileum – jejunum 2. Menyerap bahan-bahan makanan yang telah terhadam.

15: Usus besar dan bahagian-bahagiannya 14 . dan Menyediakan sisa protein yang belum dicerna oleh tindakan bakteria untuk kumuhan. Menyediakan selulosa dalam bentuk karbohidrat dalam tumbuhan.• • • Merembeskan musin oleh kelenjar pada lapisan dalam. Rajah 3. buahan dan sayuran hijau.

8 1.8 – 8.5 Enzim Perubahan Duodenum Pankreas Jus pankreas 7. Mah Chee Wai.5 Hati Hempedu Beralkali Usus kecil Kelenjar (jejunum Brunner dan ileum) (kelenjar usus) Jus usus Beralkali (sukus (7.6) enterikus) Amilase air Kanji  maltosa liur (ptialin) HCI (bukan Pepsinogen  pepsin enzim) Pepsin Protein  pepton + polipeptida Renin Kaseinogen  kasein (kasein kemudiannya dicernakan oleh pepsin) Amilase Kanji  maltosa pankreas Tripsin Protein  pepton (polipeptida) Lipase Lemak  asid lemak dan gliserol Garam Lemak  titisan hempedu lemak (hempedu (bukan meneutralkan asid) enzim) Enterokinase Tripsinogen  tripsin Erepsin Pepton  polipeptida  asid amino Maltase Maltosa  glukosa Sukrase Sukrosa  glukosa + fruktosa Laktase Laktosa  glukosa + galaktosa Lipase Lemak  asid lemak + gliserol 15 .1: Ringkasan proses kimia dalam pencernaan Sumber : Bantuan Studi Lengkap Biologi Tingkatan 4. Bahagian Kelenjar salur pencernaan Mulut Kelenjar air liur Perut Kelenjar gaster Rembesan Air liur Jus gaster pH 6.Jadual 3.5 – 6.

(iii) Penyerapan Selalunya bahan makanan akan diserap di bahagian usus kecil.2 Kawalan Pencernaan Pencernaan dapat dilakukan dengan adanya enzim-enzim di dalam sistem pencernaan.2. Dalam proses penghadaman bahan makanan diubah dari segi fizikal dan kimianya agar lebih mudah diserap.2 8. (i) Kunyahan dan telanan Makanan akan dihancurkan oleh mulut. Tindakan ini dikenali sebagai tindakan mengunyah.1 Mekanisme dan Kawalan Penghadaman Mekanisme Penghadaman Pencernaan berlaku terhadap makanan dan minuman yang kita ambil. gigi dan lidah apabila masuk ke dalam mulut. Otot pencerut pada dinding farinks bertanggungjawab kepada tindakan menelan ini. Makanan yang dikunyah tadi akan bercampur dengan air liur dan menjadi lumat. penyerapan boleh juga berlaku di bahagian-bahagian lain dalam sistem penghadaman.2. Enzim bertindak mengubah kimia bahan makanan yang kompleks menjadi bahan larut yang mudah diserap. Empat peringkat perubahan berlaku kepada bahan makanan dan minuman yang masuk ke dalam tubuh kita. (ii) Penghadaman Penghadaman bermula dari dalam mulut hinggalah ke dalam perut dan usus kecil. Namun. Enzim adalah mangkin organik yang berkebolehan mempercepatkan kadar tindak balas biokimia dalan organisma hidup.8. Usus kecil merupakan tempat di mana kebanyakan proses penghadaman berlaku. 8. Enzim tidak berubah hingga ke akhir proses 16 . Pembuang bahan makanan tidak hadam dilakukan oleh usus besar. (iv) Pembuangan bahan makanan yang tidak hadam Bahan buangan iaitu najis adalah hasil bahan-bahan yang tidak hadam. Kemudian makanan yang telah lumat ditelan melalui farinks dan esofagus ke perut.

walaupun ia sendiri mengubah kimia dalam bahan makanan. 17 . terdapat beberapa enzim penting dan setiap satunya hanya bertindak untuk satu tindak balas sahaja. Di dalam bendalir penghadaman.penghadaman. Anda boleh rujuk pada jadual ringkasan proses kimia dalam pencernaan untuk nama dan tindakan enzim terbabit.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful