P. 1
MODUL Kalkulus Lanjut.1

MODUL Kalkulus Lanjut.1

|Views: 135|Likes:
Published by similekete
calculus continue
calculus continue

More info:

Published by: similekete on Jun 17, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/07/2013

pdf

text

original

Sections

  • 1. Integral Lipat Dua Atas Daerah Persegi Panjang
  • 2. Integral Lipat Dua Atas Daearah Bukan Persegi Panjang
  • 3. Integral Lipat Dua Dalam Koordinat Kutub
  • 4.Penerapan Integral 2

MODUL MATA KULIAH

KALKULUS LANJUT
OLEH :
1. Rizqi Tresnaningsih
2. Swasi Maharani
!RO"RAM STUDI !ENDIDIKAN MATEMATIKA
#AKULTAS !ENDIDIKAN MATEMATIKA DAN ILMU !EN"ETAHUAN ALAM
IKI! !"RI MADIUN
2$1$
M
odul Kalkulus Lanjut 1
A. INTE"RAL RN"KA! 2
1. Inegra% Li&a D'a Aas Daerah !ersegi !an(ang
Konsep integral tentu untuk fungsi satu peubah dapat kita perluas untuk fungsi banyak
peubah. Integral untuk fungsi banyak peubah dinamakan integral lipat atau integral rangkap.
Pada integral lipat satu, fungsi yang dipakai dibatasi, yaitu fungsi tersebut dibatasi pada
selang tertutup di R1. Untuk integral lipat dua dari fungsi dua peubah , pembatasannya adalah
fungsi tersebut terdefinisi pada suatu daerah tertutup di R2. Berikut akan kita bahas tentang
integral lipat dua juga integral lipat tiga.
ambar 1.1
!etapkan R berupa suatu persegi panjang dengan sisi"sisi sejajar sumbu"sumbu
koordinat, yakni misal # R # $%&,y' #
, b x a ≤ ≤
d x c ≤ ≤ (. Bentuk suatu partisi dengan )ara
membuat garis"garis sejajar sumbu & dan y. Ini membagi R menjadi beberapa persegi panjang
ke)il yang jumlahnya n buah, yang ditunjukkan dengan k * 1,2,...n. !etapkan
k
x ∆
dan
k
y ∆

M
odul Kalkulus Lanjut 2
&
b
a
d )
k
R
' , %
k
k
y x
+
y
adalah panjang sisi"sisi
k
R
dan
k
A ∆
*
k
x ∆
.
k
y ∆
adalah luas. Pada
k
R
ambil sebuah titik
misal
' , %
k
k y x
dan bentuk penjumlahan Riemann
k
n
k
k
k A y x f ∆

=
' , %
1
.
,efinisi #
Integral lipat dua
-ndai suatu fungsi dua peubah yang terdefinisi pada suatu persegi panjang tertutup R,
jika #
.
lim
→ IpI
k
n
k
k
k A y x f ∆

=
' , %
1
ada . maka f dapat diintegralkan pada R, lebih lanjut
∫∫
R
dA y x f ' , %
, yang disebut integral lipat dua dan pada R diberikan oleh
∫∫
R
dA y x f ' , %
*
.
lim
→ IpI
k
n
k
k
k A y x f ∆

=
' , %
1
• Sifat-sifat Integral Lipat Dua :
1. /ika f%&,y' dan g%&,y' masing"masing kontinu dalam daerah R maka#
∫∫ ∫∫
=
R R
dA y x f k dA y x kf ' , % ' , %
∫∫ ∫∫ ∫∫
+ = +
R R R
dA y x g dA y x f dA y x g y x f ' , % ' , % '0 , % ' , % 1
2.
∫∫ ∫∫ ∫∫
+ =
R R R
dA y x f dA y x f dA y x f
1 2
' , % ' , % ' , %
2. 3ifat pembanding berlaku jika f%&,y' ≤ g%&,y' untuk semua %&,y' di R, maka #
∫∫ ∫∫

R R
dA y x g dA y x f ' , % ' , %
M
odul Kalkulus Lanjut 2
• Perhitungan Integral Lipat dua
/ika f%&,y' *1 pada R, maka integral lipat dua merupakan luas R, maka integral lipat dua
merupakan luas R.
∫∫ ∫∫
=
R R
dA y x f k dA y x kf ' , % ' , %
* ∫∫
R
dA k 1
* k.-%R'
4ontoh 3oal
1. -ndai f sebuah fungsi tangga yakni #
f%&,y' *





≤ ≤ ≤ ≤
≤ ≤ ≤ ≤
≤ ≤ ≤ ≤
2 2 , 2 . , 2
2 1 , 2 . , 2
1 . , 2 . , 1
y x
y x
y x

hitung ∫∫
R
dA y x f ' , %
dengan R * $
( 2 . , 2 . # ' , % ≤ ≤ ≤ ≤ y x y x
ja5ab #
misal persegi panjang R
1
, R
2
, R
2
R
1
* $
( 1 . , 2 . # ' , % ≤ ≤ ≤ ≤ y x y x
R
2
* $
( 2 1 , 2 . # ' , % ≤ ≤ ≤ ≤ y x y x
R
2
* $
( 2 2 , 2 . # ' , % ≤ ≤ ≤ ≤ y x y x
, lalu gunakan sifat penjumlahan di integral lipat dua,
sehingga #
M
odul Kalkulus Lanjut 6
∫∫
=
R
dA y x f ' , %
∫∫
1
' , %
R
dA y x f
7 ∫∫
2
' , %
R
dA y x f
7 ∫∫
2
' , %
R
dA y x f
* 1.-%R
1
' 7 2. -%R
2
' 7 2.-%R
2
'
* 1.2 7 2.2 7 2.2
* 18
2. 9ampiri ∫∫
R
dA y x f ' , %
dengan
1:
8 :6
' , %
2
y x
y x f
+ −
= ,
R * $
( 8 . , 6 . # ' , % ≤ ≤ ≤ ≤ y x y x
. Kerjakan dengan menghitung penjumlahan Riemann;
/a5ab #
Penjumlahan Riemann yang diperoleh dengan membagi atas 8 bujur sangkar yang sama
dengan tiap"tiap pusat bujur sangkar sebagi titik. !itik"titik )ontoh yang diperlukan dan nilai"
nilai yang berpadanan dari fungsi itu adalah #
' , %
1 1
y x * %1,1', f ' , %
1 1
y x *
1:
1<
' , %
2 2
y x * %1,2', f ' , %
2 2
y x *
1:
:=
' , %
2 2
y x
* %1,=', f
' , %
2 2
y x
*
1:
81
' , %
6 6
y x * %1,<', f ' , %
6 6
y x *
1:
1.=
' , %
= =
y x
* %2,1', f
' , %
= =
y x
*
1:
61
' , %
: :
y x
* %2,2', f
' , %
: :
y x
*
1:
6>
' , %
< <
y x
* %2,=', f
' , %
< <
y x
*
1:
:=
' , %
8 8
y x
* %2,<', f
' , %
8 8
y x
*
1:
8>
M
odul Kalkulus Lanjut =
6
8
%6,8'
%.,8,8'
%6,8,:'
%6,.,2'
%.,.,6'
y
+
/adi karena
k
A ∆
* 6,
k
A ∆
*
k
x ∆
k
y ∆
* 2.2 * 6
∫∫
R
dA y x f ' , %

k
k
k
k A y x f ∆

=
' , %
8
1
=
' , % 6
8
1

= k
k
k y x f
=
1:
8> := 6> 61 1.= 81 := =< % 6 + + + + + + +
= 138
2
2
• Integral Lipat
/ika
. ' , % ≥ y x f
pada R sehingga dapat kita tafsirkan integral lipat dua sebagai ?olume dari
benda pejal diba5ah permukaan gambar 1
@ * ∫∫
R
dA y x f ' , %
, R * $
( , # ' , % d y c b x a y x ≤ ≤ ≤ ≤
.
M
odul Kalkulus Lanjut :
&
b
a
a b
R
b. 1
ambar 1.2
Iris #
Iris benda pejal itu menjadi kepingan"kepingan sejajar terhadap bidang &+ %gb. 2a'
Irisan bidang y * k, kepingan ?olume yang berpadanan ≈ A(y)
y ∆
@olume v ∆ dari kepingan se)ara aproksimasi diberikan oleh v ∆ ≈ A(y)
y ∆
,
diintegralkan ,
@ *

d
c
dy y A ' %
, untuk y tetap kita hitung -%y' dengan integral tunggal biasa #
-%y' *

b
a
dx y x f ' , %
, sehingga # @ *
∫ ∫
d
c
b
a
dy dx y x f 0 ' , % 1
AA.. %2'
,ari %1' dan %2' #
M
odul Kalkulus Lanjut <
B-%y'
y ∆
&
y
+
y
b. 1.2
b. 2b
B-!I9-C 3D-B 1
B-!I9-C 3D-B 1
∫∫
R
dA y x f ' , %
*
∫ ∫
d
c
b
a
dy dx y x f 0 ' , % 1
begitu juga ∫∫
R
dA y x f ' , %
*
∫ ∫
b
a
d
c
dx dy y x f 0 ' , % 1
• Perhitungan Integral Lipat
Permasalahan :
Hitung :
a.
∫ ∫
+
2
.
2
1
0 ' 2 2 % 1 dy dx y x
b.
∫ ∫
+
2
1
2
.
0 ' 2 2 % 1 dx dy y x
).
∫∫
+ −
8
.
2
6
.
' 8 :6 %
1:
1
dxdy y x
/a5ab #
a.
∫ ∫
+
2
.
2
1
0 ' 2 2 % 1 dy dx y x
...........................................................................................................................................
.
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 8
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
b.
∫ ∫
+
2
1
2
.
0 ' 2 2 % 1 dx dy y x
...........................................................................................................................................
.
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
).
∫∫
+ −
8
.
2
6
.
' 8 :6 %
1:
1
dxdy y x
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut >
• Perhitungan Volume
4ontoh soal #
9itung ?olume @ dari benda pejal diatas yang dibatasi oleh + * 6 E &
2
Ey dan diba5ah persegi
panjang R * $
( 2 . , 1 . # ' , % ≤ ≤ ≤ ≤ y x y x
/a5ab #
/a5ab #
@ * ∫∫
R
dA y x f ' , %
* ∫∫
− −
R
dA y x ' 6 %
2
*
dxdy y x ' 6 %
2
.
1
.
2
− −
∫∫
*
dy yx x x 0 0
2
1
6 11
1
.
2
2
.
− −

*
dy y'
2
1
6 %
2
.
− −

M
odul Kalkulus Lanjut 1.
1
2
%1,2'
%.,.,6'
%1,.,2'
%1,2,1'
%.,2,2'
y
+
&
*
2
1:
satuan ?olum
Ker(a)an &er*asa%ahan +eri)', -is)'si)an -engan angg.a )e%.*&.)*'/
Permasalahan :
1. -ndai R * $
( 2 . , 6 1 # ' , % ≤ ≤ ≤ ≤ y x y x
.
, 2 1 ≤ ≤ x ,
2 . ≤ ≤ y
, 6 2 ≤ ≤ x ,
2 . ≤ ≤ y
9itung ∫∫
R
dA y x f ' , %
;
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
2. -ndai R *
2 . # ' , $% ≤ ≤ x y x
,
2 . ≤ ≤ y
(

# ' , $%
1
y x R =
2 . ≤ ≤ x ,
1 . ≤ ≤ y
(
M
odul Kalkulus Lanjut 11



=
2
2
' , % y x f
-FD ,I3KU3I KGBDHPDK...
-FD ,I3KU3I KGBDHPDK...

# ' , $%
2
y x R =
2 . ≤ ≤ x ,
2 1 ≤ ≤ y
(
/ika ∫∫
R
dA y x f ' , %
* 2, ∫∫
R
dA y x g ' , %
*=,
∫∫
1
' , %
R
dA y x g
* 2, tentukan #
a. ∫∫

R
dA y x g y x f '0 , % ' , % 2 1
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
b.
∫∫ ∫∫
+
1 1
2 ' , % 2
R R
dA dA y x g
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 12
.
..........................................................................................................................................
.
).
∫∫
2
' , %
R
dA y x g
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
2. 9itung #
a. dydx y x ' %
6
1
2
1
2
∫∫

+
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 12
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
b.
dxdy y x ' sin %
.
1
.
∫∫
π
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
6. 9itung ?olume benda pejal yang diberikan benda pejal diba5ah bidang
+ * &7y71 diatas R * $
( 2 1 , 1 . # ' , % ≤ ≤ ≤ ≤ y x y x
;
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
M
odul Kalkulus Lanjut 16
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
Kerjakan soal berikut dengan benar!
1. 9itung ∫∫
+
R
dA y x ' %
2 2
jika R * $
( 2 . , 1 1 # ' , % ≤ ≤ ≤ ≤ − y x y x
;
2. 9itung ?olume benda pejal yang diberikan benda pejal diba5ah bidang + * 2& 7 2y atas
R * $
( 6 . , 2 1 # ' , % ≤ ≤ ≤ ≤ y x y x
;
M
odul Kalkulus Lanjut 1=
KUI
KUI
2. Inegra% Li&a D'a Aas Daearah 0')an !ersegi !an(ang
ambar 2.1
9impunan 3 terrtutup dan terbatas di bidang %b.1' keliling 3 oleh suatu persegi
panjang R dan sisinya sejajar sumbu"sumbu koordinat %b.2'. andai f%&,y' terdefinisi pada 3
M
odul Kalkulus Lanjut 1:
b.1
b.2
b.2
3 3
f%&,y'*.
+ * f%&,y'
3
dan didefinisikan f%&,y'*. pada bagian R diluar 3 %b.2', f dapat diintegralkan pada 3 jika
dapat diintegralkan pada R.

∫∫
S
dA y x f ' , %
* ∫∫
R
dA y x f ' , %
Perhitungan Integral Bipat ,ua -tas 9impunan"himpunan Umum
3uatu himpunan 3 adalah y sederhana %gb.6' jika terdapat fungsi"fungsi kontinu
1
φ
dan
2
φ
pada 1a,b0 sedemikian sehingga #
( ', % ' % # ' , $% #
2 1
b x a x y x y x S ≤ ≤ ≤ ≤ φ φ
b.2.2 b. 2.2
3ebuah himpunan y sederhana sebuah himpunan & sederhana
Bukan himpunan & sederhana
-tau y sederhana
M
odul Kalkulus Lanjut 1<
b
a
3
)
d
&*
' %
1
y ϕ
&*
' %
2
y ϕ
1
2
y*%&'
y* %&'
1
2
$
$
3
3
3uatu himpunan 3 adalah y sederhana %gb.6' jika terdapat fungsi"fungsi kontinu
1
Φ

dan
2
Φ
pada 1a,b0 sedemikian sehingga #
( ', % ' % # ' , $% #
2 1
b x a x y x y x S ≤ ≤ ≤ ≤ φ φ
.
3edangkan suatu himpunan 3 adalah & sederhana %gb.=' jika terdapat fungsi"fungsi kontinu
1
Ψ
dan
2
Ψ
pada 1),d0 sedemikian sehingga #
( ', % ' % # ' , $% #
2 1
d y c y x y y x S ≤ ≤ ≤ ≤ ϕ ϕ
.
/ika kita ingin menghintung integral lipat dua dari suatu fungsi f%&,y' atau suatu himpunan 3
yang y sederhana. Kita lingkungi 3 di dalam suatu persegi panjang R %gb.:' dan membuat
f%&,y'*. di luar 3, maka #
∫∫
S
dA y x f ' , %
* ∫∫
R
dA y x f ' , %
*
∫ ∫
b
a
d
c
dx dy y x f 0 ' , % 1
*
∫ ∫
Φ
Φ
b
a
dx dy y x f 0 ' , % 1
2
1
, se)ara ringkas

∫∫
S
dA y x f ' , %
*
∫ ∫
Φ
Φ
b
a
x
x
dydx y x f
' %
' %
2
1
' , %
,alam integral sebelah dalam, & dipertahankan tetap. Pengintegralan itu adalah
sepanjang garis tebal dari gambar :. pengintegralan menghasilkan luas -%&' dari gambar
tersebut, akhirnya -%&' diintegralkan mulai dari a sampai b. /ika himpunan 3 adalah &
sederhana, maka
M
odul Kalkulus Lanjut 18
y*
2
φ
%&'
y*
1
φ
%&'
1
2
$
3
R
1 a b
b.2.6

∫∫
S
dA y x f ' , %
*
∫ ∫
d
c
y
y
dxdy y x f
' %
' %
2
1
' , %
ϕ
ϕ
Kerjakan soal berikut;
1. 9itung #
a.
∫ ∫

+
=
2
2
' 1. 6 %
x
x
dydx y x
b.
∫ ∫
1
. .
2
' 2 %
y
x
dxdy ye
/a5ab #
a.
∫ ∫

+
=
2
2
' 1. 6 %
x
x
dydx y x
...........................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 1>
a
b
-%&'
+*f%&,y'
b.2.=
y*
1
φ
%&' y*
2
φ
%&'
1
z
2
B-!I9-C 2
B-!I9-C 2
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
b.
∫ ∫
1
. .
2
' 2 %
y
x
dxdy ye
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
..........................................................................................................................................
.
1. 4ari ?olume benda di oktan I, oleh silinder 2=
2 2
= + y x ,
2
2= x y − = ;
.................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 2.
-FD ,I3KU3I KGBDHPDK...
-FD ,I3KU3I KGBDHPDK...
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
2. ,engan menggunakan double integral, buktikan rumus luas lingkaran dengan
persamaan
2 2 2
A y x = + ; Buktikan dengan bentuk integral berikut#
∫∫
dydx
dan
∫∫
dxdy
;
.................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 21
2. 9itung isi benda yang dibatasi oleh tabung %silinder'
2 2 2
a y x = + , + * ., dan bidang
+ " y * .;
.................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
Ker(a)an s.a%3s.a% +eri)' ini/
1. 9itung isi benda yang dibatasi oleh bidang + *., permukaan 2
2 2
+ + = y x z dan tabung
6
2 2
= + y x ;
M
odul Kalkulus Lanjut 22
KUI
KUI
2. 9itung isi benda yang terjadi oleh pemotongan kedua silinder
2 2 2
a z x = + dan
2 2 2
a z y = + ;
2.
a.
∫ ∫
+
2
1
2
' %
y
y
dxdy y x

b.
∫ ∫
1
.
2
2
x
x
dydx xy
).
∫ ∫
1
. .
2
x
y
dydx xe
d. Buas daerah yang dibatasi kur?a
2
: x x y − = dan y * &
e. Buas daerah yang dibatasi kur?a
2
x y = dan y * 2& 72
4. Inegra% Li&a D'a Da%a* K..r-ina K''+
/ika + * f%&,y' menentukan suatu permukaan atas R dan andaikan f adalah kontinu dan
tak negatif, maka ?olume @ dari benda pejal diba5ah permukaan ini dan diatas R adalah
@ * ∫∫
R
dA y x f ' , %
...... %1'
,alam koordinat kutub, suatu persegi panjang kutub R berbentuk #

R * $
( , # ' , % β θ α θ ≤ ≤ ≤ ≤ b r a r
M
odul Kalkulus Lanjut 22
z

,engan . ≥ α dan
π α β 2 ≤ −
. Persamaan permukaan diatas dapat ditulis sebagai
+ * f%&,y' *
' , % ' sin , )os % θ θ θ r f r r f =
M
odul Kalkulus Lanjut 26
R
+*f%&,y'*I%r,θ'
1
2
r5a
r5+
R
β θ =
α θ =
R
k
R
k
R
k
Partisi R dalam persegi panjang kutub yang
lebih ke)il R
1,
R
2
, A. R
n.
dengan menggunakan suatu kisi kutub
pada gambar diatas luas -%R
k
' dapat ditulis #
k k
k
k
r r R A θ ∆ ∆ = ' %
dengan
k r adalah radius
rata"rata R
k
. /adi @
k k
k k
n
k
k r r r f θ θ ∆ ∆ ≈

=
' , %
1
b.2.:
b.2.<
b.2.8
3ehingga #
@ * ∫∫ ∫∫
=
R R
rdrd r r f rdrd r f θ θ θ θ θ ' sin , )os % ' , %
........ %2'
,ari %1' dan %2' #
∫∫
R
dA y x f ' , %
* ∫∫
R
rdrd r r f θ θ θ ' sin , )os %
/ika pada integral lipat dua diatas daerah bidang yang telah kita pelajari yang lalu kita
mengenal istilah himpunan & sederhana dan himpunan y sederhana, pada pengintegralan
kutub ini, kita mengenal istilah istilah himpunan r sederhana dan himpunanθ sederhana.
9impunan r sederhana berbentuk
( ', % ' % # ' , $% #
2 1
β θ α θ φ θ φ θ ≤ ≤ ≤ ≤ r r S
dan disebut θ
sederhana jika berbentuk #
M
odul Kalkulus Lanjut 2=
3
r*
r*
α θ =
β θ =
3
*
*
r*a r*b
Ker(a)an s.a%3s.a% +eri)' ini -is)'si)an -engan e*an*'/
1. 9itung
∫∫
s
ydA
dengan s adalah daerah di kuadran 1 yang berada di luar lingkaran r *2
dan di dalam kardioid
' )os 1 % 2 θ + = r
/a5ab
.................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 2:
b.2.>
9impunan r sederhana
b.2.1.
9impunan θ sederhana
B-!I9-C 2
B-!I9-C 2
2. !entukan ?olume benda pejal di ba5ah permukaan
2 2
y x z + = ,diatas bidang &,y dan
di dalam tabung y y x 2
2 2
= +
/a5ab
.................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
2. 9itung luas daerah di luar lingkaran r * 2 dan di dalam kardioid
' )os 1 % 2 θ + = r
/a5ab
.................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 2<
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
6. !enera&an Inegra% 2
Penerapan integral dua selain untuk men)ari ?olume benda pejal, penerapan lain yaitu
men)ari massa, pusat massa dan momen inersia.
a. Hassa
-ndai suatu lamina men)akup daerah s di bidang &y dan jika kerapatan %massaJ satuan
luas' di %&,y' dinyatakan oleh
' , % y x δ
. Partisikan s dalam persegi panjang ke)il
M
odul Kalkulus Lanjut 28
. 2 1
,... ,
k
R R R
-mbil titik %
' ,
k k
y x
pada
k
R
. Hassa
k
R
se)ara hampiran
k
AR y x ' , % δ
dan massa total lamina se)ara hampiran
' % ' , %
1
k
n
k
k k
R A y x m

=
= δ

Hassa %m' diperoleh dengan mengambil limit rumus diatas untuk norma partisi
mendekati nol, sehingga #
' % ' , % lim
1 .
k k
k
k
n
P
R A y x δ
= →
Σ
Bimit jumlah tersebut membentuk integral rangkap 2#
∫∫
=
s
dA y x m ' , % δ
b. Pusat Hassa
/ika
n
m m m ,... ,
2 1
adalah kumpulan titik massa yang masing"masing ditempatkan di
%
' ,
1 1
y x
,%
' ,
2 2
y x
,.......,%
' ,
n n
y x
pada bidang maka momen total terhadap sumbu y
dan sumbu &.

=
=
n
k
k k y
m x M
1
,

=
=
n
k
k k x
m y M
1
. Koordinat % ' , y x dari pusat massa#
Koordinat % ' , y x dari pusat massa.
∫∫
∫∫
= =
s
s
y
dA y x
dA y x x
m
M
x
' , %
' , %
δ
δ
dan
∫∫
∫∫
= =
s
s x
dA y x
dA y x y
m
M
y
' , %
' , %
δ
δ
Pusat massa diatas jika lamina tersebut tak homogen %kerapatan tak sama', tapi jika
kerapatannya sama %homogen', maka pusat massa menjadi#
∫∫
∫∫
=
s
s
dA
xdA
x
δ
δ
dan
∫∫
∫∫
=
s
s
dA
ydA
y
δ
δ
). Homen Inersia
M
odul Kalkulus Lanjut 2>
,efinisi#
Homen inersia dari suatu partikel adalah hasil kali massa dan kuadrat jarak terpendek
dari partikel terhadap sumbu. /ika m adalah massa dan r adalah jarak, sehingga #

=
= + + =
n
k
k k n n
r m r m r m r m I
1
2 2 2
2 2
2
1 1
....
3uatu lamina tak homogen dengan kerapatan
' , % y x δ
yang men)akup suatu daerah s
dari bidang &y, lalu dipartisi seperti pada gambar 1, hampiri momen inersia tiap
keping
k
R
, ambil limit dan dba5a ke rumus diatas, sehingga momen inersia terhadap
sumbu &, y dan + adalah
x
I
, y
I
, dan
z
I

∫∫
=

= =
n
k
s
k k
P
x
dA y x y y m I
1
2 2
.
' , % lim δ

∫∫
=

= =
n
k
s
k k
P
y
dA y x x y m I
1
2 2
.
' , % lim δ
∫∫
+ = + =
s
y x z
dA y x y x I I I ' , % ' %
2 2
δ
4otoh soal#
3ebuah lamina dengan kerpatan
xy y x = ' , % δ
dibatas sumbu &, garis & *8 , kur?a
2 J 2
x y = .
!entukan #
a. Hassa
b. Pusat massa
). Homen inersia terhadap sumbu &, y dan +
M
odul Kalkulus Lanjut 2.
/a5ab #
a.
∫∫
=
s
dA y x m ' , % δ
*
∫ ∫
8
. .
2 J 2
x
xydydx
*
[ ] dx xy
2 J 2
.
2
8
.
2
1

*
dx x

8
.
2 J <
2
1

*
[ ]
8
.
2 J 1.
8
.
1.
2
2
1
x

Ker(a)an s.a%3s.a% +eri)' ini -is)'si)an -engan e*an*'/
1. !entukan letak titik berat ' , % y x dari bidang datar yang dibatasi oleh parabola
x y =
2

dan garis & * 1, jika kerapatan k di titik ' , % y x adalah
2 2
y x k + =
;
/a5ab
M
odul Kalkulus Lanjut 21
B-!I9-C 6
B-!I9-C 6
.................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
2. 9itung momen inersia terhadap sumbu koordinat dan titik D, dari bidang datar yang
dibatasi oleh parabola .
2
= − + y y x dan garis & 7 y * ., dengan kerapatan k di titik %&,y'
adalah k * & 7 y;
/a5ab
.................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 22
.................................................................................................................................................
.
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
2. 9itung momen inersia I&, Iy, I+ dari bidang datar yang terletak pada kuadran I dalam
lingkaran θ )os 2a r = dan diluar lingkaran r * a ;
/a5ab
.................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.
.................................................................................................................................................
0. INTE"RAL RAN"KA! 4
1. Integral Rangkap !iga Pada Koordinat Kartesius
M
odul Kalkulus Lanjut 22
+

' , , % k
k
k z y x
Perhatikan suatu fungsi f tiga peubah yang didefinisikan atas suatu daerah berbentuk
balok B dengan sisi"sisi sejajar sumbu"sumbu koordinat. Bentuk suatu partisi P dari B dengan
meletakkn bidang"bidang melalui B sejajar bidang koordinat, jadi memotong B ke dalam
balok"balok bagian, yaitu# n k
B B B B ,...., ...., ,
, 2 1 . Pada
k
B
, ambil satu titik )ontoh
' , , % k
k
k z y x
dan dengan penjumlahan Riemann diperoleh#


=
n
k
k
k
k z y x f
1
' , , %
k
V ∆
,engan
k
V ∆
*
k k k
z y x ∆ ∆ ∆ , ,
adalah ?olum
k
B
. /ika P adalah panjang diagonal
terpanjang dari setiap balok bagian, maka kita definisikan integral lipat tiga sebagai berikut#

∫∫∫
=

∆ =
n
k
k k k k
B
P
V z y x f dV z y x f
1
.
' , , % lim ' , , %
/ika limitnya ada, seperti halnya pada integral lipat dua. Pengertian integral lipat tiga
mempunyai urutan pengintegralan serupa seperti pada integral lipat dua. 3ehingga integral
lipat di fungsi f%&,y,+' atas daerah B ditulis sebagai berikut#
∫∫∫
B
dV z y x f ' , , %
, misalnya kita tuliskan
∫∫∫
B
dxdydz z y x f ' , , %
, yang mempunyai
arti#
a. Pengintegralan pertama dilakukan terhadap & dengan menganggap y dan + sebagai
konstanta
M
odul Kalkulus Lanjut 26
y
&
Ky
K+
K&
B
Bk b. 2.1
b. Pengintegralan pertama dilakukan terhadap y dengan menganggap + sebagai konstanta
). !erakhir, hasil dari b, diintegrasikan terhadap +.
Begitu juga jika pengintegralannya ditulis dalam bentuk yang lain ururtan pengintegralannya
menyesuaikan.
3ebagaimana pada integral lipat dua, jika f adalah fungsi pada daerah tertutup maka untuk
menghitung integral tentu digunakan integral berulang dua kali, demikian pula untuk
menghitung integral lipat tiga, digunakan tiga kali, asalkan f kontinu. 3ehingga bila B balok
persegi panjang yang dibatasi.
f z e d y c b x a z y x B ≤ ≤ ≤ ≤ ≤ ≤ = , , # ' , , $%
(
Bila
f z e d y c b x a z y x B ≤ ≤ ≤ ≤ ≤ ≤ = , , # ' , , $%
(, maka untuk menghitung integral lipat tiga atas
benda B adalah#
M
odul Kalkulus Lanjut 2=
&
+
y
b
d
)
a
e
f
b. 2.2

∫ ∫ ∫ ∫ ∫ ∫
=
B
b
a
d
c
f
e
dx dy dz z y x f dV z y x f ( ' ' , , % % $ ' , , %
(
Herupakan bentuk perhitungan integral lipat tiga.
2. Perhitungan dan Penerapan Integral Rangkap 2
-ndai f%&,y,+' terdefinisi pada 3 dan f%&,y,+' bernilai nol, bila diluar 3. -ndai 3 himpunan +
sederhana dan xy
S
adalah proyeksi permukaan benda 3 pada bidang &y, untuk lebih jelasnya
perhatikan gambar berikut#
M
odul Kalkulus Lanjut 2:
3&y
&
y
+
3&y
y
&
b. 2.2
b. 2.6
Bila f kontinu dan terintegral pada benda pejal 3, maka diperoleh#
∫∫∫ ∫∫ ∫
=
S S
y x z
y x z
xy
dA dz z y x f dV z y x f
' , %
' , %
2
1
0 ' , , % 1 ' , , %
,imana adalah proyeksi permukaan benda 3 pada bidang &y. 3elanjutnya jika 3&y
daerah pada bidang &y yang berbentuk y sederhana, seperti pada gambar 2.6 . yang dibatai
oleh#
( ', % ' % # ' , $%
2 1
b x a x y y x y y x S
xy
≤ ≤ ≤ ≤ =
, sehingga dengan integral berulang
diperoleh#
∫∫∫ ∫∫ ∫
=
S S
y x z
y x z
xy
dA dz z y x f dV z y x f
' , %
' , %
2
1
0 ' , , % 1 ' , , %
*
∫ ∫ ∫
b
a
x y
x y
y x z
y x z
dx dy dz z y x f
' %
' %
' , %
' , %
2
1
2
1
0 ' ' , , % % 1
,ari rumus di atas perlu diperhatikan bah5a batasan integrasi harus sesuai dengan urutan"
urutan pengintegralannya.
1. 9itung
∫∫ ∫
+ 2
. .
x y x
y
yzdzdydx
/a5ab
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 2<
3&y
B-!I9-C 6
B-!I9-C 6
...........................................................................................................................................
2. 9itung
∫∫∫
1
. . .
2 2
x xy
zdzdydx y x
/a5ab
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 28
Kerjakan soal berikut diskusikan dengan teman kelompokmu;
1. 9itung ∫∫∫
B
dV yz x
2 2
, bila
( 2 . , 2 2 , 2 1 # ' , , $% ≤ ≤ ≤ ≤ ≤ ≤ = z y x z y x B
, bila diambil
pendekatan d@*d& dy d+ ;
/a5ab
.................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
2. 9itung
∫∫∫
S
dV z y x f ' , , %
, jika f%&,y,+' * &+ . 3 adalah benda pejal yang dibatasi silinder
paraboloid 6
2
= + z x , bidang & 7 y *6, y * &, & * ., y * .. ;
/a5ab
.................................................................................................................................................
M
odul Kalkulus Lanjut 2>
-FD ,I3KU3I KGBDHPDK...
-FD ,I3KU3I KGBDHPDK...
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
2. 9itung ?olume benda pejal diba5ah bidang y 7 + * 6 dan dibatasi silinder paraboloid
2
x y = ,
2
2 x y − = , bidang"bidang & * . dan + * . ;
/a5ab
.................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.
M
odul Kalkulus Lanjut 6.
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
Kerjakan soal"soal berikut ini;
1. 9itung ?olume benda pejal di ba5ah permukaan paraboloid
2
6 y z − = dibatasi
2
y x = , &
7 y * 2, + * ., & * . ;
2. 9itung isi benda yang dibatasi bidang + * ., permukaan 2
2 2
+ + = y x z dan tabung
6
2 2
= + y x ;
M
odul Kalkulus Lanjut 61
KUI
KUI
https#JJ555.google.)omJsear)hLM*perhitungan7pada7integral7lipat7duaNie*utf"
8Noe*utf"8NaM*tNrls*org.mo+illa#en"U3#offi)ialN)lient*firefo&"beta
M
odul Kalkulus Lanjut 62

A.

INTEGRAL RNGKAP 2

1. Integral Lipat Dua Atas Daerah Persegi Panjang Konsep integral tentu untuk fungsi satu peubah dapat kita perluas untuk fungsi banyak peubah. Integral untuk fungsi banyak peubah dinamakan integral lipat atau integral rangkap. Pada integral lipat satu, fungsi yang dipakai dibatasi, yaitu fungsi tersebut dibatasi pada selang tertutup di R1. Untuk integral lipat dua dari fungsi dua peubah , pembatasannya adalah fungsi tersebut terdefinisi pada suatu daerah tertutup di R 2. Berikut akan kita bahas tentang integral lipat dua juga integral lipat tiga.

z

c a b

d

y

x

(x k , y k )
Gambar 1.1

Rk

Tetapkan R berupa suatu persegi panjang dengan sisi-sisi sejajar sumbu-sumbu koordinat, yakni misal : R : {(x,y) : a ≤ x ≤ b, c ≤ x ≤ d }. Bentuk suatu partisi dengan cara membuat garis-garis sejajar sumbu x dan y. Ini membagi R menjadi beberapa persegi panjang
x k dan ∆ yk kecil yang jumlahnya n buah, yang ditunjukkan dengan k = 1,2,...n. Tetapkan ∆

M odul Kalkulus Lanjut 2

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->