Sejarah Tulisan Jawi Mana Sikana

Tulisan Jawi ( ‫ )ﺗﻮﻟﻴﺴﻦ ﺟﺎﻭﻱ‬adalah satu seni penulisan telah wujud berabad-abad lamanya di Nusantara kemunculannya berkait secara langsung dengan kedatangan agama Islam ke Nusantara. Tulisan Jawi berasal dari tulisan Arab dan merupakan huruf-huruf Arab yang dimasukkan ke dalam sistem penulisan Bahasa Melayu. Tulisan Jawi adalah tulisan rasmi bagi negara Brunei dan digunakan meluas di Malaysia, Filifina dan Indonesia.

Tulisan Jawi adalah antara tulisan terawal yang pernah ditemui. Tulisan ini telah berkembang sejak Zaman kerajaan Islam Pasai. kemudian disebarkan ke kerajaan Melaka dan Johor dan juga Acheh abad ke-17. Bukti kewujudan tulisan ini di Malaysia adalah dengan terjumpanya Batu Bersurat Terengganu yang bertarikh 702H atau 1303M manakala tulisan rumi yang paling awal ditemui adalah pada akhir kurun ke-19. Ini menunjukkan tulisan Jawi telah sampai ke negara ini lebih awal berbanding tulisan rumi. Tulisan Jawi merupakan tulisan rasmi bagi Negeri-negeri

1

Pelbagai teori dan pandangan dikemukakan bagi menguatkan hujah tentang kedatangan Islam. Kini tulisan ini digunakan dalam urusan agama Islam dan adat istiadat Melayu yang kebanyakkannya Johor.Melayu Tidak Bersekutu semasa penguasaan British. adat istiadat dan perdagangan. tulisan Jawi memainkan peranan penting dalam masyarakat. Selain itu Pemasyhuran Kemerdekaan 1957 bagi negara Malaysia antara lain juga tertulis dalam abjad Jawi. Perlis dan Terengganu. Kelantan. Sejarah ringkas tentang sejarah kedatangan Islam ke Kepulauan Melayu. Hal ini demikian kerana kemunculan tulisan Jawi bersumberkan tulisan Arab/Islam. Belanda dan Inggeris. Bukti bertulis mengenai Pengisytiharan Kemerdekaan Tanah Melayu yang ditulis dalam bahasa Melayu bertulisan Jawi. Antaranya penulis yang merujuk kajian dan pandangan tokoh 2 . Ia digunakan sebagai perantara penting dalam semua urusan pentadbiran. Kedah . contohnya digunakan dalam perjanjian-perjanjian penting antara pihak-pihak di-Raja Melayu dengan pihak-pihak berkuasa Portugis. Pada zaman dahulu. ada kaitannyha dengan tulisan jawi.

Ada banyak sekali pengkaji Barat yang telah menyelidiki bahasa Melayu termasuk ejaannya (Jawi) antaranya termasuklah van Ronkel. Jelas sekali nama Jawi tidak ada kaitan dengan tulisan. Klinkert dan 3 .pengkaji Barat dan Timur termasuk pengkaji tempatan sendiri seperti Syed Naquib al-Attas. Pijnappel. Marsden. dan juga dengan makna lembu atau kerbau dalam bahasa Minangkabau (R. skrip Jawi merangkum kesemua 29 abjad Arab dan enam abjad tambahan seperti yang terdapat pada Batu Bersurat Terengganu dengan satu abjad yang ditambah oleh DBP melalui Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986).J.Q. van der Tuuk. Robinson. Wilkinson 1959: 452). Wan Hussin Azmi. Tegasnya. van Elbinck. Dari segi bentuk dan sejarahnya. geerth v. Wijk. dan sebagainya.. Pendapat ini berbeza sama sekali daripada pendapat yang dikemukakan oleh Omar Awang dan W. Perkataan Jawi dalam bahasa Melayu digunakan untuk pokok jawi-jawi atau jejawi dan juga beras jawi yang berbeza daripada beras pulut. van der Waaf. Fatimi S. Omar Awang. Werndly. kedatangan Islam bukan sahaja membawa agama dan kepercayaan tetapi aspek budaya Melayu yang lain seperti penggunaan dan adaptasi skrip Arab sehingga skrip Jawi untuk mengeja bahasa Melayu sesudah abad ke-7 H/13M.

Kajaian pada peringkat seterusnya melibatkan jawatankuasa tulisan Jawi-Tumi dalam Kongres Persuratan Melayu Se-Malaya Kedua dan Ketiga di Seremban (1954) dan Singapura/Johor Bahru (1956). Selepas kajian Raja Mukhtaruddin Raja Mohd Dain (1972). Kajian terperinci yang dilakukan oleh Za'ba tentang tulisan Jawi jelas seperti yang terdapat dalam Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1949) dan Pelita Bahasa Melayu Penggal 1 (1940). terdapat juga di kalangan orang Melayu yang mengkaji sistem ejaan Jawi. Shellabear turut kagum akan keseragaman dalam ejaan Jawi yang terkandung dalam manuskrip sebelum kurun ke-17M. Malah. Menurutnya. Selain tokoh Barat. orang Melayu menerima sistem tulisan Jawi ini secara langsung daripada orang Arab walaupun sistem tulisan Arab kebanyakannya tidak menggunakan tanda baris. Muhammad Ibrahim. Dua orang tokoh Melayu lagi yang peernah memperkatakan ejaan Jawi dalam karya masing-masing ialah Raja Haji Muhammad Tahir bin Almarhum Murshid Riau dan Muhammad Said Suleiman. anak Abdullah Munsyi. Antaranya termasuk Raja Ali Haji. Jawatankuasa Mengkaji Penggunaan 4 Bahasa Malaysia di bawah .Wilkinson. dan Zainal Abidin Ahmad (Za'ba).

pada tahun 1988 DBP menerbitkan pula buku Daftar Ejaan Rumi-Jawi. Selain itu.Manakala dalam bab 5. dan ya. Kang menghuraikan perkembangan tulisan Jawi dalam bahasa melayu. DBP telah menerbitkan buku Pedoman Ejaan yang Disempurnakan (1986). Dalam bab penutup. iaitu dari segi sistem tulisan Jawi yang digunakan. beliau menganalisis tulisan Jawi dalam tiga naskhah manuskrip Sejarah Melayu. pertukaran qof kepada kaf. Kitab Sirat al Mustaqim. penggunaan huruf-huruf ga. ke tahap Surat 1602. Kang Kyoung Seock (1986) dari Korea berjudul "Perkembangan Tulisan Jawi dalam Masyarakat Melayu" sebagai tesis Sarjana Sastera di Universiti Malaya yang kemudiannya diterbitkan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1990). nya. perenggangan dasar kata dengan imbuhan dan partikel. Kajian yang seterusnya pula dilakukan oleh orang Timur. penggandaan kata. penggunaan hamzah. Kang menyatakan hubungan antara gaya dengan sistem ejaan Jawi dan mengesyorkan satu sistem gaya 5 . keseilapan tulisan. dan penggunaan vokal alif.Kementerian Pendidikan Malaysia (1981) dan DBP (1983) ditubuhkan. Majalah Dian. dan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986). Dalam bab 4. iaitu dari tahap Batu Bersurat Terengganu. Daftar Ejaan Melayu 1938 (1949). Sebagai hasil daripada usaha jawatankuasa itu. wau.

Kedua. madd.tulisan Jawi yang baharu. dan ya sebagai tanda-tanda 6 . tasydid. Leran. Pasai. sukun/jazm). Pengesyorannya yang pertama adalah untuk melestarikan prinsip penggunaan baris yang ada pada ejaan Arab bagi bunyi-bunyi vokal pada suku kata tertutup. dan lain-lain. Terdapat tahap-tahap pensisteman ejaan Jawi. Brunei. dan Terengganu. wau. Tokoh seperti Shellabear. dhammah. dan Kang bersependapat bahawa sistem ejaan Jawi tahap pertama yang digunakan untuk mengeja bahasa Melayu seluruhnya memathui hukum ejaan bahawa Arab. Za'ba. Yang jelas sehingga kini pengkaji-pengkaji bersepakat mengatakan bahawa inskripsi atau Batu Bersurat Terengganu ialah tulisan bahasa Melayu yang mula-mula sekali dijumpai tertulis dalam skrip Arab yang diadaptasikan sebagai skrip Jawi. dengan sistem Melayu yang mulai diciptakan antaranya penggunaan abjad-abjad alif. Hal ini dapat dibuktikan melalui penemuan beberapa inskripsi tertua yang dijumpai di Asia Tenggara seperti di Champa. bunyi vokal dalama suku kata terbuka mesti dilambangkan oleh abjad vokal yang sebenar. iaitu tanda-tanda baris (fatha. kasrah. Sistem ejaan Jawi yang ada pada batu tersebut merupakan kombinasi daripada sistem ejaan Arab yang menggunakan sistem i'rab. Grisek.

Pada keseluruhannya. Menurut Za'ba. Penulis turut mengemukakan manuskrip Jawi yang paling tua termasuk Surat Sultan Ternate dan Aqa'id al-Nasafi. iaitu dalam suku kata tertutup pada semua kedudukan dan suku kata terbuka pada akhir kata. Korpus perbincangan seterusnya ialah sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-10 hingga 11H/ke-16 hingga 17M. sistem pemvokalan secara baris digunakan. sistem pemvokalan secara abjad digunakan. Contoh kombinasi sistem-sistem itu dibincangkan kemudian. Persamaan dan perbezaan sistem ejaan Jawi bagi kedua-dua manuskrip boleh dikaji selanjutnya. wau. Kenyataan Za'ba dapat dibuktikan dengan penemuan batu nisan Ahmad Majnun (802H). manakala dalam suku kata terbuka pada suku kata pertama dan tengah. iaitu merupakan teks Jawi yang kedua tertua selepas Batu Bersurat Terengganu. dan ya Yang banyak sebagai sistem pemvokalan seperti yang diterangkan dalam bab terdahulu. sistem ejaan Jawi pada tempoh ini lebih baku dan mengurangkan penggunaan abjad-abjad alif. 7 . sistem pemvokalan tulisan Jawi pada tahap ini.vokal selain digunakan untuk separuh vokal dan diftong.

Terdapat sistem ejaan Jawi abad ke-18M. dan ya untuk melambangkan bunyi-bunyi vokal pada suku kata akhir terbuka dan juga pada suku kata tertutup jika dibandingkan dengan manuskrip-manuskrip terdahulu. Bidayat alHidayat (1171H/1757M). wau. Hikayat al-Salikin (1192H/1778M). Manakala sistem ejaan Jawi pada abad ke-19M pula agak berbeza daripada sistem ejaan Jawi terdahulu. terdapat lebih banyak penggunaan abjad-abjad vokal alif. Bustan al-Salatin (1040H). Surat Perisytiharan Lord Minto (1811M). Sejarah Melayu (1829M). Surat Sultan Perkosa Alam Johan Berdaulat Aceh (1024H/1615M). Antaranya termasuklah Hikayat Perjalanan Sultan Ahmad Rijal alDin ke Benggala. Hikayat Seri Rama. surat Sultan Aceh kepada Queen Elizabeth. Antara manuskrip yang dikemukakan sebagai bahan perbincangan termasuklah Hukum Kanun Melaka (1175H). surat Sultan Aceh kepada pihak Inggeris (1011H/1602M). Pada tahap ini. surat Sultan Aceh kepada seorang kapten Inggeris. Jumlah manuskrip Jawi pada zaman ini didapati lebih banyak. 8 .Selain itu. penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Hikayat Bayan Budiman (1602M). Surat Sultan Banjar (1299H). surat Sultan 'Ala al-Din Syah kepada Henry Middleton. surat perjanjian jual beli lada (1009H/1600M).

sistem ejaan Jawi telah mula meninggalkan sifat ejaan lamanya yang banyak menggunakan sistem baris pada suku-suku kata perkataan kepada penggunaan abjad vokal alif. Secara ringkasnya. Hal ini menjadikan Hikayat Abdullah sebagai tahap transisi daripada ejaan Jawi yang baharu pada akhir pada ke-19. wau. Kitab Pengetahuan Bahasa (1275H).Hikayat Abdullah (1849M). dan masuk ke abad ke-20 terutama di kalangan kaum terpelajar Melayu yang terdedah kepada pengaruh Eropah. penggunaan perkataan-perkataan pinjaman. dan ya secara lebih meluas. dan sebagainya amat lumrah. dan Kamus Mahmudiah (1894M). Walaupun terdapat gejala ejaan lama yang anakronistik dalam segelintir perkataan. dapat dikatakan bahawa pada bahagian kedua abad ke-19. Ternyata bahawa dalam Hikayat Abdullah. Pada penghujung abad ke-19 dan awal abad ke-20 pula dengan 9 . sistem ejaan Jawinya telah menampakkan penyimpangan yang jelas daripada sistem ejaan Jawi dalam manuskrip Melayu lama. Bustan al-Katibin (1267H). misalnya penggunaan lebih banyak abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. namun ciri-ciri pembaharuan. Jawi Peranakan (1876M). Kitab Pemimpin Johor (1878M).

dan pembantu-pembantu Melayu mereka. Maka timbul keperluan untuk mengkodifikasikan ejaan Jawi. Pustaka Dian melalui Majalah Dian telah menubuhkan "ejaan Jawi moden" untuk mengatasi masalah ketaksaan terutama sekali dalam pengejaan diftong dan juga pada 10 . Begitu juga dalam kamus yang dibuat oleh orang Melayu sendiri. Oleh itu. Wilkinson. terdapat percubaan untuk mensistemkan ejaan Jawi yang diterokai oleh Raja Ali Haji (1850).J. Hal ini demikian kerana seperti kata Za'ba. dan seterusnya oleh Za'ba dalam Daftar Ejaan Melayu (Jawi-Rumi) (1938/1949) yang telah diterima sebagai ejaan sekolah dan sistem ejaan yang digunakan secara meluas dalam masyarakat Melayu. kemudian oleh Muhammad Ibrahim Haji Abdullah Munsyi (1878). Muhammad Said (1936). Winstedt. banyak terdapat perbezaan dalam penggunaan abjad vokal (huruf saksi) dan abjad konsonan (huruf benar) selain ejaan persukuan kata. ejaan lama yang menggunakan sistem baris masih lagi diteruskan bahkan cuba dihidupkan kembali oleh R. Pada tahun 1973.kemunculan dan penyebaran akhbar-akhbar Melayu dalam ejaan Jawi dan penubuhan sekolah-sekolah Melayu dan penerbitan buku-buku pelajaran sekolah. yang menimbulkan lebih banyak kekacauan lagi.

Namun setelah tulisan Jawi diketepikan dalam pengajaran di sekolah. abjad vokal digunakan sepenuhnya untuk bunyi-bunyi vokal. Sistem ejaan yang tidak menggunakan abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dalam perkataan yang sudah lazim terpakai diteruskan. Selain itu. Hampir sepuluh buah akhbar Melayu telah muncul dan satu yang terpenting yang masih bertahan hingga kini ialah Utusan Melayu. akhbar Utusan Melayu mula-mula diterbitkan di Singapura. maka penggunaannya merosot. Senario awal abad ke-20 menyaksikan pertumbuhan yang pesat dalam bidang persuratkhabaran Melayu. Dalam bab kedua terakhir buku ini. Sistem ejaan Jawi yang digunakan dalam akhbar tersebut ialah sistem ejaan Jawi yang lebih kurang sama dengan sistem yang ada pada bukubuku dan akhbar yang diterbitkan sekitar masa itu. Pada tahun 1907. iaitu mengikuti jejak langkah yang dirintis oleh Jawi Peranakan. abjad vokal digunakan pada posisi suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. penulis membincangkan sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-20. Bagi perkataan pinjaman.persukuan kata tertentu. Manakala bagi perkataan yang lain dan juga perkataan yang baharu. pada tahap ini terdapat satu pembakuan 11 .

Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan. penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Kitab Hikam (1344H). percetakan. namun dari segi pelaksanaannya mengambil masa yang lama trutama untuk mengubah sesuatu sisem yang sekian lama wujud dan telah berakar umbi dalam kebiasaan masyarakat Melayu. Kitab Furu'al-Masaa'il (1257H).B.P. Bagi memperjelas perbezaan dari segi sistem ejaan Jawi pada tahap ini. Sementara di luar kawasan pusat-pusat itu nampaknya bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawinya masih bersifat konservatif dan mempertahankan unsur-unsur lama. Majalah Dian (1973). dan lain-lain. persekolahan. pendidikan. Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1938). persuratkhabaran. Kitab Zain al-Insan (1980). Kitab Hadith Empat Puluh (1966). Misykat al-Anwar (1975).Bm. terbitan DBP (1986).dalam bentuk bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawi di pusat-pusat kosmopolitan Semenanjung Tanah Melayu yang banyak menerima pengaruh Barat disebabkan oleh faktor dan pentadbiran juga perniagaan. Buku Katan P. Suluhan Mubtadi (1953). 12 . Hidaayat al-Saalikin (1192H). Walaupun terdapatnya kedua-dua buah buku panduan ejaan Jawi yang diterbitkan oleh DBP. Diraja Johor (1936).

Sebenarnya Maktab Perguruan Islam merupakan institusi yang mula-mula mempelopori gerakan penyebaran ejaan Jawi setelah ejaan ini diperkenalkan kembali dalam sistem pendidikan Malaysia pada tahun 1984. Konvensyen tulisan Jawi anjuran Pusat islam di Kuala Lumpur telah mewujudkan satu "Jawatankuasa Penyelarasan Ejaan Jawi" yang berusaha mengadakan beberapa 13 . dalam terbitan-terbitan berbentuk Jawi. Kesimpulannya. Pihak tersebut menggunakannya dalam pengajaran dan penyediaan bakalbakal guru yang tentu sekali berbeza daripada sistem yang dikemukakan oleh DBP. Kementerian Pendidikan (termasuk Maktab Perguruan Islam). masih lagi menggunakan sistem ejaan lama. belum ada lagi penyelarasan pada peringkat kebangsaan dalam sistem ejaan Jawi. iaitu dengan titik satu masih lagi digunakannya untuk melambangkan abjad pa. misalnya dalam akhbar Utusan Melayu dan majalah Utusan Qiblat. pada penghujung tahun 1991. Bahkan dalam akhbar Utusan Melayu. iaitu dengan titik tiga. ada pihak lain yang masih menggunakan sistem ejaan Jawi Za'ba seperti Bahagian Pendidikan Agama. Ekoran daripada itu.Syarikat Utusan Melayu umpamanya. Bahkan selain Syarikat Utusan Melayu. abjad ta. pada tahun 1991.

14 . pemelajaran.cadangan pembaikan terhadap Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (PEJYD) oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1986/87). Kementerian Pendidikan Malaysia juga telah mengambil prakarsa untuk mengarahkan semua institusi yang berada di bawahnya menggunakan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka dengan sepenuhnya dalam penggunaan tulisan Jawi mereka. Salah satu hasil daripada proses pemindahan teknologi tersebut ialah terciptanya al-Bayan Arabic-English Bilingual Wordprocessor Jawi Version. Dalam usaha meluaskan penggunaan tulisan Jawi. mesin komputer digunakan bagi penggunaan. dan penyebaran tulisan Jawi melalui perkataan (hardware) dan perisian (software) komputer dalam tulisan Arab secara meluas. Kuala Lumpur. dalam perkembangan teknologi canggih. Selain itu. iaitu satu program pemprosesan kata (word processing) yang cekap yang dilancarkan penggunaan dan penyebarannya oleh Timbalan Menteri di Jabatan Perdana Menteri pada 5 Mac 1992 di Pusat Islam.

Thuluth. dan ke-20 yang juga menggunakan pelbagai jenis seni khat yang berbeza. Surat Sultan Perkasa Alam Johan Aceh (1613M).Pada bab terakhir buku ini. Raqa' Ta'liq. Dewani. Hikayat Seri Rama (1613M). Penulis menyorot beberapa contoh penggunaan seni khat seperti yang terdapat pada Batu Bersurat di Terengganu (1303M). Undang-undang Laut Melaka (1655M). ke-19. Farisi. 15 . manuskrip terjemahan Aqa'id alNasafi (1590M). Penggunaan seni khat semakin meluas dalam pelbagai manuskrip Melayu dari zaman awal hingga abad ke-20 dengan pelbagai jenis khat misalnya Kufi. Surat Sultan Ternate (1521M dan 1522M). dan lain-lain. penulis turut memperkatakan sedikit sebanyak tentang seni khat (khaligrafi) tulisan Jawi. Naskhi. Surat Perjanjian Jual Beli Lada (1600M). Surat Raja Aceh kepada pihak Inggeris (1602M). manuskrip Bayan Budiman (1600M). Surat Raja Ambon (1658M). Batu nisan Ahmad Majnun (1468M). Begitu juga halnya dengan contoh manuskrip Melayu yang terdapat pada abad-abad ke-18. dan lain-lain dengan pelbagai gaya khat digunakan.

16 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful