P. 1
67165022-Sejarah-Tulisan-Jawi

67165022-Sejarah-Tulisan-Jawi

|Views: 11|Likes:
Published by Mohd Rizan

More info:

Published by: Mohd Rizan on Jul 15, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/20/2014

pdf

text

original

Sejarah Tulisan Jawi Mana Sikana

Tulisan Jawi ( ‫ )ﺗﻮﻟﻴﺴﻦ ﺟﺎﻭﻱ‬adalah satu seni penulisan telah wujud berabad-abad lamanya di Nusantara kemunculannya berkait secara langsung dengan kedatangan agama Islam ke Nusantara. Tulisan Jawi berasal dari tulisan Arab dan merupakan huruf-huruf Arab yang dimasukkan ke dalam sistem penulisan Bahasa Melayu. Tulisan Jawi adalah tulisan rasmi bagi negara Brunei dan digunakan meluas di Malaysia, Filifina dan Indonesia.

Tulisan Jawi adalah antara tulisan terawal yang pernah ditemui. Tulisan ini telah berkembang sejak Zaman kerajaan Islam Pasai. kemudian disebarkan ke kerajaan Melaka dan Johor dan juga Acheh abad ke-17. Bukti kewujudan tulisan ini di Malaysia adalah dengan terjumpanya Batu Bersurat Terengganu yang bertarikh 702H atau 1303M manakala tulisan rumi yang paling awal ditemui adalah pada akhir kurun ke-19. Ini menunjukkan tulisan Jawi telah sampai ke negara ini lebih awal berbanding tulisan rumi. Tulisan Jawi merupakan tulisan rasmi bagi Negeri-negeri

1

Kelantan. Antaranya penulis yang merujuk kajian dan pandangan tokoh 2 . Pelbagai teori dan pandangan dikemukakan bagi menguatkan hujah tentang kedatangan Islam. Bukti bertulis mengenai Pengisytiharan Kemerdekaan Tanah Melayu yang ditulis dalam bahasa Melayu bertulisan Jawi. Selain itu Pemasyhuran Kemerdekaan 1957 bagi negara Malaysia antara lain juga tertulis dalam abjad Jawi. adat istiadat dan perdagangan. Perlis dan Terengganu. Kini tulisan ini digunakan dalam urusan agama Islam dan adat istiadat Melayu yang kebanyakkannya Johor. Belanda dan Inggeris. Hal ini demikian kerana kemunculan tulisan Jawi bersumberkan tulisan Arab/Islam. Sejarah ringkas tentang sejarah kedatangan Islam ke Kepulauan Melayu.Melayu Tidak Bersekutu semasa penguasaan British. Pada zaman dahulu. Ia digunakan sebagai perantara penting dalam semua urusan pentadbiran. tulisan Jawi memainkan peranan penting dalam masyarakat. contohnya digunakan dalam perjanjian-perjanjian penting antara pihak-pihak di-Raja Melayu dengan pihak-pihak berkuasa Portugis. Kedah . ada kaitannyha dengan tulisan jawi.

Wan Hussin Azmi. Wilkinson 1959: 452). van der Waaf. Tegasnya. Werndly. Marsden. Jelas sekali nama Jawi tidak ada kaitan dengan tulisan. Fatimi S.pengkaji Barat dan Timur termasuk pengkaji tempatan sendiri seperti Syed Naquib al-Attas.Q. skrip Jawi merangkum kesemua 29 abjad Arab dan enam abjad tambahan seperti yang terdapat pada Batu Bersurat Terengganu dengan satu abjad yang ditambah oleh DBP melalui Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986). Klinkert dan 3 . kedatangan Islam bukan sahaja membawa agama dan kepercayaan tetapi aspek budaya Melayu yang lain seperti penggunaan dan adaptasi skrip Arab sehingga skrip Jawi untuk mengeja bahasa Melayu sesudah abad ke-7 H/13M.J. Pijnappel. van der Tuuk. Omar Awang. Pendapat ini berbeza sama sekali daripada pendapat yang dikemukakan oleh Omar Awang dan W. dan juga dengan makna lembu atau kerbau dalam bahasa Minangkabau (R. van Elbinck. geerth v.. Dari segi bentuk dan sejarahnya. Robinson. dan sebagainya. Wijk. Perkataan Jawi dalam bahasa Melayu digunakan untuk pokok jawi-jawi atau jejawi dan juga beras jawi yang berbeza daripada beras pulut. Ada banyak sekali pengkaji Barat yang telah menyelidiki bahasa Melayu termasuk ejaannya (Jawi) antaranya termasuklah van Ronkel.

dan Zainal Abidin Ahmad (Za'ba). Kajaian pada peringkat seterusnya melibatkan jawatankuasa tulisan Jawi-Tumi dalam Kongres Persuratan Melayu Se-Malaya Kedua dan Ketiga di Seremban (1954) dan Singapura/Johor Bahru (1956). Kajian terperinci yang dilakukan oleh Za'ba tentang tulisan Jawi jelas seperti yang terdapat dalam Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1949) dan Pelita Bahasa Melayu Penggal 1 (1940). Muhammad Ibrahim. Selain tokoh Barat. terdapat juga di kalangan orang Melayu yang mengkaji sistem ejaan Jawi. Malah. Shellabear turut kagum akan keseragaman dalam ejaan Jawi yang terkandung dalam manuskrip sebelum kurun ke-17M. Selepas kajian Raja Mukhtaruddin Raja Mohd Dain (1972). Dua orang tokoh Melayu lagi yang peernah memperkatakan ejaan Jawi dalam karya masing-masing ialah Raja Haji Muhammad Tahir bin Almarhum Murshid Riau dan Muhammad Said Suleiman. Jawatankuasa Mengkaji Penggunaan 4 Bahasa Malaysia di bawah . orang Melayu menerima sistem tulisan Jawi ini secara langsung daripada orang Arab walaupun sistem tulisan Arab kebanyakannya tidak menggunakan tanda baris. Antaranya termasuk Raja Ali Haji. anak Abdullah Munsyi. Menurutnya.Wilkinson.

Kitab Sirat al Mustaqim. Kang menyatakan hubungan antara gaya dengan sistem ejaan Jawi dan mengesyorkan satu sistem gaya 5 . Kajian yang seterusnya pula dilakukan oleh orang Timur. pada tahun 1988 DBP menerbitkan pula buku Daftar Ejaan Rumi-Jawi.Manakala dalam bab 5. pertukaran qof kepada kaf. Majalah Dian. wau. penggandaan kata. keseilapan tulisan. Dalam bab 4. Sebagai hasil daripada usaha jawatankuasa itu. Daftar Ejaan Melayu 1938 (1949). nya.Kementerian Pendidikan Malaysia (1981) dan DBP (1983) ditubuhkan. Dalam bab penutup. penggunaan hamzah. Kang menghuraikan perkembangan tulisan Jawi dalam bahasa melayu. beliau menganalisis tulisan Jawi dalam tiga naskhah manuskrip Sejarah Melayu. iaitu dari tahap Batu Bersurat Terengganu. dan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986). ke tahap Surat 1602. Selain itu. iaitu dari segi sistem tulisan Jawi yang digunakan. penggunaan huruf-huruf ga. Kang Kyoung Seock (1986) dari Korea berjudul "Perkembangan Tulisan Jawi dalam Masyarakat Melayu" sebagai tesis Sarjana Sastera di Universiti Malaya yang kemudiannya diterbitkan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1990). DBP telah menerbitkan buku Pedoman Ejaan yang Disempurnakan (1986). dan ya. dan penggunaan vokal alif. perenggangan dasar kata dengan imbuhan dan partikel.

Pengesyorannya yang pertama adalah untuk melestarikan prinsip penggunaan baris yang ada pada ejaan Arab bagi bunyi-bunyi vokal pada suku kata tertutup. tasydid. Brunei. iaitu tanda-tanda baris (fatha. Terdapat tahap-tahap pensisteman ejaan Jawi. dan lain-lain.tulisan Jawi yang baharu. dhammah. Pasai. madd. dengan sistem Melayu yang mulai diciptakan antaranya penggunaan abjad-abjad alif. Za'ba. dan ya sebagai tanda-tanda 6 . dan Terengganu. Tokoh seperti Shellabear. Yang jelas sehingga kini pengkaji-pengkaji bersepakat mengatakan bahawa inskripsi atau Batu Bersurat Terengganu ialah tulisan bahasa Melayu yang mula-mula sekali dijumpai tertulis dalam skrip Arab yang diadaptasikan sebagai skrip Jawi. bunyi vokal dalama suku kata terbuka mesti dilambangkan oleh abjad vokal yang sebenar. Leran. kasrah. sukun/jazm). Sistem ejaan Jawi yang ada pada batu tersebut merupakan kombinasi daripada sistem ejaan Arab yang menggunakan sistem i'rab. wau. dan Kang bersependapat bahawa sistem ejaan Jawi tahap pertama yang digunakan untuk mengeja bahasa Melayu seluruhnya memathui hukum ejaan bahawa Arab. Kedua. Hal ini dapat dibuktikan melalui penemuan beberapa inskripsi tertua yang dijumpai di Asia Tenggara seperti di Champa. Grisek.

sistem pemvokalan secara baris digunakan. Pada keseluruhannya. sistem pemvokalan secara abjad digunakan. Persamaan dan perbezaan sistem ejaan Jawi bagi kedua-dua manuskrip boleh dikaji selanjutnya. Contoh kombinasi sistem-sistem itu dibincangkan kemudian. sistem ejaan Jawi pada tempoh ini lebih baku dan mengurangkan penggunaan abjad-abjad alif. manakala dalam suku kata terbuka pada suku kata pertama dan tengah.vokal selain digunakan untuk separuh vokal dan diftong. wau. Menurut Za'ba. iaitu dalam suku kata tertutup pada semua kedudukan dan suku kata terbuka pada akhir kata. Penulis turut mengemukakan manuskrip Jawi yang paling tua termasuk Surat Sultan Ternate dan Aqa'id al-Nasafi. 7 . dan ya Yang banyak sebagai sistem pemvokalan seperti yang diterangkan dalam bab terdahulu. Korpus perbincangan seterusnya ialah sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-10 hingga 11H/ke-16 hingga 17M. Kenyataan Za'ba dapat dibuktikan dengan penemuan batu nisan Ahmad Majnun (802H). iaitu merupakan teks Jawi yang kedua tertua selepas Batu Bersurat Terengganu. sistem pemvokalan tulisan Jawi pada tahap ini.

Manakala sistem ejaan Jawi pada abad ke-19M pula agak berbeza daripada sistem ejaan Jawi terdahulu. Jumlah manuskrip Jawi pada zaman ini didapati lebih banyak. Bidayat alHidayat (1171H/1757M). Surat Sultan Perkosa Alam Johan Berdaulat Aceh (1024H/1615M). Antara manuskrip yang dikemukakan sebagai bahan perbincangan termasuklah Hukum Kanun Melaka (1175H).Selain itu. Surat Perisytiharan Lord Minto (1811M). surat Sultan Aceh kepada seorang kapten Inggeris. terdapat lebih banyak penggunaan abjad-abjad vokal alif. Bustan al-Salatin (1040H). Antaranya termasuklah Hikayat Perjalanan Sultan Ahmad Rijal alDin ke Benggala. wau. surat Sultan Aceh kepada Queen Elizabeth. surat perjanjian jual beli lada (1009H/1600M). surat Sultan Aceh kepada pihak Inggeris (1011H/1602M). Surat Sultan Banjar (1299H). Sejarah Melayu (1829M). surat Sultan 'Ala al-Din Syah kepada Henry Middleton. dan ya untuk melambangkan bunyi-bunyi vokal pada suku kata akhir terbuka dan juga pada suku kata tertutup jika dibandingkan dengan manuskrip-manuskrip terdahulu. Hikayat Seri Rama. Pada tahap ini. Hikayat al-Salikin (1192H/1778M). penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Hikayat Bayan Budiman (1602M). Terdapat sistem ejaan Jawi abad ke-18M. 8 .

dan sebagainya amat lumrah.Hikayat Abdullah (1849M). dan masuk ke abad ke-20 terutama di kalangan kaum terpelajar Melayu yang terdedah kepada pengaruh Eropah. Jawi Peranakan (1876M). Walaupun terdapat gejala ejaan lama yang anakronistik dalam segelintir perkataan. Secara ringkasnya. Kitab Pengetahuan Bahasa (1275H). Ternyata bahawa dalam Hikayat Abdullah. dan Kamus Mahmudiah (1894M). Bustan al-Katibin (1267H). wau. sistem ejaan Jawi telah mula meninggalkan sifat ejaan lamanya yang banyak menggunakan sistem baris pada suku-suku kata perkataan kepada penggunaan abjad vokal alif. penggunaan perkataan-perkataan pinjaman. misalnya penggunaan lebih banyak abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. sistem ejaan Jawinya telah menampakkan penyimpangan yang jelas daripada sistem ejaan Jawi dalam manuskrip Melayu lama. dan ya secara lebih meluas. dapat dikatakan bahawa pada bahagian kedua abad ke-19. Hal ini menjadikan Hikayat Abdullah sebagai tahap transisi daripada ejaan Jawi yang baharu pada akhir pada ke-19. namun ciri-ciri pembaharuan. Pada penghujung abad ke-19 dan awal abad ke-20 pula dengan 9 . Kitab Pemimpin Johor (1878M).

Hal ini demikian kerana seperti kata Za'ba. Muhammad Said (1936). dan seterusnya oleh Za'ba dalam Daftar Ejaan Melayu (Jawi-Rumi) (1938/1949) yang telah diterima sebagai ejaan sekolah dan sistem ejaan yang digunakan secara meluas dalam masyarakat Melayu. Winstedt. ejaan lama yang menggunakan sistem baris masih lagi diteruskan bahkan cuba dihidupkan kembali oleh R. terdapat percubaan untuk mensistemkan ejaan Jawi yang diterokai oleh Raja Ali Haji (1850). Begitu juga dalam kamus yang dibuat oleh orang Melayu sendiri. yang menimbulkan lebih banyak kekacauan lagi. Pada tahun 1973. Pustaka Dian melalui Majalah Dian telah menubuhkan "ejaan Jawi moden" untuk mengatasi masalah ketaksaan terutama sekali dalam pengejaan diftong dan juga pada 10 . banyak terdapat perbezaan dalam penggunaan abjad vokal (huruf saksi) dan abjad konsonan (huruf benar) selain ejaan persukuan kata. Maka timbul keperluan untuk mengkodifikasikan ejaan Jawi. Wilkinson.J. kemudian oleh Muhammad Ibrahim Haji Abdullah Munsyi (1878). Oleh itu.kemunculan dan penyebaran akhbar-akhbar Melayu dalam ejaan Jawi dan penubuhan sekolah-sekolah Melayu dan penerbitan buku-buku pelajaran sekolah. dan pembantu-pembantu Melayu mereka.

iaitu mengikuti jejak langkah yang dirintis oleh Jawi Peranakan. abjad vokal digunakan sepenuhnya untuk bunyi-bunyi vokal. Namun setelah tulisan Jawi diketepikan dalam pengajaran di sekolah. Pada tahun 1907. Bagi perkataan pinjaman. akhbar Utusan Melayu mula-mula diterbitkan di Singapura. Hampir sepuluh buah akhbar Melayu telah muncul dan satu yang terpenting yang masih bertahan hingga kini ialah Utusan Melayu. Dalam bab kedua terakhir buku ini. Senario awal abad ke-20 menyaksikan pertumbuhan yang pesat dalam bidang persuratkhabaran Melayu.persukuan kata tertentu. penulis membincangkan sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-20. maka penggunaannya merosot. Sistem ejaan Jawi yang digunakan dalam akhbar tersebut ialah sistem ejaan Jawi yang lebih kurang sama dengan sistem yang ada pada bukubuku dan akhbar yang diterbitkan sekitar masa itu. Selain itu. Manakala bagi perkataan yang lain dan juga perkataan yang baharu. abjad vokal digunakan pada posisi suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. pada tahap ini terdapat satu pembakuan 11 . Sistem ejaan yang tidak menggunakan abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dalam perkataan yang sudah lazim terpakai diteruskan.

dan lain-lain. namun dari segi pelaksanaannya mengambil masa yang lama trutama untuk mengubah sesuatu sisem yang sekian lama wujud dan telah berakar umbi dalam kebiasaan masyarakat Melayu. Bagi memperjelas perbezaan dari segi sistem ejaan Jawi pada tahap ini. Majalah Dian (1973).P. persuratkhabaran. persekolahan. Buku Katan P. Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan. Hidaayat al-Saalikin (1192H). Suluhan Mubtadi (1953). Diraja Johor (1936).B. terbitan DBP (1986). Kitab Furu'al-Masaa'il (1257H). penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Kitab Hikam (1344H). Misykat al-Anwar (1975). Kitab Zain al-Insan (1980). pendidikan. 12 . Walaupun terdapatnya kedua-dua buah buku panduan ejaan Jawi yang diterbitkan oleh DBP. Kitab Hadith Empat Puluh (1966). percetakan. Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1938).Bm. Sementara di luar kawasan pusat-pusat itu nampaknya bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawinya masih bersifat konservatif dan mempertahankan unsur-unsur lama.dalam bentuk bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawi di pusat-pusat kosmopolitan Semenanjung Tanah Melayu yang banyak menerima pengaruh Barat disebabkan oleh faktor dan pentadbiran juga perniagaan.

Kesimpulannya. misalnya dalam akhbar Utusan Melayu dan majalah Utusan Qiblat. iaitu dengan titik tiga. Ekoran daripada itu. masih lagi menggunakan sistem ejaan lama. Kementerian Pendidikan (termasuk Maktab Perguruan Islam). pada penghujung tahun 1991. ada pihak lain yang masih menggunakan sistem ejaan Jawi Za'ba seperti Bahagian Pendidikan Agama. belum ada lagi penyelarasan pada peringkat kebangsaan dalam sistem ejaan Jawi. iaitu dengan titik satu masih lagi digunakannya untuk melambangkan abjad pa. abjad ta. Konvensyen tulisan Jawi anjuran Pusat islam di Kuala Lumpur telah mewujudkan satu "Jawatankuasa Penyelarasan Ejaan Jawi" yang berusaha mengadakan beberapa 13 . Pihak tersebut menggunakannya dalam pengajaran dan penyediaan bakalbakal guru yang tentu sekali berbeza daripada sistem yang dikemukakan oleh DBP. Bahkan dalam akhbar Utusan Melayu.Syarikat Utusan Melayu umpamanya. Bahkan selain Syarikat Utusan Melayu. pada tahun 1991. Sebenarnya Maktab Perguruan Islam merupakan institusi yang mula-mula mempelopori gerakan penyebaran ejaan Jawi setelah ejaan ini diperkenalkan kembali dalam sistem pendidikan Malaysia pada tahun 1984. dalam terbitan-terbitan berbentuk Jawi.

pemelajaran. 14 . Salah satu hasil daripada proses pemindahan teknologi tersebut ialah terciptanya al-Bayan Arabic-English Bilingual Wordprocessor Jawi Version. iaitu satu program pemprosesan kata (word processing) yang cekap yang dilancarkan penggunaan dan penyebarannya oleh Timbalan Menteri di Jabatan Perdana Menteri pada 5 Mac 1992 di Pusat Islam. mesin komputer digunakan bagi penggunaan. dan penyebaran tulisan Jawi melalui perkataan (hardware) dan perisian (software) komputer dalam tulisan Arab secara meluas. Kuala Lumpur.cadangan pembaikan terhadap Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (PEJYD) oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1986/87). Selain itu. dalam perkembangan teknologi canggih. Dalam usaha meluaskan penggunaan tulisan Jawi. Kementerian Pendidikan Malaysia juga telah mengambil prakarsa untuk mengarahkan semua institusi yang berada di bawahnya menggunakan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka dengan sepenuhnya dalam penggunaan tulisan Jawi mereka.

ke-19. dan lain-lain. Penulis menyorot beberapa contoh penggunaan seni khat seperti yang terdapat pada Batu Bersurat di Terengganu (1303M). 15 . Penggunaan seni khat semakin meluas dalam pelbagai manuskrip Melayu dari zaman awal hingga abad ke-20 dengan pelbagai jenis khat misalnya Kufi. Batu nisan Ahmad Majnun (1468M). Surat Raja Ambon (1658M). dan ke-20 yang juga menggunakan pelbagai jenis seni khat yang berbeza. Surat Sultan Perkasa Alam Johan Aceh (1613M). Surat Perjanjian Jual Beli Lada (1600M). manuskrip Bayan Budiman (1600M). manuskrip terjemahan Aqa'id alNasafi (1590M). dan lain-lain dengan pelbagai gaya khat digunakan. Naskhi.Pada bab terakhir buku ini. Farisi. penulis turut memperkatakan sedikit sebanyak tentang seni khat (khaligrafi) tulisan Jawi. Begitu juga halnya dengan contoh manuskrip Melayu yang terdapat pada abad-abad ke-18. Surat Sultan Ternate (1521M dan 1522M). Undang-undang Laut Melaka (1655M). Dewani. Surat Raja Aceh kepada pihak Inggeris (1602M). Thuluth. Hikayat Seri Rama (1613M). Raqa' Ta'liq.

16 .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->