Sejarah Tulisan Jawi Mana Sikana

Tulisan Jawi ( ‫ )ﺗﻮﻟﻴﺴﻦ ﺟﺎﻭﻱ‬adalah satu seni penulisan telah wujud berabad-abad lamanya di Nusantara kemunculannya berkait secara langsung dengan kedatangan agama Islam ke Nusantara. Tulisan Jawi berasal dari tulisan Arab dan merupakan huruf-huruf Arab yang dimasukkan ke dalam sistem penulisan Bahasa Melayu. Tulisan Jawi adalah tulisan rasmi bagi negara Brunei dan digunakan meluas di Malaysia, Filifina dan Indonesia.

Tulisan Jawi adalah antara tulisan terawal yang pernah ditemui. Tulisan ini telah berkembang sejak Zaman kerajaan Islam Pasai. kemudian disebarkan ke kerajaan Melaka dan Johor dan juga Acheh abad ke-17. Bukti kewujudan tulisan ini di Malaysia adalah dengan terjumpanya Batu Bersurat Terengganu yang bertarikh 702H atau 1303M manakala tulisan rumi yang paling awal ditemui adalah pada akhir kurun ke-19. Ini menunjukkan tulisan Jawi telah sampai ke negara ini lebih awal berbanding tulisan rumi. Tulisan Jawi merupakan tulisan rasmi bagi Negeri-negeri

1

Kelantan. ada kaitannyha dengan tulisan jawi. Kini tulisan ini digunakan dalam urusan agama Islam dan adat istiadat Melayu yang kebanyakkannya Johor. Perlis dan Terengganu. Belanda dan Inggeris.Melayu Tidak Bersekutu semasa penguasaan British. Kedah . tulisan Jawi memainkan peranan penting dalam masyarakat. Bukti bertulis mengenai Pengisytiharan Kemerdekaan Tanah Melayu yang ditulis dalam bahasa Melayu bertulisan Jawi. Sejarah ringkas tentang sejarah kedatangan Islam ke Kepulauan Melayu. Ia digunakan sebagai perantara penting dalam semua urusan pentadbiran. Hal ini demikian kerana kemunculan tulisan Jawi bersumberkan tulisan Arab/Islam. Pada zaman dahulu. Antaranya penulis yang merujuk kajian dan pandangan tokoh 2 . Pelbagai teori dan pandangan dikemukakan bagi menguatkan hujah tentang kedatangan Islam. contohnya digunakan dalam perjanjian-perjanjian penting antara pihak-pihak di-Raja Melayu dengan pihak-pihak berkuasa Portugis. adat istiadat dan perdagangan. Selain itu Pemasyhuran Kemerdekaan 1957 bagi negara Malaysia antara lain juga tertulis dalam abjad Jawi.

Wan Hussin Azmi. geerth v. Wijk. Klinkert dan 3 . van der Tuuk.J. Pijnappel. van der Waaf. Wilkinson 1959: 452). Tegasnya..pengkaji Barat dan Timur termasuk pengkaji tempatan sendiri seperti Syed Naquib al-Attas. Marsden. Ada banyak sekali pengkaji Barat yang telah menyelidiki bahasa Melayu termasuk ejaannya (Jawi) antaranya termasuklah van Ronkel. Pendapat ini berbeza sama sekali daripada pendapat yang dikemukakan oleh Omar Awang dan W. skrip Jawi merangkum kesemua 29 abjad Arab dan enam abjad tambahan seperti yang terdapat pada Batu Bersurat Terengganu dengan satu abjad yang ditambah oleh DBP melalui Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986). Fatimi S. dan sebagainya. Omar Awang. van Elbinck. kedatangan Islam bukan sahaja membawa agama dan kepercayaan tetapi aspek budaya Melayu yang lain seperti penggunaan dan adaptasi skrip Arab sehingga skrip Jawi untuk mengeja bahasa Melayu sesudah abad ke-7 H/13M. Werndly. Jelas sekali nama Jawi tidak ada kaitan dengan tulisan. Perkataan Jawi dalam bahasa Melayu digunakan untuk pokok jawi-jawi atau jejawi dan juga beras jawi yang berbeza daripada beras pulut. Robinson.Q. Dari segi bentuk dan sejarahnya. dan juga dengan makna lembu atau kerbau dalam bahasa Minangkabau (R.

Menurutnya. Selain tokoh Barat. Muhammad Ibrahim. Dua orang tokoh Melayu lagi yang peernah memperkatakan ejaan Jawi dalam karya masing-masing ialah Raja Haji Muhammad Tahir bin Almarhum Murshid Riau dan Muhammad Said Suleiman. Kajian terperinci yang dilakukan oleh Za'ba tentang tulisan Jawi jelas seperti yang terdapat dalam Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1949) dan Pelita Bahasa Melayu Penggal 1 (1940). terdapat juga di kalangan orang Melayu yang mengkaji sistem ejaan Jawi. Kajaian pada peringkat seterusnya melibatkan jawatankuasa tulisan Jawi-Tumi dalam Kongres Persuratan Melayu Se-Malaya Kedua dan Ketiga di Seremban (1954) dan Singapura/Johor Bahru (1956). anak Abdullah Munsyi. Selepas kajian Raja Mukhtaruddin Raja Mohd Dain (1972). Jawatankuasa Mengkaji Penggunaan 4 Bahasa Malaysia di bawah . Malah.Wilkinson. orang Melayu menerima sistem tulisan Jawi ini secara langsung daripada orang Arab walaupun sistem tulisan Arab kebanyakannya tidak menggunakan tanda baris. dan Zainal Abidin Ahmad (Za'ba). Shellabear turut kagum akan keseragaman dalam ejaan Jawi yang terkandung dalam manuskrip sebelum kurun ke-17M. Antaranya termasuk Raja Ali Haji.

nya. Kang menghuraikan perkembangan tulisan Jawi dalam bahasa melayu. Selain itu. pertukaran qof kepada kaf. dan penggunaan vokal alif. dan ya. perenggangan dasar kata dengan imbuhan dan partikel. Majalah Dian. keseilapan tulisan. Kajian yang seterusnya pula dilakukan oleh orang Timur. DBP telah menerbitkan buku Pedoman Ejaan yang Disempurnakan (1986). Sebagai hasil daripada usaha jawatankuasa itu. Dalam bab penutup.Manakala dalam bab 5. iaitu dari tahap Batu Bersurat Terengganu. Kang Kyoung Seock (1986) dari Korea berjudul "Perkembangan Tulisan Jawi dalam Masyarakat Melayu" sebagai tesis Sarjana Sastera di Universiti Malaya yang kemudiannya diterbitkan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1990). wau.Kementerian Pendidikan Malaysia (1981) dan DBP (1983) ditubuhkan. Daftar Ejaan Melayu 1938 (1949). penggunaan hamzah. penggunaan huruf-huruf ga. iaitu dari segi sistem tulisan Jawi yang digunakan. Kitab Sirat al Mustaqim. Kang menyatakan hubungan antara gaya dengan sistem ejaan Jawi dan mengesyorkan satu sistem gaya 5 . pada tahun 1988 DBP menerbitkan pula buku Daftar Ejaan Rumi-Jawi. beliau menganalisis tulisan Jawi dalam tiga naskhah manuskrip Sejarah Melayu. penggandaan kata. dan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986). ke tahap Surat 1602. Dalam bab 4.

Terdapat tahap-tahap pensisteman ejaan Jawi. Brunei. tasydid. dhammah. sukun/jazm). Tokoh seperti Shellabear. wau. bunyi vokal dalama suku kata terbuka mesti dilambangkan oleh abjad vokal yang sebenar. Kedua. Za'ba. kasrah. dan Kang bersependapat bahawa sistem ejaan Jawi tahap pertama yang digunakan untuk mengeja bahasa Melayu seluruhnya memathui hukum ejaan bahawa Arab. Pasai. Sistem ejaan Jawi yang ada pada batu tersebut merupakan kombinasi daripada sistem ejaan Arab yang menggunakan sistem i'rab. Pengesyorannya yang pertama adalah untuk melestarikan prinsip penggunaan baris yang ada pada ejaan Arab bagi bunyi-bunyi vokal pada suku kata tertutup. Leran. dan lain-lain. dan ya sebagai tanda-tanda 6 .tulisan Jawi yang baharu. dengan sistem Melayu yang mulai diciptakan antaranya penggunaan abjad-abjad alif. Grisek. Yang jelas sehingga kini pengkaji-pengkaji bersepakat mengatakan bahawa inskripsi atau Batu Bersurat Terengganu ialah tulisan bahasa Melayu yang mula-mula sekali dijumpai tertulis dalam skrip Arab yang diadaptasikan sebagai skrip Jawi. dan Terengganu. Hal ini dapat dibuktikan melalui penemuan beberapa inskripsi tertua yang dijumpai di Asia Tenggara seperti di Champa. iaitu tanda-tanda baris (fatha. madd.

sistem pemvokalan tulisan Jawi pada tahap ini.vokal selain digunakan untuk separuh vokal dan diftong. Contoh kombinasi sistem-sistem itu dibincangkan kemudian. Kenyataan Za'ba dapat dibuktikan dengan penemuan batu nisan Ahmad Majnun (802H). Korpus perbincangan seterusnya ialah sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-10 hingga 11H/ke-16 hingga 17M. Persamaan dan perbezaan sistem ejaan Jawi bagi kedua-dua manuskrip boleh dikaji selanjutnya. Penulis turut mengemukakan manuskrip Jawi yang paling tua termasuk Surat Sultan Ternate dan Aqa'id al-Nasafi. manakala dalam suku kata terbuka pada suku kata pertama dan tengah. sistem pemvokalan secara baris digunakan. 7 . wau. dan ya Yang banyak sebagai sistem pemvokalan seperti yang diterangkan dalam bab terdahulu. sistem pemvokalan secara abjad digunakan. Pada keseluruhannya. iaitu merupakan teks Jawi yang kedua tertua selepas Batu Bersurat Terengganu. iaitu dalam suku kata tertutup pada semua kedudukan dan suku kata terbuka pada akhir kata. sistem ejaan Jawi pada tempoh ini lebih baku dan mengurangkan penggunaan abjad-abjad alif. Menurut Za'ba.

Antaranya termasuklah Hikayat Perjalanan Sultan Ahmad Rijal alDin ke Benggala. Sejarah Melayu (1829M). Hikayat Seri Rama. Jumlah manuskrip Jawi pada zaman ini didapati lebih banyak. penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Hikayat Bayan Budiman (1602M). surat Sultan Aceh kepada seorang kapten Inggeris. Bidayat alHidayat (1171H/1757M). Surat Sultan Perkosa Alam Johan Berdaulat Aceh (1024H/1615M). wau. Bustan al-Salatin (1040H). Hikayat al-Salikin (1192H/1778M). Surat Perisytiharan Lord Minto (1811M). 8 . terdapat lebih banyak penggunaan abjad-abjad vokal alif. surat Sultan 'Ala al-Din Syah kepada Henry Middleton. surat perjanjian jual beli lada (1009H/1600M).Selain itu. surat Sultan Aceh kepada Queen Elizabeth. Manakala sistem ejaan Jawi pada abad ke-19M pula agak berbeza daripada sistem ejaan Jawi terdahulu. Pada tahap ini. Surat Sultan Banjar (1299H). Antara manuskrip yang dikemukakan sebagai bahan perbincangan termasuklah Hukum Kanun Melaka (1175H). Terdapat sistem ejaan Jawi abad ke-18M. dan ya untuk melambangkan bunyi-bunyi vokal pada suku kata akhir terbuka dan juga pada suku kata tertutup jika dibandingkan dengan manuskrip-manuskrip terdahulu. surat Sultan Aceh kepada pihak Inggeris (1011H/1602M).

Bustan al-Katibin (1267H). Jawi Peranakan (1876M). Kitab Pengetahuan Bahasa (1275H). Walaupun terdapat gejala ejaan lama yang anakronistik dalam segelintir perkataan. Kitab Pemimpin Johor (1878M). namun ciri-ciri pembaharuan. dapat dikatakan bahawa pada bahagian kedua abad ke-19. dan sebagainya amat lumrah.Hikayat Abdullah (1849M). penggunaan perkataan-perkataan pinjaman. Ternyata bahawa dalam Hikayat Abdullah. dan Kamus Mahmudiah (1894M). Pada penghujung abad ke-19 dan awal abad ke-20 pula dengan 9 . dan ya secara lebih meluas. Secara ringkasnya. sistem ejaan Jawinya telah menampakkan penyimpangan yang jelas daripada sistem ejaan Jawi dalam manuskrip Melayu lama. Hal ini menjadikan Hikayat Abdullah sebagai tahap transisi daripada ejaan Jawi yang baharu pada akhir pada ke-19. misalnya penggunaan lebih banyak abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. dan masuk ke abad ke-20 terutama di kalangan kaum terpelajar Melayu yang terdedah kepada pengaruh Eropah. wau. sistem ejaan Jawi telah mula meninggalkan sifat ejaan lamanya yang banyak menggunakan sistem baris pada suku-suku kata perkataan kepada penggunaan abjad vokal alif.

terdapat percubaan untuk mensistemkan ejaan Jawi yang diterokai oleh Raja Ali Haji (1850). Pustaka Dian melalui Majalah Dian telah menubuhkan "ejaan Jawi moden" untuk mengatasi masalah ketaksaan terutama sekali dalam pengejaan diftong dan juga pada 10 .kemunculan dan penyebaran akhbar-akhbar Melayu dalam ejaan Jawi dan penubuhan sekolah-sekolah Melayu dan penerbitan buku-buku pelajaran sekolah. kemudian oleh Muhammad Ibrahim Haji Abdullah Munsyi (1878). Pada tahun 1973. Wilkinson. dan pembantu-pembantu Melayu mereka. Maka timbul keperluan untuk mengkodifikasikan ejaan Jawi. banyak terdapat perbezaan dalam penggunaan abjad vokal (huruf saksi) dan abjad konsonan (huruf benar) selain ejaan persukuan kata. ejaan lama yang menggunakan sistem baris masih lagi diteruskan bahkan cuba dihidupkan kembali oleh R. dan seterusnya oleh Za'ba dalam Daftar Ejaan Melayu (Jawi-Rumi) (1938/1949) yang telah diterima sebagai ejaan sekolah dan sistem ejaan yang digunakan secara meluas dalam masyarakat Melayu. yang menimbulkan lebih banyak kekacauan lagi.J. Muhammad Said (1936). Begitu juga dalam kamus yang dibuat oleh orang Melayu sendiri. Hal ini demikian kerana seperti kata Za'ba. Winstedt. Oleh itu.

akhbar Utusan Melayu mula-mula diterbitkan di Singapura. Hampir sepuluh buah akhbar Melayu telah muncul dan satu yang terpenting yang masih bertahan hingga kini ialah Utusan Melayu. Pada tahun 1907.persukuan kata tertentu. Manakala bagi perkataan yang lain dan juga perkataan yang baharu. Senario awal abad ke-20 menyaksikan pertumbuhan yang pesat dalam bidang persuratkhabaran Melayu. Bagi perkataan pinjaman. pada tahap ini terdapat satu pembakuan 11 . Sistem ejaan Jawi yang digunakan dalam akhbar tersebut ialah sistem ejaan Jawi yang lebih kurang sama dengan sistem yang ada pada bukubuku dan akhbar yang diterbitkan sekitar masa itu. Dalam bab kedua terakhir buku ini. Sistem ejaan yang tidak menggunakan abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dalam perkataan yang sudah lazim terpakai diteruskan. Selain itu. abjad vokal digunakan pada posisi suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. Namun setelah tulisan Jawi diketepikan dalam pengajaran di sekolah. penulis membincangkan sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-20. maka penggunaannya merosot. abjad vokal digunakan sepenuhnya untuk bunyi-bunyi vokal. iaitu mengikuti jejak langkah yang dirintis oleh Jawi Peranakan.

Hidaayat al-Saalikin (1192H). Kitab Zain al-Insan (1980). persekolahan. persuratkhabaran. percetakan. 12 . terbitan DBP (1986). Bagi memperjelas perbezaan dari segi sistem ejaan Jawi pada tahap ini. Misykat al-Anwar (1975). namun dari segi pelaksanaannya mengambil masa yang lama trutama untuk mengubah sesuatu sisem yang sekian lama wujud dan telah berakar umbi dalam kebiasaan masyarakat Melayu. Kitab Furu'al-Masaa'il (1257H).P. Diraja Johor (1936). penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Kitab Hikam (1344H). Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1938). pendidikan. Majalah Dian (1973). Buku Katan P. dan lain-lain. Suluhan Mubtadi (1953). Walaupun terdapatnya kedua-dua buah buku panduan ejaan Jawi yang diterbitkan oleh DBP. Sementara di luar kawasan pusat-pusat itu nampaknya bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawinya masih bersifat konservatif dan mempertahankan unsur-unsur lama. Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan.Bm. Kitab Hadith Empat Puluh (1966).dalam bentuk bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawi di pusat-pusat kosmopolitan Semenanjung Tanah Melayu yang banyak menerima pengaruh Barat disebabkan oleh faktor dan pentadbiran juga perniagaan.B.

pada tahun 1991. Pihak tersebut menggunakannya dalam pengajaran dan penyediaan bakalbakal guru yang tentu sekali berbeza daripada sistem yang dikemukakan oleh DBP. Bahkan dalam akhbar Utusan Melayu. pada penghujung tahun 1991. iaitu dengan titik tiga. abjad ta. misalnya dalam akhbar Utusan Melayu dan majalah Utusan Qiblat.Syarikat Utusan Melayu umpamanya. Ekoran daripada itu. Bahkan selain Syarikat Utusan Melayu. ada pihak lain yang masih menggunakan sistem ejaan Jawi Za'ba seperti Bahagian Pendidikan Agama. Kementerian Pendidikan (termasuk Maktab Perguruan Islam). Sebenarnya Maktab Perguruan Islam merupakan institusi yang mula-mula mempelopori gerakan penyebaran ejaan Jawi setelah ejaan ini diperkenalkan kembali dalam sistem pendidikan Malaysia pada tahun 1984. dalam terbitan-terbitan berbentuk Jawi. belum ada lagi penyelarasan pada peringkat kebangsaan dalam sistem ejaan Jawi. masih lagi menggunakan sistem ejaan lama. Kesimpulannya. Konvensyen tulisan Jawi anjuran Pusat islam di Kuala Lumpur telah mewujudkan satu "Jawatankuasa Penyelarasan Ejaan Jawi" yang berusaha mengadakan beberapa 13 . iaitu dengan titik satu masih lagi digunakannya untuk melambangkan abjad pa.

Dalam usaha meluaskan penggunaan tulisan Jawi. dan penyebaran tulisan Jawi melalui perkataan (hardware) dan perisian (software) komputer dalam tulisan Arab secara meluas. dalam perkembangan teknologi canggih.cadangan pembaikan terhadap Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (PEJYD) oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1986/87). iaitu satu program pemprosesan kata (word processing) yang cekap yang dilancarkan penggunaan dan penyebarannya oleh Timbalan Menteri di Jabatan Perdana Menteri pada 5 Mac 1992 di Pusat Islam. Salah satu hasil daripada proses pemindahan teknologi tersebut ialah terciptanya al-Bayan Arabic-English Bilingual Wordprocessor Jawi Version. pemelajaran. Selain itu. mesin komputer digunakan bagi penggunaan. Kuala Lumpur. Kementerian Pendidikan Malaysia juga telah mengambil prakarsa untuk mengarahkan semua institusi yang berada di bawahnya menggunakan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka dengan sepenuhnya dalam penggunaan tulisan Jawi mereka. 14 .

Batu nisan Ahmad Majnun (1468M). Dewani. manuskrip Bayan Budiman (1600M). Penggunaan seni khat semakin meluas dalam pelbagai manuskrip Melayu dari zaman awal hingga abad ke-20 dengan pelbagai jenis khat misalnya Kufi. manuskrip terjemahan Aqa'id alNasafi (1590M). Surat Sultan Perkasa Alam Johan Aceh (1613M). dan lain-lain dengan pelbagai gaya khat digunakan.Pada bab terakhir buku ini. Surat Raja Aceh kepada pihak Inggeris (1602M). penulis turut memperkatakan sedikit sebanyak tentang seni khat (khaligrafi) tulisan Jawi. Surat Raja Ambon (1658M). Begitu juga halnya dengan contoh manuskrip Melayu yang terdapat pada abad-abad ke-18. Surat Sultan Ternate (1521M dan 1522M). Raqa' Ta'liq. dan lain-lain. Undang-undang Laut Melaka (1655M). Surat Perjanjian Jual Beli Lada (1600M). dan ke-20 yang juga menggunakan pelbagai jenis seni khat yang berbeza. 15 . Hikayat Seri Rama (1613M). Penulis menyorot beberapa contoh penggunaan seni khat seperti yang terdapat pada Batu Bersurat di Terengganu (1303M). Farisi. ke-19. Thuluth. Naskhi.

16 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful