Sejarah Tulisan Jawi Mana Sikana

Tulisan Jawi ( ‫ )ﺗﻮﻟﻴﺴﻦ ﺟﺎﻭﻱ‬adalah satu seni penulisan telah wujud berabad-abad lamanya di Nusantara kemunculannya berkait secara langsung dengan kedatangan agama Islam ke Nusantara. Tulisan Jawi berasal dari tulisan Arab dan merupakan huruf-huruf Arab yang dimasukkan ke dalam sistem penulisan Bahasa Melayu. Tulisan Jawi adalah tulisan rasmi bagi negara Brunei dan digunakan meluas di Malaysia, Filifina dan Indonesia.

Tulisan Jawi adalah antara tulisan terawal yang pernah ditemui. Tulisan ini telah berkembang sejak Zaman kerajaan Islam Pasai. kemudian disebarkan ke kerajaan Melaka dan Johor dan juga Acheh abad ke-17. Bukti kewujudan tulisan ini di Malaysia adalah dengan terjumpanya Batu Bersurat Terengganu yang bertarikh 702H atau 1303M manakala tulisan rumi yang paling awal ditemui adalah pada akhir kurun ke-19. Ini menunjukkan tulisan Jawi telah sampai ke negara ini lebih awal berbanding tulisan rumi. Tulisan Jawi merupakan tulisan rasmi bagi Negeri-negeri

1

adat istiadat dan perdagangan. Bukti bertulis mengenai Pengisytiharan Kemerdekaan Tanah Melayu yang ditulis dalam bahasa Melayu bertulisan Jawi. ada kaitannyha dengan tulisan jawi. Antaranya penulis yang merujuk kajian dan pandangan tokoh 2 . Selain itu Pemasyhuran Kemerdekaan 1957 bagi negara Malaysia antara lain juga tertulis dalam abjad Jawi. Pelbagai teori dan pandangan dikemukakan bagi menguatkan hujah tentang kedatangan Islam. Hal ini demikian kerana kemunculan tulisan Jawi bersumberkan tulisan Arab/Islam. Sejarah ringkas tentang sejarah kedatangan Islam ke Kepulauan Melayu. tulisan Jawi memainkan peranan penting dalam masyarakat.Melayu Tidak Bersekutu semasa penguasaan British. Kelantan. Ia digunakan sebagai perantara penting dalam semua urusan pentadbiran. Belanda dan Inggeris. Kedah . contohnya digunakan dalam perjanjian-perjanjian penting antara pihak-pihak di-Raja Melayu dengan pihak-pihak berkuasa Portugis. Kini tulisan ini digunakan dalam urusan agama Islam dan adat istiadat Melayu yang kebanyakkannya Johor. Perlis dan Terengganu. Pada zaman dahulu.

Marsden. Omar Awang. van Elbinck. Tegasnya. Jelas sekali nama Jawi tidak ada kaitan dengan tulisan.J. Ada banyak sekali pengkaji Barat yang telah menyelidiki bahasa Melayu termasuk ejaannya (Jawi) antaranya termasuklah van Ronkel. dan sebagainya. Perkataan Jawi dalam bahasa Melayu digunakan untuk pokok jawi-jawi atau jejawi dan juga beras jawi yang berbeza daripada beras pulut. van der Tuuk. Wan Hussin Azmi. Fatimi S. dan juga dengan makna lembu atau kerbau dalam bahasa Minangkabau (R. Wijk. Wilkinson 1959: 452).pengkaji Barat dan Timur termasuk pengkaji tempatan sendiri seperti Syed Naquib al-Attas. Pijnappel. van der Waaf. skrip Jawi merangkum kesemua 29 abjad Arab dan enam abjad tambahan seperti yang terdapat pada Batu Bersurat Terengganu dengan satu abjad yang ditambah oleh DBP melalui Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986). Pendapat ini berbeza sama sekali daripada pendapat yang dikemukakan oleh Omar Awang dan W.Q. Robinson.. kedatangan Islam bukan sahaja membawa agama dan kepercayaan tetapi aspek budaya Melayu yang lain seperti penggunaan dan adaptasi skrip Arab sehingga skrip Jawi untuk mengeja bahasa Melayu sesudah abad ke-7 H/13M. Klinkert dan 3 . Dari segi bentuk dan sejarahnya. Werndly. geerth v.

terdapat juga di kalangan orang Melayu yang mengkaji sistem ejaan Jawi. Jawatankuasa Mengkaji Penggunaan 4 Bahasa Malaysia di bawah . Kajaian pada peringkat seterusnya melibatkan jawatankuasa tulisan Jawi-Tumi dalam Kongres Persuratan Melayu Se-Malaya Kedua dan Ketiga di Seremban (1954) dan Singapura/Johor Bahru (1956). Kajian terperinci yang dilakukan oleh Za'ba tentang tulisan Jawi jelas seperti yang terdapat dalam Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1949) dan Pelita Bahasa Melayu Penggal 1 (1940). Dua orang tokoh Melayu lagi yang peernah memperkatakan ejaan Jawi dalam karya masing-masing ialah Raja Haji Muhammad Tahir bin Almarhum Murshid Riau dan Muhammad Said Suleiman. Muhammad Ibrahim. orang Melayu menerima sistem tulisan Jawi ini secara langsung daripada orang Arab walaupun sistem tulisan Arab kebanyakannya tidak menggunakan tanda baris. Selain tokoh Barat.Wilkinson. dan Zainal Abidin Ahmad (Za'ba). anak Abdullah Munsyi. Menurutnya. Malah. Antaranya termasuk Raja Ali Haji. Selepas kajian Raja Mukhtaruddin Raja Mohd Dain (1972). Shellabear turut kagum akan keseragaman dalam ejaan Jawi yang terkandung dalam manuskrip sebelum kurun ke-17M.

wau. Selain itu. keseilapan tulisan. Kitab Sirat al Mustaqim.Kementerian Pendidikan Malaysia (1981) dan DBP (1983) ditubuhkan. Kang Kyoung Seock (1986) dari Korea berjudul "Perkembangan Tulisan Jawi dalam Masyarakat Melayu" sebagai tesis Sarjana Sastera di Universiti Malaya yang kemudiannya diterbitkan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1990). penggunaan hamzah. beliau menganalisis tulisan Jawi dalam tiga naskhah manuskrip Sejarah Melayu.Manakala dalam bab 5. DBP telah menerbitkan buku Pedoman Ejaan yang Disempurnakan (1986). nya. iaitu dari tahap Batu Bersurat Terengganu. penggandaan kata. Kang menghuraikan perkembangan tulisan Jawi dalam bahasa melayu. dan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986). Kajian yang seterusnya pula dilakukan oleh orang Timur. dan penggunaan vokal alif. pertukaran qof kepada kaf. perenggangan dasar kata dengan imbuhan dan partikel. Sebagai hasil daripada usaha jawatankuasa itu. iaitu dari segi sistem tulisan Jawi yang digunakan. Dalam bab 4. pada tahun 1988 DBP menerbitkan pula buku Daftar Ejaan Rumi-Jawi. Kang menyatakan hubungan antara gaya dengan sistem ejaan Jawi dan mengesyorkan satu sistem gaya 5 . Dalam bab penutup. Majalah Dian. dan ya. penggunaan huruf-huruf ga. Daftar Ejaan Melayu 1938 (1949). ke tahap Surat 1602.

dan Kang bersependapat bahawa sistem ejaan Jawi tahap pertama yang digunakan untuk mengeja bahasa Melayu seluruhnya memathui hukum ejaan bahawa Arab. Hal ini dapat dibuktikan melalui penemuan beberapa inskripsi tertua yang dijumpai di Asia Tenggara seperti di Champa. Grisek. dan lain-lain. Kedua. Leran.tulisan Jawi yang baharu. Tokoh seperti Shellabear. iaitu tanda-tanda baris (fatha. dan Terengganu. Pengesyorannya yang pertama adalah untuk melestarikan prinsip penggunaan baris yang ada pada ejaan Arab bagi bunyi-bunyi vokal pada suku kata tertutup. tasydid. madd. Pasai. dengan sistem Melayu yang mulai diciptakan antaranya penggunaan abjad-abjad alif. dan ya sebagai tanda-tanda 6 . Za'ba. Sistem ejaan Jawi yang ada pada batu tersebut merupakan kombinasi daripada sistem ejaan Arab yang menggunakan sistem i'rab. kasrah. bunyi vokal dalama suku kata terbuka mesti dilambangkan oleh abjad vokal yang sebenar. dhammah. Brunei. wau. Yang jelas sehingga kini pengkaji-pengkaji bersepakat mengatakan bahawa inskripsi atau Batu Bersurat Terengganu ialah tulisan bahasa Melayu yang mula-mula sekali dijumpai tertulis dalam skrip Arab yang diadaptasikan sebagai skrip Jawi. Terdapat tahap-tahap pensisteman ejaan Jawi. sukun/jazm).

iaitu dalam suku kata tertutup pada semua kedudukan dan suku kata terbuka pada akhir kata. Persamaan dan perbezaan sistem ejaan Jawi bagi kedua-dua manuskrip boleh dikaji selanjutnya. iaitu merupakan teks Jawi yang kedua tertua selepas Batu Bersurat Terengganu. Menurut Za'ba. dan ya Yang banyak sebagai sistem pemvokalan seperti yang diterangkan dalam bab terdahulu. Penulis turut mengemukakan manuskrip Jawi yang paling tua termasuk Surat Sultan Ternate dan Aqa'id al-Nasafi. sistem pemvokalan tulisan Jawi pada tahap ini. Kenyataan Za'ba dapat dibuktikan dengan penemuan batu nisan Ahmad Majnun (802H).vokal selain digunakan untuk separuh vokal dan diftong. Korpus perbincangan seterusnya ialah sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-10 hingga 11H/ke-16 hingga 17M. wau. sistem ejaan Jawi pada tempoh ini lebih baku dan mengurangkan penggunaan abjad-abjad alif. 7 . Pada keseluruhannya. sistem pemvokalan secara baris digunakan. Contoh kombinasi sistem-sistem itu dibincangkan kemudian. sistem pemvokalan secara abjad digunakan. manakala dalam suku kata terbuka pada suku kata pertama dan tengah.

penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Hikayat Bayan Budiman (1602M). Pada tahap ini. dan ya untuk melambangkan bunyi-bunyi vokal pada suku kata akhir terbuka dan juga pada suku kata tertutup jika dibandingkan dengan manuskrip-manuskrip terdahulu. Jumlah manuskrip Jawi pada zaman ini didapati lebih banyak. Manakala sistem ejaan Jawi pada abad ke-19M pula agak berbeza daripada sistem ejaan Jawi terdahulu. 8 . Surat Sultan Banjar (1299H). Sejarah Melayu (1829M). Antaranya termasuklah Hikayat Perjalanan Sultan Ahmad Rijal alDin ke Benggala. Antara manuskrip yang dikemukakan sebagai bahan perbincangan termasuklah Hukum Kanun Melaka (1175H). surat Sultan 'Ala al-Din Syah kepada Henry Middleton. surat Sultan Aceh kepada seorang kapten Inggeris. Surat Perisytiharan Lord Minto (1811M). Bustan al-Salatin (1040H). surat Sultan Aceh kepada pihak Inggeris (1011H/1602M). Hikayat Seri Rama. wau. Surat Sultan Perkosa Alam Johan Berdaulat Aceh (1024H/1615M). terdapat lebih banyak penggunaan abjad-abjad vokal alif. Bidayat alHidayat (1171H/1757M). Terdapat sistem ejaan Jawi abad ke-18M. surat perjanjian jual beli lada (1009H/1600M).Selain itu. surat Sultan Aceh kepada Queen Elizabeth. Hikayat al-Salikin (1192H/1778M).

dapat dikatakan bahawa pada bahagian kedua abad ke-19. dan sebagainya amat lumrah. misalnya penggunaan lebih banyak abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. namun ciri-ciri pembaharuan. Hal ini menjadikan Hikayat Abdullah sebagai tahap transisi daripada ejaan Jawi yang baharu pada akhir pada ke-19. dan masuk ke abad ke-20 terutama di kalangan kaum terpelajar Melayu yang terdedah kepada pengaruh Eropah. Secara ringkasnya. Walaupun terdapat gejala ejaan lama yang anakronistik dalam segelintir perkataan. Ternyata bahawa dalam Hikayat Abdullah. sistem ejaan Jawi telah mula meninggalkan sifat ejaan lamanya yang banyak menggunakan sistem baris pada suku-suku kata perkataan kepada penggunaan abjad vokal alif. Jawi Peranakan (1876M). dan ya secara lebih meluas.Hikayat Abdullah (1849M). Kitab Pengetahuan Bahasa (1275H). wau. sistem ejaan Jawinya telah menampakkan penyimpangan yang jelas daripada sistem ejaan Jawi dalam manuskrip Melayu lama. Pada penghujung abad ke-19 dan awal abad ke-20 pula dengan 9 . Bustan al-Katibin (1267H). dan Kamus Mahmudiah (1894M). penggunaan perkataan-perkataan pinjaman. Kitab Pemimpin Johor (1878M).

Maka timbul keperluan untuk mengkodifikasikan ejaan Jawi.J. Hal ini demikian kerana seperti kata Za'ba. ejaan lama yang menggunakan sistem baris masih lagi diteruskan bahkan cuba dihidupkan kembali oleh R. terdapat percubaan untuk mensistemkan ejaan Jawi yang diterokai oleh Raja Ali Haji (1850). Begitu juga dalam kamus yang dibuat oleh orang Melayu sendiri. dan pembantu-pembantu Melayu mereka.kemunculan dan penyebaran akhbar-akhbar Melayu dalam ejaan Jawi dan penubuhan sekolah-sekolah Melayu dan penerbitan buku-buku pelajaran sekolah. Oleh itu. Winstedt. banyak terdapat perbezaan dalam penggunaan abjad vokal (huruf saksi) dan abjad konsonan (huruf benar) selain ejaan persukuan kata. Muhammad Said (1936). kemudian oleh Muhammad Ibrahim Haji Abdullah Munsyi (1878). yang menimbulkan lebih banyak kekacauan lagi. Pada tahun 1973. dan seterusnya oleh Za'ba dalam Daftar Ejaan Melayu (Jawi-Rumi) (1938/1949) yang telah diterima sebagai ejaan sekolah dan sistem ejaan yang digunakan secara meluas dalam masyarakat Melayu. Wilkinson. Pustaka Dian melalui Majalah Dian telah menubuhkan "ejaan Jawi moden" untuk mengatasi masalah ketaksaan terutama sekali dalam pengejaan diftong dan juga pada 10 .

akhbar Utusan Melayu mula-mula diterbitkan di Singapura. Pada tahun 1907. Hampir sepuluh buah akhbar Melayu telah muncul dan satu yang terpenting yang masih bertahan hingga kini ialah Utusan Melayu. Senario awal abad ke-20 menyaksikan pertumbuhan yang pesat dalam bidang persuratkhabaran Melayu. penulis membincangkan sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-20. pada tahap ini terdapat satu pembakuan 11 . abjad vokal digunakan pada posisi suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. Namun setelah tulisan Jawi diketepikan dalam pengajaran di sekolah. Selain itu. iaitu mengikuti jejak langkah yang dirintis oleh Jawi Peranakan. maka penggunaannya merosot. Bagi perkataan pinjaman. abjad vokal digunakan sepenuhnya untuk bunyi-bunyi vokal. Sistem ejaan Jawi yang digunakan dalam akhbar tersebut ialah sistem ejaan Jawi yang lebih kurang sama dengan sistem yang ada pada bukubuku dan akhbar yang diterbitkan sekitar masa itu.persukuan kata tertentu. Dalam bab kedua terakhir buku ini. Sistem ejaan yang tidak menggunakan abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dalam perkataan yang sudah lazim terpakai diteruskan. Manakala bagi perkataan yang lain dan juga perkataan yang baharu.

persekolahan.B. Walaupun terdapatnya kedua-dua buah buku panduan ejaan Jawi yang diterbitkan oleh DBP. penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Kitab Hikam (1344H).dalam bentuk bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawi di pusat-pusat kosmopolitan Semenanjung Tanah Melayu yang banyak menerima pengaruh Barat disebabkan oleh faktor dan pentadbiran juga perniagaan. persuratkhabaran. Kitab Hadith Empat Puluh (1966). dan lain-lain. Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1938). Buku Katan P. percetakan. pendidikan. Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan.Bm. Sementara di luar kawasan pusat-pusat itu nampaknya bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawinya masih bersifat konservatif dan mempertahankan unsur-unsur lama.P. Hidaayat al-Saalikin (1192H). Bagi memperjelas perbezaan dari segi sistem ejaan Jawi pada tahap ini. Majalah Dian (1973). terbitan DBP (1986). 12 . Misykat al-Anwar (1975). Suluhan Mubtadi (1953). Kitab Furu'al-Masaa'il (1257H). Diraja Johor (1936). Kitab Zain al-Insan (1980). namun dari segi pelaksanaannya mengambil masa yang lama trutama untuk mengubah sesuatu sisem yang sekian lama wujud dan telah berakar umbi dalam kebiasaan masyarakat Melayu.

Kementerian Pendidikan (termasuk Maktab Perguruan Islam). iaitu dengan titik tiga. abjad ta. Sebenarnya Maktab Perguruan Islam merupakan institusi yang mula-mula mempelopori gerakan penyebaran ejaan Jawi setelah ejaan ini diperkenalkan kembali dalam sistem pendidikan Malaysia pada tahun 1984. pada penghujung tahun 1991. ada pihak lain yang masih menggunakan sistem ejaan Jawi Za'ba seperti Bahagian Pendidikan Agama. masih lagi menggunakan sistem ejaan lama. misalnya dalam akhbar Utusan Melayu dan majalah Utusan Qiblat. pada tahun 1991. belum ada lagi penyelarasan pada peringkat kebangsaan dalam sistem ejaan Jawi. Konvensyen tulisan Jawi anjuran Pusat islam di Kuala Lumpur telah mewujudkan satu "Jawatankuasa Penyelarasan Ejaan Jawi" yang berusaha mengadakan beberapa 13 . Pihak tersebut menggunakannya dalam pengajaran dan penyediaan bakalbakal guru yang tentu sekali berbeza daripada sistem yang dikemukakan oleh DBP. Kesimpulannya. iaitu dengan titik satu masih lagi digunakannya untuk melambangkan abjad pa. Bahkan selain Syarikat Utusan Melayu. Ekoran daripada itu.Syarikat Utusan Melayu umpamanya. Bahkan dalam akhbar Utusan Melayu. dalam terbitan-terbitan berbentuk Jawi.

pemelajaran. Selain itu.cadangan pembaikan terhadap Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (PEJYD) oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1986/87). dan penyebaran tulisan Jawi melalui perkataan (hardware) dan perisian (software) komputer dalam tulisan Arab secara meluas. mesin komputer digunakan bagi penggunaan. 14 . Kementerian Pendidikan Malaysia juga telah mengambil prakarsa untuk mengarahkan semua institusi yang berada di bawahnya menggunakan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka dengan sepenuhnya dalam penggunaan tulisan Jawi mereka. Salah satu hasil daripada proses pemindahan teknologi tersebut ialah terciptanya al-Bayan Arabic-English Bilingual Wordprocessor Jawi Version. Kuala Lumpur. dalam perkembangan teknologi canggih. iaitu satu program pemprosesan kata (word processing) yang cekap yang dilancarkan penggunaan dan penyebarannya oleh Timbalan Menteri di Jabatan Perdana Menteri pada 5 Mac 1992 di Pusat Islam. Dalam usaha meluaskan penggunaan tulisan Jawi.

Surat Sultan Ternate (1521M dan 1522M). penulis turut memperkatakan sedikit sebanyak tentang seni khat (khaligrafi) tulisan Jawi. Batu nisan Ahmad Majnun (1468M). dan ke-20 yang juga menggunakan pelbagai jenis seni khat yang berbeza. Thuluth. Undang-undang Laut Melaka (1655M). Penggunaan seni khat semakin meluas dalam pelbagai manuskrip Melayu dari zaman awal hingga abad ke-20 dengan pelbagai jenis khat misalnya Kufi. dan lain-lain. Surat Raja Ambon (1658M). Penulis menyorot beberapa contoh penggunaan seni khat seperti yang terdapat pada Batu Bersurat di Terengganu (1303M). Farisi. dan lain-lain dengan pelbagai gaya khat digunakan. Hikayat Seri Rama (1613M). Dewani. 15 . Surat Sultan Perkasa Alam Johan Aceh (1613M).Pada bab terakhir buku ini. Surat Raja Aceh kepada pihak Inggeris (1602M). Surat Perjanjian Jual Beli Lada (1600M). Naskhi. Raqa' Ta'liq. Begitu juga halnya dengan contoh manuskrip Melayu yang terdapat pada abad-abad ke-18. ke-19. manuskrip Bayan Budiman (1600M). manuskrip terjemahan Aqa'id alNasafi (1590M).

16 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful