Sejarah Tulisan Jawi Mana Sikana

Tulisan Jawi ( ‫ )ﺗﻮﻟﻴﺴﻦ ﺟﺎﻭﻱ‬adalah satu seni penulisan telah wujud berabad-abad lamanya di Nusantara kemunculannya berkait secara langsung dengan kedatangan agama Islam ke Nusantara. Tulisan Jawi berasal dari tulisan Arab dan merupakan huruf-huruf Arab yang dimasukkan ke dalam sistem penulisan Bahasa Melayu. Tulisan Jawi adalah tulisan rasmi bagi negara Brunei dan digunakan meluas di Malaysia, Filifina dan Indonesia.

Tulisan Jawi adalah antara tulisan terawal yang pernah ditemui. Tulisan ini telah berkembang sejak Zaman kerajaan Islam Pasai. kemudian disebarkan ke kerajaan Melaka dan Johor dan juga Acheh abad ke-17. Bukti kewujudan tulisan ini di Malaysia adalah dengan terjumpanya Batu Bersurat Terengganu yang bertarikh 702H atau 1303M manakala tulisan rumi yang paling awal ditemui adalah pada akhir kurun ke-19. Ini menunjukkan tulisan Jawi telah sampai ke negara ini lebih awal berbanding tulisan rumi. Tulisan Jawi merupakan tulisan rasmi bagi Negeri-negeri

1

Melayu Tidak Bersekutu semasa penguasaan British. ada kaitannyha dengan tulisan jawi. Kini tulisan ini digunakan dalam urusan agama Islam dan adat istiadat Melayu yang kebanyakkannya Johor. Selain itu Pemasyhuran Kemerdekaan 1957 bagi negara Malaysia antara lain juga tertulis dalam abjad Jawi. Bukti bertulis mengenai Pengisytiharan Kemerdekaan Tanah Melayu yang ditulis dalam bahasa Melayu bertulisan Jawi. Perlis dan Terengganu. tulisan Jawi memainkan peranan penting dalam masyarakat. Pelbagai teori dan pandangan dikemukakan bagi menguatkan hujah tentang kedatangan Islam. Kedah . Pada zaman dahulu. Ia digunakan sebagai perantara penting dalam semua urusan pentadbiran. Hal ini demikian kerana kemunculan tulisan Jawi bersumberkan tulisan Arab/Islam. Sejarah ringkas tentang sejarah kedatangan Islam ke Kepulauan Melayu. contohnya digunakan dalam perjanjian-perjanjian penting antara pihak-pihak di-Raja Melayu dengan pihak-pihak berkuasa Portugis. Belanda dan Inggeris. Antaranya penulis yang merujuk kajian dan pandangan tokoh 2 . adat istiadat dan perdagangan. Kelantan.

kedatangan Islam bukan sahaja membawa agama dan kepercayaan tetapi aspek budaya Melayu yang lain seperti penggunaan dan adaptasi skrip Arab sehingga skrip Jawi untuk mengeja bahasa Melayu sesudah abad ke-7 H/13M. Jelas sekali nama Jawi tidak ada kaitan dengan tulisan.pengkaji Barat dan Timur termasuk pengkaji tempatan sendiri seperti Syed Naquib al-Attas. van Elbinck. Robinson.Q. Wan Hussin Azmi. Omar Awang. Pendapat ini berbeza sama sekali daripada pendapat yang dikemukakan oleh Omar Awang dan W. Dari segi bentuk dan sejarahnya. skrip Jawi merangkum kesemua 29 abjad Arab dan enam abjad tambahan seperti yang terdapat pada Batu Bersurat Terengganu dengan satu abjad yang ditambah oleh DBP melalui Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986). Perkataan Jawi dalam bahasa Melayu digunakan untuk pokok jawi-jawi atau jejawi dan juga beras jawi yang berbeza daripada beras pulut. van der Tuuk. dan sebagainya. Wijk. Fatimi S. Wilkinson 1959: 452). Klinkert dan 3 . dan juga dengan makna lembu atau kerbau dalam bahasa Minangkabau (R. Pijnappel. geerth v. Tegasnya. Werndly.. van der Waaf. Ada banyak sekali pengkaji Barat yang telah menyelidiki bahasa Melayu termasuk ejaannya (Jawi) antaranya termasuklah van Ronkel. Marsden.J.

orang Melayu menerima sistem tulisan Jawi ini secara langsung daripada orang Arab walaupun sistem tulisan Arab kebanyakannya tidak menggunakan tanda baris.Wilkinson. Kajaian pada peringkat seterusnya melibatkan jawatankuasa tulisan Jawi-Tumi dalam Kongres Persuratan Melayu Se-Malaya Kedua dan Ketiga di Seremban (1954) dan Singapura/Johor Bahru (1956). Malah. Jawatankuasa Mengkaji Penggunaan 4 Bahasa Malaysia di bawah . terdapat juga di kalangan orang Melayu yang mengkaji sistem ejaan Jawi. Muhammad Ibrahim. Selain tokoh Barat. Antaranya termasuk Raja Ali Haji. Menurutnya. anak Abdullah Munsyi. Dua orang tokoh Melayu lagi yang peernah memperkatakan ejaan Jawi dalam karya masing-masing ialah Raja Haji Muhammad Tahir bin Almarhum Murshid Riau dan Muhammad Said Suleiman. Shellabear turut kagum akan keseragaman dalam ejaan Jawi yang terkandung dalam manuskrip sebelum kurun ke-17M. Kajian terperinci yang dilakukan oleh Za'ba tentang tulisan Jawi jelas seperti yang terdapat dalam Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1949) dan Pelita Bahasa Melayu Penggal 1 (1940). Selepas kajian Raja Mukhtaruddin Raja Mohd Dain (1972). dan Zainal Abidin Ahmad (Za'ba).

ke tahap Surat 1602. Kang menghuraikan perkembangan tulisan Jawi dalam bahasa melayu. Majalah Dian. Kajian yang seterusnya pula dilakukan oleh orang Timur. Dalam bab 4. dan penggunaan vokal alif. perenggangan dasar kata dengan imbuhan dan partikel. Kitab Sirat al Mustaqim. Selain itu.Kementerian Pendidikan Malaysia (1981) dan DBP (1983) ditubuhkan. penggunaan hamzah. Daftar Ejaan Melayu 1938 (1949).Manakala dalam bab 5. beliau menganalisis tulisan Jawi dalam tiga naskhah manuskrip Sejarah Melayu. DBP telah menerbitkan buku Pedoman Ejaan yang Disempurnakan (1986). keseilapan tulisan. penggandaan kata. pada tahun 1988 DBP menerbitkan pula buku Daftar Ejaan Rumi-Jawi. pertukaran qof kepada kaf. Kang Kyoung Seock (1986) dari Korea berjudul "Perkembangan Tulisan Jawi dalam Masyarakat Melayu" sebagai tesis Sarjana Sastera di Universiti Malaya yang kemudiannya diterbitkan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1990). Dalam bab penutup. Sebagai hasil daripada usaha jawatankuasa itu. dan ya. iaitu dari tahap Batu Bersurat Terengganu. penggunaan huruf-huruf ga. Kang menyatakan hubungan antara gaya dengan sistem ejaan Jawi dan mengesyorkan satu sistem gaya 5 . nya. wau. iaitu dari segi sistem tulisan Jawi yang digunakan. dan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986).

Tokoh seperti Shellabear. dan Terengganu. wau. dan lain-lain. Sistem ejaan Jawi yang ada pada batu tersebut merupakan kombinasi daripada sistem ejaan Arab yang menggunakan sistem i'rab. dan Kang bersependapat bahawa sistem ejaan Jawi tahap pertama yang digunakan untuk mengeja bahasa Melayu seluruhnya memathui hukum ejaan bahawa Arab. Za'ba. Terdapat tahap-tahap pensisteman ejaan Jawi. kasrah. Kedua. tasydid. Pengesyorannya yang pertama adalah untuk melestarikan prinsip penggunaan baris yang ada pada ejaan Arab bagi bunyi-bunyi vokal pada suku kata tertutup. sukun/jazm). Pasai. Leran. iaitu tanda-tanda baris (fatha. dengan sistem Melayu yang mulai diciptakan antaranya penggunaan abjad-abjad alif. dhammah. dan ya sebagai tanda-tanda 6 . madd. Grisek.tulisan Jawi yang baharu. Yang jelas sehingga kini pengkaji-pengkaji bersepakat mengatakan bahawa inskripsi atau Batu Bersurat Terengganu ialah tulisan bahasa Melayu yang mula-mula sekali dijumpai tertulis dalam skrip Arab yang diadaptasikan sebagai skrip Jawi. bunyi vokal dalama suku kata terbuka mesti dilambangkan oleh abjad vokal yang sebenar. Hal ini dapat dibuktikan melalui penemuan beberapa inskripsi tertua yang dijumpai di Asia Tenggara seperti di Champa. Brunei.

vokal selain digunakan untuk separuh vokal dan diftong. wau. sistem pemvokalan secara baris digunakan. manakala dalam suku kata terbuka pada suku kata pertama dan tengah. 7 . Korpus perbincangan seterusnya ialah sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-10 hingga 11H/ke-16 hingga 17M. sistem ejaan Jawi pada tempoh ini lebih baku dan mengurangkan penggunaan abjad-abjad alif. sistem pemvokalan tulisan Jawi pada tahap ini. Menurut Za'ba. iaitu merupakan teks Jawi yang kedua tertua selepas Batu Bersurat Terengganu. Pada keseluruhannya. Persamaan dan perbezaan sistem ejaan Jawi bagi kedua-dua manuskrip boleh dikaji selanjutnya. Kenyataan Za'ba dapat dibuktikan dengan penemuan batu nisan Ahmad Majnun (802H). dan ya Yang banyak sebagai sistem pemvokalan seperti yang diterangkan dalam bab terdahulu. Penulis turut mengemukakan manuskrip Jawi yang paling tua termasuk Surat Sultan Ternate dan Aqa'id al-Nasafi. iaitu dalam suku kata tertutup pada semua kedudukan dan suku kata terbuka pada akhir kata. sistem pemvokalan secara abjad digunakan. Contoh kombinasi sistem-sistem itu dibincangkan kemudian.

Surat Sultan Perkosa Alam Johan Berdaulat Aceh (1024H/1615M). Manakala sistem ejaan Jawi pada abad ke-19M pula agak berbeza daripada sistem ejaan Jawi terdahulu. Hikayat al-Salikin (1192H/1778M). terdapat lebih banyak penggunaan abjad-abjad vokal alif. penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Hikayat Bayan Budiman (1602M). surat Sultan 'Ala al-Din Syah kepada Henry Middleton. Terdapat sistem ejaan Jawi abad ke-18M. Antara manuskrip yang dikemukakan sebagai bahan perbincangan termasuklah Hukum Kanun Melaka (1175H). Hikayat Seri Rama. surat Sultan Aceh kepada Queen Elizabeth. dan ya untuk melambangkan bunyi-bunyi vokal pada suku kata akhir terbuka dan juga pada suku kata tertutup jika dibandingkan dengan manuskrip-manuskrip terdahulu. Surat Perisytiharan Lord Minto (1811M).Selain itu. Pada tahap ini. 8 . surat Sultan Aceh kepada seorang kapten Inggeris. Bustan al-Salatin (1040H). wau. Antaranya termasuklah Hikayat Perjalanan Sultan Ahmad Rijal alDin ke Benggala. Jumlah manuskrip Jawi pada zaman ini didapati lebih banyak. surat perjanjian jual beli lada (1009H/1600M). Sejarah Melayu (1829M). Surat Sultan Banjar (1299H). surat Sultan Aceh kepada pihak Inggeris (1011H/1602M). Bidayat alHidayat (1171H/1757M).

Jawi Peranakan (1876M). wau. dan Kamus Mahmudiah (1894M). Pada penghujung abad ke-19 dan awal abad ke-20 pula dengan 9 . dan ya secara lebih meluas. Kitab Pengetahuan Bahasa (1275H). misalnya penggunaan lebih banyak abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. dan sebagainya amat lumrah. Kitab Pemimpin Johor (1878M). Hal ini menjadikan Hikayat Abdullah sebagai tahap transisi daripada ejaan Jawi yang baharu pada akhir pada ke-19. Walaupun terdapat gejala ejaan lama yang anakronistik dalam segelintir perkataan. penggunaan perkataan-perkataan pinjaman. namun ciri-ciri pembaharuan. dapat dikatakan bahawa pada bahagian kedua abad ke-19. sistem ejaan Jawi telah mula meninggalkan sifat ejaan lamanya yang banyak menggunakan sistem baris pada suku-suku kata perkataan kepada penggunaan abjad vokal alif. sistem ejaan Jawinya telah menampakkan penyimpangan yang jelas daripada sistem ejaan Jawi dalam manuskrip Melayu lama. Ternyata bahawa dalam Hikayat Abdullah.Hikayat Abdullah (1849M). dan masuk ke abad ke-20 terutama di kalangan kaum terpelajar Melayu yang terdedah kepada pengaruh Eropah. Secara ringkasnya. Bustan al-Katibin (1267H).

Hal ini demikian kerana seperti kata Za'ba. kemudian oleh Muhammad Ibrahim Haji Abdullah Munsyi (1878). ejaan lama yang menggunakan sistem baris masih lagi diteruskan bahkan cuba dihidupkan kembali oleh R. Winstedt.J.kemunculan dan penyebaran akhbar-akhbar Melayu dalam ejaan Jawi dan penubuhan sekolah-sekolah Melayu dan penerbitan buku-buku pelajaran sekolah. dan pembantu-pembantu Melayu mereka. Oleh itu. Begitu juga dalam kamus yang dibuat oleh orang Melayu sendiri. Muhammad Said (1936). yang menimbulkan lebih banyak kekacauan lagi. banyak terdapat perbezaan dalam penggunaan abjad vokal (huruf saksi) dan abjad konsonan (huruf benar) selain ejaan persukuan kata. Maka timbul keperluan untuk mengkodifikasikan ejaan Jawi. Wilkinson. dan seterusnya oleh Za'ba dalam Daftar Ejaan Melayu (Jawi-Rumi) (1938/1949) yang telah diterima sebagai ejaan sekolah dan sistem ejaan yang digunakan secara meluas dalam masyarakat Melayu. Pada tahun 1973. Pustaka Dian melalui Majalah Dian telah menubuhkan "ejaan Jawi moden" untuk mengatasi masalah ketaksaan terutama sekali dalam pengejaan diftong dan juga pada 10 . terdapat percubaan untuk mensistemkan ejaan Jawi yang diterokai oleh Raja Ali Haji (1850).

iaitu mengikuti jejak langkah yang dirintis oleh Jawi Peranakan. Dalam bab kedua terakhir buku ini.persukuan kata tertentu. abjad vokal digunakan sepenuhnya untuk bunyi-bunyi vokal. Bagi perkataan pinjaman. Manakala bagi perkataan yang lain dan juga perkataan yang baharu. Selain itu. Senario awal abad ke-20 menyaksikan pertumbuhan yang pesat dalam bidang persuratkhabaran Melayu. Sistem ejaan yang tidak menggunakan abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dalam perkataan yang sudah lazim terpakai diteruskan. maka penggunaannya merosot. Hampir sepuluh buah akhbar Melayu telah muncul dan satu yang terpenting yang masih bertahan hingga kini ialah Utusan Melayu. abjad vokal digunakan pada posisi suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. Sistem ejaan Jawi yang digunakan dalam akhbar tersebut ialah sistem ejaan Jawi yang lebih kurang sama dengan sistem yang ada pada bukubuku dan akhbar yang diterbitkan sekitar masa itu. akhbar Utusan Melayu mula-mula diterbitkan di Singapura. penulis membincangkan sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-20. pada tahap ini terdapat satu pembakuan 11 . Namun setelah tulisan Jawi diketepikan dalam pengajaran di sekolah. Pada tahun 1907.

Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1938). Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan. persekolahan.B. Buku Katan P.dalam bentuk bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawi di pusat-pusat kosmopolitan Semenanjung Tanah Melayu yang banyak menerima pengaruh Barat disebabkan oleh faktor dan pentadbiran juga perniagaan. Kitab Furu'al-Masaa'il (1257H). dan lain-lain. persuratkhabaran. percetakan. penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Kitab Hikam (1344H). Suluhan Mubtadi (1953). Majalah Dian (1973). Kitab Zain al-Insan (1980). Hidaayat al-Saalikin (1192H). Bagi memperjelas perbezaan dari segi sistem ejaan Jawi pada tahap ini. Misykat al-Anwar (1975). Sementara di luar kawasan pusat-pusat itu nampaknya bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawinya masih bersifat konservatif dan mempertahankan unsur-unsur lama.Bm. terbitan DBP (1986). pendidikan. namun dari segi pelaksanaannya mengambil masa yang lama trutama untuk mengubah sesuatu sisem yang sekian lama wujud dan telah berakar umbi dalam kebiasaan masyarakat Melayu. Walaupun terdapatnya kedua-dua buah buku panduan ejaan Jawi yang diterbitkan oleh DBP. Diraja Johor (1936).P. Kitab Hadith Empat Puluh (1966). 12 .

iaitu dengan titik tiga. iaitu dengan titik satu masih lagi digunakannya untuk melambangkan abjad pa. Bahkan dalam akhbar Utusan Melayu. pada tahun 1991. Ekoran daripada itu. Pihak tersebut menggunakannya dalam pengajaran dan penyediaan bakalbakal guru yang tentu sekali berbeza daripada sistem yang dikemukakan oleh DBP.Syarikat Utusan Melayu umpamanya. pada penghujung tahun 1991. ada pihak lain yang masih menggunakan sistem ejaan Jawi Za'ba seperti Bahagian Pendidikan Agama. Kementerian Pendidikan (termasuk Maktab Perguruan Islam). Kesimpulannya. Sebenarnya Maktab Perguruan Islam merupakan institusi yang mula-mula mempelopori gerakan penyebaran ejaan Jawi setelah ejaan ini diperkenalkan kembali dalam sistem pendidikan Malaysia pada tahun 1984. belum ada lagi penyelarasan pada peringkat kebangsaan dalam sistem ejaan Jawi. dalam terbitan-terbitan berbentuk Jawi. masih lagi menggunakan sistem ejaan lama. misalnya dalam akhbar Utusan Melayu dan majalah Utusan Qiblat. Konvensyen tulisan Jawi anjuran Pusat islam di Kuala Lumpur telah mewujudkan satu "Jawatankuasa Penyelarasan Ejaan Jawi" yang berusaha mengadakan beberapa 13 . Bahkan selain Syarikat Utusan Melayu. abjad ta.

cadangan pembaikan terhadap Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (PEJYD) oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1986/87). mesin komputer digunakan bagi penggunaan. 14 . dan penyebaran tulisan Jawi melalui perkataan (hardware) dan perisian (software) komputer dalam tulisan Arab secara meluas. Kuala Lumpur. Selain itu. Salah satu hasil daripada proses pemindahan teknologi tersebut ialah terciptanya al-Bayan Arabic-English Bilingual Wordprocessor Jawi Version. dalam perkembangan teknologi canggih. Kementerian Pendidikan Malaysia juga telah mengambil prakarsa untuk mengarahkan semua institusi yang berada di bawahnya menggunakan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka dengan sepenuhnya dalam penggunaan tulisan Jawi mereka. Dalam usaha meluaskan penggunaan tulisan Jawi. iaitu satu program pemprosesan kata (word processing) yang cekap yang dilancarkan penggunaan dan penyebarannya oleh Timbalan Menteri di Jabatan Perdana Menteri pada 5 Mac 1992 di Pusat Islam. pemelajaran.

Surat Perjanjian Jual Beli Lada (1600M). Farisi. Undang-undang Laut Melaka (1655M). Penulis menyorot beberapa contoh penggunaan seni khat seperti yang terdapat pada Batu Bersurat di Terengganu (1303M). ke-19. Thuluth. penulis turut memperkatakan sedikit sebanyak tentang seni khat (khaligrafi) tulisan Jawi. dan ke-20 yang juga menggunakan pelbagai jenis seni khat yang berbeza. Dewani.Pada bab terakhir buku ini. manuskrip Bayan Budiman (1600M). Begitu juga halnya dengan contoh manuskrip Melayu yang terdapat pada abad-abad ke-18. Hikayat Seri Rama (1613M). manuskrip terjemahan Aqa'id alNasafi (1590M). dan lain-lain. Raqa' Ta'liq. 15 . Surat Sultan Ternate (1521M dan 1522M). Batu nisan Ahmad Majnun (1468M). dan lain-lain dengan pelbagai gaya khat digunakan. Naskhi. Surat Raja Ambon (1658M). Surat Raja Aceh kepada pihak Inggeris (1602M). Surat Sultan Perkasa Alam Johan Aceh (1613M). Penggunaan seni khat semakin meluas dalam pelbagai manuskrip Melayu dari zaman awal hingga abad ke-20 dengan pelbagai jenis khat misalnya Kufi.

16 .