Sejarah Tulisan Jawi Mana Sikana

Tulisan Jawi ( ‫ )ﺗﻮﻟﻴﺴﻦ ﺟﺎﻭﻱ‬adalah satu seni penulisan telah wujud berabad-abad lamanya di Nusantara kemunculannya berkait secara langsung dengan kedatangan agama Islam ke Nusantara. Tulisan Jawi berasal dari tulisan Arab dan merupakan huruf-huruf Arab yang dimasukkan ke dalam sistem penulisan Bahasa Melayu. Tulisan Jawi adalah tulisan rasmi bagi negara Brunei dan digunakan meluas di Malaysia, Filifina dan Indonesia.

Tulisan Jawi adalah antara tulisan terawal yang pernah ditemui. Tulisan ini telah berkembang sejak Zaman kerajaan Islam Pasai. kemudian disebarkan ke kerajaan Melaka dan Johor dan juga Acheh abad ke-17. Bukti kewujudan tulisan ini di Malaysia adalah dengan terjumpanya Batu Bersurat Terengganu yang bertarikh 702H atau 1303M manakala tulisan rumi yang paling awal ditemui adalah pada akhir kurun ke-19. Ini menunjukkan tulisan Jawi telah sampai ke negara ini lebih awal berbanding tulisan rumi. Tulisan Jawi merupakan tulisan rasmi bagi Negeri-negeri

1

Ia digunakan sebagai perantara penting dalam semua urusan pentadbiran. Selain itu Pemasyhuran Kemerdekaan 1957 bagi negara Malaysia antara lain juga tertulis dalam abjad Jawi. Sejarah ringkas tentang sejarah kedatangan Islam ke Kepulauan Melayu. Pelbagai teori dan pandangan dikemukakan bagi menguatkan hujah tentang kedatangan Islam. Kelantan. Kini tulisan ini digunakan dalam urusan agama Islam dan adat istiadat Melayu yang kebanyakkannya Johor. ada kaitannyha dengan tulisan jawi. Antaranya penulis yang merujuk kajian dan pandangan tokoh 2 . adat istiadat dan perdagangan. Bukti bertulis mengenai Pengisytiharan Kemerdekaan Tanah Melayu yang ditulis dalam bahasa Melayu bertulisan Jawi. Hal ini demikian kerana kemunculan tulisan Jawi bersumberkan tulisan Arab/Islam. Belanda dan Inggeris. Kedah . Pada zaman dahulu. tulisan Jawi memainkan peranan penting dalam masyarakat. contohnya digunakan dalam perjanjian-perjanjian penting antara pihak-pihak di-Raja Melayu dengan pihak-pihak berkuasa Portugis.Melayu Tidak Bersekutu semasa penguasaan British. Perlis dan Terengganu.

Q. Dari segi bentuk dan sejarahnya. Marsden. van der Tuuk.J. Jelas sekali nama Jawi tidak ada kaitan dengan tulisan. Omar Awang. Pijnappel. skrip Jawi merangkum kesemua 29 abjad Arab dan enam abjad tambahan seperti yang terdapat pada Batu Bersurat Terengganu dengan satu abjad yang ditambah oleh DBP melalui Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986). Werndly. Wijk. Fatimi S. geerth v. dan sebagainya. Tegasnya. Wilkinson 1959: 452). kedatangan Islam bukan sahaja membawa agama dan kepercayaan tetapi aspek budaya Melayu yang lain seperti penggunaan dan adaptasi skrip Arab sehingga skrip Jawi untuk mengeja bahasa Melayu sesudah abad ke-7 H/13M. Klinkert dan 3 . Perkataan Jawi dalam bahasa Melayu digunakan untuk pokok jawi-jawi atau jejawi dan juga beras jawi yang berbeza daripada beras pulut. dan juga dengan makna lembu atau kerbau dalam bahasa Minangkabau (R..pengkaji Barat dan Timur termasuk pengkaji tempatan sendiri seperti Syed Naquib al-Attas. Wan Hussin Azmi. Pendapat ini berbeza sama sekali daripada pendapat yang dikemukakan oleh Omar Awang dan W. Ada banyak sekali pengkaji Barat yang telah menyelidiki bahasa Melayu termasuk ejaannya (Jawi) antaranya termasuklah van Ronkel. van der Waaf. van Elbinck. Robinson.

Jawatankuasa Mengkaji Penggunaan 4 Bahasa Malaysia di bawah . orang Melayu menerima sistem tulisan Jawi ini secara langsung daripada orang Arab walaupun sistem tulisan Arab kebanyakannya tidak menggunakan tanda baris. Antaranya termasuk Raja Ali Haji. Menurutnya. Muhammad Ibrahim. Selain tokoh Barat. terdapat juga di kalangan orang Melayu yang mengkaji sistem ejaan Jawi. Malah. Kajaian pada peringkat seterusnya melibatkan jawatankuasa tulisan Jawi-Tumi dalam Kongres Persuratan Melayu Se-Malaya Kedua dan Ketiga di Seremban (1954) dan Singapura/Johor Bahru (1956). Dua orang tokoh Melayu lagi yang peernah memperkatakan ejaan Jawi dalam karya masing-masing ialah Raja Haji Muhammad Tahir bin Almarhum Murshid Riau dan Muhammad Said Suleiman. Shellabear turut kagum akan keseragaman dalam ejaan Jawi yang terkandung dalam manuskrip sebelum kurun ke-17M. Selepas kajian Raja Mukhtaruddin Raja Mohd Dain (1972). anak Abdullah Munsyi. dan Zainal Abidin Ahmad (Za'ba). Kajian terperinci yang dilakukan oleh Za'ba tentang tulisan Jawi jelas seperti yang terdapat dalam Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1949) dan Pelita Bahasa Melayu Penggal 1 (1940).Wilkinson.

Manakala dalam bab 5. iaitu dari tahap Batu Bersurat Terengganu. dan penggunaan vokal alif. pertukaran qof kepada kaf. Majalah Dian. penggandaan kata. Sebagai hasil daripada usaha jawatankuasa itu. iaitu dari segi sistem tulisan Jawi yang digunakan. perenggangan dasar kata dengan imbuhan dan partikel. Kang Kyoung Seock (1986) dari Korea berjudul "Perkembangan Tulisan Jawi dalam Masyarakat Melayu" sebagai tesis Sarjana Sastera di Universiti Malaya yang kemudiannya diterbitkan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1990). DBP telah menerbitkan buku Pedoman Ejaan yang Disempurnakan (1986). Dalam bab 4. dan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986). Kitab Sirat al Mustaqim. pada tahun 1988 DBP menerbitkan pula buku Daftar Ejaan Rumi-Jawi. nya. penggunaan hamzah. Kang menyatakan hubungan antara gaya dengan sistem ejaan Jawi dan mengesyorkan satu sistem gaya 5 . penggunaan huruf-huruf ga. keseilapan tulisan. Selain itu. dan ya. Kajian yang seterusnya pula dilakukan oleh orang Timur. Kang menghuraikan perkembangan tulisan Jawi dalam bahasa melayu. wau. ke tahap Surat 1602. Dalam bab penutup. Daftar Ejaan Melayu 1938 (1949). beliau menganalisis tulisan Jawi dalam tiga naskhah manuskrip Sejarah Melayu.Kementerian Pendidikan Malaysia (1981) dan DBP (1983) ditubuhkan.

Leran. bunyi vokal dalama suku kata terbuka mesti dilambangkan oleh abjad vokal yang sebenar. kasrah. dan lain-lain. Tokoh seperti Shellabear. dan ya sebagai tanda-tanda 6 . wau. Pengesyorannya yang pertama adalah untuk melestarikan prinsip penggunaan baris yang ada pada ejaan Arab bagi bunyi-bunyi vokal pada suku kata tertutup. Yang jelas sehingga kini pengkaji-pengkaji bersepakat mengatakan bahawa inskripsi atau Batu Bersurat Terengganu ialah tulisan bahasa Melayu yang mula-mula sekali dijumpai tertulis dalam skrip Arab yang diadaptasikan sebagai skrip Jawi. dengan sistem Melayu yang mulai diciptakan antaranya penggunaan abjad-abjad alif. Hal ini dapat dibuktikan melalui penemuan beberapa inskripsi tertua yang dijumpai di Asia Tenggara seperti di Champa. Terdapat tahap-tahap pensisteman ejaan Jawi. Za'ba. Kedua. iaitu tanda-tanda baris (fatha. sukun/jazm). Pasai. dan Kang bersependapat bahawa sistem ejaan Jawi tahap pertama yang digunakan untuk mengeja bahasa Melayu seluruhnya memathui hukum ejaan bahawa Arab. tasydid. madd. dhammah.tulisan Jawi yang baharu. Brunei. dan Terengganu. Sistem ejaan Jawi yang ada pada batu tersebut merupakan kombinasi daripada sistem ejaan Arab yang menggunakan sistem i'rab. Grisek.

sistem pemvokalan secara abjad digunakan. Korpus perbincangan seterusnya ialah sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-10 hingga 11H/ke-16 hingga 17M. Pada keseluruhannya. wau. 7 . sistem ejaan Jawi pada tempoh ini lebih baku dan mengurangkan penggunaan abjad-abjad alif. iaitu dalam suku kata tertutup pada semua kedudukan dan suku kata terbuka pada akhir kata.vokal selain digunakan untuk separuh vokal dan diftong. Persamaan dan perbezaan sistem ejaan Jawi bagi kedua-dua manuskrip boleh dikaji selanjutnya. Menurut Za'ba. Penulis turut mengemukakan manuskrip Jawi yang paling tua termasuk Surat Sultan Ternate dan Aqa'id al-Nasafi. sistem pemvokalan tulisan Jawi pada tahap ini. dan ya Yang banyak sebagai sistem pemvokalan seperti yang diterangkan dalam bab terdahulu. Contoh kombinasi sistem-sistem itu dibincangkan kemudian. Kenyataan Za'ba dapat dibuktikan dengan penemuan batu nisan Ahmad Majnun (802H). sistem pemvokalan secara baris digunakan. iaitu merupakan teks Jawi yang kedua tertua selepas Batu Bersurat Terengganu. manakala dalam suku kata terbuka pada suku kata pertama dan tengah.

8 . Surat Sultan Perkosa Alam Johan Berdaulat Aceh (1024H/1615M). Antaranya termasuklah Hikayat Perjalanan Sultan Ahmad Rijal alDin ke Benggala. Antara manuskrip yang dikemukakan sebagai bahan perbincangan termasuklah Hukum Kanun Melaka (1175H). Sejarah Melayu (1829M). Hikayat al-Salikin (1192H/1778M). Surat Perisytiharan Lord Minto (1811M). Jumlah manuskrip Jawi pada zaman ini didapati lebih banyak. surat Sultan Aceh kepada Queen Elizabeth. Manakala sistem ejaan Jawi pada abad ke-19M pula agak berbeza daripada sistem ejaan Jawi terdahulu. Hikayat Seri Rama. surat perjanjian jual beli lada (1009H/1600M).Selain itu. surat Sultan 'Ala al-Din Syah kepada Henry Middleton. Terdapat sistem ejaan Jawi abad ke-18M. Bustan al-Salatin (1040H). wau. Bidayat alHidayat (1171H/1757M). dan ya untuk melambangkan bunyi-bunyi vokal pada suku kata akhir terbuka dan juga pada suku kata tertutup jika dibandingkan dengan manuskrip-manuskrip terdahulu. surat Sultan Aceh kepada seorang kapten Inggeris. penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Hikayat Bayan Budiman (1602M). Surat Sultan Banjar (1299H). terdapat lebih banyak penggunaan abjad-abjad vokal alif. surat Sultan Aceh kepada pihak Inggeris (1011H/1602M). Pada tahap ini.

Kitab Pemimpin Johor (1878M). dan Kamus Mahmudiah (1894M). sistem ejaan Jawi telah mula meninggalkan sifat ejaan lamanya yang banyak menggunakan sistem baris pada suku-suku kata perkataan kepada penggunaan abjad vokal alif. dan ya secara lebih meluas. dan sebagainya amat lumrah. Hal ini menjadikan Hikayat Abdullah sebagai tahap transisi daripada ejaan Jawi yang baharu pada akhir pada ke-19. Jawi Peranakan (1876M). penggunaan perkataan-perkataan pinjaman. Walaupun terdapat gejala ejaan lama yang anakronistik dalam segelintir perkataan. Ternyata bahawa dalam Hikayat Abdullah. wau.Hikayat Abdullah (1849M). sistem ejaan Jawinya telah menampakkan penyimpangan yang jelas daripada sistem ejaan Jawi dalam manuskrip Melayu lama. dapat dikatakan bahawa pada bahagian kedua abad ke-19. dan masuk ke abad ke-20 terutama di kalangan kaum terpelajar Melayu yang terdedah kepada pengaruh Eropah. Pada penghujung abad ke-19 dan awal abad ke-20 pula dengan 9 . misalnya penggunaan lebih banyak abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. Secara ringkasnya. namun ciri-ciri pembaharuan. Kitab Pengetahuan Bahasa (1275H). Bustan al-Katibin (1267H).

banyak terdapat perbezaan dalam penggunaan abjad vokal (huruf saksi) dan abjad konsonan (huruf benar) selain ejaan persukuan kata.J. Muhammad Said (1936). Winstedt.kemunculan dan penyebaran akhbar-akhbar Melayu dalam ejaan Jawi dan penubuhan sekolah-sekolah Melayu dan penerbitan buku-buku pelajaran sekolah. Hal ini demikian kerana seperti kata Za'ba. dan seterusnya oleh Za'ba dalam Daftar Ejaan Melayu (Jawi-Rumi) (1938/1949) yang telah diterima sebagai ejaan sekolah dan sistem ejaan yang digunakan secara meluas dalam masyarakat Melayu. ejaan lama yang menggunakan sistem baris masih lagi diteruskan bahkan cuba dihidupkan kembali oleh R. dan pembantu-pembantu Melayu mereka. Begitu juga dalam kamus yang dibuat oleh orang Melayu sendiri. Pustaka Dian melalui Majalah Dian telah menubuhkan "ejaan Jawi moden" untuk mengatasi masalah ketaksaan terutama sekali dalam pengejaan diftong dan juga pada 10 . Maka timbul keperluan untuk mengkodifikasikan ejaan Jawi. kemudian oleh Muhammad Ibrahim Haji Abdullah Munsyi (1878). terdapat percubaan untuk mensistemkan ejaan Jawi yang diterokai oleh Raja Ali Haji (1850). yang menimbulkan lebih banyak kekacauan lagi. Wilkinson. Pada tahun 1973. Oleh itu.

Manakala bagi perkataan yang lain dan juga perkataan yang baharu. Sistem ejaan yang tidak menggunakan abjad vokal pada suku kata akhir terbuka dalam perkataan yang sudah lazim terpakai diteruskan. akhbar Utusan Melayu mula-mula diterbitkan di Singapura. Senario awal abad ke-20 menyaksikan pertumbuhan yang pesat dalam bidang persuratkhabaran Melayu.persukuan kata tertentu. penulis membincangkan sistem ejaan Jawi yang terdapat pada abad ke-20. Sistem ejaan Jawi yang digunakan dalam akhbar tersebut ialah sistem ejaan Jawi yang lebih kurang sama dengan sistem yang ada pada bukubuku dan akhbar yang diterbitkan sekitar masa itu. maka penggunaannya merosot. Namun setelah tulisan Jawi diketepikan dalam pengajaran di sekolah. Selain itu. iaitu mengikuti jejak langkah yang dirintis oleh Jawi Peranakan. Bagi perkataan pinjaman. pada tahap ini terdapat satu pembakuan 11 . Hampir sepuluh buah akhbar Melayu telah muncul dan satu yang terpenting yang masih bertahan hingga kini ialah Utusan Melayu. Pada tahun 1907. abjad vokal digunakan pada posisi suku kata akhir terbuka dan pada suku kata tertutup. Dalam bab kedua terakhir buku ini. abjad vokal digunakan sepenuhnya untuk bunyi-bunyi vokal.

Buku Katan P.P. Bagi memperjelas perbezaan dari segi sistem ejaan Jawi pada tahap ini. namun dari segi pelaksanaannya mengambil masa yang lama trutama untuk mengubah sesuatu sisem yang sekian lama wujud dan telah berakar umbi dalam kebiasaan masyarakat Melayu. Majalah Dian (1973). Sementara di luar kawasan pusat-pusat itu nampaknya bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawinya masih bersifat konservatif dan mempertahankan unsur-unsur lama. Kitab Hadith Empat Puluh (1966). Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1938). Hidaayat al-Saalikin (1192H).dalam bentuk bahasa Melayu dan sistem ejaan Jawi di pusat-pusat kosmopolitan Semenanjung Tanah Melayu yang banyak menerima pengaruh Barat disebabkan oleh faktor dan pentadbiran juga perniagaan. Kitab Zain al-Insan (1980). persuratkhabaran.Bm. penulis turut mengemukakan beberapa banyak contoh manuskrip lain termasuk Kitab Hikam (1344H). pendidikan. percetakan. Diraja Johor (1936). Misykat al-Anwar (1975).B. 12 . dan lain-lain. persekolahan. Suluhan Mubtadi (1953). terbitan DBP (1986). Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan. Kitab Furu'al-Masaa'il (1257H). Walaupun terdapatnya kedua-dua buah buku panduan ejaan Jawi yang diterbitkan oleh DBP.

Konvensyen tulisan Jawi anjuran Pusat islam di Kuala Lumpur telah mewujudkan satu "Jawatankuasa Penyelarasan Ejaan Jawi" yang berusaha mengadakan beberapa 13 . Bahkan selain Syarikat Utusan Melayu. belum ada lagi penyelarasan pada peringkat kebangsaan dalam sistem ejaan Jawi. iaitu dengan titik tiga. abjad ta. iaitu dengan titik satu masih lagi digunakannya untuk melambangkan abjad pa. Sebenarnya Maktab Perguruan Islam merupakan institusi yang mula-mula mempelopori gerakan penyebaran ejaan Jawi setelah ejaan ini diperkenalkan kembali dalam sistem pendidikan Malaysia pada tahun 1984. Bahkan dalam akhbar Utusan Melayu. misalnya dalam akhbar Utusan Melayu dan majalah Utusan Qiblat. masih lagi menggunakan sistem ejaan lama. pada penghujung tahun 1991. Kesimpulannya.Syarikat Utusan Melayu umpamanya. Ekoran daripada itu. ada pihak lain yang masih menggunakan sistem ejaan Jawi Za'ba seperti Bahagian Pendidikan Agama. Pihak tersebut menggunakannya dalam pengajaran dan penyediaan bakalbakal guru yang tentu sekali berbeza daripada sistem yang dikemukakan oleh DBP. pada tahun 1991. dalam terbitan-terbitan berbentuk Jawi. Kementerian Pendidikan (termasuk Maktab Perguruan Islam).

mesin komputer digunakan bagi penggunaan. pemelajaran. Kuala Lumpur. Kementerian Pendidikan Malaysia juga telah mengambil prakarsa untuk mengarahkan semua institusi yang berada di bawahnya menggunakan Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka dengan sepenuhnya dalam penggunaan tulisan Jawi mereka. iaitu satu program pemprosesan kata (word processing) yang cekap yang dilancarkan penggunaan dan penyebarannya oleh Timbalan Menteri di Jabatan Perdana Menteri pada 5 Mac 1992 di Pusat Islam. dalam perkembangan teknologi canggih. 14 .cadangan pembaikan terhadap Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (PEJYD) oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (1986/87). dan penyebaran tulisan Jawi melalui perkataan (hardware) dan perisian (software) komputer dalam tulisan Arab secara meluas. Selain itu. Salah satu hasil daripada proses pemindahan teknologi tersebut ialah terciptanya al-Bayan Arabic-English Bilingual Wordprocessor Jawi Version. Dalam usaha meluaskan penggunaan tulisan Jawi.

ke-19. dan lain-lain dengan pelbagai gaya khat digunakan. Begitu juga halnya dengan contoh manuskrip Melayu yang terdapat pada abad-abad ke-18. Farisi. Surat Sultan Perkasa Alam Johan Aceh (1613M). Thuluth. Penulis menyorot beberapa contoh penggunaan seni khat seperti yang terdapat pada Batu Bersurat di Terengganu (1303M). manuskrip Bayan Budiman (1600M). Penggunaan seni khat semakin meluas dalam pelbagai manuskrip Melayu dari zaman awal hingga abad ke-20 dengan pelbagai jenis khat misalnya Kufi. Undang-undang Laut Melaka (1655M). dan lain-lain. Dewani.Pada bab terakhir buku ini. Hikayat Seri Rama (1613M). Surat Raja Ambon (1658M). Raqa' Ta'liq. dan ke-20 yang juga menggunakan pelbagai jenis seni khat yang berbeza. Surat Perjanjian Jual Beli Lada (1600M). Surat Raja Aceh kepada pihak Inggeris (1602M). manuskrip terjemahan Aqa'id alNasafi (1590M). penulis turut memperkatakan sedikit sebanyak tentang seni khat (khaligrafi) tulisan Jawi. Naskhi. 15 . Surat Sultan Ternate (1521M dan 1522M). Batu nisan Ahmad Majnun (1468M).

16 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful