MODUL

BML 3043:

FONETIK
&

FONOLOGI
BAHASA MELAYU
Penulis: PROF. DR. ABDUL HAMID MAHMOOD Penyunting: SUHAINA BINTI ABDULLAH

FAKULTI BAHASA DAN KOMUNIKASI UNIVERSITI PENDIDIKAN SULTAN IDRIS 2012

Cetakan Pertama/ First Printing 2012

Cetakan Pertama/ First Printing 2012 ©Universiti Pendidikan Sultan Idris 2012

Hak Cipta Terpelihara. Tiada bahagian daripada terbitan ini boleh diterbitkan semula, disimpan untuk pengeluaran atau ditukarkan ke dalam sebarang bentuk atau dengan sebarang alat juga pun, sama ada dengan cara lektronik, gambar serta rakaman dan sebagainya tanpa kebenaran bertulis daripada Penerbit Universiti Pendidikan Sultan Idris terlebih dahulu. All right reserved. No part of this publication may be reproduced or transmitted in any form or by an v means, electronic or mechanical including photocopy, recording, or any information storage and retrieval system, without permission in writing from the Penerbit Universiti Pendidikan Sultan Idris.

Diterbitkan di Malaysia/ Published in Malaysia by Universiti Pendidikan Sultan Idris 35900 Tanjong Malim, Perak Darul Ridzuan, Malaysia Tel: 05-450 6000, Faks: 05-459 5169 Laman Sesawang: www.upsi.edu.my E-mel: penerbitupsi.edu.my. Atur huruf olehl Typesetting by Penerbit UPSI Universiti Pendidikan Sultan Idris 35900 Tanjong Malim, Perak Darul Ridzuan, Malaysia. Dicetak oleh/ Printed by

Perpustakaan Negara Malaysia

Data Pengkatalogan-dalam-Penerbitan

KANDUNGAN
Senarai Rajah Prakata Pengenalan viii xi xiii

Unit 1 : LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA
Pengenalan Tahukah Anda Pengertian Linguistik? Tahukah Anda Asal Perkataan Linguistik? Siapakah Pelopor Linguistik Moden? Kesimpulan tentang Ilmu Linguistik Tahukah Anda Cabang-cabang Linguistik? i. Apakah Linguistik Deskriptif ? ii. Apakah Linguistik Historis? iii. Apakah Linguistik Komparatif? iv. Apakah Sosiolinguistik? v. Apakah Neurolinguistik? vi. Apakah Linguistik Am? vii. Apakah Linguistik Terapan? viii. Apakah Psikolinguistik? Apakah Cabang Linguistik Lain? Linguistik Aliran Tatabahasa Transformasi Generatif Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 1 Rujukan 1 1 2 2 2 3 3 5 5 6 8 9 10 11 12 14 16 21

Unit 2 : FONETIK DAN FONOLOGI
Pengenalan Apakah yang Dimaksudkan dengan Bunyi? Tahukah Anda Pengertian Fonetik? Tahukah Anda Pengertian Fonologi? Tahukah Anda Konsep Fonetik dan Fonologi dalam Bahasa Melayu? Tahukah Anda Bunyi Bahasa dan Bukan Bunyi Bahasa ? Apakah Alat Artikulasi? Tahukah Anda Fungsi Alat Artikulasi? Paru-paru Pangkal Tenggorok (Larynx) Rongga Kerongkongan (Pharynx) Langit-langit Lembut (Soft Palate, Velum) Langit-langit Keras (Hard Palate, Palatum) iii 22 22 23 24 25 27 29 31 31 31 34 34 34

Gusi Dalam (Alveola, Alveolum) Gigi (Teeth Denta) Bibir (Lip, Labia) Lidah (Tongue) Apakah Bunyi Bersuara dan Bunyi Tidak Bersuara? Panduan Menjawab Soalan Unit 2 Rujukan

35 35 35 36 37 40 42

Unit 3 : KLASIFIKASI BUNYI BAHASA
Pengenalan Tahukah Anda Bunyi Vokal? Tahukah Anda Bunyi Konsonan? Tahukah Anda Bunyi Semi-Vokal? Tahukah Anda Bunyi Nasal dan Bunyi Oral? Tahukah Anda Bunyi Keras (Fortes) dan Lembut (Lenes)? Tahukah Anda Bunyi Panjang dan Bunyi Pendek? Tahukah Anda Bunyi Rangkap dan Bunyi Tunggal? Tahukah Anda Bunyi Nyaring dan Tidak Nyaring? Tahukah Anda Bunyi dengan Arus Udara Egresif dan Bunyi dengan Arus Udara Ingresif? Apakah Egresif Pulmonik? Apakah Egresif Glotalik? Apakah Ingresif Glotalik? Apakah Ingresif Velarik? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 3 Rujukan 45 45 46 47 47 48 49 50 51 53 54 55 55 56 57 61

Unit 4 : BUNYI-BUNYI BAHASA
Pengenalan Apakah Bunyi Vokal? Tahukah Anda Vokal dalam Bahasa Melayu? Vokal Hadapan Vokal Tengah Vokal Belakang Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Vokal? Apakah Bunyi Konsonan? Tahukah Anda Konsonan Asli Bahasa Melayu? Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Konsonan? Tahukah Anda Konsonan Pinjaman dalam Bahasa Melayu? Tahukah Anda Cara Penghasilan Konsonan Pinjaman dalam 64 64 65 67 68 68 71 82 82 89 114

iv

Bahasa Melayu? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 4 Rujukan

115 121 128

Unit 5 : ARTIKULASI TAMBAHAN / KOARTIKULASI
Pengenalan Apakah Pengertian Artikulasi Tambahan / Koartikulasi? Tahukah Anda Proses Pembibiran? Tahukah Anda Proses Penyengauan? Tahukah Anda Proses Penglelangitkerasan? Tahukah Anda Proses Perengkungan? Tahukah Anda Proses Pengglotisan (Glotalisasi)? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 5 Rujukan 130 130 131 132 132 133 133 136 139

Unit 6 : FONEM SUPRASEGMENTAL
Pengenalan Apakah Pengertian Fonem Suprasegmental? i. Apakah Tekanan? ii. Apakah Kepanjangan? iii. Apakah Jeda? iv. Apakah Tona? v. Apakah Intonasi? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 6 Rujukan 141 141 142 143 143 145 147 155 157

Unit 7 : BIDANG FONEMIK
Pengenalan Apakah Bidang Fonemik? Tahukah Anda Pengertian Fonem? Tahukah Anda Pengertian Alofon? Tahukah Anda Pengertian Pasangan Minimal? Tahukah Anda Pengertian Bervariasi Bebas? Tahukah Anda Pengertian Beralternasi Bebas? Tahukah Anda Pengertian Saling Melengkapi? Tahukah Anda Pengertian Kesamaan Fonetis? Tahukah Anda Pengertian Fonem Vokal Rangkap? Tahukah Anda Pengertian Fonem Konsonan Rangkap? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 7 Rujukan v 159 159 160 161 163 164 164 165 166 167 167 169 173

IMBUHAN PINJAMAN. RANGKAI KATA DAN KATA MAJMUK. Pengenalan Penggunaan Tanda Sempang Penulisan Imbuhan Pinjaman Penulisan kata Maha secara Terpisah Ejaan bagi Kata Depan Ejaan bagi Partikel Ejaan bagi Kata Ganti Singkatan 215 215 218 219 220 221 222 vi .Unit 8 : TRANSKRIPSI Pengenalan Apakah Transkripsi? Apakah Transkripsi Fonetik? Apakah Transkripsi Fonemik? Contoh Transkripsi Fonetik & Fonemik? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 8 Rujukan 175 175 176 176 177 188 190 Unit 9 : SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU Pengenalan Tahukah Anda Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu? Tahukah Anda Perancangan dan Perkembangan Sistem Ejaan Rumi di Tanah Melayu? Kamus Jawi-Melayu-Inggeris (1903) Tahukah Anda Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu Abjad dan Huruf Huruf Vokal Huruf Diftong Huruf Konsonan Huruf yang Diperkenalkan Sistem Keselarasan Huruf Vokal Pola Keselarasan Huruf Vokal Pola Kekecualian kepada Keselarasan Huruf Vokal Penyesuaian Huruf Ejaan Kata Pinjaman Bentuk Ejaan Tampak Kekecualian bagi Ejaan yang Sudah Lama Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 9 Rujukan 193 193 195 195 199 199 200 201 201 202 203 204 205 206 210 211 212 214 Unit 10 : TANDA SEMPANG.

Rangkai Kata Kata Majmuk Kata Majmuk Ejaan Cara Terpisah Kata Majmuk Ejaan Cara Tercantum Ejaan Tercantum yang Sudah Mantap Ejaan Penggandaan Kata Majmuk Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 10 Rujukan Glosari Istilah Linguistik Biodata Penulis Indeks 223 224 224 225 226 226 228 229 230 235 267 270 vii .

(b) terbuka untuk bunyi bersuara.5 : Keadaan Glotis Ketika Menghasilkan Bunyi Rajah 2.5 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [a] Rajah 4.1 : Bentuk gelombang akustik bagi perkataan bahasa Inggeris “see” /si:/ Rajah 2.SENARAI RAJAH Rajah 2.4 : Proses Menutup dan Membukanya Glotis Rajah 2.3 : Kedudukan bibir semasa menghasilkan bunyi [i] Rajah 4.10 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ɔ] Rajah 4.9 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ε] Rajah 4.11 : Kedudukan Lidah Semasa Menghasilkan Bunyi-bunyi Vokal 26 28 30 32 33 38 39 66 66 67 67 67 68 68 68 69 69 70 viii .3 : Alat-alat Artikulasi Rajah 2.4 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [e] Rajah 4.6 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ə] Rajah 4.8: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [o] Rajah 4. (c) terbuka untuk bunyi bisikan. (d) proses getaran Rajah 2.7 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [u] Rajah 4.2 : Proses Penghasilan Bunyi Rajah 2.2 : Vokal [a] seperti dalam perkataan bahasa Inggeris “father” dan vokal [i] seperti dalam perkataan “see” menunjukkan turun-naik bunyi apabila vokal-vokal berkenaan diujarkan pada tona yang sama Rajah 4.7 : Tiga bentuk gelombang bunyi yang mungkin berupa getaran pada pita suara Rajah 4.1 : Kedudukan Vokal Bahasa Melayu Rajah 4.6 : Keadaan pita suara (glotis) ketika: (a) tertutup.

29 : Penghasilan Konsonan [ʔ] Rajah 4.15 : Penghasilan Vokal [a] Rajah 4.24 : Penghasilan Konsonan [b] Rajah 4.31 : Penghasilan Konsonan [ǰ] Rajah 4.18 : Penghasilan Vokal [ɔ] Rajah 4.25 : Penghasilan Konsonan [t] Rajah 4.22 : Carta Lambang Konsonan Antarabangsa (The International Phonetic Alphabet) Rajah 4.27 : Penghasilan Konsonan [k] Rajah 4.23 : Penghasilan Konsonan [p] Rajah 4.26 : Penghasilan Konsonan [d] Rajah 4.33 : Penghasilan Konsonan [h] Rajah 4.16 : Penghasilan Vokal [u] Rajah 4.21 : Carta Konsonan Asli Bahasa Melayu Rajah 4.12 : Penghasilan Vokal [i] Rajah 4.17 : Pengasilan Vokal [o] Rajah 4.32 : Penghasilan Konsonan [s] Rajah 4.30 : Penghasilan Konsonan [č] Rajah 4.19 : Penghasilan Vokal [ə] Rajah 4.13 : Penghasilan Vokal [e] Rajah 4.28 : Penghasilan Konsonan [g] Rajah 4.20 : Carta Kedudukan Vokal Antarabangsa Rajah 4.Rajah 4.34 : Penghasilan Konsonan [r] 72 73 74 75 76 77 78 79 79 83 85 90 91 93 94 96 97 98 100 101 102 104 105 ix .14 : Penghasilan Vokal [ε] Rajah 4.

Rajah 4.36 : Penghasilan Konsonan [m] Rajah 4.37 : Penghasilan Konsonan [n] Rajah 4.41 : Penghasilan Separuh Vokal [j] Rajah 4.42 : Penghasilan Konsonan [f] Rajah 4.43 : Penghasilan Konsonan [v] Rajah 4.35 : Penghasilan Konsonan [l] Rajah 4.1 : Kedudukan Tinggi-Rendah Suara 106 107 108 110 111 112 114 116 117 118 146 x .39 : Penghasilan Konsonan [ŋ] Rajah 4.44 : Penghasilan Konsonan [] Rajah 6.38 : Penghasilan Konsonan [ɲ] Rajah 4.40 : Penghasilan Separuh Vokal [w] Rajah 4.

Unit 2: Fonetik dan Fonologi membincangkan pengertian fonetik dan fonologi bahasa Melayu. penglelangitkerasan. alofon. jeda. dimuatkan contoh-contoh transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik sebagai panduan bagi mengukuhkan kefahaman anda tentang penulisan transkripsi fonetik dan fonemik bahasa Melayu. Unit 4: Bunyi-bunyi Bahasa menjelaskan secara terperinci bunyi-bunyi bahasa. bunyi nasal. Unit 3: Klasifikasi Bunyi Bahasa. konsonan. Unit 7: Bidang Fonemik pula mengandungi penerangan tentang perbezaan fonem. saling melengkapi dan kesamaan fonetis. Dalam unit ini. diberikan penjelasan tentang fonem-fonem suprasegmental yang terdapat dalam bahasa Melayu seperti tekanan. Rangkai Kata dan Kata Majmuk. fonetik dan fonologi bahasa Melayu dengan lebih mudah dan menguasainya dengan baik. menjelaskan sejarah dan perkembangan serta pedoman umum ejaan Rumi bahasa Melayu. Unit 9: Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu. Pelajaran yang dimuatkan dan disusun dalam Modul ini bermula dengan Unit 1: Linguistik dan Cabang-cabangnya yang menghuraikan aspek-aspek kajian yang ditekankan dalam setiap cabang linguistik. menghuraikan pembahagian bunyi bahasa yang digolongkan kepada bunyi vokal. Pelajaran akhir ini menjelaskan penggunaan xi . Unit ini turut memuatkan pelajaran tentang alat-alat artikulasi dan peranannya dalam proses penghasilan bunyi bahasa. iaitu bunyi vokal dan konsonan yang terdapat dalam bahasa Melayu serta cara-cara penghasilan bunyi berkenaan. semi-vokal. konsonan bervariasi bebas. pasangan minimal. dalam Unit 5. Dalam Unit 8. Imbuhan Pinjaman. penyengauan. Seterusnya. Pelajaran ini menghuraikan perbezaan transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik. Unit 10: Tanda Sempang. Dalam Unit 6: Fonem Suprasegmental.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU PRAKATA M odul BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu ini ditulis khusus untuk memberikan bimbingan serta pengetahuan tentang ilmu fonetik dan fonologi bahasa Melayu kepada pelajar program Pengajian Jarak Jauh (PJJ). kepanjangan. Huraian tentang cara-cara penghasilan bunyi itu disertakan dengan gambar-gambar rajah bagi memudahkan pemahaman anda. tona dan intonasi. beralternasi bebas. Modul ini dibahagikan kepada sepuluh unit pelajaran yang disampaikan secara komprehensif bagi membantu anda memahami ilmu linguistik. huraian tentang Artikulasi Tambahan menyentuh hal tentang proses pembibiran. perengkungan dan pengglotisan (glotalisasi). dimuatkan pelajaran tentang Transkripsi. oral dan sebagainya.

panduan menjawab soalan latihan juga disediakan di hujung setiap unit pelajaran bagi membimbing anda menjawab soalan latihan yang diberikan serta membolehkan anda membuat penilaian kendiri terhadap pelajaran yang telah dipelajari. Di samping itu. Universiti Pendidikan Sultan Idris. Akhir kata. di samping penulisan imbuhan pinjaman. Sementara itu. Perak. penulis merakamkan setinggi penghargaan dan terima kasih khusus kepada Cik Suhaina Abdullah atas jasa baiknya yang telah membantu menaip dan menyunting Modul ini. Selamat maju jaya. PROF. 2012. Modul ini turut menyediakan pelbagai bentuk latihan bagi menguji pemahaman anda.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU tanda sempang dalam sistem ejaan bahasa Melayu. Semoga Modul BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu ini dapat membantu anda menguasai ilmu linguistik. rangkai kata dan kata majmuk dalam bahasa Melayu. glosari dan istilah linguistik turut disediakan pada bahagian akhir Modul ini bagi kemudahan rujukan anda dan pengguna Modul ini. DR. Penulis menaruh harapan penuh agar Modul ini dapat memberi bimbingan kepada anda sekalian untuk memahami aspek-aspek bidang linguistik. Tanjong Malim. Indeks. fonetik dan fonologi bahasa Melayu dengan baik. xii . ABDUL HAMID MAHMOOD Fakulti Bahasa dan Komunikasi. selain membantu anda mengingat semula dan mengaplikasikan ilmu yang telah dipelajari. fonetik serta fonologi bahasa Melayu dengan lebih mudah dan jelas. Sekian.

anda juga akan dilatih mengaplikasikan fonetik bahasa Melayu secara praktik. sifat-sifat bunyi bahasa Melayu. Modul ini digubal khas untuk membantu pelajar-pelajar yang mengikuti program PJJ tersebut. berusaha untuk mengikuti dan memenuhi segala perkara yang disarankan bagi membolehkan anda menguasai kursus ini dengan cemerlang. konsonan jati dan pinjaman dalam bahasa Melayu. Kursus ini bernilai 3 jam kredit. Kursus BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu ini memberi pendedahan dan pemahaman tentang lambang-lambang fonetik sejagat dengan penekanan khusus terhadap bunyi-bunyi bahasa Melayu. di samping penelitian intonasi yang terdapat dalam ayat bahasa Melayu. setiap jam kredit memerlukan anda memperuntukkan 40 jam waktu pembelajaran. Bagi tujuan pengajaran dan pembelajaran. Oleh itu.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU PENGENALAN Panduan Kursus BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu disedia khusus bagi membantu pelajar program PJJ memahami sepenuhnya keperluan dan kandungan kursus. Seterusnya. Antara perkara yang diketengahkan ialah cabang-cabang fonetik. xiv . Anggaran agihan waktu pembelajaran bagi kursus ini adalah seperti dalam Jadual 1. jenisjenis bunyi vokal. KUMPULAN SASARAN Kursus ini ditawarkan kepada semua pelajar program PJJ yang mengikuti Program Ijazah Sarjana Muda Pendidikan di UPSI. bagi kursus ini anda perlu memperuntukkan 120 jam waktu pembelajaran. PERUNTUKAN MASA PEMBELAJARAN Mengikut piawaian UPSI dan MQA. fonem suprasegmental dan penggunaannya dalam transkripsi fonetik dan fonemik. Di samping pengetahuan tentang teori. Anda dinasihati agar membaca bahagian ini dengan teliti.

konsonan asli dan pinjaman dalam bahasa Melayu. menganalisis bunyi vokal. 4. dll. diftong. deretan vokal. Menerangkan konsep fonetik dan fonologi bahasa Melayu.) Forum (E-Learning melalui MyGuru3) Video P&P melalui MyGuru3 Kuiz dalam talian melalui MyGuru3 Jumlah Masa Pembelajaran Jam Pembelajaran BERSEMUKA TIDAK BERSEMUKA 40 10 46 12 10 2 64 120 56 HURAIAN KURSUS BML 3043 : FONETIK DAN FONOLOGI BAHASA MELAYU HASIL PEMBELAJARAN KURSUS Pada akhir kursus BML 3043. 3. pelajar dapat: 1. Skype. 2. . contohnya melalui Big Blue Button. fonetik dan fonologi bahasa Melayu. membezakan bunyi bahasa dengan bukan bunyi bahasa. ulangkaji. Antara aspek yang dibincang ialah linguistik dan cabang-cabangnya.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU Jadual 1: Anggaran agihan masa pembelajaran (3 jam kredit) Aktiviti Pembelajaran Membaca Modul. SINOPSIS KURSUS Kursus ini membincang dan membimbing anda memahami ilmu linguistik. menyiap tugasan Tutorial di Pusat Tutorial dalam talian (E-Learning. fonetik dan fonologi bahasa Melayu. mentranskripsikan bunyi bahasa pertuturan ke dalam bentuk transkripsi fonetik dan fonemik. fonem vokal dan konsonan serta ciri-cirinya dan cara-cara menghasilkan xv . 5. sifat-sifat bunyi bahasa Melayu. mengaplikasi pengetahuan fonetik dan fonologi dalam pengajaran bahasa Melayu.

iaitu jenis bunyi. fungsi-fungsinya dan proses edaran udara yang menghasilkan bunyi. di samping aplikasi fonetik dan fonologi bahasa Melayu terhadap sebutan baku dan sistem ejaan bahasa Melayu. anda juga akan diperkenal dan dilatih dalam penggunaan transkripsi fonetik dan fonemik bahasa Melayu secara praktik. Membincangkan klasifikasi bunyi bahasa. didedahkan bunyi dengan arus udara egresif dan bunyi dengan arus udara ingresif. di samping bunyi oral dan bunyi nasal. ayat songsang dan ayat pasif bahasa Melayu. Membincangkan ilmu fonetik dan fonologi serta jenis-jenis fonetik artikulasi. Menerangkan alat-alat sebutan. termasuklah jenis-jenis artikulasi tambahan seperti pembibiran. Membincangkan bunyi-bunyi bahasa secara mendalam. jeda. Selain pengetahuan tentang teori. diftong. ayat perintah. Membincangkan fonem suprasegmental seperti tekanan. kandungan kursus dibahagikan kepada sepuluh unit seperti yang terkandung dalam Modul ini. di samping meneliti intonasi dalam ayat penyata. ISI KANDUNGAN KURSUS Bagi membantu anda mencapai hasil pembelajaran kursus ini. di samping cara penghasilan dan kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal. penyengauan. fonetik auditori dan fonetik akustik.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU bunyi vokal dan konsonan bahasa Melayu. deretan vokal. bunyi keras dan bunyi lembut. kepanjangan. Membincangkan artikulasi tambahan (koartikulasi). Selain itu. konsonan jati dan pinjaman dalam bahasa Melayu. perengkungan dan pengglotisan (glotalisasi). Berikut diberikan perincian bagi setiap unit pelajaran tersebut: UNIT 1 2 TAJUK Membincangkan ilmu linguistik dan cabang-cabangnya serta aliran tatabahasa transformasi generatif. konsonan dan semi-vokal. konsonan asli dan pinjaman. 3 4 5 6 xvi . iaitu bunyi vokal dan kelompoknya. termasuklah bunyi vokal. bunyi bersuara dan bunyi tidak bersuara. bunyi panjang dan bunyi pendek. termasuklah membezakan bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa. tona dan intonasi. konsonan rangkap dalam bahasa Melayu. penglelangitkerasan. ayat tanya. bunyi rangkap dan bunyi tunggal dan bunyi nyaring dengan bunyi tidak nyaring.

Membincangkan aspek transkripsi fonetik dan fonemik dengan mengaplikasikan simbol transkripsi fonetik dan fonemik dalam penulisan. termasuklah perancangan dan perkembangan ejaan Rumi di Tanah Melayu. fonem vokal rangkap dan konsonan rangkap. saling melengkapi dan kesamaan fonetis.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU 7 8 9 10 Membincangkan bidang fonemik yang meliputi bunyi distingtif dan tidak distingtif. beralternasi bebas. Menggunakan Google Docs atau menghantar melalui email. alofon. pasangan minimal. fonem. Membincangkan tanda sempang. bervariasi bebas. Menggunakan Google Docs atau menghantar melalui email. di samping diftong. sistem keselarasan vokal dan pola kekecualian keselarasan vokal bahasa Melayu. Rakaman video pengajaran di sekolah yang sama seperti di atas. PENAKSIRAN Tugasan % Wajaran 40 20 20 10 10 100 Kaedah dan Hasil Tugasan Rancangan Mengajar Harian beserta rakaman video pengajaran di sekolah dan dimuat naik dalam talian ke Blog. Membincangkan sejarah sistem ejaan bahasa Melayu. imbuhan pinjaman. rangkai kata dan kata majmuk bahasa Melayu. Dalam talian menggunakan MyGuru2 . Makropengajaran Mikropengajaran Cadangan Kajian Tindakan Penulisan Jurnal Refleksi Forum Jumlah xvii .

BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU HURAIAN IKON YANG DIGUNAKAN Ikon Huraian Aktiviti latihan bagi membina kefahaman dan mengaplikasi konsep yang dibincangkan. melakar. buku. dan sumber-sumber lain. Aktiviti termasuklah menjawab soalan. mengisi tempat kosong. dan/ atau mencari maklumat daripada Internet. xviii . Situasi yang memerlukan anda berfikir dan membuat refleksi mengenainya.

asal perkataan linguistik. linguistik merupakan kajian saintifik terhadap bahasa (the scientific study of language). cabang-cabang linguistik serta aliran linguistik tatabahasa transformasi generatif. mengetahui pelopor linguistik moden. dan iv. Tahukah Anda Pengertian Linguistik? Menurut Kamus Dewan (2005:945) linguistik bererti pengajian ilmu bahasa. mengetahui asal perkataan linguistik. ii. anda seharusnya dapat: i. Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Linguistik dan Cabang-cabangnya yang mencakupi konsep linguistik. menerangkan definisi linguistik dan cabang-cabangnya. pelopor linguistik moden. A Dictionary of Linguistics and Phonetics (1986:181). iii. menjelaskan ilmu linguistik aliran tatabahasa transformasi generatif. Oleh David Crystal dalam bukunya.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Unit 1 LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. 1 .

ilmu linguistik ialah ilmu yang mengkaji bahasa secara saintifik. Perkataan linguistik dalam bahasa Melayu berasal daripada bahasa Inggeris. Perkataan Latin ini juga digunakan dalam banyak bahasa lain yang berasal daripada bahasa Latin seperti dalam bahasa Perancis (langue. langue dan parole (Prof. atau multilingual. Siapakah Pelopor Linguistik Moden? Ferdinand de Saussure ialah seorang sarjana bangsa Swiss.W. 2 . Orang yang pandai atau faham bermacam-macam bahasa asing atau ahli bahasa dipanggil linguis. Verhaar. sentimen atau falsafah. bahasa Indonesia dan bahasa Melayu merupakan bahasa-bahasa atau langue-langue tersendiri. Langue bererti bahasa tertentu kepunyaan satu-satu kumpulan penutur tertentu. J. Oleh sebab itu. misalnya bahasa Perancis. iaitu mengkaji bahasa itu seperti yang benar-benar wujud tanpa dipengaruhi oleh agak-agakan. ramalan. bahasa Itali (lingua). Langue dianggap bahasa kepunyaan kumpulan atau masyarakat bahasa tertentu dan parole pula merupakan pertuturan atau bentuk ucapan individu yang kerap disebut sebagai idiolek. Langage bererti bahasa pada umumnya. Misalnya.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Tahukah Anda Asal Perkataan Linguistik? Perkataan linguistik berasal daripada perkataan Latin. bahasa Jerman. langage). Maksudnya ilmu yang mengkaji dan menganalisis satu-satu bahasa tertentu secara empirikal dan objektif. bahasa Belanda. 1983:1). beberapa istilah yang dipakai oleh de Saussure diterima umum sebagai istilah rasmi. kita menggunakan ilmu linguistik itu untuk mengkaji bahasa Melayu. iaitu linguistics yang dipinjam daripada bahasa Perancis. misalnya semua manusia di dunia ini mempunyai bahasa. dan orang yang mengetahui atau bertutur dalam dua bahasa atau banyak bahasa dikenali sebagai bilingual. iaitu lingua yang bermaksud bahasa. misalnya langage. iaitu linguistique. Kesimpulan tentang Ilmu Linguistik Kesimpulannya.M. Bukunya Cours de Linguistique Generale (1916) sangat terkenal dan dianggap sebagai buku asas linguistik moden. Beliau dianggap sebagai pelopor linguistik moden. Dr. atau bahasa Sepanyol (lengua) atau dalam bahasa Inggeris (linguistics).

ramalan. 1. ilmu linguistik yang 3 . sistem fonem. Apakah Linguistik Deskriptif? Linguistik Deskriptif ialah satu cabang linguistik yang menghuraikan satu-satu bahasa tertentu pada satu-satu masa tertentu.1 Jelaskan konsep Linguistik. Misalnya. sentimen atau falsafah dan hasil kajian itu pula boleh diuji kebenarannya. bentuk dan sistem bahasa itu. Kita mengkaji secara formal dan objektif bagaimana bunyi-bunyi bahasa itu dihasilkan. misalnya bagaimana bahasa Melayu itu diucapkan. morfem.2 Siapakah pelopor Linguistik Moden? Tahukah Anda Cabang-cabang Linguistik? Linguistik mempunyai cabang atau bidang pengajian yang berlainan seperti: i) ii) iii) iv) v) vi) vii) viii) Linguistik Deskriptif (Descriptive Linguistics) Linguistik Historis (Historical Linguisticsi) Linguistik Komparatif (Comparative Linguistics) Sosiolinguistik (Sociolinguistics) Neurolinguistik (Neurolinguistics) Linguistik Am (General Linguistics) Linguistik Terapan (Applied Linguistics) Psikolinguistik (Psycholinguistics) i. kata. 1. Kajian ini dilakukan secara objektif dan tidak boleh berdasarkan agak-agakan.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Kita mengkaji bahasa Melayu seperti yang benar-benar wujud dan digunakan oleh masyarakat bahasa itu. frasa dan ayat yang berlainan bentuk dalam bahasa Melayu.

Linguistik Deskriptif juga tidak berminat untuk mengkaji sejarah perkembangan atau pertumbuhan bahasa Melayu. bahasa Perancis. konsonan. perkataan. perkataan. sistem suku kata. Linguistik Deskriptif akan menghuraikan bunyi-bunyi vokal.4 4 . bahasa Kadazan. bahasa Tagalog mahupun bahasa Mandarin. bahasa Jawa. Apa yang diutamakan dalam disiplin ini ialah menghuraikan bentuk dan sistem bahasa itu secara objektif dan secara empirikal. frasa atau ayat bahasa Melayu dengan ciri-ciri dan sistem dalam bahasa Inggeris. Misalnya. frasa dan ayat bahasa Melayu. bahasa Itali dan lain-lain. baik bahasa Melayu. sintaksis dan segala aspek yang terdapat dalam bahasa Melayu. iaitu seperti yang benar-benar wujud dalam bahasa itu. bahasa Jepun. bahasa Inggeris. bahasa Perancis. tetapi tidak membuat perbandingan antara sistem vokal. bahasa Tamil. Linguistik Deskriptif hanya membuat huraian tentang satu-satu bahasa itu dan tidak pula membuat perbandingan dengan bahasa-bahasa lain atau mengkaji daripada sudut sejarah bahasa itu. bahasa Portugis. Ilmu Linguistik Deskriptif boleh digunakan untuk mengkaji dan menghuraikan secara umum sebarang bahasa di dunia. diftong. Linguistik Deskriptif menghuraikan bagaimana bunyi-bunyi bahasa itu dituturkan dan bagaimana sistem bahasa Melayu itu digunakan dalam bidang fonologi. bahasa Iban. 1. baik pada awal ataupun pada akhir satu-satu zaman itu. diftong. suku kata.3 Apakah yang dimaksudkan dengan Linguistik Deskriptif? Apakah yang menjadi keutamaan dalam disiplin Linguistik Deskriptif? 1. konsonan. morfologi.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 menghurai atau menganalisis bahasa Melayu seperti yang dituturkan oleh masyarakat Melayu pada hari ini. Jepun atau bahasa Cina.

Apakah Linguistik Komparatif? Linguistik Komparatif ialah cabang linguistik yang mengkaji bahasa secara perbandingan. ahli bahasa membandingbandingkan ciri-ciri bahasa serumpun seperti membandingkan bahasa Melayu dengan bahasa Jawa. morfologi dan sintaksis antara dialek-dialek seperti dialek Kedah. dialek Negeri Sembilan dan dialek Perak dengan bahasa Melayu baku. bahasa Tagalog. Namun demikian. Apakah Linguistik Historis? Linguistik Historis ialah satu cabang linguistik yang mengkaji satu-satu bahasa itu daripada sudut sejarah. sintaksis dan seumpamanya. bahasa Iban. Lazimnya. bahasa Murut dan lain-lain atau membandingkan bahasa Inggeris dengan bahasa-bahasa induk Jerman yang lain seperti bahasa Belanda. bahasa Kadazan. Misalnya.5 Huraikan maksud Linguistik Historis. iaitu dengan cara melihat aspek-aspek persamaan dan perbezaan antara satu bahasa dengan satu bahasa yang lain. ada pula ahli-ahli bahasa yang turut membandingkan struktur bahasa-bahasa yang bukan daripada satu rumpun seperti membandingkan struktur frasa dan ayat bahasa Melayu dengan struktur frasa dan ayat bahasa Inggeris. morfologi. baik daripada segi fonologi. Perancis dan Jerman. 1. Linguistik Historis mengkaji sejarah pertumbuhan dan perkembangan bahasa Melayu sejak zaman sebelum merdeka hingga ke hari ini atau mengkaji sejarah perkamusan bahasa Melayu atau sejarah sistem ejaan bahasa Melayu dan seumpamanya. iaitu menyelidiki segala perubahan dan perkembangan satu-satu bahasa itu. Linguistik Komparatif kerap digunakan untuk membandingkan antara dialek Kedah dengan dialek Perak atau dialek Kelantan dengan dialek Terengganu atau membandingkan bidang fonologi. 1.6 Apakah yang menjadi keutamaan dalam disiplin Linguistik Historis? iii. Apa yang diutamakan dalam disiplin ini ialah sejarah dan perubahan-perubahan yang berlaku dalam bahasa dari satu masa ke satu masa yang lain. 5 .LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 ii.

Dengan perkataan lain. seseorang itu dapat menangkap sikap dan pendiriannya. fungsi sesuatu interaksi. tajuk perbincangan. Menurut Dell Hymes (1966). cara ia menyebutkan perkataan. bagaimanakah ia menyusun frasa dan ayat-ayat tertentu.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. Apakah Sosiolinguistik? Sosiolinguistik yang juga dikenali sebagai linguistik antropologi atau linguistik sosial ialah satu cabang linguistik yang mengkaji hubungan antara bahasa dengan masyarakat.7 Apakah yang dimaksudkan dengan Linguistik Komparatif? 1. bentuk perhubungan dan nilai-nilai yang dipegang oleh ahli-ahli yang terlibat dalam pertuturan terhadap sesama sendiri (Nik Safiah Karim. bunyibunyi perkataan. iv. pekerjaannya dan berbagai-bagai aspek latar 6 . mengenal orang yang sedang bercakap dengan lebih mendalam. Daripada apa yang dicakapkan. huraikan Linguistik Komparatif. Sosiolinguistik merupakan ilmu yang mengkaji bahasa daripada segi hubungan antara latar (setting). Manusia menggunakan bahasa sebagai alat perhubungan untuk menyampaikan hasrat. berubah dan mengubah satu sama lain dalam sesuatu masyarakat bahasa. Sosiolinguistik merupakan kajian yang menumpukan perhatian kepada bahasa dalam konteks sosial dan kebudayaan. 1981:4) dan Fishman (1968) pula menyatakan bahawa Sosiolinguistik ialah bidang yang mengkaji ciri-ciri variasi bahasa. Bagaimanakah orang itu bercakap dan apa yang dicakapkan itu akan memberikan tanda-tanda dan keterangan-keterangan tertentu tentang dirinya. serta jenis-jenis perbendaharaan kata yang digunakan olehnya akan menunjukkan dari daerah mana dan golongan mana ia berasal dan jenis pendidikan yang telah diterimanya. Bagaimanakah seseorang itu bercakap. ciri-ciri fungsi variasi-variasi ini dan ciri-ciri penutur yang menggunakannya apabila ketigatiga unsur ini berinteraksi. buah fikiran dan perasaan serta mengeratkan hubungan antara satu sama lain dalam kalangan masyarakat. Bahasa digunakan sebagai alat oleh masyarakat untuk berhubung.8 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. peserta (participant).

“engkau”. “anda”.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 belakangnya. Sosiolinguistik juga turut mengkaji sistem ganti nama. “Abang”. “patik”.9 Apakah yang anda faham tentang Sosiolinguistik? 1. 7 . “beta”. “Puan”. Sosiolinguistik lazimnya menumpukan kajian pada aspek atau topik seperti yang berikut: i) Bahasa rasmi ii) Bahasa kebangsaan iii) Pidgin iv) Kreol v) Bilingualism vi) Multilingualism vii) Dialek viii) Ideolek ix) Ragam bahasa x) Sikap terhadap bahasa xi) Sistem panggilan dalam masyarakat xii) Kesetiaan terhadap bahasa dan perancangan bahasa 1. “Tan Sri”. Bidang-bidang seperti inilah yang tercakup oleh disiplin Sosiolinguistik. “Pak Cik”. panggilan dan gelaran seperti “aku”. “Mak Cik”. “Encik”. sistem panggilan dan sistem gelaran dalam sesebuah masyarakat dalam masyarakat Melayu seperti penggunaan kata ganti nama.10 Bincangkan aspek-aspek yang boleh dikaji dalam bidang Sosiolinguistik. Di samping itu. “Tuan”. “Adik”. “Puan Sri” dan seumpamanya. “Dato”.

Menurut ilmu Neurolinguistik. tetapi juga proses-proses morfologi.. pemahaman kalimat-kalimat terganggu apabila hemisfera kanan secara aktif terlibat dalam 8 . Medan Broca korteks pula berfungsi melahirkan kalimat-kalimat. Hemisfera kanan mempunyai fungsi mengendalikan semua fonem segmental (aspek-aspek intonasi dan prosodi) dan tona suara. Menurut teori Neurolinguistik Klasik. Neurolinguistik banyak mendapat manfaat daripada kerjasama antara psikologi dengan linguistik dan afasiologi pula mendapat manfaat daripada neurologi. Neurologi mula-mula wujud pada abad ke-19. iaitu Medan Wernicke korteks (hemisfera kiri korteks) dan Medan Broca korteks. hemisfera kanan berfungsi untuk komunikasi kebahasaan yang penting. Dengan perkataan lain.Wernicke. terutama untuk tujuan mengubatinya dan Neurolinguistik cenderung untuk mengetahui hakikat hubungan antara otak dengan bahasa demi pengubatan penyakit bertutur. Kalimat-kalimat difahami melalui Medan Wernicke belahan kiri (hemisfera kiri korteks) otak manusia.Broca dan C. Kalimat-kalimat bahasa disimpan dan diproses di hemisfera kiri otak manusia. Teori Neurolinguistik Wernicke merupakan teori yang pertama lahir daripada beberapa kes kajian penyakit afasia. Medan Wernicke mengandungi representasi ingatan perbendaharaan bentuk kata yang berfungsi mengamati dan menerima ucapan. otak manusia mempunyai dua bahagian. diwujudkan oleh P. Damasi H. Oleh sebab itulah. 1987 telah mengemukakan penemuan terbaharu beliau yang menunjukkan bahawa Medan Broca tidak sahaja berfungsi untuk melaksanakan proses-proses sintaksis dan produksi fonologi. Pakar kajian neurolinguistik. Neurolinguistik mempunyai hubungan yang erat dengan afasiologi kerana kedua-dua disiplin ini sama-sama mengkaji penyakit bertutur.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 v. Medan Broca korteks menukar kalimat-kalimat yang disimpan dalam Medan Wernicke korteks kepada bentuk bunyi. Apakah Neurolinguistik? Neurolinguistik ialah cabang ilmu linguistik yang mengkaji hal-hal otak dan perkaitannya dengan bahasa. ekspresi muka dan gerak-geri badan waktu bertutur dan makna perumpamaan serta ungkapan ideomatik juga. Neurolinguistik ingin mengetahui bagaimana otak diorganisasi pada waktu mengelolakan aspek-aspek kemampuan bahasa dan perlakuan bahasa yang begitu rumit. Neurolinguistik menumpukan kajian terhadap bagaimana bahasa itu diproses di dalam otak dari awal pemerolehan bahasa sampailah ke bahasa itu berkembang dalam kehidupan manusia. Afasiologi mengkaji penyakit bertutur.

pendekatan-pendekatan atau model-model yang digunakan dalam kajian bahasa. kaedah dan pendekatan tradisional. teori dan kaedah kajian bahasa mengikut aliran transformasi generatif. pengubatan penyakit bertutur. pengajaran bahasa. muzik dan lagu. 1991:142-143). kaedahkaedah. 1991:143). Implikasi penemuan ini sangat penting pada bidang pendidikan. inovasi dan kekaryaan (Mangantar Simanjuntak. dalam Linguistik Am dibicarakan hal-hal tentang teori-teori kajian bahasa.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 proses kebahasaan pada waktu berkomunikasi (Mangantar Simanjuntak. Kedua-dua hemisfera bekerjasama pada waktu berkomunikasi untuk menjamin pemahaman dan penyampaian makna yang sempurna. vi. 1. hemisfera kanan juga berfungsi untuk semua hal yang berkaitan dengan pembentukan idea yang bukan bahasa seperti kebolehan konstruksi. Kajian Neurolinguistik juga mendapati bahawa hemisfera kiri mengendalikan kata-kata yang membawa makna-makna literal (tersurat) dalam kalimat-kalimat. Apakah Linguistik Am? Linguistik Am juga disebut linguistik umum merupakan ilmu linguistik yang membuat kajian atau membicarakan bahasa secara umum. Di samping itu.11 Jelaskan konsep Neurolinguistik. badminton. relasional. Dalam Linguistik Am turut dihuraikan cara kajian bahasa dilakukan mengikut teori.12 Bincangkan hubungan Neurolinguistik dengan Afasiologi. kajian bahasa mengikut aliran struktur. 1. Maksudnya. ruang dan segala sesuatu yang termasuk ke dalam apa yang dulunya terkenal dengan istilah bawah sedar. proses kegiatan gestalt. fungsional dan seumpamanya. sedangkan hemisfera kanan bertanggungjawab mengendalikan makna-makna tersirat. permainan tenis. pengenalan muka dan garis gambar yang rumit. 9 .

1.13 Apakah yang dibincangkan dalam Linguistik Am? 1. stilistik. morfologi. kaedah dan hasil kajian linguistik sangat berguna untuk diterapkan ke dalam pengajaran bahasa. penterjemahan. kajian ditumpukan kepada perkara-perkara umum dalam bahasa secara universal. Dengan menggunakan pengetahuan ilmu Linguistik Am. bahasa Perancis. sintaksis dan seumpamanya secara umum. dalam leksikografi. deskripsi.14 Huraikan ciri-ciri Linguistik Am bahasa Melayu. sama ada pengajaran bahasa sebagai bahasa pertama ataupun sebagai bahasa kedua. bahasa Jepun.16 Bagaimanakah Linguistik Terapan dapat dimanfaatkan dalam pengajaran bahasa? 10 . penulisan buku-buku teks. ahli bahasa dapat mengkaji dan menghuraikan segala bahasa yang dituturkan oleh manusia di dunia seperti bahasa Melayu. 1. Huraian bahasa secara umum dan universal ini mencakupi bidang fonologi. kaedah dan hasil kajian linguistik dalam pengajaran bahasa. bahasa Thai.15 Apakah yang dimaksudkan dengan Linguistik Terapan? 1. pendekatan. Teori. bahasa Mandarin. bahasa Tamil. bahasa Itali dan seumpamanya.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Dalam Linguistik Am. patologi bahasa dan sebagainya. vii. Apakah Linguistik Terapan? Linguistik Terapan ialah satu cabang linguistik yang memanfaatkan teori. bahasa Inggeris.

Langacker.17 Jelaskan Psikolinguistik berdasarkan definisi tokoh-tokoh bahasa. 1985:3). Disiplin ini juga memberikan perhatian terhadap pengaruh ingatan ke atas pertuturan dan kefahaman. iaitu performansi atau perbuatan dan perlengkapan atau aparat psikologis yang bertanggungjawab atasnya” (Langac ker. 1. bahasa dalam pemakaian. perubahan bahasa dan hal-hal yang ada kaitannya dengan itu yang tidak begitu mudah dicapai atau didekati melalui salah satu dari kedua ilmu tersebut secara terpisah atau sendiri-sendiri” (Lado. Psikolinguistik ialah studi atau telaah mengenai behaviour atau perilaku linguistik. 1. Maksudnya. seorang ahli dalam bidang pengajaran bahasa mengatakan bahawa Psikolinguistik ialah pendekatan gabungan melalui psikologi dan linguistik bagi telaah atau studi pengetahuan bahasa. 1968:6) (lihat Henry Guntur Tarigan. bentuk-bentuk bahasa dan perkataan-perkataan yang digunakan oleh penutur dan hubungannya dengan fikiran dan jiwa penutur itu.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 viii. Psikolinguistik menganalisis jenis-jenis. Emmon Bach dengan singkat dan tegas mengutarakan bahawa Psikolinguistik adalah satu ilmu yang meneliti bagaimana sebenarnya para pembaca/ pemakai sesuatu bahasa membentuk/ membangun atau mengerti kalimat-kalimat bahasa tersebut” (Bach. 1964:64). Apakah Psikolinguistik? Psikolinguistik ialah cabang linguistik yang mengkaji hubungan antara bahasa dengan jiwa manusia. pemerhatian dan pembelajaran. Psikolinguistik turut meneliti aspek penguasaan bahasa kanak-kanak dan mengkaji proses akal kanakkanak dalam memahami.18 Apakah yang diteliti dalam Psikolinguistik? 11 . 1976:220). membuat persepsi. Psikolinguistik turut mengkaji perkaitan antara peranan bahasa dengan proses mengingat. mengingat dan melahirkan kembali bentuk-bentuk bahasa dalam pertuturan. Menurut Ronald W. Robert Lado.

LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Apakah Cabang Linguistik Lain? Terdapat juga beberapa cabang linguistik yang lain seperti Linguistik Etnografi (Ethnographic Linguistics). Kajian ini juga disebut patologi bahasa. Huraian tentang Linguistik Fungsional ini ada terkandung di dalam teori dan tulisan sarjana-sarjana seperti Buhler. Firth. iaitu sejenis kajian terhadap bahasa yang mempelajari ciri-ciri matematik dalam bahasa dengan menggunakan konsep-konsep statistik dan algebra. Linguistik Medis (Language Pathology). misalnya menerapkan teori dan dapatan kajian linguistik dalam mencari kaedah-kaedah yang efektif dalam pengajaran bahasa dan lain-lain. iaitu kajian terhadap bahasa yang menekankan hubungan antara bentuk-bentuk bahasa dengan informasi-informasi yang terdapat di dalam otak atau akal manusia. baik dalam bidang bahasa ataupun di luar bidang bahasa. Pada tahun 1970-an. iaitu cabang linguistik yang menggunakan teknik komputer dalam kajian bahasa dan kesusasteraan. Linguistik Kontrastif (Contrastive Linguistics). Lamb mengakui bahawa teori stratifikasi merupakan sejenis Linguistik Kognitif. Linguistik Saussure 12 . iaitu zaman sesudah linguistik abad pertengahan yang ditandai oleh perluasan kajian atau pandangan di luar bahasa Yunani dan Latin dan bahasa-bahasa Indo-Eropah dengan menambahkan beberapa konsep dan kategori baharu dalam kajian bahasa. iaitu cabang Linguistik Terapan yang mengkaji permasalahan dalam bahasa seperti cacat bahasa dan sebagainya. Linguistik Komputasi (Computational Linguistics). Linguistik Pedagogi (Pedagogical Linguistics). iaitu analisis bahasa yang memberi perhatian kepada pelbagai fungsi bahasa. iaitu kajian terhadap lingkungan alam dan budaya sesuatu masyarakat dan hubungannya dengan bahasa dan situasi pertuturan. Linguistik Fungsional (Functional Linguistics). Pike. iaitu cabang linguistik yang mengkaji persamaan dan perbezaan antara bahasa-bahasa atau dialek-dialek untuk mencari prinsip-prinsip yang dapat diterapkan dalam pengajaran bahasa atau penterjemahan. Linguistik Kognitif (Cognitive Linguistics). Troubetzkoy dan lain-lain. Halliday. Linguistik Matematik (Mathematical Linguistics). Linguistik Renaisans (Renaissance Linguistics). iaitu kajian linguistik pada zaman Renaisans. telah wujud Tatabahasa Fungsional (Functional Grammar). iaitu satu teori linguistik yang lahir sebagai satu alternatif kepada teori Tatabahasa Transformasi Generatif. iaitu cabang kajian bahasa yang menerapkan teori dan hasil kajian bahasa dalam pengajaran. Martinet.

Linguistik Taksonomi (Taxonomic Linguistics) ialah pendekatan kajian dan analisis bahasa dengan tujuan utama untuk mendaftarkan dan mengklasifikasikan pelbagai fenomena bahasa kepada kelompok atau golongan seperti kelas atau golongan kata dalam tatabahasa. Kajian cara Sinkronis ini diperkenalkan oleh linguis bangsa Swiss. morfologi. iaitu mengkaji satu-satu bahasa itu pada satu-satu masa tertentu. iaitu bidang kajian linguistik yang menggunakan teori. Linguistik Struktural (Structural Linguistics).LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 (Saussure Linguistics) ialah istilah yang digunakan untuk kajian linguistik teori Ferdinand de Saussure. Teori ini dianut pula dengan perubahan atau tanpa perubahan oleh aliran Praha dan Glosematik. yang mencakupi pemisahan antara pendekatan diakronis dan sinkronis. 13 . iaitu linguistik yang mengkaji bahasa pada dua masa atau yang berlainan masa. perbezaan antara langue dengan parole. misanya kajian bahasa Melayu pada hari ini. Aliran ini menumpukan kajian ke atas bahasa lisan dan tidak mengutamakan aspek semantik. Cara kajian Linguistik Diakronis ini diperkenalkan oleh ahli bahasa bangsa Swiss. misalnya mengkaji bahasa Melayu pada zaman sebelum merdeka dengan bahasa pada zaman selepas merdeka dengan melihat perubahan-perubahan bahasa daripada segi fonologi. hubungan paradigmatis dan sintagmatis. jenis-jenis konsonan dalam bidang fonetik. Ferdinand de Saussure (1916). atau pada abad ke-20 tanpa melihat perubahan-perubahan pada bahasa itu dan tidak pula membuat perbandingan antara perkembangan bahasa dari satu masa ke satu masa. Hasil kajian linguistik struktural ini boleh digunakan untuk melatih pelajar-pelajar asing atau yang baru mempelajari bahasa atau pelajar yang lemah pencapaian dalam penguasaan bahasa. kaedah dan pendekatan struktural. sintaksis dan semantik. Ferdinand de Saussure. medan makna dalam bidang semantik dan sebagainya. iaitu kajian bahasa yang dilakukan terhad pada satu-satu masa tertentu. Cara Linguistik Sinkronis ini digunakan dalam kajian Linguistik Deskriptif. Linguistik Diakronis (Diachronic Linguistics). iaitu yang menganggap bahasa itu mempunyai struktur atau sistem yang bebas. Linguistik Sinkronis (Syncronic Linguistics).

iaitu Syntactic Structures pada tahun 1957. Profesor Linguistik dan bahasa-bahasa moden di Massachusetts Institute of Technology. 1. Teori ini menumpukan kajian dalam bidang sintaksis atau ayat dan mengutamakan bidang makna atau semantik. 2003:505). iaitu struktur ayat yang biasanya telah mengalami perubahan daripada struktur dalamannya dan merupakan bentuk ayat yang akan sebenarnya diucapkan oleh si penutur dan yang diperlukan untuk ditafsirkan oleh bahagian bunyi bahasa yang dinamai komponen fonologi (Nik Safiah Karim dan rakanrakan. rasanya tidak lengkap jika tidak disentuh serba ringkas tentang ilmu Linguistik Aliran Tatabahasa Transformasi Generatif (Transformational Generative Grammar) sebagai pengetahuan ringkas. Menurut teori ini. peringkat struktur permukaan. Linguistik Aliran Tatabahasa Transformasi Generatif Apabila membicarakan ilmu linguistik dan cabang-cabang atau bidang-bidangnya. setiap ayat yang dilahirkan mengandungi dua peringkat.19 Terangkan cabang linguistik lain. Teori Transformasi Generatif ini dianggapkan sebagai satu aliran linguistik yang baru dan sebagai revolusi dalam bidang kajian tatabahasa. Tatabahasa aliran Transformasi Generatif ini ialah satu aliran kajian bahasa yang dikemukakan oleh ahli bahasa Amerika bernama Noam Chomsky. Kedua.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. peringkat struktur dalaman. 1.21 Bincangkan perbezaan antara Linguistik Sinkronis dengan Linguistik Diakronis. Beliau telah mengemukakan teori tatabahasa Transformasi Generatif ini dalam buku monografnya yang terkenal.20 Huraikan maksud Linguistik Fungsional. Pertama. 14 . Kemudian Chomsky telah memperbaiki teori ini dan menerbitkan pula buku Aspects of the Theory of Syntax pada tahun 1965 dan teori ini dianggap sebagai teori standard. iaitu struktur yang biasanya mengandungi bentuk ayat dasar atau ayat inti yang diperlukan untuk membentuk asas makna ayat atau dengan kata lain membentuk semantik ayat.

iaitu struktur dalaman dan struktur permukaan diterbitkan oleh dua jenis hukum atau rumus tatabahasa. Teori ini juga mengandaikan bahawa kedua-dua jenis rumus tatabahasa itu menjadi sebahagian daripada unsur kecekapan berbahasa seseorang individu (ibid:202).LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Kedua-dua jenis struktur. iaitu rumus struktur frasa dan rumus transformasi.24 Nyatakan semua Cabang Linguistik. 1. Struktur dalaman yang diwujudkan oleh rumus struktur frasa kemudian akan menjadi input kepada komponen yang mengandungi rumus transformasi. 15 . 1.25 Bincangkan sejauh mana Ilmu Linguistik penting kepada guru bahasa. Bentuk ayat struktur permukaan selalunya tidak serupa dengan bentuk struktur dalaman. menambahkan unsur kata dan mengubah atau menyusun semula susunan unsur kata. 1. Rumus transformasi itu berkuasa untuk menggugurkan unsur kata. 1.23 Jelaskan rumus struktur frasa dan rumus transformasi.22 Huraikan konsep Linguistik Aliran Tatabahasa Transformatif Generatif.26 Huraikan Ilmu Linguistik yang melihat perubahan dan perkembangan bahasa. 1. Rumus struktur frasa menerbitkan ayat-ayat pada peringkat struktur dalaman dan rumus transformasi pula berfungsi menukarkan pola atau struktur ayat-ayat hingga membawa kepada peringkat struktur permukaan.

jurnal. internet. 1.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 1 1.4 Bagi soalan ini. termasuklah bidang fonetik dan fonologi kata. bilingualisme dan multilingualisme iv. dll. Ciri-ciri Linguistik Deskriptif ii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Contoh perkembangan bahasa secara historis. youtube.3 Bagi soalan ini. misalnya bahasa Melayu sebelum merdeka dan bahasa Melayu selepas merdeka 16 . youtube dan seumpamanya 1. jurnal. Laras-laras linguistik seperti Langue. jurnal. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Bapa linguistik moden iii. Sila rujuk sumber lain daripada buku.2 Jawapan bagi soalan ini perlu menyentuh: i. anda perlu memberikan: i. youtube dan seumpamanya 1. Aspek yang dihuraikan meliputi fonetik dan fonologi kata. anda harus menghuraikan: i. youtube dan seumpamanya. Sertakan contoh-contoh bidang linguistik yang dihuraikan oleh Linguistik Deskriptif. Langage. Definisi Linguistik Historis ii. perihal Ferdinand de Saussure dan hasil usahanya dalam bidang ilmu linguistik (Linguistique General) ii. internet. Sila rujuk sumber lain daripada buku. frasa dan ayat bahasa Melayu secara deskriptif iv. anda perlu memberikan: i. misalnya menghuraikan bahasa Melayu iii. internet.5 Bagi soalan ini. Sertakan contoh-contohnya sekali.1 Bagi soalan ini. 1. Asal usul perkataan linguistik ii. Parole. jawapan anda harus mencakupi: i. jurnal. frasa dan ayat iii. Maksud Linguistik Deskripstif ii. internet.

youtube. 1. Contoh bahasa serumpun: bahasa Melayu.10 Bagi soalan ini. bahasa Iban. youtube dan seumpamanya 1.7 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Maksud bidang Sosiolinguistik ii. anda perlu: i. Dialek serumpun bahasa Melayu seperti dialek Kedah. Cina dan Inggeris dari segi sejarah turut menambah perbendaharaan kata bahasa Melayu. internet. 1. jurnal. bahasa Tagalog. Sanskrit. Menghuraikan linguistik komparatif. vi. youtube dan seumpamanya. Tokoh-tokoh Sosiolinguistik dalam negara dan luar negara iii. 1. internet. mempunyai sejarah perkembangan dan pertumbuhan bahasa itu iii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Menjelaskan maksud linguistik komparatif ii.9 Bagi menjawab soalan ini. anda harus menghuraikan: i. dan seumpamanya. anda perlu: i. dialek Perak dan seumpamanya. youtube dan seumpamanya. internet. iaitu bahasa serumpun iv. Sila rujuk sumber lain daripada buku.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 iii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. iv. jurnal. jurnal. internet.8 Bagi menjawab soalan ini. 1. misalnya bahasa yang boleh dibanding-bandingkan. jurnal. Bidang Sosiolinguistik yang mencakupi semua aspek yang ada kaitan antara bahasa dengan masyarakat 17 . jurnal. internet. dialek Kelantan.6 Bagi menjawab soalan ini. Pengaruh bahasa Arab. anda perlu memberikan: i. bahasa Indonesia v. youtube dan seumpamanya. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Memahami disiplin Linguistik Historis yang mengutamakan sejarah satu-satu bahasa itu ii. Misalnya bahasa Melayu.

Maksud linguistik am ii.12 Bagi soalan ini. Aspek-aspek neurolinguistik 1. Menerangkan maksud linguistik terapan ii. Penjelasan tentang konsep neurolinguistik ii. youtube dan seumpamanya. kesetiaan terhadap bahasa dan perancangan bahasa. sistem fonem. youtube dan seumpamanya. bahasa kebangsaan. 1. Aspek-aspek lain berkaitan dengan neurolinguistik iii. klausa. Anda juga harus memberikan jawapan anda meliputi sikap terhadap bahasa. internet. Contoh ciri-ciri linguistik am yang terdapat dalam bahasa Melayu seperti huraian secara umum tentang bunyi-bunyi bahasa. anda perlu memberikan: i. kreol. Jawapan anda juga harus meliputi bilingualisme dan multilingualisme serta dialek dan ideolek iv. sistem panggilan dalam masyarakat. internet. 1.14 Bagi menjawab soalan ini. Menghuraikan kegunaan linguistik terapan dan seumpamanya. 1. Anda perlu memberi jawapan anda yang meliputi bahasa kebangsaan. kata. Contoh linguistik am yang terdapat dalam bahasa Melayu iii. jurnal.13 Bagi menjawab soalan ini. Menerangkan hubungan antara neurolinguistik dengan penyakit afasia ii. anda perlu: i. 18 . pembentukan suku kata.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 ii. youtube dan seumpamanya. pidjin. Sila rujuk sumber lain daripada buku. khususnya dalam pengajaran bahasa iii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. bahasa rasmi dan seumpamanya iii. jurnal.15 Bagi soalan ini. ayat dan seumpamanya iii. anda perlu memberikan: i. internet. frasa. Sila hurai secara am bidang fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Ciri-ciri linguistik am ii.11 Bagi soalan ini. Sila rujuk sumber lain daripada buku. jurnal. kata. jawapan anda harus: i. jawapan anda harus mencakupi: i. 1.

1. internet. internet. 1. Memberikan contoh buku teks yang mengandungi linguistik terapan iv. anda perlu: i. jurnal. youtube dan seumpamanya. Sila rujuk sumber lain daripada buku. internet. jurnal. Sila rujuk sumber lain daripada buku. internet. 1. Sila rujuk sumber lain daripada buku. 1. Menjelaskan aspek-aspek yang dicakupi oleh linguistik fungsional iii. jurnal. Anda perlu mengenal pasti bahasa-bahasa yang lazim digunakan oleh murid-murid tertentu pada peringkat-peringkat umur tertentu iii. Memberikan pelbagai cabang linguistik yang anda tahu ii. jurnal. Sila rujuk sumber lain daripada buku.19 Untuk menjawab soalan ini. youtube dan seumpamanya.18 Untuk menjawab soalan ini: i. anda perlu: i. youtube dan seumpamanya. Menjelaskan bagaimanakah linguistik terapan dimanfaatkan dalam pengajaran bahasa iii.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. Berikan maksud linguistik fungsional ii.20 Untuk menjawab soalan ini. Memberikan nama tokoh-tokoh bahasa Bahasa Melayu iv. Menghuraikan maksud linguistik terapan ii. Anda perlu menjelaskan jenis-jenis bahasa yang kerap digunakan oleh penutur tertentu ii. 19 . jurnal.16 Bagi soalan ini.17 Bagi soalan ini. Sertakan nama tokoh-tokoh linguistik fungsional iv. anda perlu: i. youtube dan seumpamanya. youtube dan seumpamanya. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Menyertakan tokoh-tokoh linguistik dan aliran mereka iv. Memberikan definisi mengenai psikolinguistik ii. internet. Menyatakan nama tokoh-tokoh psikolinguistik iii. anda perlu: i. Menghuraikan dengan lebih lanjut setiap cabang linguistik tersebut iii.

anda perlulah: i.21 Untuk menjawab soalan ini. Menyatakan semua cabang linguistik yang anda tahu ii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Memahirkan guru-guru menghuraikan bidang-bidang bahasa kepada murid-murid termasuklah frasa dan ayat 1.22 Untuk menjawab soalan ini. internet. jurnal. Memahirkan murid-murid dengan sistem ejaan baharu iii.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. 1. Berikan maksud linguistik diakronis iii. jurnal. Sila sertakan contoh-contohnya sekali. 1. anda perlu: i.26 Untuk menjawab soalan ini. youtube dan seumpamanya. Mengenal pasti perbezaan antara linguistik sinkronis dengan linguistik diakronis iv. youtube dan seumpamanya.24 Untuk menjawab soalan ini. huraian anda perlu meliputi: i. Sila rujuk sumber lain daripada buku. 20 . Sertakan contoh-contohnya sekali.23 Untuk menjawab soalan ini. internet. Berikan maksud rumus struktur frasa ii. huraian anda perlu: i. Ciri-ciri tatabahasa transformatif generatif iv. youtube dan seumpamanya. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Berikan maksud linguistik sinkronis ii.25 Untuk menjawab soalan ini: i. termasuklah membantu mengajar sebutan kepada murid-murid ii. 1. Berikan penjelasan ringkas bagi setiap cabang linguistik tersebut iii. Saya yakin anda pasti dapat menjelaskan kepentingan ilmu linguistik kepada guru. Berikan maksud rumus transformasi iii. Berikan contoh-contohnya sekali iv. jurnal. Menghuraikan segala aspek perubahan dan perkembangan bahasa Melayu sebelum merdeka. 1. anda perlu: i. selepas merdeka dan bahasa Melayu terkini ii. Maksud tatabahasa transformatif generatif ii. internet. Noam Chomsky dan seumpamanya iii.

Masa Enterprise. Permulaan ilmu linguistik. Abdullah Hassan (1993). P. Petaling Jaya: Fajar Bakti Sdn. Kulim: Penerbit Sarlis. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. & Barnhart. Toronto: World Book Inc. Barnhart. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Fonetik dan fonologi suatu tinjauan. (Ed.L. R.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Abdul Hamid Mahmood (2002). Kuala Lumpur: City Reprographic Services. 21 . Ashby. Bhd. (Ed) (1992).) (1981). W. London: Routledge.K. Bright. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Alias Mohammad Yatim (1992). Guru dan bahasa Melayu. C. Linguistik am untuk guru Bahasa Malaysia. Speech sounds. International encyclopedia of linguistics. Arbak Othman (1983). (1995). The world book of encyclopedia volume two. Bhd. Ejaan bahasa Melayu terkini. New York: Oxford University Press. Kuala Lumpur: Sarjana Enterprise.

anda seharusnya dapat: i. iv. Semasa udara keluar melalui rongga tekak dan 22 .FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Unit 2 FONETIK DAN FONOLOGI HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. Unit ini juga menjelaskan hal tentang bunyi bahasa. Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang konsep Fonetik dan Fonologi bahasa Melayu serta aspek kajiannya. membezakan kajian fonetik dan fonologi bahasa Melayu. bukan bunyi bahasa. menganalisis bunyi bahasa. kemudian terus keluar ke rongga mulut atau rongga hidung. mengetahui alat-alat artikulasi dan fungsinya dalam penghasilan bunyi bahasa Melayu. bukan bunyi bahasa. iii. ii. Apakah yang Dimaksudkan dengan Bunyi? Bunyi ialah kesan yang didengar oleh telinga yang berlaku apabila udara daripada paru-paru keluar melalui pita suara ke rongga tekak. bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara. bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara serta menerangkan alatalat artikulasi dan fungsinya dalam penghasilan bunyi bahasa Melayu. akustik dan fonetik auditori. menjelaskan aspek kajian fonetik artikulasi.

Fonetik (1986:1) mendefinisikan fonetik sebagai “ilmu yang menyelidiki bunyi-bunyi bahasa tanpa melihat fungsi bunyi itu sebagai pembeda makna dalam sesuatu bahasa”. Marsono dalam bukunya. Bright (1992:194) dalam International Encyclopedia of Linguistics menghuraikan fonetik sebagai “the study of the physical characteristics of human speech sounds”. Barnhart & R.. udara mungkin mengalami gangguan atau sekatan atau mungkin tidak. pendengaran atau sifatnya . Udara yang keluar dalam bentuk gelombang itu mengenai bahagian gegendang telinga dan terhasillah bunyi.K. and their relation to one another”. fonetik dikatakan “the body of speech sounds of any one language. W.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 rongga mulut atau rongga hidung. Abdullah Hassan (1993:40) memberikan definisi fonetik sebagai “fonetik mengkaji bunyi bahasa dari segi penyebutan. Tahukah Anda Pengertian Fonetik? Bunyi bahasa dikaji dalam bidang fonetik. 1981:1566). Berikut diberikan beberapa definisi atau pengertian serta pendapat tentang fonetik: (i) Dalam The World Book of Dictionary (C. Kamus Linguistik (Harimurti Kridalaksana. Menurut Kamus Dewan (2005:354).L. “fonetik ialah ilmu bahasa (linguistik) yang berkaitan dengan penyebutan kata dan lambang yang menunjukkan sebutannya”. Barnhart. 1984:51) memberikan definisi fonetik sebagai “ilmu yang menyelidiki penghasilan. (ii) (iii) (iv) (v) (vi) (vii) 23 . Fonetik amnya ialah pengkajian terhadap unsur-unsur dalam bentuk bunyi”. penyampaian dan penerimaan bunyi bahasa”.. The Penguin Dictionary (2004:1046) menjelaskan fonetik sebagai “the study and classification of speech sounds”.

iaitu rumus-rumus yang menentukan sebutan”.. Kamus Linguistik (Harimurti Kridalaksana. Linguistik Am untuk Guru Bahasa Malaysia (1993:40) menyatakan bahawa “fonologi mengkaji bunyi bunyi yang berfungsi dalam sesuatu bahasa itu”.L. Abdullah Hassan dalam bukunya.1 Berikan definisi fonetik menurut tokoh yang anda tahu. Antara definisi atau pengertian serta pandangan tentang fonologi adalah seperti yang berikut: (i) F. P. Dalam World Book of Dictionary (C. 1981:1567). suatu bidang yang mengkaji sesuatu bahasa. Barnhart & R.K.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2. Barnhart. (ii) (iii) (iv) (v) (vi) (vii) 24 . the patterns they form.2 Rumuskan konsep fonetik berdasarkan definisi yang telah diberikan oleh tokohtokoh di atas. Menurut J. Tahukah Anda Pengertian Fonologi? Bunyi-bunyi bahasa yang mempunyai sistem atau peraturan pula dikaji dalam bidang fonologi. 2. Parker (1974:112) memberikan pengertian fonologi sebagai “. and the rules which regulate their use” (2001:111). 1984:61) memberikan definisi fonologi sebagai bidang dalam linguistik yang menyelidiki bunyi-bunyi bahasa mengikut fungsinya. Fonologi dalam The Penguin Dictionary (2004:1045) ditakrifkan sebagai “the study of the sound systems of a language”. Roach dalam bukunya Phonetics. Clark dan C. menjelaskan fonologi sebagai “the study of the distinctive sound units of a language. fonologi didefinisikan sebagai “the systems of sounds used in a language”. Yallop (1995:5) “phonology is concerned with the organization of speech within specific languages”..

bibir dan sebagainya (lihat rajah 2. 2. dapat kita rumuskan bahawa fonetik mengkaji bunyi-bunyi bahasa yang dituturkan oleh manusia. iaitu: (i) fonetik artikulasi (ii) fonetik akustik (iii) fonetik auditori Fonetik artikulasi mengkaji bagaimana bunyi-bunyi bahasa itu dikeluarkan oleh alat-alat artikulasi. Tahukah Anda Konsep Fonetik dan Fonologi dalam Bahasa Melayu? Berdasarkan pelbagai definisi dan pengertian daripada beberapa buah kamus dan ensiklopedia serta berdasarkan pandangan dan pendapat yang diberikan oleh beberapa orang sarjana bahasa tentang fonetik dan fonologi. 25 .3 Jelaskan konsep fonologi berdasarkan pandangan tokoh yang anda tahu. Fonetik akustik pula mengkaji sifat bunyi itu sendiri.1 – bentuk gelombang akustik). lidah. daerah pengeluarannya dan alat-alat pengucapan yang terlibat dalam menghasilkan bunyi-bunyi bahasa. Dalam bidang fonetik. iaitu bagaimana gelombang udara dari paru-paru mengalami perubahan yang disebabkan oleh gangguan yang dibuat oleh alat artikulasi seperti pita suara.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2. terdapat tiga aspek kajian yang dilakukan.4 Bezakan konsep antara fonetik dengan fonologi. Fonetik auditori pula merupakan kajian yang berkaitan dengan pendengaran terhadap bunyi-bunyi yang dihasilkan supaya bunyi-bunyi itu dapat diperturunkan ke dalam lambang-lambang yang tepat. iaitu mengkaji bunyi-bunyi bahasa dari segi cara pengeluarannya.

vokal belakang. ai dan oi dalam bahasa Melayu (Abdul Hamid Mahmood. letusan. sengau. apakah yang dimaksudkan dengan Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu? Fonetik dan fonologi bahasa Melayu ialah bidang pengajian yang melibatkan pengkajian terhadap bunyi-bunyi bahasa dan fungsi-fungsi bunyi bahasa dalam bahasa Melayu. misalnya bagaimanakah bunyi-bunyi vokal dan konsonan serta diftong dalam bahasa Melayu itu dihasilkan. Oleh itu. 2001:40) Fonologi pula dapat disimpulkan sebagai kajian terhadap fungsi-fungsi bunyi bahasa. geseran. bagaimanakah cara menghasilkan bunyi vokal hadapan. Dalam bidang ini. Bidang ini turut mengkaji jenis-jenis diftong seperti diftong au. dan vokal tengah dalam bahasa Melayu. Roach.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 s i Rajah 2. 2002:198). Kajian fonetik dan fonologi bahasa Melayu meliputi bidang bagaimana bunyi-bunyi bahasa Melayu itu dihasilkan atau dituturkan.1: Bentuk gelombang akustik bagi perkataan bahasa Inggeris “see” /si:/ (Sumber: P. juga turut dikaji pelbagai jenis bunyi konsonan dalam bahasa Melayu seperti konsonan letupan. separuh vokal dan seumpamanya. 26 . Misalnya. Apakah alat-alat artikulasi yang terlibat dan daerah mana pada alat artikulasi yang berperanan dalam menghasilkan bunyi-bunyi bahasa dalam bahasa Melayu. Maksudnya bidang fonologi menentukan sistem bunyi satu-satu bahasa dengan berdasarkan jenis-jenis bunyi sama ada bunyi itu distingtif (membezakan makna) atau tidak distingtif (tidak membezakan makna). Matlamat akhir bidang fonologi ialah menentukan sistem bunyi atau menentukan huruf-huruf atau fonemfonem tertentu yang seterusnya mewujudkan sistem ejaan bagi sesuatu bahasa.

tetapi tidak digunakan dalam pertuturan. pangkal tenggorok. rongga mulut. bunyi sendawa. Bunyi bahasa tidak akan terjadi sekiranya tiada halangan atau gangguan pada alat artikulasi seperti dalam bernafas. bunyi siulan. Bunyi yang bukan bunyi bahasa pula merupakan bunyi yang mungkin dihasilkan oleh alat artikulasi. Udara disedut ke dalam paru-paru dan dihembuskan keluar bersama-sama waktu kita sedang bernafas. tepuk tangan dan seumpamanya juga bukan bunyi bahasa. bunyi dehem. kerongkong.2 yang berikut menunjukkan proses penghasilan bunyi. manusia menyedut udara setiap hari. Tempat atau alat artikulasi yang dilalui. Rajah 2. rongga hidung atau rongga hidung bersama-sama dengan alat yang lain. fonetik artikulasi. udara dapat keluar bagi menghasilkan bunyi-bunyi tidak bersuara.5 Bincangkan aspek-aspek kajian bidang fonetik. Jika udara mengalami gangguan atau himpitan. udara yang keluar dengan kuat akan menggegarkan pita suara. 27 . Udara merupakan sumber tenaga utama dalam penghasilan bunyi bahasa. bunyi berdengkur dan seumpamanya. kemudian mendapat halangan atau gangguan di berbagai-bagai tempat alat artikulasi dengan berbagai-bagai cara sehingga terjadilah bunyi-bunyi bahasa. fonetik akustik dan fonetik auditori. pita suara boleh berada dalam keadaan terbuka atau tertutup. maka bunyi-bunyi yang dihasilkan merupakan bunyi-bunyi konsonan. Jika pita suara itu terbuka. Bunyi bahasa ialah bunyi yang dihasilkan oleh alat artikulasi manusia yang digunakan dalam pertuturan. antaranya ialah batang tenggorok. maka lahirlah bunyi-bunyi bersuara seperti bunyi vokal. Tahukah Anda Bunyi Bahasa dan Bukan Bunyi Bahasa? Dalam kehidupan. Udara yang dihembuskan (atau dihirup untuk sebahagian kecil bunyi bahasa) itu. Pada waktu udara mengalir keluar. misalnya bunyi batuk.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2. Jika pita suara itu tertutup. Bunyi-bunyi yang dihasilkan oleh alat yang bukan alat artikulasi seperti bunyi lipatan jari.

7 Apakah yang dimaksudkan dengan bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa? 2. 28 .William.8 Berikan lima contoh bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa.6 Dengan menyertakan gambar rajah. terangkan proses-proses yang terlibat dalam penghasilan bunyi.2: Proses Penghasilan Bunyi (Sumber: B. 2. 1992:195) 2.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Proses oral Proses sebutan (artikulasi) Proses penghasilan bunyi (fonasi) Proses pengaliran udara (menghembus dan menghirup) paru-paru Rajah 2.

labia) Mulut (mouth) Rongga mulut (oral cavity. denia) Gigi bawah (lower teeth. laminal) Hujung lidah (tip of the tongue. gusi belakang. denta) Bibir atas (upper lip. palatum) Gusi dalam. bahagianbahagian anggota tubuh yang ikut membentuk bunyi. Alat artikulasi atau disebut juga artikulator yang berfungsi dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa terdiri daripada yang berikut: (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) (16) (17) (18) (19) (20) (21) (22) (23) (24) (25) Paru-paru (lungs) Batang tenggorok (trachea) Pangkal tenggorok (larynx) Pita suara (vocal cords) Krikoid (cricoid) Tiroid (thyroid) atau halkum Aritenoid (arythenoids) Dinding rongga kerongkongan (wall of pharynx) Epiglotis (epiglottis) Akar lidah (root of tongue) Akar lidah. baik secara langsung ataupun tidak langsung ialah alat artikulasi. apex) Anak tekak (uvula) Langit-langit lembut (soft palate. mouth cavity) Rongga hidung (nose cavity. ceruk gigi. back of tongue. Secara terperinci. pangkal lidah (hump. velum) Langit-langit keras (hard palate. alveolum) Gigi atas (upper teeth. dorsum) Tengah lidah (middle of the tongue. lidah belakang. nasal cavity) 29 . labia) Bibir bawah (lower lip. medium) Daun lidah (blade of the tongue.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Apakah Alat Artikulasi? Seperti yang diterangkan bahawa bunyi bahasa terjadi jika udara mengalami halangan atau gangguan pada alat-alat artikulasi. lengkung kaki gigi (alveola.

3: Alat-alat Artikulasi 30 .FONETIK DAN FONOLOGI / 2 18 17 19 16 25 15 12 21 23 22 20 13 14 6 4 24 10 8 9 7 5 5 11 3 2 1 Rajah 2.

epiglotis menutup batang tenggorok sehingga makanan atau minuman tidak masuk ke saluran itu. Udara akan mengalir keluar dari paru-paru hanya apabila tekanan udara yang ada di dalam paru-paru lebih besar daripada tekanan udara yang ada di luar. Udara yang mengandungi O2 (oksigen) akan mengalir ke paru-paru jika tekanan udara luar lebih besar daripada tekanan udara dalam paru-paru. B. Berkurangnya tekanan udara dalam paru-paru kerana adanya pembesaran ruangan. Malmberg. Pike. Rongga ini terdiri daripada empat komponen. Pangkal Tenggorok (Larynx) Pangkal tenggorok atau laring (larynx) adalah rongga pada hujung pipa pernafasan. Pada waktu kita menelan makanan dan minuman. begitu pula sebaliknya. Proses ini disebut menghembuskan nafas. Epiglotis (katup pangkal tenggorok) terletak pada pintu masuk pangkal tenggorok berfungsi untuk melindungi masuknya makanan atau minuman ke batang tenggorok. Selama manusia masih hidup.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Tahukah Anda Fungsi Alat Artikulasi? Setelah kita mengenali pelbagai jenis alat artikulasi yang berperanan dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa. otot perut dan rongga dada berjalan terus secara teratur. (iii) sepasang pita suara dan (iv) tulang rawan tiroid (B. 1947:4. sehingga memungkinkan CO2 (gas karbon dioksida) mengalir ke luar. 1963:22). 1963:21-22). Tulang rawan krikoid berbentuk seperti lingkaran sebagai tumpuannya terletak di belakang. Proses ini disebut menarik nafas dan mengeluarkan udara yang telah kotor. proses mengembang (pembesaran ruangan paru-paru) dan mengempis (pengecilan ruangan paru-paru)nya paru-paru yang dikerjakan oleh otot-otot paru-paru. sekarang kita meneliti dengan terperinci fungsifungsi alat artikulasi tersebut: Paru-paru Fungsi utama paru-paru adalah untuk pernafasan.L. Dalam pembentukan bunyi bahasa. Malmberg. Dua tulang rawan aritenoid 31 . Arus udara yang dari paru-paru inilah yang menjadi sumber syarat mutlak terjadinya bunyi (K. epiglotis ini tidak mempunyai peranan apa-apa. Bernafas pada dasarnya ialah mengalirkan udara ke dalam paru-paru. iaitu (i) tulang rawan krikoid. (ii) dua tulang rawan aritenoid.

Sepasang pita suara dapat membuka lebar. maka terbentuklah suatu celah atau ruang di antara sepasang pita suara. tertutup dan tertutup rapat. Tiroid (lekum) Aritenoid Krikoid Keterangan: Garis putus dengan titik – menarik nafas Garis agak tebal – bernafas biasa (normal) Garis tipis di tengah – fonasi Garis putus melengkung di bawah – pergerakan arah aritenoid Rajah 2. Pita suara bahagian muka terkait pada tulang rawan tiroid. sedangkan bahagian belakang pada tulang rawan aritenoid. membuka. Sistem otot aritenoid dapat bergerak mengatur gerakan pada sepasang pita suara. terbuka. iaitu dalam keadaan: terbuka lebar. sedang dalam keadaan tertutup. menutup dan menutup rapat. Fungsi utama pita suara ini adalah sebagai pintu klep yang mengatur pengawasan arus udara antara paru-paru dengan mulut atau hidung. Tulang rawan tiroid atau halkum yang dapat dilihat berbentuk menonjol pada kaum laki-laki sebenarnya tidak begitu mempunyai peranan yang bererti dalam pembentukan bunyi bahasa. sehingga memungkinkan arus udara yang mengalir menggetarkan pita suara pada waktu menghasilkan bunyi 32 .4: Proses Menutup dan Membukanya Glotis (Sumber: B. maka glotis biasa dibezakan atas empat posisi. Glotis dalam keadaan terbuka lebar terjadi apabila kita bernafas secara normal. Glotis dalam keadaan terbuka dalam menghasilkan bunyi tak bersuara.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 bentuknya kecil seperti piramid terletak di atas rawan krikoid. Sehubungan dengan terjadinya bunyi dan pernafasan. 1963:25) Dengan peristiwa membuka dan menutupnya pita suara. Malmberg. Celah itu disebut glotis.

Proses menggetarnya pita suara itu sendiri disebut fonasi (phonation) (B. P. Ladefoged. ruang. iaitu dengan menghasilkan bunyi hamzah. Ladefoged.5 : Keadaan Pita Suara & Glotis ketika Menghasilkan Bunyi (Sumber: P. 1973:6) 33 . 1973:7-22).FONETIK DAN FONOLOGI / 2 bersuara. Malmberg. lubang pita suara) 2 .5 yang berikut dapat memperjelas huraian ini.glotis (garis tempat pertemuan pita suara) Rajah 2. keadaannya tertutup rapat.pita suara (celah. 1963:23-25. 1 1 2 tulang rawan aritenoid 2 tulang rawan aritenoid Pita suara terbuka lebar dalam bernafas normal Pita suara terbuka dalam menghasilkan bunyi tak bersuara 1 1 2 tulang rawan aritenoid 2 tulang rawan aritenoid Pita suara tertutup dalam menghasilkan bunyi bersuara Keterangan: Pita suara tertutup rapat dalam menghasilkan bunyi hamzah 1 . Yang terakhir. Rajah 2.

langit-langit lembut beserta anak tekaknya terangkat ke atas menutup rongga hidung. sedangkan artikulator aktifnya adalah hujung lidah atau tengah lidah. peranannya terutama hanyalah sebagai tabung udara yang akan ikut bergetar apabila pita suara bergetar. Palatum) Langit-langit keras merupakan bahagian bertulang selepas gusi yang pada bahagian depan langit-langit itu melengkung cekung ke atas dan bahagian belakang berakhir dengan bahagian yang terasa lembut apabila diraba. sedangkan artikulator (aktif)nya ialah pangkal lidah. Bunyi sebegini terdapat dalam bahasa Arab dan Hebrew (M. Trager. Dalam keadaan bernafas normal. Gabungan keduaduanya menjadi dorso-velar. Dalam pembentukan bunyi bahasa. Trager. ia sebagai artikulator pasif. Langit-langit Lembut (Soft Palate. Bunyi bahasa yang dihasilkan oleh faring disebut bunyi faringal (Bloch & George. Bunyi yang dihasilkan oleh langit-langit keras (palatum) disebut palatal (Bloch & George L. Dalam pembentukan bunyi bahasa. Demikian pula pada waktu terbentuknya bunyi nasal. Davenport & S. Bunyi bahasa yang dihasilkan oleh langit-langit lembut ini disebut bunyi velar.J. iaitu bunyi non-nasal atau pada waktu kita menguap. sehingga udara dapat keluar masuk melalui rongga hidung. Fungsi utamanya adalah sebagai saluran makanan dan minuman. langit-langit keras ini sebagai artikulator pasif. Bunyi yang dihasilkan oleh hujung lidah (apex) disebut apikal dan bunyi yang dihasilkan dengan halangan tengah lidah ( medium) disebut medial. Velum) Langit-langit lembut (velum). Langit-langit Keras (Hard Palate. Bunyi yang dibentuk oleh pangkal lidah (dorsum) disebut dorsal (Bloch & George L. 34 . 1942:15). Dalam kebanyakan pembentukan bunyi bahasa. 1998:13). 1942:16).FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Rongga Kerongkongan (Pharynx) Rongga kerongkongan atau faring (pharynx) ialah rongga yang terletak di antara pangkal tenggorok dengan rongga mulut dan rongga hidung. Hannahs. Dalam pembentukan bunyi. Gabungan yang pertama menjadi apikopalatal sedangkan gabungan yang kedua menjadi medio-palatal. 1942:16). langit-langit lunak beserta hujung anak tekak menurun. beserta bahagian hujungnya yang disebut anak tekak (uvula) dapat turun naik sedemikian rupa. Trager. Untuk bunyi yang dihasilkan dengan halangan anak tekak (uvula) disebut bunyi anak tekak atau uvular. L. iaitu bahagian lembut selepas langit-langit keras.

bibir adalah sebagai artikulator pasif bekerjasama dengan bibir bawah sebagai artikulator aktifnya. iaitu bibir bawah dan atas. [w]. Fungsi utama gigi untuk mengunyah. Labia) Bibir terbahagi menjadi dua. terletak tepat di atas serta di belakang gigi yang melengkung ke dalam menghadap lidah. 35 . Bunyi yang dihasilkan oleh halangan gigi atas dengan bibir bawah disebut bunyi labio-dental dan yang dihasilkan oleh halangan gigi atas dengan hujung lidah disebut bunyi apiko-dental. Bibir (Lip. [f] dan [v]. alveolum) disebut bunyi alveolar atau bunyi gusi. Dalam pembentukan bunyi bahasa. Alveolum) Gusi dalam (gusi belakang. Contoh-contoh bunyi yang dihasilkan oleh gigi ialah [] seperti dalam perkataan hadith [hadi]. Bunyi yang dihasilkan oleh gusi (alveola. lekuk gigi) adalah bahagian gusi tempat letak akar gigi depan atas bahagian belakang. Gigi (Teeth Denta) Gigi terbahagi menjadi dua. hanya bersifat membantu sahaja. lengkung kaki gigi. Yang berfungsi penuh sebagai artikulator atau dasar artikulasi adalah gigi atas bekerjasama dengan bibir bawah atau hujung lidah. iaitu gigi bawah dan atas. [b]. Bunyi yang dihasilkan oleh gigi (denta) disebut bunyi dental. hasilnya ialah bunyi labio-dental. Bunyi yang dihasilkan oleh bibir (labia) disebut bunyi labial. Gabungan keduaduanya menjadi bunyi lamino-alveolar. Fungsi utama kedua-dua bibir adalah sebagai pintu penjaga rongga mulut. Bunyi yang dihasilkan oleh halangan hujung lidah pada gusi disebut bunyi apiko-alveolar. gusi ini sebagai artikulator pasif sedang artikulator aktifnya adalah hujung lidah. Selain itu. Contoh-contoh bunyi yang dihasilkan oleh bibir ialah bunyi fonem [p]. Bunyi yang dihasilkan oleh daun lidah (lamina) disebut bunyi laminal. Walaupun gigi bawah dapat digerakkan ke bawah dan ke atas namun dalam pembentukan bunyi bahasa tidak banyak berperanan. ceruk gigi. dapat juga gusi bekerjasama dengan daun lidah sebagai artikulator aktifnya.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Gusi Dalam (Alveola. Dalam pembentukan bunyi bahasa. [m] dan bunyi labio dental. Dapat juga bibir bawah sebagai artikulator aktif itu bekerjasama dengan gigi atas.

Tengah lidah bekerjasama dengan langit-langit keras menghasilkan bunyi seperti [. s]. Dalam pembentukan bunyi bahasa. 36 . Akar lidah bekerjasama dengan rongga kerongkongan menghasilkan bunyi dorso-velar. seperti dalam perkataan [tadi] dan [sapu]. lidah sebagai artikulator aktif mempunyai peranan yang amat penting. tengah lidah (medium). juga dengan gusi untuk menghasilkan bunyi [t. ʒ . y]. pangkal lidah (dorsum). Selain itu. Lidah dapat dibahagi kepada lima bahagian. daun lidah (lamina) dan hujung lidah (apex).9 Namakan alat-alat artikulasi dalam rajah di bawah. Hujung lidah bekerjasama dengan langit-langit keras menghasilkan bunyi seperti [l]. hujung lidah boleh bekerjasama dengan gigi atas untuk menghasilkan bunyi [] seperti dalam perkataan mithal [mial]. iaitu akar lidah (root).FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Lidah (Tongue) Fungsi utama lidah adalah sebagai alat perasa dan untuk memindahkan makanan yang akan atau sudah dikunyah. 2.

6 yang berikut: 37 .FONETIK DAN FONOLOGI / 2 xi i vii viii ii iii iv vi v x xii ix Apakah Bunyi Bersuara dan Bunyi Tidak Bersuara? Bunyi bersuara dan bunyi tidak bersuara ini mempunyai kaitan dengan keadaan pita suara seperti yang digambarkan dalam rajah 2.

maka berlakulah getaran pada pita suara dan bunyi yang dihasilkan ialah bunyi bersuara. 1993:188) Sekiranya pita suara (glotis) itu tertutup rapat sewaktu udara keluar melaluinya.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 (a) (b) (d) (c) Rajah 2.6: Keadaan pita suara (glotis) ketika: (a) tertutup. Laver. (b) terbuka untuk bunyi bersuara. bunyi [b]. 38 . [d]. (d) proses getaran (Sumber: J. Contohnya. (c) terbuka untuk bunyi bisikan. [g] dan bunyi-bunyi vokal.

[k]. Contohnya. [f]. maka getaran pada pita suara tidak berlaku dan bunyi yang dihasilkan ialah bunyi tidak bersuara. jika pita suara (glotis) itu direnggangkan (terbuka) sewaktu udara keluar melaluinya. bunyi [p]. 2006: 183) Sebaliknya. 39 . 2.7 : Tiga bentuk gelombang bunyi yang mungkin berupa getaran pada pita suara (Sumber: P. huraikan perbezaan bunyi bersuara dan bunyi tidak bersuara. [t]. [s] dan seumpamanya. Ladefoged.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Rajah 2.10 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai.

Sila beri keterangan tentang fonetik artikulasi iii. jawapan anda harus boleh: i. Fonologi mengkaji sistem bunyi bahasa. 2. Sila beri keterangan tentang fonetik akustik iv.5 Untuk menjawab soalan ini. Barnhart dalam The World Book of Dictionary iii.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 2 2. 2. dll iii.1 Bagi soalan ini. 40 . Memberikan beberapa definisi yang diberikan oleh tokoh-tokoh yang berlainan tentang ilmu fonetik ii. Fonetik mengkaji bunyi-bunyi bahasa seperti bunyi vokal. 2. anda perlu: i. iaitu menentukan fonem-fonem yang distingtif iv. Barnhart & R. anda harus boleh: i. Sila beri keterangan tentang fonetik auditori.L. Berdasarkan definisi oleh pelbagai tokoh tersebut. Fonetik (1986) v.4 Bagi menjawab soalan ini. Definisi yang diberikan oleh Abdullah Hassan (1993) vii. Anda juga harus membincangkan bagaimana fonem tersebut berperanan membentuk suku kata dalam bahasa Melayu. Menjelaskan perbezaan antara fonetik dan fonologi ii. Definisi yang diberikan oleh Menurut Kamus Dewan. Definisi yang diberikan oleh Harimurti Kridalaksana iv. Bright (1992) vi. sila buat rumusan anda sendiri terhadap ilmu fonetik. dll.K.2 Bagi menjawab soalan ini. Berdasarkan definisi oleh pelbagai tokoh tersebut. Memberikan penjelasan tentang jenis-jenis aspek fonetik bahasa Melayu ii. jawapan anda harus mencakupi aspek-aspek berikut: i. anda perlu: i. konsonan. Berikan pendapat C. Memberikan beberapa definisi yang diberikan oleh tokoh-tokoh yang berlainan tentang ilmu fonologi ii. Definisi yang diberikan oleh W. Definisi yang diberikan oleh Marsono dalam bukunya. sila buat rumusan anda sendiri terhadap ilmu fonologi. Definisi fonetik ii.3 Bagi menjawab soalan ini. 2.

FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2. Menerangkan proses oral.7 Untuk menjawab soalan ini. proses penghasilan bunyi (fonasi). Menerangkan bunyi-bunyi yang dikatakan bunyi bahasa dan bunyi yang bukan bunyi bahasa ii. anda perlu: i. vokal rangkap dan bunyi suku kata ii.6 Soalan ini memerlukan anda: i. lipat jari.9 Untuk jawapan soalan ini. proses sebutan (artikulasi). dll. Berikan juga ciri-ciri bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa. Sila berikan nama setiap alat artikulasi tersebut. Perlu membezakan antara bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara ii. proses pengaliran udara (menghembus dan menghisap) dan paru-paru. anda perlu: i. 2. bunyi batuk. diftong.10 Untuk jawapan soalan ini. Melukis gambar rajah alat artikulasi yang terlibat dalam proses penghasilan bunyi ii. 2. konsonan. 2. anda perlu: i. Sila berikan lima (5) contoh bagi bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara yang meliputi bunyi vokal dan konsonan. Memberikan contoh-contoh bunyi bahasa seperti bunyi vokal. anda perlu: i. 2.8 Untuk menjawab soalan ini. 41 . Memerhatikan semua alat artikulasi yang terlibat dalam penyebutan bunyi bahasa ii. berdehem. Contoh bukan bunyi bahasa termasuklah bunyi kentut.

Clark. J. An introduction to descriptive linguistics. Bright. & Barnhart. (1955). Barnhart. (1995). Rinehart & Winston. Guru dan bahasa Melayu. S. (1995). Kulim: Penerbit Sarlis. Alias Mohammad Yatim (1992). 42 . C. Fonetik dan fonologi suatu tinjauan. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Linguistik am untuk guru Bahasa Malaysia. Ashby. USA: Blackewell. (Ed) (1992). Abdullah Hassan (1993). & Yallop. Gleason.A. Kuala Lumpur: Sarjana Enterprise. Arbak Othman (1983). New York: Oxford University Press. D. Permulaan ilmu linguistik. Oxford: Basil Blackwell Ltd. An introduction to phonetics and phonology (second edition). H.J. Gramedia Jakarta. Bhd. & Hannahs. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). New York: Holt. Kamus linguistik. (1998).) (1981).FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Introducing phonetics & phonology. Davenport.T. Jakarta: Penerbit P. Petaling Jaya: Fajar Bakti Sdn.K. Speech sounds. The world book of encyclopedia volume two. Abdul Hamid Mahmood (2002). Auckland: Arnold. (1986). Crystal. Harimurti Kridalaksana (1983). P. Masa Enterprise. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. M.L. (Ed. International encyclopedia of linguistics. Toronto: World Book Inc. C. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. London: Routledge. Bhd. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. W. Ejaan bahasa Melayu terkini. R.

Jones. (1966). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Phonetics. 35(2).FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Hymes. P. Ladefoged. J. Fonetik. Neurolinguistik dan Afasiologi: Satu kewujudan kerjasama yang saling menguntungkan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. (1973). P. An outline of English phonetics. Marsono (1986). (1981). Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu. D. Australia: Blackwell Publishing. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Istilah linguistik Bahasa Inggeris – Bahasa Malaysia. New York: Denver. MA: Thomson Wadsworth. Kuala Lumpur: PTS Professional. (2005). (1963). Lutfi Abas (1985). Principles of phonetics. Boston. Preliminaries to linguistic phonetics. P. J. (1993). 43 . New York: Cambridge University Press. A course in phonetics (fifth edition). Mangantar Simanjuntak (1991). Dewan Bahasa. Linguistik deskriptif. Lyons. nahu bahasa Melayu. Malmberg. Vowels and consonants (second edition). Chicago: University of Chicago Press. A course in phonetics (3rd. 1991. (2006). Noam Chomsky. Laver. (1958). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Ed). New York: Harcourt. London: Heffer. Bahasa Malaysia – Bahasa Inggeris. B. Ladefoged. D.). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. New York: Penguin Modern Master University Press. Ladefoged. Sociolinguistics. Brace and Jovanovich. Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). (1993). P. Linguistics and Language Planning. Ladefoged. Dalam Brigth (Ed.

(1998). Rahmat Sato. Budaya dan bahasa Melayu masalah dan harapan. Linguistik untuk bukan ahli linguistik. Verhaar. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. London: Penguin Books. Mohd. Pengenalan fonetik dan fonologi. J. (1974). Nor Hashimah Jalaluddin (1998). Sudaryanto (1983). Universiti Malaya. J. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Linguistik. & Rahilly. (2001). Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. (1983).L. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik. P. (1999). Phonetics the science of speech. Pengantar linguistik. K. (1947).FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Martin. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Pike. Roach. Phonetics. F. Taib Osman (2004). 44 . Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Malaya. J.B. Parker. The Penguin Dictionary (2004). Asas fonetik. H.M. London: Arnold. United Kingdom: Oxford University Press.W.

dan bunyi nyaring . dan bunyi nyaring dengan bunyi tidak nyaring serta bunyi dengan arus udara egresif dan bunyi dengan arus udara ingresif. Jones. anda seharusnya dapat: i. ii. bunyi bahasa dibahagikan kepada dua golongan. konsonan dan semi-konsonan (D. iii. bunyi keras . bunyi panjang dan bunyi pendek.bunyi lembut. vokal. 1958:12). unit ini juga menyentuh hal tentang bunyi oral dan bunyi nasal. Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Klasifikasi Bunyi Bahasa dalam bahasa Melayu yang mencakupi bunyi vokal. bunyi rangkap dan bunyi tunggal. Tahukah Anda Bunyi Vokal? Secara umum. bunyi panjang .bunyi nasal.bunyi tidak nyaring. membezakan bunyi oral . Di samping itu. bunyi rangkap .KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Unit 3 KLASIFIKASI BUNYI BAHASA HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. konsonan dan semi-vokal.bunyi tunggal. membezakan bunyi dengan arus udara egresif dan bunyi dengan arus udara ingresif.bunyi pendek. membezakan bunyi vokal. konsonan dan semi-vokal. Perbezaan ini didasarkan pada ada 45 . bunyi keras dan bunyi lembut.

2 Terangkan bagaimanakah proses penghasilan bunyi konsonan? 3. Jika hal ini terjadi. Jika artikulasi itu tidak disertai bergetarnya pita suara. maka yang terbentuk adalah bunyi konsonan bersuara.3 Berikan contoh bunyi-bunyi konsonan bersuara dan tak bersuara bahasa Melayu. t. k. semua vokal ialah bunyi bersuara. z. Dengan demikian. Arus udara dihalang semasa bunyi dihasilkan. Bunyi disebut vokal apabila tiada halangan pada alat artikulasi. misalnya bunyi [b. 1977:17) kerana vokal dihasilkan dengan halangan pita suara.W. 3. f. Arus udara keluar terus-menerus tanpa sekatan. l] dan lain-lain. tetapi tidak rapat sekali. maka bunyi yang dihasilkan adalah konsonan tak bersuara. Halangan yang hanya terjadi pada pita suara tidak lazim disebut artikulasi (J. v. Proses halangan pada arus udara ini dapat disertai dengan bergetarnya pita suara. misalnya bunyi [p. d. maka pita suara bergetar.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 tidaknya halangan atau gangguan (proses artikulasi) pada alat artikulasi. glotis dalam keadaan terbuka. Halangan untuk bunyi vokal hanya pada pita suara sahaja. 3.M. Pita suara dalam keadaan tertutup. g. s] dan seumpamanya. 46 . Verhaar.1 Terangkan bagaimanakah proses penghasilan bunyi vokal? Tahukah Anda Bunyi Konsonan? Bunyi disebut konsonan apabila terjadinya arus udara dihalang atau disekat pada sebahagian alat artikulasi.

maka bunyi-bunyi itu disebut semi-vokal atau semi-konsonan. Misalnya. Perbezaan ini didasarkan pada keluarnya atau disertainya udara melalui rongga hidung. bunyi [w] bilabial. maka bunyi itu disebut bunyi nasal atau sengau. Namun.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Tahukah Anda Bunyi Semi-Vokal? Bunyi semi-vokal atau separuh vokal ialah bunyi yang secara praktis termasuk golongan konsonan. istilah semi-konsonan jarang dipakai. 3. [w] labio-dental. ∫. f. b. Cara terbentuknya jika dibandingkan dengan vokal [i] sebagai vokal yang dihasilkan dengan posisi lidah paling tinggi. konsonan dan semi-vokal akan dihuraikan secara lebih terperinci dalam bahagian-bahagian selanjutnya. Tetapi peninggian itu tidak sampai menempel pada langit-langit keras sehingga yang terjadi ialah konsonan. [y] ini terbentuk dengan meninggikan sedikit tengah lidah dari posisi lidah yang paling tinggi dalam mengucapkan [I]. tetapi kerana pada waktu diartikulasikan belum membentuk konsonan murni. Bunyi [y] medio-palatal tempat artikulasinya adalah tengah lidah dengan langit-langit keras. Pembentangan bibir itu tidak sampai terbentang lebar sehingga yang terjadi ialah bunyi [i]. ǰ. dan penutupan bibir itu pun tidak sampai tertutup sama sekali sehingga yang terjadi ialah bunyi konsonan. misalnya. Cara terbentuknya jika dibandingkan dengan vokal [u] sebagai vokal yang dihasilkan dengan posisi penutupan sedikit dari posisi bibir yang tertutup bulat itu.4 Apakah yang anda faham tentang bunyi semi-vokal? Tahukah Anda Bunyi Nasal dan Bunyi Oral? Bunyi bahasa dapat dibezakan sebagai bunyi nasal (sengau) dan oral. masing-masing tempat artikulasinya ialah bibir atas dengan bibir bawah dan gigi atas dengan bibir bawah. misalnya [p. З]. Bunyi-bunyi vokal. 47 . v]. Jika udara keluar atau disertai keluarnya udara melalui rongga hidung dengan cara menurunkan langit-langit lembut beserta hujung anak tekaknya. [č.

5 Huraikan perbezaan antara bunyi nasal dan bunyi oral dengan memberikan beberapa contoh. b) dan beraspirasi (gh. Vokal nasal dalam bahasa Perancis misalnya: on [õ]. th. maka vokal sering dibezakan menjadi vokal nasal dan vokal oral. 3. Dalam bahasa Sanskerta. ɲ] adalah konsonan lembut (Haryati Soebadio. s] adalah konsonan keras sedangkan konsonan bersuara tanpa aspirasi (g. Vokal nasal banyak terdapat dalam dialek Kelantan. d. beraspirasi (kh. Dalam bahasa Inggeris dan Perancis. dh. ũ]. ñ. j. bunyi letupan tak bersuara [p.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Jika tidak demikian. s. Perbezaan ini didasarkan pada ada tidaknya ketegangan kekuatan arus udara pada waktu bunyi itu diartikulasikan (B. disebabkan langit-langit lembut beserta hujung anak tekak menaik menutupi rongga hidung sehingga udara hanya melalui rongga mulut sahaja. t. Oleh sebab itu. ŋ. d. Jika tidak disertai ketegangan kekuatan arus udara disebut bunyi lembut. 1964:1-2). Bunyi-bunyi nasal dan likuida [r. Malmberg. p). k. k] serta geseran tak bersuara [f. ∫] adalah keras sedangkan yang bersuara [b. g. 1963:51-52). bahasa Acheh dan Perancis. dh. ẽ. en [ ə] dan [ε] dalam matin `pagi’ [matε]. d]. z. t. ĩ. n. Konsonan juga dibezakan atas konsonan oral atau non-nasal seperti: [p. g. ch. maka bunyi yang dihasilkan disebut bunyi oral. ph) dan desis (š ṣ. l] serta semi-vokal dalam 48 . Bunyi bahasa disebut keras apabila pada waktu diartikulasi disertai ketegangan kekuatan arus udara. b. З] adalah lembut. konsonan letupan tak bersuara tanpa aspirasi (k. Vokal nasal dalam dialek Kelantan dan bahasa Acheh misalnya: [ã. t. bh) serta nasal [m. jh. c. v. Tahukah Anda Bunyi Keras (Fortes) dan Lembut (Lenes)? Bunyi bahasa dibezakan atas bunyi keras atau fortis (fortes) dan lembut atau lenis (lenes). d.

k] dan geseran [s] adalah keras sedangkan bunyi letupan bersuara [ b. g ]. Vokal dapat dibahagikan atas vokal panjang dan pendek. č. Gleason. maka vokal-vokal [i. o. 49 . j] adalah lembut. ɲ]. č. j. Perbezaan ini berdasarkan pada lamanya bunyi itu diucapkan atau lamanya bunyi itu diartikulasikan. d. d. [l] panjang ditulis [l:] atau [Ī] dan sebagainya. j] adalah lembut.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 bahasa-bahasa Eropah selalu lembut (H. Gorontalo. t. Jawa dan Madura adalah termasuk vokal lembut. bahasa Indonesia. Malmberg. [a] panjang ditulis [a:] atau [ā]. e. Sedangkan [ə] seperti terdapat dalam bahasa Melayu. Dalam bahasa Jawa. [u] panjang ditulis [u:] atau [ū]. bunyi letupan tak bersuara [p. Acheh. ǰ. ŋ. likuida [r. g] dan semi-vokal [w.A. 1955:247-248. Vokal selain [ə] adalah lembut. Misalnya. letupan tak bersuara [p. u] seperti terdapat dalam bahasa Melayu. k] dan geseran [s] adalah keras sedangkan letupan bersuara [b. B. Tahukah Anda Bunyi Panjang dan Bunyi Pendek? Bunyi bahasa dibezakan atas dasar bunyi panjang dan pendek (D. n. t. 1963:52). Dalam bahasa Indonesia.6 Apakah yang anda faham tentang bunyi keras dan bunyi lembut? 3. Bugis dan Jawa ialah vokal-vokal keras. Jones. d. 3. Demikianlah. 1958:136). t. l] serta semi-vokal [w. Tanda untuk panjang biasanya dengan tanda garis pendek di atas atau dengan titik dua di sebelah kanan bunyi panjang itu. Demikian pada konsonannya. nasal [m.7 Berikan beberapa contoh bunyi keras dan bunyi lembut dalam bahasa yang anda tahu. bahasa Indonesia.

kl dan sebagainya. Bunyi rangkap vokal yang terdiri daripada satu vokal penuh dan satu vokal tak selesai disebut diftong sedangkan bunyi tunggal vokal disebut monoftong. Banjar Hulu dan Madura. kr. Gugusan konsonan antaranya terdapat dalam bahasa Melayu. Jika terdapat dalam dua suku kata yang berbeza. tr. Bunyi rangkap adalah bunyi yang terdiri daripada dua bunyi dan terdapat dalam satu suku kata. Dalam bahasa Inggeris. manakala vokal kedua dihasilkan separuh penuh. bahasa Indonesia. Diftong naik dihasilkan dengan cara vokal pertama dihasilkan dengan cara tidak selesai dan vokal kedua dihasilkan sepenuhnya. ai] dan [au]. Termasuk diftong naik dalam bahasa ini ialah [ei. Dalam ketiga-tiga bahasa ini tidak ada diftong turun.8 Apakah yang anda faham tentang bunyi panjang dan bunyi pendek? 3. [lambai] dan [tapai]. Aceh. Diftong turun pula dihasilkan dengan cara vokal pertama dihasilkan sepenuhnya. ganda) dan tunggal. Diftong naik dalam bahasa Indonesia ialah [oi. Bunyi rangkap konsonan disebut gugusan konsonan atau konsonan klaster. Contoh. oi] dan [ui]. Tentang diftong ini akan dihuraikan lagi secara terperinci dalam bahagian lain kemudian. au] dan [ui]. Diftong naik antaranya terdapat dalam bahasa Melayu. bl. bahasa Indonesia. seperti dalam perkataan [amboi]. Dalam bahasa Banjar Hulu ialah [ai. Lebih jauh. [buah]. Contoh gugusan konsonan dalam bahasa Indonesia. Tahukah Anda Bunyi Rangkap dan Bunyi Tunggal? Bunyi dibezakan atas dasar bunyi rangkap (padu. diftong dibezakan lagi atas diftong naik dan diftong turun. Jawa dan bahasa Inggeris.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. Contoh 50 . mahupun diftong turun terdapat kedua-duanya. Ciri diftong ialah keadaan posisi lidah dalam mengucapkan bunyi vokal penuh dan bunyi vokal separuh penuh. Aceh dan Jawa ialah pr. bukan bunyi rangkap melainkan bunyi tunggal saja. ɔi] dan diftong turun ialah [iə. baik diftong naik. [gua]. iaitu kedua-duanya dihasilkan secara berbeza. [kuih]. uə]. Ciri gugusan konsonan atau konsonan klaster ialah cara diartikulasikan atau tempat artikulasi kedua konsonan itu saling berbeza. Dalam bahasa Madura ialah [ai.9 Berikan contoh bahasa yang mempunyai bunyi bahasa yang pendek dan bunyi bahasa yang panjang.

Gugusan konsonan dalam bahasa Melayu banyak dipinjam daripada bahasa Inggeris seperti dalam perkataan praktik. Makin luas ruang resonansi saluran pengucapan yang digunakan pada waktu membentuk bunyi bahasa. sonoran) paling rendah kerana ruang resonansinya pada waktu diucapkan paling sempit jika dibandingkan dengan vokal-vokal yang lain. Antara vokal-vokal. makin tinggi darjah kenyaringannya. maka vokal yang paling tinggi seperti [i]. 1963:66).10 Huraikan perbezaan antara vokal rangkap dan diftong. x. perbezaan bunyi berdasarkan darjah atau sifat kenyaringan itu. dari yang paling rendah sampai kepada yang paling tinggi ialah: vokal tertutup [i. makin sempit ruang resonansinya. [u] mempunyai darjah kenyaringan (kelantangan. v. viii. lambai tiup kalau landai tuala vi. Darjah kenyaringan ruang resonansi pada waktu bunyi itu diucapkan. u].KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 gugusan konsonan dalam bahasa Inggeris ialah [t∫] dan [dЗ]. i. ii.11 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. iii. jelaskan perbezaan diftong naik dan diftong turun. Sebaliknya. ix. iv.12 Nyatakan sama ada perkataan-perkataan di bawah merupakan vokal rangkap atau diftong. Malmberg. drama. kaloi bius buih sekoi tuai Tahukah Anda Bunyi Nyaring dan Tidak Nyaring? Bunyi dibezakan kepada bunyi nyaring (lantang) dan tidak nyaring pada waktu terdengar dengan telinga (B. sebenarnya adalah tinjauan menurut aspek auditoris. makin rendah pula darjah kenyaringannya. 3. 3. 3. 51 . Makin ke bawah darjah kenyaringan untuk vokal itu. aktif dan seumpamanya. vii. Jadi.

Dua bunyi vokal yang nyaring yang kedua-duanya silabik yang berdistribusi berdekatan. bunyi merupakan puncak kenyaringan adalah bunyi yang darjah kenyaringannya tinggi. jika kemudian berdistribusi secara berdekatan. Antara konsonan-konsonan itu sendiri. d. Pada prinsipnya semua luncuran itu seperti pemanjangan vokal tunggal saja. keduaduanya adalah silabik. o. misalnya kata: siang diucapkan [siyaŋ]. ɲ. Jadi. ɔ]. misalnya diftong dalam bahasa Inggeris [u:. n. Dalam bahasa Jawa. [e-a] ialah [y].KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 vokal semi-tertutup (semi-terbuka) [e. [a-u] dalam bausasra `kamus’ [a-ε] dalam aeng `ajiab’ dan sebagainya. Malmberg. Bunyi silabik dapat membentuk suku kata. Misalnya. Dua vokal yang masing-masing mempunyai darjah kenyaringan tinggi. hanyalah merupakan luncuran bunyi saja dari vokal yang pertama. t. ɔ:] boleh diucapkan sebagai [u:. darjah kenyaringannya juga berbeza-beza. diftong pada dasarnya adalah luncuran dari vokal tunggal ke vokal tunggal yang lain (D. č. untuk [u-a] dan [o-a] ialah [w]. Dalam kata. sedang yang kedua tidak silabik. ε. Bunyi seperti itu disebut diftong. Jika demikian maka vokal yang kedua tidak membentuk suku kata. ǰ g]. [a-i] dalam air. 52 . 1963:66). bunyi-bunyi konsonan tidak nyaring bunyi konsonan terhasil dengan disertai oleh halangan alat artikulasi pada saluran pengucapan sebagai ruang resonansinya. jika vokal yang kedua itu waktu diucapkan posisi lidah lebih rendah daripada yang pertama maka muncullah bunyi pelancar yang tidak nyaring di antara kedua-dua vokal itu. k]. Konsonan letupan tak bersuara adalah yang paling rendah kenyaringannya dan yang paling tinggi kenyaringannya adalah konsonan getaran seperti [r]. [a-u] dalam mau dan sebagainya. ɔ:]. Dibandingkan dengan bunyi vokal. dalam bahasa Indonesia [i-a] dalam kata ia. loak diucapkan [lowaʔ] dan sebagainya. ə. s] dan sebagainya. Darjah kenyaringan untuk konsonan dari yang paling rendah sampai yang paling tinggi berturut-turut adalah sebagai berikut: konsonan letupan tak bersuara [p. 1963:66). nasal [m. vokal terbuka [a] (B. z] dan sebagainya. letupan bersuara [b. geseran tak bersuara [f. Dalam bahasa Jawa. Dua vokal itu merupakan dua suku kata. maka darjah kenyaringannya lebih rendah. jua diucapkan [ǰuwa]. niat diucapkan [nijat]. 1958:22). Demikianlah. Bunyi pelancar itu ialah semi-vokal untuk struktur [i-a]. ŋ]. sisian [l] dan getaran [r] (B. d. Malmberg. Yang bunyi silabik hanya vokal yang pertama saja. Dalam bahasa Indonesia. Dapat juga terjadi bunyi yang kedua daripada vokal yang berdistribusi berdekatan itu tidak nyaring. gua diucapkan [guwa]. geseran bersuara [v. t. Jones. bunyi [a-i] dalam kata baita `perahu’. bunyi-bunyi yang demikian disebut bunyi silabik.

maka bahagian atau kata yang mengandungi konsonan tersebut dapat membentuk suku kata. glg]. Dalam bahasa Inggeris. jika ada sebuah konsonan. dalam bahasa Jawa Kuno. r]. terdapat konsonan silabik [r. sadean `berjualan’ diucapkan [sadhejan] dan sebagainya. smrti `ingatan’. Selain itu. sisian [l] dan nasal [n. 3.13 Huraikan perbezaan bunyi nyaring dan bunyi tidak nyaring. 3. kuwat `kuat’. yang terakhir ini juga terdapat dalam bahasa Sanskerta. s. m]. buwang `buang’. st. Biasanya konsonan yang silabik seperti itu hanya terbatas pada bunyi-bunyi: getaran [r]. Dalam bahasa Indonesia dan Jawa. Namun. Konsonan yang demikian disebut konsonan silabik.14 Jelaskan konsonan silabik dengan menyertakan contoh yang sesuai.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 misalnya: piyara `pelihara’. terdapat juga [n] silabik dalam kata: drsta. terdapat konsonan silabik [l. button [b⋀tn] `kancing’ atau ‘butang’. bottom [bɒtəm] `dasar’. n. l] dalam kata-kata tiruan bunyi seperti [krk. m] misalnya dalam: apple [æpl] `buah epal’ often [ɒfn] `sering’. Dalam kebanyakan bunyi bahasa. 1993:23). lowah `sela. Konsonan kerana kenyaringannya yang rendah tidak bersifat silabik dan dalam keadaan biasa tidak pernah merupakan puncak kenyaringan sehingga tidak dapat membentuk suku kata tanpa bantuan vokal. dalam bahasa-bahasa tertentu 53 . Ladefoged. Namun. misalnya: drs `pemandangan’. Tahukah Anda Bunyi dengan Arus Udara Egresif dan Bunyi dengan Arus Udara Ingresif? Arah arus udara dalam pembentukan bunyi bahasa dapat dibezakan atas egresif dan ingresif (P. tiyang `orang’. `dilihat’ krta `telah dikerjakan’. pembentukan bunyi itu dilaksanakan dengan arus udara keluar dari paru-paru. sedangkan bunyi yang mendahului atau mengikuti kurang nyaring atau bahkan tidak nyaring sama sekali dan konsonan itu kebetulan darjat kenyaringannya tinggi sehingga menjadi puncak kenyaringan di antara konsonan di sekitarnya. keboan `tiruan kebau’ diucapkan sebagai [kebhowan]. arus udara demikian disebut egresif. geseran [s.

iaitu ingresif glotalik dan ingresif valerik. bahasa Indonesia dan kebanyakan bahasa Nusantara. Begitu juga arus udara ingresif dapat dibahagi kepada dua. Apakah Egresif Pulmonik? Egresif pulmonik ialah bunyi yang terbentuk dengan arus udara egresif (keluar) dengan mekanisma pulmonik. jika demikian arah udara itu disebut ingresif.16 Mengapakah bunyi bahasa disebut bunyi egresif pulmonik? 54 .KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 dapat juga bunyi itu terbentuk dengan arah udara masuk ke dalam paru-paru. otot perut dan rongga dada.15 Jelaskan maksud arus udara egresif dan arus udara ingresif. Demikian juga bunyi egresif pulmonik ini turut terdapat dalam bahasa Melayu. Hampir semua bunyi bahasa yang dihasilkan dalam pertuturan dibentuk dengan cara egresif pulmonik ini. Arus udara egresif dapat dibahagi lagi kepada dua. 3. Mekanisma udara pulmonik ialah udara dari paruparu sebagai sumber utamanya dihembuskan keluar dengan cara mengecilkan ruangan paru-paru oleh otot paru-paru. iaitu egresif pulmonik dan egresif glotalik. 3.

salah satu bahasa Indian-Amerika. Ngadha ([b. Kemudian udara yang terhalang itu dihembuskan keluar dengan cara membuka saluran rongga mulut. Bunyi-bunyi bahasa yang dihasilkan dengan proses ingresif glotalik ini disebut bunyi implosif. Bunyi egresif glotalik terdapat dalam kebanyakan bahasa di Afrika. Mekanisma glotalik terjadi dengan cara merapatkan pita-pita suara sehingga glotis dalam keadaan tertutup rapat sekali. Hanya bersama-sama dengan itu rongga pangkal tenggorok yang disempitkan itu diturunkan (tidak dinaikkan).d]) dan Sawu ([b. sehingga glotis keadaannya hanya tertutup dengan cara tidak terlalu rapat. Tetapi bunyi bahasa dengan jenis ini tidak banyak. Bunyi-bunyi ini antaranya terdapat dalam bahasa: Sindhi. Swahili. 1993:25). Dalam sistem tulisan. Ladefoged. d. k’. hanya penutupan sedikit saja. misalnya: [b. Marwari (P. misalnya: [p’. t’. Bunyi letupan terhalang dengan mekanisma seperti itu terdapat dalam bahasa Toyolabal. 55 . sehingga udara dalam rongga mulut dan rongga kerongkongan (faring) terhalang serta tertekan (tersekat). Apakah Ingresif Glotalik? Ingresif glotalik ialah bunyi bahasa yang terbentuk dengan arus udara ingresif (masuk) dengan mekanisma glotalik. g]. bunyi ejektif itu diberi tanda apostrof di sebelah atas kanan. iaitu dengan cara merapatkan pita-pita suara sehingga glotis tertutup rapat sekali. Saluran rongga mulut dan hidung ditutup. Indian-Amerika dan Kaukasus (P. Bunyi yang dihasilkan dengan proses egresif glotalik ini disebut bunyi ejektif. Kemudian udara masuk. d]). seluruh rongga pangkal tenggorok (laring) disempitkan dan dinaikkan. Proses yang lebih umum ialah pada waktu rongga pangkal tenggorok yang disempitkan itu diturunkan tidak disertai dengan penutupan dengan cara merapatkan pita suara. Bersama-sama dengan itu. s’ ∫’]. 1993:26). pita suara ikut bergetar. Bunyi dengan arus udara ingresif mekanisma glotalik ini mungkin secara sempurna prosesnya sama dengan egresif glotalik di atas. Ladefoged. Dalam sistem tulisan. bunyi implosif jenis ini ditandai dengan lengkung ke arah kanan.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Apakah Egresif Glotalik? Egresif glotalik ialah bunyi yang terbentuk dengan arus udara (keluar) dengan mekanis glotalik.

Kemudian hujung lidah (atau daun lidah) dan kedua-dua sisi lidah yang merapat pada gigi atau gusi dalam itu dilepaskan turun serta dikebelakangkan. egresif glotalik c.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Apakah Ingresif Velarik? Ingresif velarik ialah bunyi terbentuk dengan arus udara ingresif (masuk) dengan mekanisma velarik. Misalnya. egresif pulmonik b. atau yang lebih umum ialah hujung (atau daun lidah) dan kedua-dua sisi lidah dirapatkan pada gigi atas atau gusi dalam. ingresif velarik 56 . terdapat tiga jenis klik. dan klik postalveolar [c]. Sedangkan pangkal lidah tetap terkena (berkontak-hubungan) dengan langit-langit lembut. dalam bahasa Zulu. bibir dibuka sehingga ada kerenggangan ruangan udara pada rongga mulut. 3.17 Huraikan perbezaan bunyi bahasa yang berikut dengan contoh yang sesuai: a. iaitu: klik dental [∫]. alveolar lateral [З]. Bersama-sama dengan itu kedua-dua bibir ditutup rapat. Keadaan ini menyebabkan terjadinya bunyi klik sebagai akibat proses ingresif velarik. seperti dalam bahasabahasa Khoisa (seperti Bosman dan Hottentot) dan beberapa bahasa Bantu Selatan (seperti Xhosa dan Zulu) (P. 1993:28-30). Ladefoged. Mekanisma udara velarik terjadi dengan menaikkan pangkal lidah ditempelkan pada langit-langit lembut. ingresif glotalik d. Dengan demikian memungkinkan udara luar masuk.

Memahami konsonan bersuara dan konsonan tak bersuara ii. Menerangkan cara udara keluar dari paru-paru melalui rongga mulut vii. 3.2 Bagi menjawab soalan ini. vokal tengah. Memahami ciri-ciri bunyi vokal dan bunyi konsonan ii. anda perlu: i. Menjelaskan jenis-jenis bunyi vokal bahasa Melayu ii. anda perlu: i. anda dinasihatkan membuat rujukan pada bahagian proses penghasilan bunyi konsonan pada halaman 89 – 118. Menerangkan cara penghasilan vokal depan. 57 . 3.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 3 3. Sila beri contoh bunyi-bunyi nasal iii. konsonan geseran. Berikan contoh-contoh konsonan tak bersuara bahasa Melayu iv. Menjelaskan bunyi-bunyi semi-vokal kerana ada percampuran antara bunyi vokal dengan bunyi konsonan iii. anda perlu: i. Anda perlu membuat rujukan tambahan daripada buku atau sumber lain. konsonan letusan. Mengenali semua jenis konsonan bahasa Melayu ii. vokal belakang iv. Menjelaskan berlakunya geluncuran semasa menghasilkan bunyi tersebut.Bagi proses penghasilan bunyi-bunyi vokal (sila rujuk halaman 71 – 80). Menerangkan ciri-ciri bunyi nasal dan bunyi oral ii. Dapat menjelaskan bunyi konsonan letupan. Sila beri contoh bunyi-bunyi oral. Menerangkan keadaan bibir hampar dan bundar iii. Bagi menjawab bagaimana konsonan itu dihasilkan.5 Bagi soalan ini. semi-vokal iii. Menerangkan cara lidah yang terlibat dalam penghasilan bunyi vokal tersebut v. konsonan sengau.3 Bagi menjawab soalan ini. 3. anda perlu: i.4 Bagi menjawab soalan ini. konsonan getaran. 3. Berikan contoh-contoh konsonan bersuara bahasa Melayu iii.1 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. Menunjukkan kedudukan lidah menaik dan menurun vi.

Menerangkan ciri-ciri bunyi panjang dan bunyi pendek ii. Boleh membezakan antara bunyi panjang dan bunyi pendek ii. 58 . 3. dll iii. 3.7 Bagi soalan ini.6 Bagi soalan ini. Sila berikan contoh-contoh bunyi keras dalam bahasa yang anda tahu atau contoh dalam dialek-dialek anda iii. anda perlu: i. 3. Berikan contoh-contoh vokal rangkap seperti tahu. Boleh memberikan contoh bahasa yang mempunyai bunyi panjang seperti yang terdapat dalam bahasa Inggeris. anda perlu: i. Boleh memberikan contoh bahasa yang mempunyai bunyi pendek seperti yang terdapat dalam bahasa Melayu dan bahasa-bahasa di Asia Tenggara. au dalam kurau.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. anda perlu: i. Menjelaskan ciri-ciri bunyi keras dan lembut ii. Sertakan contoh-contoh bunyi panjang dan bunyi pendek yang terdapat dalam bahasa yang anda tahu. anda perlu: i. 3. Berikan contoh-contoh diftong seperti oi dalam kaloi. ai dalam rampai.10 Sebelum menjawab perbezaan antara vokal rangkap dengan diftong. Sila berikan contoh-contoh bunyi lembut dalam bahasa yang anda tahu atau dalam dialek-dialek anda. Menjelaskan bunyi-bunyi lembut iii. Menjelaskan ciri-ciri bunyi keras ii. Menjelaskan ciri-ciri vokal rangkap dan ciri-ciri diftong ii.8 Bagi soalan ini. bahasa Arab.9 Bagi soalan ini. Berikan contoh-contoh bunyi yang keras dan bunyi yang lembut dalam bahasa Melayu. bau. anda perlu: i. dll di Eropah iii.

s. jawapan anda perlu: i.n. anda perlu boleh: i. [i] 3. 3. [r. Anda perlu menjelaskan bahawa diftong turun . Menjelaskan ciri-ciri bunyi nyaring dan tidak nyaring ii.(x) sama ada bunyi-bunyi vokal dalam perkataan tersebut ialah vokal rangkap atau diftong. Berdasarkan kepada ciri-ciri vokal dan diftong tadi. Berikan contoh bunyi-bunyi ingresif 59 . anda perlu: i.11 Bagi soalan ini. 3. seperti vokal rendah [a] iii. Sila berikan contoh-contoh bunyi nyaring dalam bahasa Melayu.l].13 Bagi soalan ini.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. 3. Sila berikan contoh-contoh bunyi tak nyaring dalam bahasa Melayu.14 Soalan ini memerlukan anda: i.12 Bagi menjawab soalan ini: i. Sila kenal pasti sama ada dua vokal itu dihasilkan sepenuhnya atau salah satu daripada vokal tersebut dihasilkan tidak selesai ii.vokal kedua dalam diftong tersebut dihasilkan tak selesai iv. Sila berikan contoh-contoh konsonan silabik dalam bahasa Jawa kuno. sila kenal pasti perkataan (i) . Menjelaskan ciri-ciri diftong ii. contohnya [n]. button. dan contoh dalam bahasa Inggeris [l. Menjelaskan perbezaan maksud antara arus udara egresif dengan arus udara ingresif ii.15 Bagi menjawab soalan ini. seperti vokal tinggi [u]. Berikan contoh bunyi-bunyi egresif iii. Menerangkan ciri-ciri konsonan silabik ii. often.m] seperti apple. Berikan contoh diftong naik dan diftong turun dalam bahasa Melayu. Anda perlu menjelaskan bahawa diftong naik itu mempunyai ciri vokal pertama dihasilkan tak selesai iii.

Menerangkan sebab mengapa bunyi itu diistilahkan sebagai bunyi egresif pulmonik iii. Merujuk penerangan dalam halaman 53 – 56. anda perlu: i. Menyertakan contoh yang sesuai dalam huraian anda iii.17 Bagi menjawab soalan ini. 3. Menjelaskan maksud bunyi egresif pulmonik ii. ii.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. Sila gunakan istilah dan laras yang betul.16 Soalan ini memerlukan anda: i. Sertakan contoh yang sesuai bagi menyokong penerangan anda. 60 .

Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu. Bright. Ejaan bahasa Melayu terkini. Bhd. International encyclopedia of linguistics. D. (1955). P. Auckland: Arnold. & Barnhart.J. & Hannahs. Jakarta: Penerbit P. S. Clark. Sociolinguistics. & Yallop. Guru dan bahasa Melayu. Kuala Lumpur: PTS Professional. Masa Enterprise. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). R. Gramedia Jakarta. New York: Oxford University Press.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). (Ed) (1992). W.). 61 . An introduction to descriptive linguistics. H. (1995). Dalam Brigth (Ed. Davenport. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. (Ed. (1998). Kuala Lumpur: Aslita Sdn. J. Ashby. Rinehart & Winston. (1995).K. Gleason. New York: Holt. Introducing phonetics & phonology. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Abdul Hamid Mahmood (2002). Hymes. Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). C.T. USA: Blackewell. Linguistics and Language Planning. (1986). Barnhart. The world book of encyclopedia volume two.L. Toronto: World Book Inc. (1966). Harimurti Kridalaksana (1983).A. London: Routledge.) (1981). C. Speech sounds. Crystal. D. An introduction to phonetics and phonology (second edition). M. Kamus linguistik. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu.

Lyons. A course in phonetics (fifth edition). Principles of phonetics. B. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. P. (1993). 1991. Malmberg. Pike. J.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Istilah linguistik Bahasa Inggeris – Bahasa Malaysia. Chicago: University of Chicago Press. Parker. P. F. Nor Hashimah Jalaluddin (1998). Nik Safiah Karim dan rakan-rakan. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Jones. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. (1999). Preliminaries to linguistic phonetics. Tatabahasa dewan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. New York: Penguin Modern Master University Press. Martin. (1973). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Boston. (1958). Phonetics. Linguistik untuk bukan ahli linguistik.L. Vowels and consonants (second edition). P.B. (1963). Ladefoged. 62 . J. & Rahilly. Ladefoged. (2003). MA: Thomson Wadsworth. Asas fonetik. Marsono (1986). New York: Cambridge University Press. Fonetik. D. London: Arnold. (1947). Bahasa Malaysia – Bahasa Inggeris. (2006). Laver. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. K. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Noam Chomsky. (2005). London: Heffer. (1974). New York: Denver. Ladefoged. J. J. (1981). An outline of English phonetics. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Australia: Blackwell Publishing. Phonetics the science of speech.

(2001). Linguistik. G.M. Universiti Malaya.) (1984). Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. 63 . P. (1983). Sudaryanto (1983). (1998). J. H. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Sitindoan. Pengantar linguistik dan tatabahasa bahasa Indonesia. Verhaar.W. Phonetics. Pengenalan fonetik dan fonologi. Bandung: Pustaka Prima Bandung.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Rahmat Sato. (Drs. Pengantar linguistik. United Kingdom: Oxford University Press. Roach. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik.

bunyi-bunyi bahasa dapat dibahagikan kepada tiga kategori utama. anda seharusnya dapat: i.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Unit 4 BUNYI-BUNYI BAHASA HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. 64 . Pengenalan Fokus unit ini adalah tentang Bunyi-bunyi Bahasa secara terperinci. konsonan jati dan pinjaman dalam bahasa Melayu. bunyi vokal. konsonan jati dan konsonan pinjaman dalam bahasa Melayu. udara dari paru-paru keluar berterusan melalui ronga tekak dan rongga mulut tanpa sebarang gangguan atau sekatan. mengetahui cara penghasilan bunyi vokal dan bunyi konsonan dalam bahasa Melayu. Bunyi vokal mempunyai ciri-ciri kelantangan dan kepanjangan. ii. menjelaskan kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal. Huraian juga meliputi kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal. Apakah Bunyi Vokal? Vokal ialah bunyi bersuara yang tatkala dihasilkan. iaitu seperti yang telah dijelaskan dalam pelajaran yang terdahulu. iii. membezakan ciri bunyi vokal dan bunyi konsonan dalam bahasa Melayu. konsonan dan semi-vokal.

[ε]. maka bunyi vokal yang dihasilkan itu ialah bunyi vokal depan. [e]. Tahukah Anda Vokal dalam Bahasa Melayu? Bunyi-bunyi vokal dalam bahasa Melayu terbahagi kepada tiga jenis utama. tengah atau belakang lidah. sama ada luas atau sempit. [e]. [o]. [u]. Kriteria yang menentukan jenis-jenis vokal itu ialah lidah. Ketinggian lidah yang dinaikkan. sama ada bibir dihamparkan atau dibundarkan. Kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal itu dapat dirumuskan seperti yang berikut: (i) (ii) (iii) (iv) Bahagian lidah yang berperanan. Pembukaan rahang.1 yang berikut. iaitu vokal depan [i]. maka bunyi vokal tersebut ialah vokal belakang. Vokal dalam bahasa Melayu terdiri daripada enam jenis. iaitu [i]. [ɔ] dan [ә]. sama ada tinggi. Vokal dalam bahasa Inggeris terdiri daripada lapan jenis. sama ada bahagian depan lidah. rendah dan separuh rendah. [a]. vokal tengah dan vokal belakang. iaitu vokal hadapan. [o] dan [ә]. [u]. separuh tinggi. [a]. sama ada bahagian depan. [a]. [e]. maka bunyi vokal yang dihasilkan itu ialah bunyi vokal tengah dan seterusnya jika bahagian belakang lidah yang berperanan dalam penghasilan bunyi itu. Keadaan bibir. vokal tengah [ә] serta vokal belakang [u] dan [o] seperti dalam rajah 4. 4. 65 . sekiranya bahagian tengah lidah yang berperanan. tengah lidah atau belakang lidah.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Maksudnya bunyi-bunyi vokal dapat didengar lebih jelas dan lebih panjang daripada bunyi-bunyi konsonan.1 Terangkan pengertian dan ciri-ciri vokal. Vokal dalam bahasa Melayu terdiri daripada vokal [i]. Sekiranya bahagian depan lidah yang berperanan.

2 menunjukkan keadaan turun-naik bunyi ketika vokal [a] dan [i] disebutkan pada tona yang sama.2: Vokal [a] seperti dalam perkataan bahasa Inggeris “father” dan vokal [i] seperti dalam perkataan “see” menunjukkan turun-naik bunyi apabila vokal-vokal berkenaan diujarkan pada tona yang sama (Sumber: P.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Hadapan Sempit Tengah Belakang i o ә u Tinggi Separuh sempit e Separuh luas Luas a Rajah 4. Rajah 4. Bagi membunyikan bunyi vokal [i] dan vokal [u] misalnya.1: Kedudukan Vokal Bahasa Melayu Rendah Rajah kedudukan vokal bahasa Melayu di atas menunjukkan kedudukan lidah mengikut bahagian-bahagiannya. Ladefoged. 2005:33) 66 . lidah dinaikkan setinggi mungkin sementara bagi membunyikan vokal [a]. Garis-garis yang melintang itu pula merupakan garis yang menunjukkan ketinggian lidah yang dinaikkan. Bahagian di sebelah kiri merupakan bahagian hadapan lidah dan di bahagian kanan merupakan bahagian belakang lidah dan di bahagian tengah merupakan bahagian tengah lidah. kedudukan lidah letaknya rendah sekali. Rajah 4.

2006:48) 67 . [eloʔ]. Rajah 4.5: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [a] (Sumber: Paitoon M. [iteʔ]. [ela]. 2006:47) [ e ]Vokal depan separuh sempit Contoh dalam perkataan: [ekor].1. [ba ǰa]. [lari]. [seroŋ]. maka vokal bahasa Melayu dapat dirumuskan seperti yang berikut: Vokal Hadapan [ i ] Vokal depan sempit Contoh dalam perkataan: [ibu]. [batu]. [sila]. [sate]. [bola]. [aku]. [herot].3: Kedudukan bibir semasa menghasilkan bunyi [i] (Sumber: Paitoon M. [ubi].4: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [e] (Sumber: Paitoon M. [pәti].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Berdasarkan rajah kedudukan vokal bahasa Melayu pada rajah 4. [ikan]. [kaja]. Chaiyanara. Chaiyanara. [biru]. [beloʔ]. 2006:48) [a] Vokal depan luas Contoh dalam perkataan: [ayu]. [bәli]. Rajah 4. Chaiyanara. [abaŋ]. [kita]. Rajah 4.

[satu]. [әŋkau]. [lәmas]. [boleh]. 2006:49) [o] Vokal belakang separuh sempit Contoh dalam perkataan: [oleh]. [tola ʔ]. Rajah 4. Rajah 4. Chaiyanara.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Vokal Tengah [ ә ]Vokal tengah pendek Contoh dalam perkataan: [әmaʔ]. Chaiyanara. [әmas]. [solo]. [adu]. [unta]. [hu ǰan].7: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [u] (Sumber: Paitoon M. [buroŋ]. [ǰamu]. [kota]. 2006:48) Vokal Belakang [u] Vokal belakang sempit Contoh dalam perkataan: [ular]. [foto]. [olah]. [lәmaʔ]. 2006:49) 68 . Chaiyanara. [kuda].6: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ә] (Sumber: Paitoon M.8: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [o] (Sumber: Paitoon M. [obor]. [soto] Rajah 4. [bәsar]. [ukor].

2006: 48) Rajah 4.10: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ɔ] (Sumber: Paitoon M.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Terdapat dua lagi bunyi vokal. iaitu [ε] dan [ɔ] yang tidak digunakan dalam penulisan tetapi terdapat dalam dialek-dialek tempatan seperti dialek Kelantan. Begitu juga sekiranya bahagian lidah itu diturunkan separuh rendah akan menghasilkan vokal separuh rendah [ε] dan [ɔ]. contohnya dalam perkataan [makε]. [malε]. bunyi [ε] dan [e] dilambangkan dengan huruf “e”. [o] dan [ɔ]. [e] dan [a]. Begitu juga dengan bahagian belakang lidah menghasilkan bunyibunyi vokal belakang. Rajah 4. Perbezaan bunyi antara vokal-vokal tersebut yang dihasilkan adalah terletak pada tinggi rendahnya bahagian lidah itu diangkat atau diturunkan. Untuk 69 . Chaiyanara. misalnya berperanan menghasilkan bunyi vokal hadapan. iaitu vokal [i]. Bahagian lidah itu boleh diangkat setinggi mungkin untuk menghasilkan vokal tinggi [i] dan [u]. [ ɔrε]. Vokal tengah pula dihasilkan apabila bahagian tengah lidah berperanan menghasilkan bunyi dengan cara tengah lidah dinaikkan separuh tinggi.9: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ε] (Sumber: Paitoon M. iaitu vokal [e] dan [o]. Bahagian hadapan lidah. [kitɔ]. 2006: 48) Alat artikulasi lidah merupakan kriteria penting dalam pembahagian jenis vokal. iaitu [u]. Bahagian tengah lidah berfungsi menghasilkan vokal tengah. manakala bunyi [ ɔ] dan [o] dilambangkan dengan huruf “o”. Dalam bahasa Melayu. kemudian jika diturunkan separuh tinggi terhasil pula bunyi vokal separuh tinggi. Chaiyanara.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 lebih jelas lagi. 4. i e ε a u o ɔ ә Rajah 4.11: Kedudukan Lidah semasa Menghasilkan Bunyi-bunyi Vokal 4.2 Senaraikan vokal-vokal yang terdapat dalam bahasa Melayu. berikut diturunkan gambar rajah yang menunjukkan kedudukan tinggi rendah lidah semasa menghasilkan bunyi-bunyi vokal.3 Namakan jenis vokal bagi huruf vokal yang bercetak tebal di bawah: (a) e n a k (b) f o t o (c) b a j u (d) s i k u ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ 70 .

[ipar]. di awal perkataan: [ikan]. [itu]. [bәri]. [ibu]. [ikut]. [a]. [sila]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [i] (lihat rajah 4. 71 . [bәli]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Bibir dihamparkan. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak keluar melalui rongga hidung. [silap]. [ɔ] dan [ә] dihasilkan oleh alat artikulasi. [bila]. (ii) Depan lidah dinaikkan tinggi (setinggi mungkin) ke arah gusi.12).BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (e) k o t a (f) h a r i (g) l a p a n (h) k a s u t (i) b e s a n (j) k e j a r ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Vokal? Berikut dihuraikan secara terperinci cara bunyi vokal kardinal [i]. di akhir perkataan: [tali]. [kita]. [bәsi] [guli]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut. Berikut diberikan contoh kehadiran bunyi [i] dalam perkataan. u]. [e]. Vokal Depan Sempit (Tinggi) [i] Bagi menghasilkan bunyi vokal hadapan sempit [i]. [ε]. [o]. di tengah perkataan: [biru].

di tengah perkataan: [katel].13). [ela] . [sepet].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [i] Rajah 4. [eloʔ]. [leper]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [e] (lihat rajah 4. (ii) Depan lidah dinaikkan separuh tinggi ke arah gusi. [elaʔ]. [heret]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut. perkara yang berikut turut berlaku: (i) Bibir dihamparkan separuh sempit. 72 . (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [ edah]. di akhir perkataan: [sate].12 : Penghasilan Vokal [i] Vokal Depan Separuh Sempit (Separuh Tinggi) [e] Bagi menghasilkan bunyi vokal depan separuh sempit [e]. [beraŋ]. Contoh kehadiran bunyi vokal ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [ekor].

14). [εdoh]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [e] Rajah 4. [tulε]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal [ε] (lihat rajah 4. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [pεlεʔ]. di akhir perkataan: [godε]. [bulε]. [εǰεʔ].13 : Penghasilan Vokal [e] Vokal Depan Separuh Luas (Separuh Rendah) [ε] Untuk menghasilkan bunyi vokal depan separuh luas. [gεtεʔ]. (ii) Depan lidah dinaikkan separuh rendah ke arah gusi. di tengah perkataan: [bεso]. [udε]. [εloʔ]. Berikut diberikan contoh perkataan yang dihadiri oleh bunyi vokal ini dalam dialek Kelantan: di awal perkataan: [εsoʔ]. 73 . [gεlεʔ]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Bibir dihampar separuh luas.

(ii) Depan lidah diturunkan serendah mungkin. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal depan luas hampar seperti yang terdapat dalam perkataan yang berikut: di awal perkataan: [araŋ]. [bukan]. [kәlapa]. [tiba]. [asap].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ε] Rajah 4.14 : Penghasilan Vokal [ε] Vokal Depan Luas (Rendah) [a] Vokal depan luas [a] boleh dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Bibir dalam keadaan hampar. 74 . [bahu]. [paku]. di akhir perkataan: [pita]. [amal]. [lampu]. [alah]. [rasa]. di tengah perkataan: [dadu]. [kuda]. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara dari paru-paru tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [aǰar]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut.

Kehadiran bunyi ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: 75 .16).15 : Penghasilan Vokal [a] Vokal Belakang Sewaktu penghasilan vokal belakang. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara yang keluar dari paru-paru menggetarkan pita suara ke rongga mulut. Keadaan bibir adalah bundar. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui hidung. (ii) Belakang lidah dinaikkan tinggi (setinggi mungkin) ke arah lelangit lembut. Vokal Belakang Sempit (Tinggi) [u] Untuk menghasilkan bunyi vokal belakang sempit. alat artikulasi penting yang berperanan ialah bahagian belakang lidah.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [a] Rajah 4. proses yang berikut harus dilakukan: (i) Bibir dibundarkan. (lihat rajah 4. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal belakang bundar [u].

[subur]. di tengah perkataan: [buka].17). [kelambu]. [undur]. [bubur].16 : Penghasilan Vokal [u] Vokal Belakang Separuh Sempit (Separuh Tinggi) [o] Vokal ini boleh dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Bibir dibundarkan. [usap]. Kehadiran bunyi vokal ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: 76 . di akhir perkataan: [baǰu]. [labu]. (ii) Belakang lidah dinaikkan separuh tinggi ke arah lelangit lembut.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 di awal perkataan: [uli]. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut menggetarkan pita suara. [u] Rajah 4. [gandum]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal belakang separuh sempit [o] (lihat rajah 4. [usuŋ]. [kabur]. [batu]. [unto ʔ]. [pasu].

[toloŋ]. [ɔrε]. di akhir perkataan: [solo]. [otaʔ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 di awal perkataan: [oleh]. [obor]. [sotoŋ]. [bәlakɔ]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut. di akhir perkataan: [kitɔ]. [ɔtaʔ]. [bɔrɔh]. proses berikut berlaku: (i) Bibir dibundarkan. [bilɔ]. [oren]. [pәčɔh].18). di tengah perkataan: [boleh]. 77 . [ɔpeh]. [soto]. [sudɔh]. [foto] [o] Rajah 4.17 : Pengasilan Vokal [o] Vokal Belakang Separuh Luas (Separuh Rendah) [ɔ] Untuk menghasilkan bunyi vokal belakang separuh luas. [koŋkoŋ]. [guanɔ]. Bunyi ini terdapat dalam dialek Kelantan seperti yang berikut: di awal perkataan: [ɔbat]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal [ɔ] (lihat rajah 4. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. di tengah perkataan: [pɔkɔʔ]. (ii) Belakang lidah dinaikkan separuh rendah ke arah lelangit lembut.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ɔ] Rajah 4. [čәrgas]. [bәrat]. di tengah perkataan: [pәnat]. 78 .19). (ii) Tengah lidah dinaikkan sedikit ke arah lelangit keras. [әmpat]. Bunyi ini hadir dalam perkataan seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [әmaʔ]. Vokal Tengah [ә] Untuk menghasilkan bunyi vokal tengah ini.18 : Penghasilan Vokal [ɔ] Vokal Tengah Alat artikulasi yang berperanan dalam penghasilan vokal tengah ialah bahagian tengah lidah. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut menggetarkan pita suara. [kәmas]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Keadaan bibir hampar. Keadaan bibir adalah hampar. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [ә] (lihat rajah 4. [әmbun]. [әnam].

Sementara itu. [a]. berikut pula diberikan rajah serta nama dan lambang-lambang vokal antarabangsa. Kecuali vokal [ә] yang agak lemah bunyinya dan kurang lantang.19 : Penghasilan Vokal [ә] Kesimpulannya. [u]. [ε].20: Carta Kedudukan Vokal Antarabangsa (Sumber: J. Rahilly. [ɔ] . dapat dirumuskan bahawa jumlah vokal kardinal ialah lapan jenis. [o] dan [u].] [e]. vokal-vokal lain adalah nyaring dan lantang. 1999: 226) 79 .BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ә] Rajah 4. Vokal asli dalam bahasa Melayu hanya enam jenis. [e]. maka lambang pada sebelah kanan mewakili vokal bundar Rajah 4. [o] dan [ ә]. iaitu vokal [i]. HADAPAN Sempit Separuh sempit Separuh luas Luas TENGAH BELAKANG * Apabila lambang hadir secara berpasangan. [a]. [α].B. Martin & J. Semua vokal adalah bersuara. iaitu vokal [i.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [i] [e] [ε] [a] [u] [o] [ɔ] [α] [y] [ø] [œ] [Œ] [ɒ] [Λ] [Ɣ] [ɯ] [ɨ] [u] Vokal depan sempit hampar (Closed front unrounded) Vokal depan separuh sempit hampar (Closed-mid front rounded) Vokal depan separuh luas hampar (Open-mid front unrounded) Vokal depan luas (Open front unrounded) Vokal belakang sempit bundar (Closed back rounded) Vokal belakang separuh sempit bundar (Closed-mid back rounded) Vokal belakang separuh luas bundar (Opened-mid back rounded) Vokal belakang luas hampar (Opened back rounded) Vokal depan sempit bundar (Closed front rounded) Vokal depan separuh sempit bundar (Closed-mid front rounded) Vokal depan separuh luas bundar (Opened-mid front rounded) Vokal depan luas bundar (Opened front rounded) Vokal belakang luas bundar (Opened back rounded) Vokal belakang separuh luas hampar (Opened-mid back unrounded) Vokal belakang separuh sempit hampar (Opened-mid back unrounded) Vokal belakang sempit hampar (Closed back unrounded) Vokal tengah sempit hampar (Cosed central unrounded) Vokal tengah sempit bundar (Closed central rounded) (Sumber: Paitoon M. 2006:59-60) 80 . Chaiyanara.

5 Tuliskan tiga contoh perkataan (jika ada) bagi setiap vokal di bawah mengikut kedudukannya dalam perkataan: Vokal Awal perkataan Tengah perkataan Belakang perkataan [i] [e] [a] [u] [o] [ә] 81 .BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.4 Namakan kelompok vokal yang sifatnya kurang nyaring dan kurang lantang. 4.

d] (iii) 2 letupan lelangit lembut bersuara dan tidak bersuara [k. Menurut Yunus Maris. Konsonan dalam bahasa Melayu terdiri daripada dua golongan. [d] dan [g]. konsonan pinjaman Tahukah Anda Konsonan Asli Bahasa Melayu? Konsonan asli dalam bahasa Melayu adalah konsonan yang tersedia ada dalam bahasa Melayu dan telah digunakan oleh penutur bahasa Melayu tanpa perubahan. ǰ] (vi) 2 konsonan geseran tidak bersuara. [t] dan [k]. ŋ] (x) 2 konsonan separuh vokal bersuara. contohnya [b]. Konsonan bersuara ialah konsonan yang semasa penghasilannya. iaitu geseran gusi tidak bersuara [s] dan geseran glotis bersuara [h] (vii) 1 konsonan getaran bersuara [r] (viii) 1 konsonan sisian bersuara [l] (ix) 4 konsonan sengau bersuara [m. Konsonan boleh terdiri daripada konsonan bersuara dan konsonan tidak bersuara. pita suara digetarkan oleh arus udara yang keluar dari paru-paru. terdapat 19 konsonan asli dalam bahasa Melayu yang terdiri daripada: (i) 2 konsonan letupan dua bibir bersuara dan tidak bersuara [p. g] (iv) 1 konsonan hentian glotis (ʔ) (v) 2 konsonan letusan bersuara dan tidak bersuara [č. ɲ. n. Konsonan tidak bersuara pula adalah konsonan yang dihasilkan tanpa mengalami getaran pita suara oleh arus udara seperti [p]. konsonan asli dan ii.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Apakah Bunyi Konsonan? Konsonan ialah bunyi bahasa selain daripada bunyi vokal. Sekiranya bunyi vokal itu adalah bunyi yang dihasilkan oleh alat artikulasi dengan udara keluar terus-menerus tanpa sekatan atau gangguan oleh alat artikulasi. iaitu: i. b] (ii) 2 konsonan letupan gusi bersuara dan tidak bersuara [t. maka bunyi konsonan ialah bunyi yang semasa menghasilkannya terdapat gangguan atau halangan oleh alat artikulasi. iaitu 1 separuh vokal dua bibir bersuara [w] dan 1 separuh vokal lelangit keras bersuara [j] 82 .

Berikut diberikan carta konsonan asli bahasa Melayu dan daerah artikulasi dan cara penyebutannya sekali. lelangit keras.21 : Carta Konsonan Asli Bahasa Melayu 83 . pita suara. glotis.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Penghasilan konsonan-konsonan tersebut melibatkan daerah artikulasi tertentu seperti dua bibir. lelangit lembut. rongga hidung dan lain-lain. gusi. Daerah Sebutan Cara Sebutan 1 Dua bibir p b 2 Gusi 3 Gusi Lelangit Keras 4 Lelangit keras 5 Lelangit lembut k g 6 Pita suara ʔ Letupan tak bersuara Letupan bersuara Letusan tak bersuara Letusan bersuara Sengau Geseran tak bersuara Geseran bersuara Getaran Sisian Separuh vokal t d č ǰ m n s ɲ ŋ h r l w y/j Rajah 4.

terdapat juga lambang-lambang linguistik untuk melambangkan bunyi-bunyi bahasa yang terdapat dalam kalangan bahasa dunia. Berikut diberikan nama bunyi konsonan antarabangsa tersebut: [p] [b] [t] [d] [c] [ɟ] [k] [g] [q] [G] [ʔ] [ph] [bh] [m] [ɱ] Letupan dua bibir tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated bilabial stop) Letupan dua bibir tidak beraspirat bersuara (Voiced bilabial stop) Letupan gigi-gusi tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated dental-alveolar stop) Letupan gigi-gusi tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated dental-alveolar stop) Letupan lelangit keras tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated palatal stop) Letupan lelangit keras tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated palatal stop) Letupan lelangit lembut tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated velar stop) Letupan lelangit lembut tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated velar stop) Letupan anak tekak tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated uvular stop) Letupan anak tekak tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated uvular stop) Letupan glotis tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated glottal stop) Letupan dua bibir beraspirat tidak bersuara (Voiceless aspirated bilabial stop) Letupan dua bibir beraspirat bersuara (Voiced aspirated bilabial stop) Sengau dua bibir bersuara (Voiced bilabial nasal) Sengau bibir-gigi bersuara (Voiced labio-dental nasal) 84 .BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Di samping itu. Lambanglambang fonetik antarabangsa itu adalah seperti dalam rajah 4.21.

22: Carta Lambang Konsonan Antarabangsa (The International Phonetic Alphabet) (Sumber: J. * Bahagian berwarna menandakan artikulasi mustahil berlaku. 1999:226) 85 .BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Dua bibir Letupan Gigibibir Gigi Gusi Postalveola Retrofleks Lelangit keras Lelangit lembut Uvular Faringal Glotal p b m B ɱ t n r Ր d ʈ ɖ ɳ C ɟ ɲ k g ŋ R N ʔ Sengau Getaran Tap/ Flap Geseran Geseran Sisian Malaran Tak Bergeser Malaran Tak Bergeser Sisian ɽ ∫ ʒ ʐ Ф β f v Θ ð S z ɫ ɮ ç ʝ x Ɣ Χ ʁ ћ ʕ h ɦ ʊ ɺ l ɻ Į j ʎ պ L * Apabila lambang hadir secara berpasangan. maka lambang pada sebelah kanan mewakili konsonan bersuara. Rajah 4. Rahilly.B. Martin & J.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [n] [ɳ] [ɲ] [ŋ] [N] [ф] [β] [f] [v] [θ] [ð] [s] [z] [ ] [ʐ] [∫] [Ʒ] [ç] Sengau gigi-gusi bersuara (Voiced dental-alveolar nasal) Sengau gelungan bersuara (Voiced retroflex nasal) Sengau lelangit keras bersuara (Voiced palatal nasal) Sengau lelangit lembut bersuara (Voiced velar nasal) Sengau anak tekak bersuara (Voiced uvular nasal) Geseran dua bibir tidak bersuara (Voiceless bilabial fricative) Geseran dua bibir bersuara (Voiced bilabial fricative) Geseran bibir-gigi tidak bersuara (Voiceless labio-dental fricative) Geseran bibir-gigi bersuara (Voiced labio-dental fricative) Geseran gigi tidak bersuara (Voiceless dental fricative) Geseran gigi bersuara (Voiced dental fricative) Geseran gigi-gusi tidak bersuara (Voiceless dental-alveolar fricative) Geseran gigi-gusi bersuara (Voiced dental-alveolar fricative) Geseran gelungan tidak bersuara (Voiceless retroflex fricative) Geseran gelungan bersuara (Voiced retroflex fricative) Geseran gusi-lelangit keras tidak bersuara (Voiceless palato-alveolar fricative) Geseran gusi-lelangit keras bersuara (Voiced palato-alveolar fricative) Geseran lelangit keras tidak bersuara (Voiceless palatal fricative) 86 .

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ʝ] [x] [Ɣ] [χ] [ʁ] [ћ] [ʕ] [h] [ɧ] [w] [ɥ] [ʊ] [ɺ] [ɻ] [j] [պ] [ɬ] [ɮ] Geseran lelangit keras bersuara (Voiced palatal fricative) Geseran lelangit lembut tidak bersuara (Voiceless velar fricative) Geseran lelangit lembut bersuara (Voiced velar fricative) Geseran anak tekak tidak bersuara (Voiceless uvular fricative) Geseran anak tekak bersuara (Voiced uvular fricative) Geseran rongga tekak tidak bersuara (Voiceless pharyngeal fricative) Geseran rongga tekak bersuara (Voiced pharyngeal fricative) Geseran pita suara tidak bersuara (Voiceless glottal fricative) Geseran pita suara bersuara (Voiced glottal fricative) Malaran tidak bergeser bibir-lelangit lembut (Labial-velar approximant) Malaran tidak bergeser bibir-lelangit keras (Labial-palatal approximant) Malaran tidak bergeser bibir-gigi (Labial-dental approximant) Malaran tidak bergeser gigi-gusi (Dental-alveolar approximant) Malaran tidak bergeser gelungan (Retroflex approximant) Malaran tidak bergeser lelangit keras (Palatal approximant) Malaran tidak bergeser lelangit lembut (Velar approximant) Sisian bergeser gigi-gusi (Dental-alveolar lateral fricative) Sisian bergeser lepas gusi (Post-alveolar lateral fricative) 87 .

2006:53-58) 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [l] [Į] [ʎ] [r] [R] [Ր] [ɽ] [R] Sisian tidak bergeser gigi-gusi (Dental-alveolar lateral) Sisian tidak bergeser gigi-gusi (Retroflex lateral) Sisian tidak bergeser lelangit keras (Palatal lateral) Getaran gigi-gusi (Dental-alveolar trill) Getaran anak tekak (Uvular trill) Tamparan gigi-gusi (Dental-alveolar trill) Tamparan gelungan (Retroflex flap) Tamparan anak tekak (Uvular flap) (Sumber: Paitoon M.6 Lengkapkan bahagian berwarna dalam carta di bawah dengan lambang konsonan bahasa Melayu yang betul. Daerah Sebutan / Cara Sebutan Letupan tak bersuara Letupan bersuara Letusan tak bersuara Dua bibir Gusi Gusi Lelangit Keras Lelangi t keras Lelangit lembut Pita suara p k ʔ d g 88 . Chaiyanara.

89 . (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tanpa menggetarkan pita suara. Letupan Dua Bibir Tidak Bersuara [p] Konsonan letupan dua bibir tidak bersuara [p] dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Dua bibir dirapatkan untuk menghalang sepenuhnya udara dari paruparu yang keluar ke rongga mulut. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan kepada dinding tekak bagi menyekat udara supaya tidak dapat keluar melalui rongga hidung.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Daerah Sebutan / Cara Sebutan Letusan bersuara Sengau Dua bibir Gusi Gusi Lelangit Keras Lelangit keras Lelangit lembut Pita suara ǰ n ŋ Geseran tak bersuara Geseran bersuara Getaran s Sisian l Separuh vokal y/j Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Konsonan? 1. kemudian dilepaskan serta-merta. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). Udara tersekat sepenuhnya pada bibir.

[pukul].7 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Dua Bibir Tidak Bersuara [p]. [sepaʔ]. di tengah perkataan: [lәpas]. di akhir perkataan: [dakap].23). [p] Rajah 4. basah 90 boros pijak hitam bola 5.23 : Penghasilan Konsonan [p] 5.8 besar hampas perah . [atap]. [putәri]. [sәdap]. [dapur]. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [papan]. Bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letupan dua bibir tidak bersuara. [santap]. [dapat]. [pasu].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan dua bibir tidak bersuara [p] (lihat rajah 4.

[buku].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 2. kemudian udara dilepaskan dengan serta-merta. di akhir perkataan: [sәbab]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan dua bibir bersuara [b] (lihat rajah 4. di tengah perkataan: [tubuh]. [adab]. [b] Rajah 4. [kitab]. Letupan Dua Bibir Bersuara [b] Konsonan ini dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Dua bibir dirapatkan untuk menghalang sepenuhnya udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut.24 : Penghasilan Konsonan [b] 91 . [batu]. [karib].24). (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut dan tersekat sepenuhnya seketika pada bibir mulut. [subuh]. [tiba]. [budaʔ]. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [buruŋ]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menyekat udara supaya tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [tabur]. (iii) Pita suara dirapatkan.

Letupan Gusi Tidak Bersuara [t] Konsonan letupan gusi tidak bersuara dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Hujung lidah dirapatkan pada gusi untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. [tareʔ]. 92 . (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iv) Udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut keluar tanpa menggetarkan pita suara. kemudian tersekat pada bahagian gusi.25). di tengah perkataan: [pәtaŋ]. [bantu]. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). [patut]. [satu].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. [tahu]. [toloŋ]. [lәmbut].9 Terangkan cara penghasilan bunyi Konsonan Letupan Dua Bibir Bersuara [b]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan letupan gusi tidak bersuara [t] (lihat rajah 4. [sәbut]. 3. [putus]. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [taŋan]. Udara kemudiannya dilepaskan dengan serta-merta. di akhir perkataan: [pәnuntut].

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [t] Rajah 4. proses yang berikut perlu berlaku: (i) Hujung lidah dirapatkan pada gusi untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. . Letupan Gusi Bersuara [d] Untuk menghasilkan bunyi konsonan ini.10 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Gusi Tidak Bersuara [t]. (iii) Pita suara dirapatkan. 4. 93 .25: Penghasilan Konsonan [t] 4. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung.

26). di akhir perkataan: [abad]. [dapur]. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan dua bibir bersuara [d] (lihat rajah 4. [hasad]. [padaŋ]. [duka]. [tekad]. kemudian udara tersebut dilepaskan dengan serta-merta. [padah]. [d] Rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut dan tersekat sepenuhnya pada gusi. Konsonan ini hadir dalam perkataan yang berikut: di awal perkataan: [dalam]. [maʔsud]. [sidaŋ]. di tengah perkataan: [pәdaŋ]. [dahulu].26: Penghasilan Konsonan [d] 94 .

[pәkaʔ]. [kita]. [dәkat]. [әmaʔ]. [kalau]. Udara tersekat pada bahagian lelangit lembut.27). (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). kemudian dilepaskan dengan serta-merta. 4. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dirapatkan pada dinding tekak untuk menyekat udara supaya tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tanpa menggetarkan pita suara. [kuda].11 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Gusi Bersuara [d]. duri gulai dapur batas desak buruh gitar bilas 5. [teŋoʔ]. [pukat]. Letupan Lelangit Lembut Tidak Bersuara [k] Konsonan letupan lelangit lembut tidak bersuara [k] dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Belakang lidah dinaikkan dan dirapatkan pada lelangit lembut untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan yang berikut: di awal perkataan: [kawan]. [bakat]. 95 .12 Bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letupan gusi bersuara. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan lelangit lembut tidak bersuara [k] (lihat rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. di tengah perkataan: [sukat]. di akhir perkataan: [budaʔ].

5 6. proses berikut perlu dilakukan: (i) Belakang lidah dinaikkan dan dirapatkan pada lelangit lembut untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paruparu. Letupan Lelangit Lembut Bersuara [g] Bagi menghasilkan konsonan letupan lelangit lembut bersuara [g].27 : Penghasilan Konsonan [k] 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [k] Rajah 4. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dirapatkan kepada dinding tekak untuk membuat sekatan supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung.13 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Lelangit Lembut Tidak Bersuara [k]. 96 .

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iii) (iv) (v) Pita suara dirapatkan. [gambar]. di tengah perkataan: [agaʔ]. 1. Udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut dan tersekat pada bahagian lelangit lembut. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan lelangit lembut bersuara [g] (lihat rajah 4. [ganti].28). di akhir perkataaan: [beg].14 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Lelangit Lembut Bersuara [g]. [g] Rajah 4. [ragu]. [gantuŋ]. [agar]. [monolog]. 4 97 .28 : Penghasilan Konsonan [g] 4. [dialog]. Udara tersebut kemudiannya dilepaskan dengan serta-merta. [ǰuga]. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [guru].

(iii) Udara dari paru-paru keluar dan tersekat dan terhenti pada bahagian glotis dan tidak dilepaskan. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan kepada dinding tekak untuk membuat sekatan supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung.29). Contoh perkataan yang mengandungi bunyi konsonan ini ialah: di awal perkataan: [ʔibu].29 : Penghasilan Konsonan [ʔ] 98 . Hentian Glotis [ʔ] Untuk menghasilkan bunyi hentian glotis. [ʔada]. [soʔal]. [anaʔ]. [galaʔ]. [čәkaʔ]. [kәʔadaʔan]. proses berikut turut berlaku: (i) Pita suara dirapatkan serapat-rapatnya. [ʔikan].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 7. [ǰumaʔat]. di akhir perkataan: [tidaʔ]. (iv) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan hentian glotis [ʔ] yang terdapat dalam bahasa Melayu (lihat rajah 4. di tengah perkataan: [saʔat]. [ʔoraŋ]. [ʔ] Rajah 4.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.16 Bulatkan perkataan yang berakhir dengan hentian glotis. 4. di akhir perkataan: [mač]. elok tamak cucuk kicap bahu semak muka itik 8. Bunyi konsonan [č] yang hadir dalam bahasa Melayu adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [čari]. [bәnči]. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). [koč]. [kunči]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk membuat sekatan supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. pelepasan udara adalah lebih cepat sedikit berbanding dengan pelepasan udara untuk bunyi konsonan letusan (afrikat) dalam bahasa Inggeris seperti dalam perkataan church. kemudian udara tersebut dilepaskan dengan perlahan (bukan dengan cepat atau dengan serta-merta). [banči]. [čuti]. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tanpa menggetarkan pita suara. 99 . [čontoh]. Letusan Lelangit Keras-Gusi Tidak Bersuara [č] Untuk menghasilkan bunyi konsonan ini. Udara tersebut tersekat seketika pada bahagian lelangit keras-gusi.15 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Hentian Glotis [ʔ]. di tengah perkataan: [suči]. [čuri]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Depan lidah dirapatkan pada daerah lelangit keras-gusi untuk membuat sekatan pada arus udara dari paru-paru ke rongga mulut. Walau bagaimanapun. untuk bunyi konsonan [č] dalam bahasa Melayu.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [č] Rajah 4. 9.17 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letusan Lelangit Keras-Gusi Tidak Bersuara [č]. 100 . (iii) Pita suara dirapatkan. Letusan Lelangit Keras-Gusi Bersuara [ǰ] Bunyi letusan lelangit keras-gusi dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Depan lidah dirapatkan pada daerah lelangit keras-gusi untuk membuat sekatan pada arus udara dari paru-paru ke rongga mulut. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menyekat udara daripada memasuki rongga hidung.30 : Penghasilan Konsonan [č] 4.

[tәrǰun]. pelepasan udara adalah lebih cepat daripada pelepasan udara untuk bunyi konsonan j dalam bahasa Inggeris seperti untuk perkataan judge. di akhir perkataan: [imeǰ]. [koleǰ]. di tengah perkataan: [taǰam]. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [ǰ] (lihat rajah 4. [buǰaŋ].18 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letusan Lelangit Keras-Gusi Bersuara [ǰ]. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [ǰaŋan]. 101 . Bagi bunyi kononan [ǰ] dalam bahasa Melayu. Udara dilepaskan perlahan (bukan dilepaskan dengan cepat atau sertamerta). [ǰoloʔ].31 : Penghasilan Konsonan [ǰ] 4. [ǰaŋgut]. [huǰan].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dengan menggetarkan pita suara dan tersekat pada daerah lelangit keras-gusi. [ǰuga]. [ǰ] Rajah 4.31).

Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [sayaŋ]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dirapatkan pada dinding tekak bagi menyekat udara daripada keluar melalui rongga hidung. [dasar].19 Bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letusan lelangit keras bersuara. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran gusi tidak bersuara [s] (lihat rajah 4. cukai jambu capal juta celah kipas cuci jala 10. Geseran Gusi Tidak Bersuara [s] Untuk menghasilkan bunyi konsonan geseran gusi tidak bersuara [s]. [bilis]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Daun lidah dinaikkan ke arah gusi untuk membuat sempitan. [s] Rajah 4. [bәras]. Pita suara tidak digetarkan. [kasar]. [sapu]. di tengah perkataan: [basuh].32 : Penghasilan Konsonan [s] 102 . (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan pada daerah gusi. [pasar]. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). di akhir perkataan: [habis]. [suŋguh].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. [sәdap].32). [hiris].

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Pita suara digetarkan. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak bagi menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui hidung. [hantu]. [sehat]. di akhir perkataan: [bәrseh]. (iii) Udara keluar dengan menggeser melalui sempitan glotis. [lәbeh]. Kehadiran bunyi ini adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [habis]. Geseran Glotis Bersuara [h] Untuk menghasilkan bunyi konsonan geseran glotis [h]. (iv) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan geseran glotis bersuara [h] (lihat rajah 4. [kaseh]. [hiŋgap]. [pehaʔ]. di tengah perkataan: [lihat].33). [hulur]. 103 . [tahap]. 11. proses yang berikut turut berlaku: (i) Pita suara dibuka (direnggangkan) sedikit untuk membuat sempitan pada glotis. [lәteh].20 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Geseran Gusi Tidak Bersuara [s].

33 : Penghasilan Konsonan [h] 4. (iii) Pita suara dirapatkan.21 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Geseran Glotis Bersuara [h]. 104 . 12. Getaran Gusi Bersuara [r] Bunyi getaran gusi bersuara [r] dihasilkan dengan cara yang berikut: (i) Hujung lidah dikenakan pada gusi.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [h] Rajah 4. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung.

[kasar].34 : Penghasilan Konsonan [r] 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan menggetarkan hujung lidah dan pita suara digetarkan. [laras].34). di akhir perkataan: [bәsar].22 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Getaran Gusi Bersuara [r]. 105 . [kәras]. [lebar]. [rabun]. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi getaran gusi bersuara [r] (lihat rajah 4. di tengah perkataan [bәras]. [edar]. Konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [rasa]. [rusuh]. [runtuh]. [karut]. [r] Rajah 4.

[bәkal]. [kәlat].35 : Penghasilan Konsonan [l] 106 . Pita suara digetarkan. [lambat].35). (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan sisian gusi bersuara [l] (lihat rajah 4. [kilat]. [lupa]. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tetapi hanya dapat keluar melalui sisian atau tepian. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 13. Sisian Gusi Bersuara [l] Konsonan sisian gusi bersuara [l] dihasilkan dengan cara: (i) Hujung lidah dikenakan pada bahagian tengah gusi untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. [pukul] [l] Rajah 4. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [lama]. di tengah perkataan: [sәlamat]. (iii) Pita suara dirapatkan. [peŋgal]. di akhir perkataan: [tiŋgal]. [lampu]. [bulat].

[namun]. [silam]. (iii) Pita suara dirapatkan. [m] Rajah 4. Sengau Dua Bibir Bersuara [m] Konsonan sengau dua bibir bersuara [m] dihasilkan dengan cara: (i) Bibir bawah dirapatkan pada bibir atas untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut.36 : Penghasilan Konsonan [m] 107 . [mula]. [dalam]. [malam]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan supaya suara dapat memasuki rongga hidung. (iv) Udara dari paru-paru memasuki rongga mulut dan keluar melalui rongga hidung. [masin]. di tengah perkataan: [timun].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.23 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sisian Gusi Bersuara [l]. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [makan]. [timur]. [lima]. Bibir mulut dibuka semasa menyebut bunyi [m] dan pita suara digetarkan (lihat rajah 4. di akhir perkataan: [salam].36). 14. [tilam].

di akhir perkataan: [papan].37). Kehadiran bunyi konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [nasi].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 15. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi sengau gusi bersuara [n] (lihat rajah 4. [lontar]. [simpan]. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan terhalang pada bahagian gusi. [nuri]. Pita suara digetarkan. Sengau Gusi Bersuara [n] Bunyi sengau gusi bersuara [n] dihasilkan dengan cara: (i) Hujung lidah dirapatkan pada gusi untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. [naŋka]. (iii) Pita suara dirapatkan. kemudian keluar melalui rongga hidung. [binasa]. [naluri]. [panas]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan membuka rongga hidung supaya udara dapat keluar melalui rongga hidung. [sәmbilan] [n] Rajah 4. di tengah perkataan: [kәnari]. [lapan].37 : Penghasilan Konsonan [n] 108 .

[taɲa]. 16. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan terhalang pada daerah lelangit keras-gusi. Sengau Lelangit Keras-Gusi Bersuara [ɲ] Untuk menghasilkan bunyi ini.25 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Gusi Bersuara [n]. Pita suara digetarkan.38). [ɲamoʔ]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan membuka ruang rongga ke hidung supaya udara dari paru-paru dapat keluar melalui rongga hidung. [ɲaɲoʔ]. kemudian keluar melalui rongga hidung. [suɲi]. 109 . 4. (iii) Pita suara dirapatkan. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan sengau lelangit kerasgusi bersuara [ɲ] (lihat rajah 4. [miɲaʔ]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Depan lidah dirapatkan pada daerah lelangit keras-gusi untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. [ɲata].24 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Dua Bibir Bersuara [m]. di tengah perkataan: [baɲaʔ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Kehadiran bunyi konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [ɲaɲi].

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ɲ] Rajah 4. (iii) Pita suara dirapatkan. 17. Sengau Lelangit Lembut Bersuara [ŋ] Bunyi konsonan sengau lelangit lembut bersuara [ŋ] dihasilkan melalui proses yang berikut: (i) Belakang lidah dinaikkan dan dirapatkan kepada lelangit lembut untuk menyekat udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan membuka rongga hidung supaya udara dapat keluar melalui rongga hidung. 110 .26 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Lelangit KerasGusi Bersuara [ɲ].38 : Penghasilan Konsonan [ɲ] 4.

[baraŋ]. [gunuŋ]. [siŋa].39 : Penghasilan Konsonan [ŋ] 4. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi sengau lelangit lembut bersuara [ŋ] (lihat rajah 4.27 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Lelangit Lembut Bersuara [ŋ]. 111 . Pita suara digetarkan. [ŋ] Rajah 4. [tanǰuŋ]. [taŋga]. [ŋiau]. [baŋga]. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [ŋaŋa]. di tengah perkataan: [buŋa].39).BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan terhalang pada daerah lelangit lembut. kemudian keluar melalui rongga hidung. di akhir perkataan: [taŋguŋ].

di akhir perkataan: [sepaʔ takraw].40). [lewat]. Separuh Vokal Dua Bibir Bersuara [w] Bunyi separuh vokal dua bibir bersuara [w] ini dihasilkan dengan cara: (i) Bibir dibundarkan. lidah dengan pantas berubah ke kedudukan (posisi) untuk menghasilkan vokal tengah [ә] (lihat rajah 4.40: Penghasilan Separuh Vokal [w] 112 . [kawat]. [waris]. [lawan]. Semasa menghasilkan bunyi vokal [u]. (iv) Udara keluar dari paru-paru ke rongga mulut menggetarkan pita suara.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 18. [w] Rajah 4. (iii) Pita suara dirapatkan. Kehadiran konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [wau]. [wajaŋ]. [waŋ]. di tengah perkataan: [kawan]. (ii) Belakang lidah diangkat ke arah lelangit lembut tetapi tidak menyentuh lelangit lembut (sama seperti kedudukan lidah untuk membunyikan vokal belakang [u]).

[bajaŋ]. kemudian semasa menghasilkan bunyi itu. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan kepada dinding tekak supaya udara tidak keluar melalui rongga hidung. Separuh Vokal Lelangit Keras Bersuara [j] Bagi menghasilkan bunyi konsonan separuh vokal lelangit keras bersuara [j]. [juran].29 Bulatkan perkataan yang bermula dengan separuh vokal dua bibir bersuara: wisel wirid yuran watan lipas yakin larut wira 19. 4. Semasa menghasilkan bunyi vokal [i]. [sajaŋ]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan separuh vokal [j] (lihat rajah 4. Kehadiran bunyi konsonan ini dalam perkataan adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [jaŋ]. di tengah perkataan: [dajaŋ].28 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Separuh Vokal Dua Bibir Bersuara [w]. [jakin]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Depan lidah dinaikkan ke arah gusi seperti hendak menghasilkan bunyi vokal [i]. kedudukan lidah berubah dengan pantas ke kedudukan vokal tengah [ә]. 113 . (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan menggetarkan pita suara. [jatim]. kedudukan lidah berubah dengan pantas ke kedudukan vokal tengah [ә].41). [sәmbahjaŋ]. (iii) Pita suara dirapatkan.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

[j]

Rajah 4.41 : Penghasilan Separuh Vokal [j]

4.30 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Separuh Vokal Lelangit Keras Bersuara [j].

Tahukah Anda Konsonan Pinjaman dalam Bahasa Melayu?
Dengan konsonan pinjaman, dimaksudkan konsonan-konsonan yang bukan berasal daripada bahasa Melayu tetapi dipinjam daripada bahasa lain, seperti bahasa Arab, Sanskrit, Inggeris dan sebagainya. Konsonan-konsonan ini telah umum dipakai dalam perkataan-perkataan yang dipinjam daripada bahasa asing. Konsonan-konsonan tersebut terdiri daripada:

114

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

(i) (ii) (iii) (iv) (v) (vi) (vii) (viii)

Geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] Geseran bibir-gigi bersuara [v] Geseran gigi tidak bersuara [] Geseran gigi bersuara [ð] Geseran gusi bersuara [z] Geseran lelangit keras tidak bersuara [š, ž] Geseran lelangit lembut tidak bersuara [x] Geseran lelangit lembut bersuara [Ɣ]

Tahukah Anda Cara Penghasilan Konsonan Pinjaman dalam Bahasa Melayu?
Geseran Bibir-Gigi Tidak Bersuara [f]
Bunyi konsonan geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] dihasilkan dengan cara: (i) Bibir bawah dihampirkan pada gigi atas untuk membuat sempitan supaya udara keluar dengan menggeser melalui ruang yang sempit. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan pada daerah bibir-gigi. Pita suara tidak digetarkan. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] (lihat rajah 4.42). Konsonan ini hadir dalam perkataan pinjaman seperti contoh yang berikut: di awal perkataan: [fikir], [fitnah], [faham], [fonetiʔ]. di tengah perkataan: [nafkah], [sifir], [sifar], [kufur]. di akhir perkataan: [arif], [maʔaf], [alif], [huruf].

115

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

[f]

Rajah 4.42 : Penghasilan Konsonan [f]

4.31 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan pinjaman Geseran BibirGigi Tidak Bersuara [f].

Geseran Bibir-Gigi Bersuara [v]
Bunyi konsonan geseran bibir-gigi bersuara [v] dihasilkan dengan cara: (i) Bibir bawah dihampirkan pada gigi atas untuk membuat sempitan supaya udara keluar dengan menggeser melalui sempitan. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iii) Pita suara dirapatkan. (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan pada daerah bibir-gigi. Pita suara digetarkan.

116

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

(v)

Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran bibir-gigi bersuara [v] (lihat rajah 4.43). Kehadiran bunyi konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [vokal], [variasi]. di tengah perkataan: [univәrsiti], [novel].

[v]

Rajah 4.43 : Penghasilan Konsonan [v]

4.32 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan pinjaman Geseran BibirGigi Bersuara [v].

Geseran Gigi Tidak Bersuara []
Konsonan geseran gigi tidak bersuara [] dihasilkan melalui cara: (i) Hujung lidah dihampirkan kepada daerah antara gigi atas dengan gigi bawah untuk membuat sempitan pada daerah antara gigi atas dan gigi bawah supaya udara keluar dengan menggeser.

117

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

(ii)

(iii) (iv) (v)

Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. Pita suara dibuka (direnggangkan). Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan antara gigi atas dan gigi bawah. Pita suara tidak digetarkan. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran gigi tidak bersuara [] (lihat rajah 4.44). Konsonan ini hadir dalam perkataan seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [inin], [alaa], [abit], di tengah perkataan: [mial]. di akhir perkataan: [hadi].

[oman].

[]

Rajah 4.44 : Penghasilan Konsonan []

118

33 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan pinjaman Geseran Gigi Tidak Bersuara [].34 (a) _____________ (b) _____________ (c) _____________ (d) _____________ (e) _____________ (f) _____________ (g) _____________ (h) _____________ 119 (i)_____________ . Tuliskan lambang bunyi konsonan yang dihasilkan berdasarkan gambar rajah di bawah: 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.35 Kenal pasti jenis bunyi konsonan dalam perkataan berikut: Perkataan duri gulai dapur batas desak buruh gitar bilas jala cukai jambu capal juta celah kipas cuci besar hampas perah basah boros pijak hitam bola wisel wirid yuran watan lipas yakin larut wira elok tamak cucuk kicap bahu semak muka Jenis Konsonan 120 .

. Mengandungi vokal-vokal yang berikut.vokal hadapan sempit. 121 .1 Bagi soalan ini. [a]. jawapan anda harus mencakupi: i. .2 Bagi menjawab soalan ini.vokal hadapan separuh sempit. 4. atau lain-lain ii.4 Bagi menjawab soalan ini. Menyenaraikan enam jenis vokal bahasa Melayu ii. di tengah dan di akhir perkataan. Anda perlu memberikan tiga contoh perkataan bagi setiap vokal tersebut yang hadir di hadapan. anda harus: i. anda perlu: i. asalkan perkataan tersebut mengandungi vokal [i].vokal hadapan separuh luas. Anda juga perlu memberikan vokal tengah [ә] iii. 4.vokal tengah. 4.vokal hadapan luas.1 bagi mengesahkan jawapan anda itu betul. dan [u] ii.5 Bagi soalan ini.3 Bagi soalan ini. [e]. . anda: i.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 4 4. Menjelaskan ciri-ciri vokal hadapan. Mengenal pasti sama ada huruf yang bercetak tebal dalam perkataan yang diberikan tersebut merupakan: . Definisi vokal ii. [o] dan vokal [ә] ii. Sila buat rujukan tambahan daripada sumber lain. iaitu vokal tinggi [i]. Bebas memilih mana-mana perkataan dalam bahasa Melayu. Anda perlu rujuk Rajah 4. Ciri-ciri vokal bahasa Melayu iii. [u]. . 4. jawapan anda perlu: i. . vokal tengah dan vokal belakang dengan menyertakan gambar rajah kedudukan bibir dan lidah semasa menghasilkan bunyi vokal tersebut dan contoh yang sesuai.vokal belakang. Sila sertakan contoh-contoh yang mengandungi vokal tersebut.

anda perlu: i. 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan gusi tidak bersuara [t] tersebut dengan teratur dan betul iii. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan carikan perkataan yang mengandungi konsonan letupan dua bibir bersuara [b]. Merujuk Rajah 4. Mengisi kotak bahagian berwarna itu dengan lambang konsonan yang betul ii.11 Bagi menjawab soalan ini. [m].8 Bagi soalan ini.9 Bagi menjawab soalan ini. [t].26 ii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan [p] tersebut dengan teratur dan betul iii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan gusi bersuara [d] tersebut dengan teratur dan betul iii.6 Bagi menjawab soalan ini.24 ii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda.7 Bagi menjawab soalan ini. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda. dll iii.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. 4.23 ii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan dua bibir bersuara [b] tersebut dengan teratur dan betul iii. anda perlu: i. 4.21 bagi mendapatkan jawapan seterusnya iv. 4. Merujuk Rajah 4. [č]. Merujuk Rajah 4. Merujuk Rajah 4.25 ii. 122 . anda perlu: i. Anda perlu melihat gambar rajah 4. anda perlu: i. 4.10 Bagi menjawab soalan ini. Antara lambang konsonan yang perlu mengisi kotak bahagian berwarna itu ialah [b]. Sila pastikan yang anda mengetahui nama-nama konsonan tersebut. [j]. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda. anda perlu: i.

anda perlu: i. anda perlu: i. 4. Merujuk Rajah 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan lelangit lembut tidak bersuara [k] tersebut dengan teratur dan betul iii.28 ii.14 Bagi menjawab soalan ini. 4.30 ii.12 Bagi soalan ini.29 ii.13 Bagi menjawab soalan ini. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan lelangit lembut bersuara [g] tersebut dengan teratur dan betul iii. Merujuk Rajah 4.17 Bagi menjawab soalan ini. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letusan lelangit keras-gusi tidak bersuara [č] tersebut dengan teratur dan betul iii. 123 .15 Bagi menjawab soalan ini. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. anda perlu: i. 4. Merujuk Rajah 4. 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan hentian glotis [ʔ] tersebut dengan teratur dan betul iii. 4.27 ii. Merujuk Rajah 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang berakhir dengan hentian glotis.16 Bagi soalan ini. anda perlu: i. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang mengandungi konsonan letupan gusi bersuara. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.

22 Bagi menjawab soalan ini. 124 .18 Bagi menjawab soalan ini. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan geseran glotis bersuara [h] tersebut dengan teratur dan betul iii. 4. anda perlu: i. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letusan lelangit keras-gusi bersuara [j] tersebut dengan teratur dan betul iii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan geseran gusi tidak bersuara [s] tersebut dengan teratur dan betul iii. Merujuk Rajah 4. 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. anda perlu: i.31 ii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan Getaran gusi bersuara [r] tersebut dengan teratur dan betul iii. anda perlu: i.33 ii. Merujuk Rajah 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Merujuk Rajah 4. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letusan lelangit keras bersuara. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.19 Bagi soalan ini. 4.20 Bagi menjawab soalan ini.21 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i.34 ii.32 ii. Merujuk Rajah 4.

Merujuk Rajah 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau lelangit lembut bersuara [ŋ] tersebut dengan teratur dan betul iii. Bagi menjawab soalan ini. Bagi menjawab soalan ini. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau lelangit keras-gusi bersuara [ɲ] tersebut dengan teratur dan betul iii. anda perlu: i. Merujuk Rajah 4. Merujuk Rajah 4.26 4.37 ii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau dua bibir bersuara [m] tersebut dengan teratur dan betul iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. 4. Bagi menjawab soalan ini.36 ii.38 ii. Merujuk Rajah 4.35 ii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau gusi bersuara [n] tersebut dengan teratur dan betul iii. Bagi menjawab soalan ini.39 ii.25 4. anda perlu: i. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sisian gusi bersuara [l] tersebut dengan teratur dan betul iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.23 Bagi menjawab soalan ini.27 125 .24 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. anda perlu: i. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Merujuk Rajah 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. anda perlu: i.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. anda perlu: i.

Bagi menjawab soalan ini.41 ii.42 ii.40 ii. Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4.28 Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan separuh vokal lelangit keras bersuara [j] tersebut dengan teratur dan betul iii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan pinjaman geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] tersebut dengan teratur dan betul iii. anda perlu: i. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan pinjaman geseran bibir-gigi bersuara [v] tersebut dengan teratur dan betul iii. anda perlu: i. Merujuk Rajah 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.31 4. Bagi soalan ini.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan separuh vokal dua bibir bersuara [w] tersebut dengan teratur dan betul iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.32 126 . anda perlu: i.29 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. anda perlu: i.30 4.43 ii. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan vokal dua bibir bersuara Bagi menjawab soalan ini. 4. Merujuk Rajah 4.

Bagi menjawab soalan ini. Bagi menjawab soalan ini.34 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. [z]. Kenal pasti jenis-jenis bunyi konsonan dalam perkataan tersebut. Meneliti setiap perkataan yang disenaraikan dalam soalan ii.35 127 .33 Bagi menjawab soalan ini. [k]. 4. Merujuk Rajah 4. [s]. Kenal pasti kedudukan alat artikulasi yang menghasilkan bunyi konsonan tertentu iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. [ʔ]. [n] dalam jawapan anda. [g]. [č]. anda perlu: i.(i) ii. [z]. Menerangkan setiap rajah (a) . anda perlu: i. anda perlu: i.44 ii. [t]. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan pinjaman geseran gigi tidak bersuara [] tersebut dengan teratur dan betul iii. Pastikan anda memasukkan lambang konsonan [p].

M. (Ed.K. New York: Oxford University Press. Ejaan bahasa Melayu terkini. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007).BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995).A. H. Kuala Lumpur: PTS Professional. Clark. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. W. Auckland: Arnold. Ashby. An outline of English phonetics. (1986).) (1981). & Hannahs. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Gleason.J. (1998). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Barnhart. D. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). C. (1955). London: Heffer. Toronto: World Book Inc. London: Routledge. An introduction to phonetics and phonology (second edition).L. USA: Blackewell. & Yallop. Abdul Hamid Mahmood (2002). (1973). (1958). Bright. Ladefoged. J. New York: Holt. Chicago: University of Chicago Press. & Barnhart. Jones. S. Preliminaries to linguistic phonetics. Speech sounds. 128 . Bhd. Masa Enterprise. Davenport. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. An introduction to descriptive linguistics. R. Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu. C. P. (1995). International encyclopedia of linguistics. D. Guru dan bahasa Melayu. Rinehart & Winston. The world book of encyclopedia volume two. Introducing phonetics & phonology. (1995). Crystal. P. (Ed) (1992). Kamus Dewan Edisi Keempat (2005).

Boston. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. P. (1981). (2005). J. Malmberg. Principles of phonetics. & Rahilly. P. B. Ladefoged. Australia: Blackwell Publishing. Noam Chomsky. New York: Denver. H. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik. Pike.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Ladefoged. Rahmat Sato. (1993). New York: Cambridge University Press. Linguistik. Phonetics the science of speech. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. J. J. MA: Thomson Wadsworth. United Kingdom: Oxford University Press. J. A course in phonetics (fifth edition). Nor Hashimah Jalaluddin (1998). Brace and Jovanovich. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Pengantar linguistik. (1999). Verhaar. P. Martin. Pengenalan fonetik dan fonologi. New York: Harcourt. (1963). (1947). London: Arnold. Universiti Malaya. Marsono (1986).M. Phonetics. Asas fonetik. K. New York: Penguin Modern Master University Press. Laver. (1998). The Penguin Dictionary (2004). Sudaryanto (1983). J. P. London: Penguin Books. Phonetics. 129 . A course in phonetics (3rd. Vowels and consonants (second edition). Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.B.W. (1983). (2006). Ladefoged. Lyons.L. Roach. (2001). Ed). (1993). Fonetik.

ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Unit 5 ARTIKULASI TAMBAHAN / KOARTIKULASI HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. membezakan antara pembibiran. Apakah Pengertian Artikulasi Tambahan / Koartikulasi? Artikulasi tambahan atau koartikulasi ialah sebutan tambahan yang terjadi akibat daripada pengaruh penyebutan sesuatu bunyi tertentu. ii. perengkungan dan pengglotisan iii. terjadi juga sebutan tambahan secara sampingan kerana dalam proses penyebutan sesuatu bunyi tertentu. penglelangitkerasan. anda seharusnya dapat: i. beberapa alat artikulasi turut 130 . penyengauan. Sewaktu menyebutkan sesuatu bunyi tertentu. menerangkan pengertian artikulasi tambahan/ koartikulsi. menulis perkataan dalam bentuk fonetik dengan memasukkan lambang-lambang koartikulasi. Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Artikulasi Tambahan atau juga dipanggil Koartikulasi yang mencakupi pembibiran. penyengauan. perengkungan dan pengglotisan. penglelangitkerasan.

pengglotisan (Glotalisasi) 5. pembibiran. lelangit keras. iii. perengkungan. penyengauan.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 terlibat.1 Apakah yang anda faham tentang koartikulasi? Berikan pengertian menurut banyak sumber.2 Dengan memberikan contohcontoh yang sesuai. Tahukah Anda Proses Pembibiran? Pembibiran atau dikenal sebagai labialisasi ialah artikulasi tambahan yang berlaku semasa hendak menyebut bunyi vokal belakang. Sebenarnya semasa kita hendak menyebut bunyi konsonan [k] yang diikuti oleh vokal belakang [u] dalam perkataan “kuning” itu. semasa kita menyebut bunyi perkataan [kuniŋ]. penglelangitkerasan. iaitu pengaruh daripada hendak menyebut bunyi vokal belakang [u] dalam perkataan “kuning” itu. 131 . rengkung dan seumpamanya sehingga berlakunya artikulasi tambahan seperti: i. ii. rongga hidung. dan v. iv. jelaskan maksud pembibiran. misalnya bibir. Misalnya. Artikulasi tambahan pembibiran ditanda dengan lambang w seperti dalam contoh yang berikut: [kwuniŋ] [kwučiŋ] [lwubaŋ] [swulit] [twolaʔ] 5. berlaku sedikit pembundaran bibir.

ɲ. Lambang penyengauan atau nasalisasi ditanda dengan lambang ~ seperti dalam perkataan yang berikut: [mãkan] [nãŋka] [ɲãɲi] [məŋãntoʔ] 5. nasi. Tahukah Anda Proses Penglelangitkerasan? Penglelangitkerasan atau palatalisasi merupakan artikulasi tambahan yang berlaku akibat proses penghasilan bunyi lelangit keras.3 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. seperti dalam contoh yang berikut: [punǰča] [manǰja] [belanjǰa] [senǰǰa] [belunǰǰur] 132 . pengaruh bunyi sengau [m. Semasa menyebutkan bunyi sengau. misalnya. ŋ] merebak kepada bunyi vokal kerana rongga hidung tidak sempat ditutup sepenuhnya semasa menyebut bunyi vokal dalam perkataan tersebut. nganga. ɲ. Penglelangitkerasan ini terhasil sebelum bunyi letusan lelangit keras [č] dan [ǰ] dan lambang yang digunakan untuk melambangkan penglelangitkerasan ialah lambang [^] di bawah atau [ǰ] di sebelah kanan atas lambang fonetik konsonan berkenaan.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Tahukah Anda Proses Penyengauan? Penyengauan atau nasalisasi merupakan artikulasi tambahan yang berlaku pengaruh daripada proses penyebutan bunyi perkataan yang mengandungi konsonan sengau yang diikuti oleh vokal. n. [m. n. nyamuk. jelaskan maksud penyengauan. ŋ] seperti dalam perkataan malam.

5 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. [ʔalat] dan seumpamanya. [ʔadeʔ]. Bunyi seperti ini banyak terdapat dalam bahasa Arab. Misalnya. Glotalisasi biasanya berlaku pada awal bunyi vokal yang hadir pada perkataan yang disebut secara satu-satu.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 5. Tahukah Anda Proses Pengglotisan (Glotalisasi)? Pengglotisan atau glotalisasi merupakan ciri suprasegmental yang berlaku sebelum penyebutan bunyi vokal. jelaskan maksud penglelangitkerasan. Tahukah Anda Proses Perengkungan? Perengkungan ialah artikulasi tambahan yang berlaku akibat daripada pengucapan bunyi rengkungan. Simbol yang digunakan bagi melambangkan bunyi perengkungan ialah seperti yang terdapat pada fonem yang berikut: L. [ʔabaŋ]. d dan z 5. 133 . jelaskan maksud perengkungan. Sebelum bunyi vokal itu dilafazkan. alat artikulasi mengambil sedikit masa untuk melafazkan bunyi vokal tersebut dan ini mengakibatkan udara terhenti sebentar pada glotis semasa menyebut bunyi vokal dalam perkataan itu.4 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai.

5. 1. Contohnya. [ǰumaʔat]. [saʔat]. udara terhenti sekejap pada glotis dan memakan sedikit masa untuk menyebut vokal yang berikutnya. perengkungan dan pengglotisan 1. penglelangitkerasan.6 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai.8 Nyatakan artikulasi tambahan yang terlibat dalam contoh-contoh perkataan di bawah: (a) [kwuraŋ] (b) [tanǰǰaʔ] (c) [ʔiteʔ] (d) [taʔat] (e) [mãsin] (f) [punjčaʔ] (g) [kwotaʔ] (h) [panǰǰat] (i) [ŋãŋã] (j) [kaʔedah] ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ 134 . Semasa menyebut vokal pertama.7 Nyatakan perbezaan antara pembibiran. jelaskan maksud glotalisasi. penyengauan. [faʔedah] dan seumpamanya.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Glotalisasi juga berlaku antara dua vokal yang berdekatan dalam perkataan.

9 Salin semula perkataan-perkataan di bawah dalam bentuk fonetik dengan memasukkan lambang-lambang artikulasi tambahan yang sesuai. a) putih (b) banjir (c) singa (d) taat (e) tulang (f) banyak (g) kumbang (h) sunting (i) jemaah (h) sengaja (i) ombak (j) semalam ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ 135 .ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 5.

136 . Menghuraikan artikulasi tambahan/ koartikulasi yang hadir bersama-sama dengan bunyi konsonan yang lain yang hadir selepas konsonan tersebut. 5. anda harus: i. misalnya apabila menyebut perkataan panjang.3 Bagi menjawab soalan ini. Pastikan anda memberikan contoh-contoh penyengauan yang berlaku pada vokal-vokal lain yang hadir mengikuti konsonan sengau. konsonan [n] yang diikuti oleh konsonan [j] berlaku artikulasi tambahan penglelangitkerasan yang hadir bersamasama bunyi tersebut iii. misalnya [mãlam]. anda perlu: i. 5. Menerangkan maksud artikulasi tambahan/ koartikulasi ii.4 Untuk menjawab soalan ini. Sila teliti perkataan yang mengandungi konsonan lain yang diikuti oleh vokal belakang. Anda perlu menjelaskan proses menghasilkan bunyi konsonan tertentu yang melibatkan berlakunya artikulasi tambahan. 5.1 Bagi menjawab soalan ini. bunyi koartikulasi pembibiran yang hadir bersama dengan konsonan [k] semasa menyebut bunyi [kwuda] ii. anda perlu: i. Contohnya. ii. Pengaruh daripada konsonan sengau itu terkena juga pada vokal yang mengikutinya. Sila berikan juga contoh-contoh konsonan sengau lain yang diikuti oleh bunyi-bunyi vokal tersebut. [nusa] iii.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 5 5.2 Bagi menjawab soalan ini. [nila]. Berikan contoh-contoh perkataan yang mengandungi artikulasi tambahan tersebut. Sila teliti semua definisi yang diberikan oleh tokoh-tokoh bahasa yang berlainan dan terangkannya mengikut fahaman anda iii. Menjelaskan maksud koartikulasi penglelangitkerasan ii. Menerangkan bahawa bunyi-bunyi penyengauan berlaku kerana wujudnya konsonan sengau yang diikuti oleh bunyi vokal. Berikan contoh-contoh lain dalam bahasa Melayu tentang artikulasi tambahan penglelangitkerasan. anda harus: i.

Mengenal pasti jenis-jenis koartikulasi yang berlainan yang berlaku semasa menyebut perkataan dalam soalan (a) . 5.(j) ii.8 Bagi soalan ini. Menerangkan maksud koartikulasi perengkungan bahasa Melayu ii. Meneliti dan mengenali setiap perkataan dan bunyi-bunyi konsonan serta vokal yang terdapat pada perkataan tersebut ii.6 Untuk menjawab soalan ini.5 Untuk menjawab soalan ini. anda perlu: i. Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan. Sila rujuk halaman 131 – 133. iii. pengglotisan. 5. Memberikan maksud koartikulasi pengglotisan bahasa Melayu ii.(j) tersebut iii.7 Bagi menjawab soalan ini. Pastikan anda menerangkan setiap artikulasi tambahan yang berlainan yang terdapat dalam perkataan (a) . seperti pembibiran. anda perlu: i. anda perlu: i. penglelangitkerasan. perengkungan dan pengglotisan ii. dll 137 . Anda juga perlu mengetahui setiap penghasilan bunyi konsonan dan vokal itu ada bunyi lain yang turut serta bersama-samanya. Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan. 5. Menerangkan perbezaan cara-cara menghasilkan bunyi koartikulasi pembibiran. Berikan contoh-contoh lain koartikulasi perenkungan dalam bahasa Melayu.9 Untuk soalan ini. anda perlu: i. penyengauan.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 5. anda perlu: i. Berikan contoh-contoh koartikulasi pengglotisan dalam bahasa Melayu. Terangkan cara penghasilan konsonan tertentu yang boleh menyebabkan berlakunya koartikulasi perengkungan iii. 5. Huraikan proses pengglotisan berlaku iii.

138 .ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 iii. berlakunya pengglotisan pada huruf vokal [o] dan bentuk transkripsi fonetik ditulis seperti berikut: [ʔombaʔ]. Anda perlu memasukkan lambang-lambang artikulasi tambahan tersebut bagi perkatan-perkataan itu. Misalnya bagi perkataan ombak.

Gramedia Jakarta.L. Preliminaries to linguistic phonetics. Ladefoged. Oxford: Basil Blackwell Ltd. An introduction to phonetics and phonology (second edition). M. Clark. 139 . Barnhart. Gleason. Rinehart & Winston. P. (1995). & Barnhart. New York: Holt. D. H. International encyclopedia of linguistics. London: Routledge.A. & Hannahs. Ejaan bahasa Melayu terkini. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). An outline of English phonetics. S. The world book of encyclopedia volume two. Auckland: Arnold. Bright. Harimurti Kridalaksana (1983). (1958). Speech sounds. (1973). Davenport.J. J. R. Jakarta: Penerbit P. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Masa Enterprise. (Ed.) (1981). Kamus linguistik. USA: Blackewell. Introducing phonetics & phonology. C. (Ed) (1992).K. Abdul Hamid Mahmood (2002). Toronto: World Book Inc. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. New York: Oxford University Press. Guru dan bahasa Melayu. Crystal. (1955). C. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. (1995). (1986). & Yallop. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. P. (1998). D. Bhd. Chicago: University of Chicago Press.T. Jones. Ashby. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). An introduction to descriptive linguistics. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. W.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). London: Heffer.

(1993). MA: Thomson Wadsworth. (1963). Australia: Blackwell Publishing. 140 . J. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik. Fonetik. (1999).M. & Rahilly. Verhaar.L. P. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Phonetics. Lyons. (2001). Rahmat Sato. K. Noam Chomsky. (1998). Pike. Parker. London: Penguin Books. New York: Cambridge University Press. United Kingdom: Oxford University Press. Pengenalan fonetik dan fonologi. Phonetics. Phonetics the science of speech. New York: Penguin Modern Master University Press.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Ladefoged. J. (1983).B. Universiti Malaya. Boston. H. J. B. Pengantar linguistik. Malmberg. Laver. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. J. (2005). P. J. London: Arnold. Marsono (1986). New York: Denver. Vowels and consonants (second edition). (2006). Ladefoged. A course in phonetics (fifth edition).W. The Penguin Dictionary (2004). Roach. Principles of phonetics. (1981). Martin. P. F. (1974). (1947). Linguistik untuk bukan ahli linguistik.

tona dan intonasi. Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Fonem Suprasegmental dalam fonetik dan fonologi bahasa Melayu yang meliputi tekanan. menerangkan pengertian fonem suprasegmental. anda seharusnya dapat: i. membezakan antara tekanan. jeda. tona dan intonasi dalam bidang fonetik dan fonologi bahasa Melayu. tekanan. Fonem suprasegmental tersebut terdiri daripada: i. jeda. Maksudnya. ciri suprasegmental hadir bersama-sama fonem penggalan dengan cara menumpangi bunyi segmental. kepanjangan. kepanjangan.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Unit 6 FONEM SUPRASEGMENTAL HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. ii. kepanjangan. tetapi ciri yang hadir bersama dengan cara menindihi atau menumpangi bunyi penggalan. ii. Fonem suprasegmental ini bukannya bunyi segmental atau bunyi penggalan. Apakah Pengertian Fonem Suprasegmental? Fonem suprasegmental yang juga disebut fonem suprapenggalan ialah ciri atau sifat bunyi yang menindihi atau menumpangi sesuatu fonem. 141 .

ba pa. iv. insult dan seumpamanya boleh membawa maksud yang berbeza dalam bahasa Inggeris apabila dipakai tekanan pada suku kata yang berbeza. 142 . tekanan berlaku pada vokal.2 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. Begitu juga dengan / perkataan ex port yang tekanannya diletakkan pada awal suku kata membawa / maksud “barang yang dieksportkan” (kata nama) sedangkan ex port yang tekanannya dilakukan pada suku kata kedua membawa maksud “melakukan kerja eksport” (kata kerja).1 Apakah perbezaan antara bunyi segmental dan bunyi suprasegmental? i. Contohnya. perkataan pro gress bermaksud “memajukan” (kata kerja) / dan pro gress bermaksud “kemajuan” (kata nama). Apakah Tekanan? Tekanan ialah ciri lemah atau kerasnya suara penyebutan sesuatu suku kata. v. Tekanan dalam perkataan bahasa Melayu lazimnya berlaku pada suku kata yang kedua seperti dalam perkataan ki ta.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 iii. Bunyi vokal dalam bahasa Melayu disebut dengan lantang dan boleh dipanjangkan. jeda. tekanan boleh membezakan / makna. misalnya bahasa Inggeris. jelaskan bagaimana “tekanan” boleh membezakan makna sesuatu frasa atau ayat. sa tu dan seumpamanya. 6. 6. Tekanan biasanya berlaku pada suku kata dalam perkataan. tona dan intonasi. Tekanan ditanda dengan tanda ( / ). Dalam bahasa asing. Begitulah seterusnya dengan perkataan conduct. Dalam bahasa Melayu.

kepanjangannya ialah dua mora. dan si:t bermakna “tempat duduk”. dua titik ( : ). Dalam bahasa Inggeris. 6. Dalam bahasa tertentu. Ciri kepanjangan atau panjang pendek ini boleh membezakan makna dalam bahasa-bahasa tertentu seperti bahasa Inggeris dan Arab tetapi tidak membezakan makna dalam bahasa Melayu.3 Ciri kepanjangan ditandai dengan tanda titik yang dipanggil mora. unsur jeda ini boleh membezakan makna. khususnya bahasa Inggeris. perkataan sit bermakna “duduk”. perbezaan makna terjadi apabila kepanjangan ini digunakan. dan jika empat titik ( :: ). ). Misalnya. Ciri panjang pendek ini ditanda dengan tanda titik yang dipanggil mora. Jeda atau persendian ini dilambangkan dengan tanda ( + ). kepanjangannya satu mora. Terangkan lambang mora tersebut dengan contoh yang sesuai. ayat atau rangkai kata. ujaran I scream. kepanjangan bunyinya setengah mora. Apakah Jeda? Jeda yang juga disebut persendian ialah ciri atau unsur hentian (senyap) dalam ujaran sebagai tanda memisahkan unsur linguistik. iii. Apakah Kepanjangan? Kepanjangan atau juga disebut panjang pendek bunyi merupakan ciri khusus yang terdapat pada perkataan dalam bahasa-bahasa tertentu. “saya menjerit” dan ice-cream “aiskrim” bunyi ujarannya sama dan sukar dibezakan maknanya sekiranya kita tidak membezakannya dengan jeda seperti yang berikut: 143 . iaitu perkataan.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 ii. ship maknanya “kapal” dan shi:p bermakna “kambing biri-biri”. Jika tanda mora itu satu titik ( . Contohnya.

misalnya ujaran belikantin (belikan tin) dan belikantin (beli kantin). Bagi membezakan makna ujaran. rangkai kata itu perlu ditanda dengan tanda jeda seperti yang berikut: / belikan / beli + + tin / “membelikan tin “membeli kantin = = tin yang dibeli” kantin yang dibeli” kantin / Sebenarnya jeda atau persendian merupakan unsur pembeza dalam bahasa. Jeda juga digunakan untuk membezakan makna ayat. Contoh ayat “Saya membaca buku kakak” boleh dibezakan maknanya dengan memakai jeda seperti yang berikut: / # Saya membaca buku kakak # / (Maksudnya saya membaca buku kepunyaan kakak) / # Saya membaca buku # kakak / (Maksudnya saya memberitahu kakak bahawa saya membaca buku) / # Kami makan sate kambing # / (Maksudnya kami makan sate daging kambing) / # Kami makan sate # kambing / (Maksudnya kami memberitahu kambing bahawa kami makan sate) 144 .FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 i scream / ai / ais + + skri:m / kri:m / “saya menjerit” “aiskrim” ice cream Dalam bahasa Melayu juga terdapat rangkai kata yang boleh mengelirukan makna sekiranya tidak dipakai tanda jeda.

Terdapat dua jenis tanda atau lambang yang berbeza digunakan untuk membezakan tinggi rendahnya bunyi satu-satu perkataan itu. Yang pertama memakai lambang tona mendatar. (i) _________________________________________ (ii) _________________________________________ (c) Adik suka makan nasi ayam. bahasa Vietnam. bahasa Kampuchea dan lain-lain. Kemudian. (i) _________________________________________ (ii) _________________________________________ iv. Banyak bahasa yang mempunyai tona dan tona ini membezakan makna seperti dalam bahasa Mandarin.4 Apakah makna dan lambang jeda? 6. (i) _________________________________________ (ii) _________________________________________ (b) Saya mahu membaca ensiklopedia bahasa Melayu cikgu. bahasa Laos. tona turun-naik dan tona menurun seperti dalam contoh yang berikut: 145 .FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 6. bahasa Thai. Apakah Tona? Tona merupakan naik atau turunnya suara dalam pengucapan perkataan.5 Bagi setiap ayat di bawah. (a) Ibu menjahit baju ayah. jelaskan makna ayat-ayat yang telah dibina. bina dua ayat yang berlainan makna dengan meletakkan lambang jeda pada bahagian yang sesuai. tona meninggi.

3 untuk tona sederhana tinggi (keras). sesetengah pengarang menggunakan tona 4 untuk tona tinggi (sangat keras).1: Kedudukan Tinggi-Rendah Suara (Sumber:P. 146 . 2 untuk tona rendah (lemah) dan 1 untuk tona sangat rendah (sangat lemah). Ladefoged.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Tona datar Tona meninggi Tona turun-naik Tona menurun ma ma ma ma – / V “ibu” “guni” “kuda” “marah” \ Tona datar Tona meninggi Tona turun-naik Tona menurun “ibu” “guni” “kuda’ “marah” Rajah 6. 2005:12) Yang kedua pula memakai tanda nombor 1 hingga 4 untuk menunjukkan perbezaan tona seperti yang berikut: Tona tinggi (sangat keras) Tona sederhana tinggi (keras) Tona rendah (lemah) 1 2 3 Tona sangat rendah (sangat lemah) 4 Walau bagaimanapun.

Misalnya. Ayat-ayat yang dituturkan itu turut menggunakan intonasi atau lagu bahasa yang berbezabeza. Semua jenis ciri suprasegmental atau suprapenggalan. seperti dalam ayat yang berikut: 4 3 Pelajar 2 i tu 2 peng awas 147 . iaitu: a) Intonasi ayat penyata b) Intonasi ayat tanya c) Intonasi ayat perintah d) Intonasi ayat terbalik atau songsang e) Intonasi ayat pasif a) Intonasi Pada Ayat Penyata Biasa Intonasi pada ayat penyata mempunyai pola intonasi 2-4-2-3. ayat berita mempunyai intonasi yang menurun pada akhir ayat. Intonasi juga disebut sebagai lagu bahasa. Apabila kita bertutur. dan digunakan dalam pertuturan.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 6. jeda dan tona secara kombinasi turut membentuk intonasi ayat. iaitu tekanan. kepanjangan. Ayat tanya pula mempunyai intonasi meninggi pada akhir ayat dan seumpamanya. terdapat berbagaibagai intonasi atau lagu yang terdapat pada ayat. kita menggunakan ayat-ayat yang diucapkan secara bersambung-sambung.6 Apakah makna dan lambang tona? v. Dalam bahasa Melayu. Apakah Intonasi? Intonasi ialah turun naik nada suara dalam pengucapan ayat atau frasa. Berikut diturunkan contoh-contoh intonasi pada ayat-ayat dalam bahasa Melayu.

Tingkat nada 3 pada suku kata akhir menandakan selesainya pengucapan frasa predikat pengawas. Contohnya: 4 3 4 Pelajar 2 i tu peng awas ? Intonasi ayat tanya seperti contoh di atas digunakan dalam bentuk pertanyaan kepada seorang pendengar untuk dijawab oleh pendengar berkenaan. manakala frasa predikat pengawas ditandai dengan tingkat 2-3. Dalam hal ini. Frasa predikat pergi dilafazkan dengan tingkat nada 2-3 seperti yang berikut: 148 . Tingkat nada 3 pada suku kata akhir ayat naik semula ke nada 4 sebagai tanda selesainya pengucapan ayat. oleh sebab predikat yang disertai partikel kah dipentingkan. Ayat tanya dapat juga dibentuk dengan meletakkan partikel -kah pada bahagian predikat ayat. Sebagai contoh.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Frasa subjek pelajar itu ditandai dengan tingkat nada 2-4. b) Intonasi Pada Ayat Tanya Dalam bahasa Melayu. maka predikat dipindahkan ke bahagian hadapan ayat menjadi: Pengawaskah pelajar itu? Intonasi bagi ayat tanya di atas ditandai dengan tingkat nada 2-3-1-4 seperti dalam contoh yang berikut: 3 4 Penga was kah 2 1 pelajar i tu ? c) Intonasi Pada Ayat Perintah Dalam ayat perintah. ayat Pergi! sebenarnya terbit daripada ayat Awak pergi! Kata ganti nama diri kedua. iaitu awak digugurkan dan meninggalkan predikat pergi. iaitu nada permulaan bagi frasa predikat pengawas. bahagian predikat lebih dipentingkan berbanding bahagian subjek. intonasi ayat tanya biasa ditandai dengan tingkat nada 2-4-3-4. Pemisahan frasa subjek daripada predikat menjadi jelas disebabkan nada suara turun daripada tingkat 4 pada subjek pelajar itu ke tingkat nada 2.

intonasinya bertukar menjadi 2-3-1. dalam percakapan atau pertuturan seharian. kerap berlaku susunan ayat yang berlawanan dengan pola biasa tersebut. iaitu bahagian predikat ayat mendahului bahagian subjek. seperti yang berikut: 3 Pan dai 2 adik saya 1 149 . Intonasi ayat di atas ditandai dengan tingkat nada 2-3-1 seperti yang berikut: 3 Per g i lah 2 1 d) Intonasi Pada Ayat Terbalik atau Ayat Songsang Ayat bahasa Melayu dalam bentuk susunan biasa ialah Subjek + Predikat. partikel -lah dapat disertakan bagi membentuk ayat: Pergilah. Walau bagaimanapun. Ayat yang mempunyai susunan sedemikian disebut ayat terbalik atau ayat songsang.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 3 Per g i! 2 Bagi melembutkan perintah dalam ayat perintah di atas. Contoh: Susunan biasa Ayat songsang Susunan biasa Ayat songsang : : : : Adik saya Pandai Pelajar itu Pengawas + + + + pandai adik saya pengawas pelajar itu Intonasi ayat penyata biasa seperti yang telah dijelaskan mempunyai tingkat nada 2-4-2-3 seperti yang berikut: 4 3 Adik 2 sa ya 2 pan dai Apabila ayat tersebut disongsangkan.

Oleh sebab kedua-dua partikel ini berfungsi hanya sebagai tanda bahawa bahagian predikat ayat dipentingkan. iaitu menurun kepada tingkat 1. Sebaliknya. Tingkat nada berkenaan tidak berubah meskipun kedudukan predikat berubah ke hadapan ayat.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Begitu juga ayat-ayat di bawah: Susunan biasa: 4 3 Pelajar 2 i tu 2 penga was Susunan songsang: 3 Penga was 2 pelajar itu 1 Perhatikan bahawa dalam contoh ayat-ayat di atas. -lah juga menandakan bahawa bahagian predikat diberi penekanan. Selain partikel -kah. Sila teliti contoh ayat yang mengandungi partikel -kah. yang berubah ialah tingkat nada pada bahagian subjek. maka nada untuk -kah dan -lah menurun kepada tingkat 1. bersama-sama keseluruhan subjek ayat berkenaan yang tidak lagi dipentingkan. tingkat nada bagi bahagian predikat kekal pada tingkat 2-3. Susunan biasa: 4 3 Pelajar 2 i tu 2 penga was Susunan songsang: 3 4 Penga 2 was kah 1 pelajar i tu 150 .

tingkat nada intonasi berbeza. manakala bahagian kedua yang mempunyai tingkat nada 2-3 pula merupakan bahagian predikat ayat. bahagian pertama yang mempunyai tingkat nada 2-4 merupakan subjek. Ayat tanya aktif biasa dan ayat tanya pasif biasa juga mempunyai tingkat nada 2-4 bagi bahagian subjek dan 2-3 bagi bahagian predikat seperti dalam contohcontoh yang berikut: Ayat Tanya Aktif Biasa: 4 3 Di 2 a 2 membuka bungkusan i tu? Ayat Tanya Pasif Biasa: 4 3 Bungkusan 2 i tu 2 dibuka nya? Walau bagaimanapun. iaitu 2-4-2-3.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 e) Intonasi Pada Ayat Pasif Ayat pasif mempunyai intonasi yang sama seperti ayat aktif biasa. Lihat contoh-contoh yang berikut: 151 . jika ayat pasif berkenaan merupakan ayat pasif bagi orang pertama dan kedua. Perhatikan contoh-contoh yang berikut: Ayat Aktif: 4 3 I bu 2 2 belum menjahit baju i tu Ayat Pasif: 4 3 Baju 2 i tu 2 belum dijahit oleh i bu Dalam ayat-ayat di atas.

Saya buka bungkusan itu. seperti yang berikut: Nada Intonasi Ayat (b): 3 Saya 2 bu ka bungkusan itu 1 Ayat (a) dan (c) pula mempunyai intonasi ayat penyata biasa. nada intonasinya tetap mempunyai pola yang sama. Dalam contoh di atas. seperti dalam contoh-contoh yang berikut: Nada Intonasi Ayat (a): 4 3 Sa ya 2 2 membuka bungkusan i tu Nada Intonasi Ayat (c): 4 3 Bungkusan 2 i tu 2 saya bu ka f) Intonasi Pada Ayat yang Panjang Perlu diingat bahawa nada turun naiknya suara disesuaikan dengan unit-unit frasa. Ayat (b) berasasl daripada ayat: (c) Bungkusan itu saya buka. ayat (a) merupakan ayat aktif biasa. Dalam ayat (c) di atas. Predikat sesuatu ayat mempunyai tingkat intonasi 2-3. walau bagaimana panjang sekalipun sesuatu ayat. iaitu 2-4-2-3. Oleh sebab itu. seperti dalam contoh yang berikut: 152 . manakala ayat (b) merupakan ayat pasif songsang. Oleh hal yang demikian.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 (a) (b) Saya membuka bungkusan itu. fungsi intonasi adalah sebagai pemisah frasa-frasa dalam ayat. Dalam hal ini. intonasi bagi ayat (b) di atas adalah 2-3-1. bahagian predikat ayat ialah saya buka.

Seperti yang telah dijelaskan. Ayat di atas boleh dibahagikan kepada tiga frasa intonasi utama. tanpa keterangan adalah seperti yang berikut: 4 3 Para 2 pelajar i tu 2 menelaah pelaja ran Dalam contoh di atas. seperti yang berikut: 4 3 Para 2 pelajar i tu 2 menelaah pelaja ran di perpustakaan 1 Ayat di atas berkemungkinan diucapkan dengan nada 2-3 pada bahagian frasa tambahan yang menjadi keterangan sekiranya frasa tambahan itu dipentingkan dan perlu ditegaskan seperti yang berikut: 4 4 Para 2 pelajar i tu 2 3 menelaah pelaja ran di 2 perpustaka an 153 . iaitu frasa subjek. nada yang diterimanya ialah nada 1. pola intonasi bagi ayat biasa ialah 2-4-2-3. frasa predikat dan keterangan. Maka intonasi bagi keseluruhan ayat tersebut ialah 2-4-3-1. Oleh hal yang demikian. Oleh yang demikian. pola intonasi bagi ayat di atas. frasa di perpustakaan merupakan keterangan tambahan dan tidak begitu penting.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Para pelajar itu menelaah pelajaran di perpustakaan.

154 .FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 6.8 Tandakan tingkat nada intonasi yang sesuai bagi ayat-ayat di bawah: (a) (b) (c) (d) (e) (f) (g) (h) Jalan! Minumlah Kurus Anjing Suami Bunga Budak Hadiah budak itu itu garang pegawai siram Milah itu itu itu saya dihalaunya? belum dibungkus oleh Anis 6.7 Huraikan perbezaan antara intonasi dan tona. 6.9 Huraikan fonem-fonem suprasegmental yang terdapat dalam bahasa Melayu.

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 6
6.1 Untuk soalan ini, anda perlu: i. Memberi perbezaan definisi antara bunyi segmental (bunyi penggalan) dengan bunyi-bunyi suprasegmental, iaitu bunyi yang hadir secara menumpangi bunyi penggalan ii. Sila buat rujukan daripada sumber-sumber lain untuk mendapatkan maklumat tambahan. 6.2 Bagi menjawab soalan ini, anda harus: i. Menerangkan maksud tekanan dan tanda tekanan ( / ) ii. Tekanan dalam perkataan bahasa Melayu tidak membezakan makna, tetapi membezakan makna dari segi ayat, misalnya:
 kami makan sate kambing (tekanan diberikan pada sate)  kami makan sate kambing (tekanan diberikan pada kambing)

iii.

iv.

Tekanan boleh membezakan makna dalam perkataan bahasa lain, misalnya bahasa Inggeris: /  in sult (tekanan pada suku kata kedua) /  in sult (tekanan pada suku kata pertama) Sila dapatkan maklumat daripada sumber lain.

6.3 Untuk soalan ini, anda perlu: i. Menerangkan maksud mora/ kepanjangan v. Anda perlu juga menerangkan bahawa dalam bahasa Melayu, kepanjangan tidak membezakan makna, tidak seperti bahasa Arab dan bahasa Inggeris. Contoh:  [ sit ] = bermaksud “duduk”  [ si:t ] = bermaksud “tempat duduk” ii. iii. Sertakan lambang-lambang mora satu titik (.), dua titik (:), tiga titik (·:), empat titik (::) dengan contoh yang sesuai Sila dapatkan maklumat tambahan daripada sumber lain.

6.4 Untuk menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menghuraikan maksud jeda dan lambang jeda ii. Berikan contoh-contoh penggunaan jeda dalam bahasa Melayu iii. Sila rujuk halaman 143 – 144 untuk mendapat keterangan yang jelas.

155

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

6.5 Bagi soalan ini, anda perlu: i. Memberi dua contoh ayat yang membawa makna yang berbeza, contohnya:
[ Ibu menjahit + baju ayah ] maksudnya, ibu membuat kerja menjahit baju ayah [ Ibu menjahit baju + ayah ] maksudnya, dia memberitahu ayahnya bahawa ibunya menjahit baju. ii. Dengan berpandukan contoh yang diberikan, sila jawab soalan (b) dan (c)

dengan betul. iii. Sila dapatkan maklumat tambahan daripada buku dan jurnal lain. 6.6 Bagi soalan ini, anda perlu: i. Memberi penjelasan terhadap makna tona ii. Memberi penjelasan terhadap lambang tona iii. Sila rujuk halaman 145 – 146. iv. Sila sertakan contoh yang sesuai bagi menyokong huraian anda. 6.7 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menjelaskan maksud intonasi dan tona ii. Berikan contoh intonasi ayat-ayat bahasa Melayu iii. Sila rujuk halaman 145 – 153. iv. Dapatkan juga maklumat tambahan daripada sumber lain seperti buku, internet, dll. 6.8 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Meneliti ciri-ciri intonasi yang dihuraikan pada halaman 147 ii. Sila rujuk bentuk intonasi ayat perintah, ayat penyata, ayat pasif, ayat tanya pada halaman 147 – 153 dan terapkannya dalam ayat (a) - (h). iii. Pastikan anda tidak tersalah letak tanda intonasi pada ayat-ayat yang berlainan tersebut. 6.9 Bagi menjawab soalan tentang fonem suprasegmental ini, anda perlu: i. Merujuk jenis-jenis fonem suprasegmental seperti tekanan, kepanjangan, jeda, tona dan intonasi pada halaman 141 – 153 ii. Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan. 156

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

Rujukan
Abdul Hamid Mahmood (1995). Ejaan bahasa Melayu terkini. Masa Enterprise.

Abdul Hamid Mahmood (2002). Guru dan bahasa Melayu. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Bhd. Ashby, P. (1995). Speech sounds. London: Routledge. Barnhart, C.L. & Barnhart, R.K. (Ed.) (1981). The world book of encyclopedia volume two. Toronto: World Book Inc. Bright, W. (Ed) (1992). International encyclopedia of linguistics. New York: Oxford University Press. Clark, J. & Yallop, C. (1995). An introduction to phonetics and phonology (second edition). USA: Blackewell. Crystal, D. (1986). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Davenport, M. & Hannahs, S.J. (1998). Introducing phonetics & phonology. Auckland: Arnold. Gleason, H.A. (1955). An introduction to descriptive linguistics. New York: Holt, Rinehart & Winston. Harimurti Kridalaksana (1983). Kamus linguistik. Jakarta: Penerbit P.T. Gramedia Jakarta. Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu. Kuala Lumpur: PTS Professional. Istilah linguistik Bahasa Inggeris – Bahasa Malaysia, Bahasa Malaysia – Bahasa Inggeris. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1991. Jones, D. (1958). An outline of English phonetics. London: Heffer.

157

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Ladefoged, P. (2005). Vowels and consonants (second edition). Australia: Blackwell Publishing. Ladefoged, P. (2006). A course in phonetics (fifth edition). Boston, MA: Thomson Wadsworth. Laver, J. (1993). Principles of phonetics. New York: Cambridge University Press. Lyons, J. (1981). Noam Chomsky. New York: Penguin Modern Master University Press. Malmberg, B. (1963). Phonetics. New York: Denver. Marsono (1986). Fonetik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Martin, J.B. & Rahilly, J. (1999). Phonetics the science of speech. London: Arnold. Nik Safiah Karim dan rakan-rakan. (2003). Tatabahasa dewan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Pike, K.L. (1947). Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Rahmat Sato, H. (1998). Pengenalan fonetik dan fonologi. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik, Universiti Malaya. Roach, P. (2001). Phonetics. United Kingdom: Oxford University Press. Sitindoan, G. (Drs.) (1984). Pengantar linguistik dan tatabahasa bahasa Indonesia. Bandung: Pustaka Prima Bandung. Sudaryanto (1983). Linguistik.Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. The Penguin Dictionary (2004). London: Penguin Books. Verhaar, J.W.M. (1983). Pengantar linguistik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.

158

BIDANG FONEMIK / 7

Unit

7
BIDANG FONEMIK
HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini, anda seharusnya dapat:

i. menjelaskan bunyi itu distingtif atau tidak distingtif, ii. membezakan fonem dengan alofon, diftong dengan fonem vokal rangkap, iii. menjelaskan konsep pasangan minimal, bervariasi bebas, beralternasi bebas, saling melengkapi dan kesamaan fonetis serta iv. menjelaskan fonem konsonan rangkap.

Pengenalan
Unit ini membincangkan Bidang Fonemik yang meliputi bunyi distingtif atau tidak distingtif, konsep fonem, alofon, pasangan minimal, bervariasi bebas, beralternasi bebas, saling melengkapi, kesamaan fonetis, fonem vokal rangkap, dan fonem konsonan rangkap dalam bahasa Melayu.

Apakah Bidang Fonemik?
Bidang fonemik ialah bidang linguistik yang membincangkan hal yang berkaitan dengan sistem atau fungsi bunyi bahasa. Dalam bidang fonemik, bunyi-bunyi bahasa akan dianalisis dan menentukan taraf sesuatu bunyi itu sama ada bunyi itu distingtif (membezakan makna) atau tidak distingtif. Jika bunyi itu bertaraf 159

7. maka bunyi itu dianggap bertaraf fonem. jika bunyi itu tidak distingtif dan tidak membezakan makna. bunyi d dan bunyi t adalah bertaraf fonem yang berbeza dan bunyi fonem ini diletakkan dalam kurungan fonem. 7. maka bunyi itu dianggap alofon. Di sebaliknya. iaitu membezakan makna. maka dikatakan bahawa bunyi d dan bunyi t adalah bunyi yang distingtif yang membezakan makna. pedang dengan petang. Oleh itu. Perbezaan makna ini dapat dilihat pada pasangan minimal atau pasangan terkecil perkataan.BIDANG FONEMIK / 7 distingtif. iaitu bunyi d dan bunyi t. Oleh sebab perkataan pedang hampir sama.1 Jelaskan pengertian bidang fonemik. Misalnya. Contoh-contoh pasangan minimal yang lain yang membezakan makna adalah seperti yang berikut: (i) kaya paya / k / dan / p / adalah fonem yang berbeza barat karat / b / dan / k / adalah fonem yang berbeza sayang wayang / s / dan / w / adalah fonem yang berbeza 160 (ii) (iii) . iaitu / d / dan / t /.2 Apakah yang anda faham tentang bunyi distingtif dan bunyi tidak distingtif? Tahukah Anda Pengertian Fonem? Fonem ialah unit bunyi yang terkecil yang membezakan makna. pasangan minimal. kecuali bunyi d dan bunyi t. Dalam pasangan minimal perkataan pedang dengan petang itu terdapat bunyi yang berbeza (distingtif).

BIDANG FONEMIK / 7 (iv) dalam talam / d / dan / t / adalah fonem yang berbeza cari jari / c / dan / j / adalah fonem yang berbeza (v) Selain contoh pasangan minimal di atas. (i) (ii) (iii) (iv) _________________________ _________________________ _________________________ _________________________ Tahukah Anda Pengertian Alofon? Alofon ialah anggota-anggota kepada satu fonem. Kelainan bunyi yang tergolong ke dalam satu fonem ini berlaku akibat terpengaruh oleh bunyi tertentu sama ada yang terdahulu atau terkemudian daripadanya. Alofon juga merupakan kelainan bunyi antara satu sama lain tetapi masih tergolong ke dalam satu fonem. Misalnya. kw 161 . Contohnya: pakar dengan bakar. sakat dengan zakat dan lain-lain. misalnya alofon k. tulang dengan dulang.3 Berikan beberapa contoh pasangan minimal yang anda tahu. 7. terdapat banyak pasangan minimal yang lain yang membezakan makna. bunyi fonem / k / dalam bahasa Melayu mempunyai beberapa kelainan bunyi (alofon) kerana terpengaruh oleh bunyi di sekitarnya.

BIDANG FONEMIK / 7

dan ʔ. Bunyi alofon k terjadi akibat kehadirannya dalam perkataan kiri (atau k yang diikuti oleh vokal depan i). Bunyi kw terjadi kerana kehadirannya dalam perkataan kuda (iaitu k yang diikuti oleh vokal belakang u). Bunyi ʔ terjadi kerana kehadirannya diakhiri kata dalam suku kata tertutup seperti dalam perkataan kakaʔ. Dalam hal ini, alofon k, kw dan ʔ adalah alofon-alofon daripada keluarga bunyi yang sama, iaitu fonem / k /. Ketiga-tiga bunyi k, kw, ʔ itu adalah bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis. Maksudnya bunyi-bunyi alofon tersebut hampir-hampir sama dari segi cara pengucapannya dan juga cara penghasilannya. Ketiga-tiga bunyi itu adalah saling melengkapi. Dengan saling melengkapi dimaksudkan masing-masing bunyi tersebut menduduki posisi tertentu (tempat masing-masing) dalam bahasa Melayu. Alofon juga boleh terjadi daripada bunyi yang bervariasi bebas. Dengan bervariasi bebas dimaksudkan walaupun bunyi-bunyi itu berbeza dalam perkataan tertentu, misalnya faham dengan paham, tetapi perbezaan bunyi tidak membawa makna yang berbeza (maknanya sama). Dalam bahasa Melayu terdapat pula beberapa perkataan yang hampir sama dari segi sebutan, tetapi maknanya sama (tidak berbeza), misalnya perkataan agama, ugama dan igama. Walaupun perkataan agama, ugama dan igama itu dari segi makna tidak berbeza, tetapi vokal a, u dan i adalah asalnya fonem yang berbeza kerana terdapat pasangan minimal masing-masing yang membezakan makna, iaitu baru, buru, biru. Oleh sebab itu, vokal a, u dan i adalah distingtif (membezakan makna), maka bunyi a, u dan i adalah bertaraf fonem. Apabila bunyi a, u dan i itu sudah pernah bertaraf fonem, maka bunyi a, u dan i adalah bertaraf alternasi bebas.

7.4 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai, jelaskan maksud alofon.

162

BIDANG FONEMIK / 7

Tahukah Anda Pengertian Pasangan Minimal?
Pasangan minimal ialah pasangan terkecil perkataan, iaitu pasangan perkataan yang hampir sama dari segi sebutan dan juga cara menghasilkan bunyi perkataan tersebut tetapi masih terdapat perbezaan kecil pada bunyi (fonem) tertentu yang membezakan makna antara perkataan tersebut. Contoh-contoh pasangan minimal adalah seperti yang berikut: paku tari laku baca sama bawang situ garu bila serong buka dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan baku dari lagu baja sana bayang satu guru bela sorong buku

7.5 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai, jelaskan maksud pasangan minimal.

7.6 Kenal pasti sama ada pasangan minimal yang berikut berkontras atau tidak berkontras. i. ii. iii. iv. v. fikir perang panah semak bela pikir perang patah semak bela

163

BIDANG FONEMIK / 7

vi. vii. viii. ix. x.

serang agama Selasa faham tadah

-

terang ugama Thalatha paham tabah

Tahukah Anda Pengertian Bervariasi Bebas?
Bervariasi bebas merupakan istilah yang digunakan bagi dua bunyi yang berbeza secara fonetis yang hadir pada lingkungan yang sama dalam perkataan dan bunyi itu boleh saling berganti antara satu sama lain tetapi tidak membezakan makna. Contohnya: fikir dengan elok dengan orang dengan pikir ( f dengan p bervariasi bebas ) Elok ( e dengan ε bervariasi bebas ) Orang ( o dengan ɔ bervariasi bebas)

7.7 Berikan contoh-contoh perkataan yang bervariasi bebas dalam bahasa Melayu.

Tahukah Anda Pengertian Beralternasi Bebas?
Beralternasi bebas merupakan istilah yang dipakai bagi bunyi yang sudah bertaraf fonem, tetapi boleh dipakai secara bertukar ganti dalam perkataan tertentu pada lingkungan yang sama tetapi tidak membezakan makna. Contohnya fonem /a/, /i/ dan /u/ yang hadir pada lingkungan yang sama dalam perkataan agama, igama dan ugama tetapi maknanya tidak berbeza. Oleh hal yang demikian, fonem /a/, /i/ dan /u/ dikatakan beralternasi bebas.

164

BIDANG FONEMIK / 7

7.8 Berikan contoh-contoh perkataan yang beralternasi bebas dalam bahasa Melayu. 7.9 Huraikan perbezaan antara beralternasi bebas dan bervariasi bebas.

Tahukah Anda Pengertian Saling Melengkapi?
Istilah saling melengkapi juga dikenali sebagai distribusi komplementar, iaitu lingkungan atau tempat yang dihadiri (diisi) oleh satu anggota bunyi daripada satusatu fonem dan lingkungan atau tempat itu tidak boleh dihadiri (diisi) oleh anggota bunyi yang lain daripada fonem yang sama dalam perkataan. Maksudnya bunyi tersebut mempunyai tempat (lingkungan) tertentu yang boleh dihadiri atau dilengkapinya. Misalnya bunyi [k] dalam perkataan [kakaʔ]. Bunyi [k] boleh hadir hanya pada awal suku kata (koda) manakala bunyi [ʔ] pula boleh hadir pada lingkungan akhir suku kata (onset) sahaja. Kehadiran bunyi [ k] dan [ʔ] pada tempat tertentu sahaja ini terdapat dalam banyak perkataan lain dalam bahasa Melayu, misalnya perkataan [kanaʔ-kanaʔ, pəkaʔ, pokoʔ, beŋkoʔ, bəŋkaʔ, songkoʔ] dan seumpamanya. Oleh sebab tempat atau lingkungan yang boleh diisi oleh [k] dan [ʔ] adalah tempat yang tertentu sahaja, maka bunyi [k] dan [ʔ] dikatakan saling melengkapi. Oleh hal yang demikian, bunyi [k] dan [ʔ] adalah alofon-alofon kepada fonem /k/.

7.10 Jelaskan pengertian saling melengkapi.

165

BIDANG FONEMIK / 7

Tahukah Anda Pengertian Kesamaan Fonetis?
Kesamaan fonetis merupakan satu cara atau kriteria yang digunakan untuk menentukan sama ada bunyi-bunyi itu merupakan alofon-alofon kepada satu fonem. Cara yang lain untuk menentukan alofon-alofon kepada satu fonem ialah saling melengkapi (distribusi komplementar) seperti yang dihuraikan di atas. Bunyi kesamaan fonetis ialah bunyi yang mempunyai sifat fonetis yang sama. Bunyi kesamaan fonetis ini boleh terjadi dengan cara bunyi tertentu yang mendapat pengaruh artikulasi tambahan (koartikulasi) seperti pembibiran, penyengauan (penasalan), penglelangitkerasan, pengglotisan dan seumpamanya. Contohnya bunyi k dengan bunyi kw (k yang mendapat pengaruh daripada vokal depan dan kw pembibiran) yang terdapat pada perkataan kawan dan buwku merupakan bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis (k, dan k w). Oleh itu, k dan kw adalah alofon kepada fonem yang sama, iaitu k. Begitu juga dengan bunyi vokal a dalam perkataan dalam dan ã sengauan (nasalisasi) dalam perkataan mãlam juga merupakan bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis (yang satu merupakan vokal biasa sedangkan vokal a yang satu lagi disengaukan). Oleh hal yang demikian, bunyi a biasa dan bunyi a yang disengaukan itu dikatakan bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis. Dalam bahasa Inggeris, terdapat juga bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis. Contohnya bunyi p yang mendapat pengaruh koartikulasi hembusan seperti dalam perkataan pen (phen) mempunyai kesamaan fonetis dengan p yang tidak dihembus yang berada di akhir kata dalam perkataan top. Oleh hal yang demikian, bunyi ph (yang diiringi oleh hembusan) dengan p (yang tidak dihembuskan) adalah alofon-alofon kepada fonem p.

7.11 Bagaimanakah kesamaan fonetis berlaku? Jelaskan dengan contohcontoh yang sesuai.

166

Tahukah Anda Pengertian Fonem Konsonan Rangkap? Fonem konsonan rangkap ialah dua konsonan yang hadir berturut-turut dalam satu-satu perkataan. Cara menghasilkan diftong pula melibatkan berlakunya geluncuran. Contohnya perkataan stop. jauh dan buah sedangkan diftong ialah dua vokal yang hadir berturut-turut dalam perkataan tetapi cara penghasilan diftong itu berbeza. Contohnya perkataan kerbau (kerbaw). clock. creep. Dalam bahasa Inggeris. Fonem vokal rangkap ini berbeza dengan diftong. kedudukan lidah kemudiannya berubah dan geluncur kepada bunyi vokal yang lain.12 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. bau.13 Nyatakan perbezaan diftong dan vokal rangkap. jelaskan maksud fonem vokal rangkap. terdapat banyak perkataan yang memakai fonem konsonan rangkap ini. Vokal rangkap ialah vokal penuh yang diucapkan dengan penuh tiap-tiap satu dalam perkataan. brief. 7.BIDANG FONEMIK / 7 Tahukah Anda Pengertian Fonem Vokal Rangkap? Fonem vokal rangkap ialah fonem yang hadir berturut-turut dalam satu-satu perkataan. Diftong dihasilkan dengan cara satu vokal diucapkan sepenuhnya sedangkan yang satu lagi diucapkan separuh sahaja. 7. steep. 167 . Konsonan rangkap tidak terdapat dalam bahasa Melayu kecuali dalam kata-kata pinjaman daripada bahasa Jawa dan bahasa Inggeris. bring. cloth dan seumpamanya. misalnya dia. Maksudnya semasa menghasilkan bunyi vokal penuh. sampai (sampay) dan amboi (amboy).

prihatin. projek.14 Huraikan maksud fonem konsonan rangkap dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. 7. blok. 7.BIDANG FONEMIK / 7 Konsonan rangkap dalam bahasa Melayu terdapat dalam perkataan-perkataan pinjaman yang dipinjam daripada bahasa Jawa dan Inggeris seperti trampil. 168 .15 Adakah fonem konsonan rangkap terdapat dalam bahasa Melayu? Bincangkan. draf. proses dan seumpamanya. drama.

seperti dalam perkataan petang dan pedang yang berlainan maksudnya iii. vokal rangkap. Sila rujuk sumber lain bagi mendapatkan maklumat tambahan. 7. iaitu yang membezakan makna ii.  petang – pedang. igama dan agama v. Definisi fonem seperti yang dijelaskan pada halaman 160. Sila rujuk huraian tentang pengertian fonem dan alofon pada halaman 159 – 162. ii. yakni vokal [a] dengan vokal [u] ialah fonem berbeza kerana membezakan makna. Berikan contoh perkataan yang sesuai yang mengandungi fonem distingtif tersebut. Memahami maksud fonem distingtif. Sila dapatkan maklumat tambahan daripada sumber lain seperti buku dan internet. Berikan contoh yang sesuai bagi menyokong penerangan anda iii. Anda perlu memberikan contoh-contoh bunyi alofon yang tidak distingtif. 163 – 164.1 Bagi soalan ini. iaitu bunyi-bunyi yang tidak membezakan makna vi. Menerangkan bidang fonemik dan cakupannya seperti fonem. Sila berikan contoh-contoh lain tentang bunyi-bunyi alofon kepada fonemfonem tertentu vii. seperti agama. Anda perlu memberikan beberapa contoh perkataan yang mengandungi fonem yang berbeza iv.3 Untuk soalan ini. Beberapa contoh pasangan minimal seperti:  baru – biru. anda perlu: i. pasangan minimal dan seumpamanya ii. 7.2 Bagi menjawab soalan ini. 169 . alofon. anda perlu: i. Begitu juga dengan fonem [t] dan [d] membezakan makna bagi pasangan minimal tersebut iii. anda perlu memberikan: i. konsanan rangkap.BIDANG FONEMIK / 7 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 7 7. Sila berikan contoh-contoh pasangan minimal yang lain yang menunjukkan berlakunya fonem-fonem yang membezakan makna iv. Anda perlu memasukkan contoh perkataan yang mengandungi fonem yang beralternasi bebas.

misalnya menyatakan perbezaan makna perkataan pasangan minimal tersebut adalah akibat pengunaan fonem yang berbeza. Memahami perbezaan antara bunyi bervariasi bebas dan bunyi distingtif seperti fonem p dengan f dalam perkataan fikir dengan pikir yang tidak membezakan makna ii. Menerangkan maksud pasangan minimal dengan memberikan contohcontoh yang sesuai. [kwuda] 7. i . seperti faham . Menjelaskan ciri-ciri fonem dan alofon ii.4 Bagi soalan ini. Dengan berpandukan bunyi bervariasi bebas dalam contoh di atas. misalnya alofon [f] kepada fonem [p] dalam perkataan [fiker].BIDANG FONEMIK / 7 7. Menjelaskan maksud alofon ii.paham yang tidak membezakan makna. Anda perlu memberi jawapan untuk pasangan minimal yang lain dengan berpandukan jawapan di atas. anda perlu terlebih dahulu: i. u dan a adalah beralternasi bebas (sudah bertaraf fonem dalam perkataan lain) walaupun masih boleh membawa makna yang sama. 7.7 Untuk soalan ini.8 Jawapan untuk soalan ini ialah anda perlu memberikan beberapa contoh fonem yang bertaraf distingtif yang kemudiannya digunakan untuk maksud yang sama seperti dalam igama. contoh perkataan: serong – sorong ii.x) berkontras atau tidak berkontras. maksud bunyi alofon kepada fonem tertentu. anda perlu: i. Dengan berpandukan penjelasan tentang fonem dan alofon tersebut. 7. iaitu “agama”. Berikan beberapa contoh alofon kepada satu fonem. [piker] dan alofon [k w] dalam perkataan [kita]. anda perlu: i. ugama.5 Bagi soalan ini. anda perlu: i. agama.6 Bagi menjawab soalan ini. berikan perkataan yang mengandungi bunyi bervariasi bebas. 170 . 7. Fonem ə. anda perlu mengenal pasti sama ada perkataan pasangan minimal yang diberikan itu ( no.

11 Bagi menjawab soalan ini. Sila rujuk buku. anda perlu memberi: i. yakni bunyi konsonan diikuti oleh bunyi vokal tertentu menyebabkan kesamaan fonetis berlaku. anda perlu: i. sila berikan beberapa contoh lain dalam bahasa Melayu. Sila berikan beberapa contoh pasangan perkataan beralternasi bebas dengan bervariasi bebas dalam bahasa Melayu. Memberikan definisi tentang fonem vokal rangkap ii. 171 . iaitu k dan ʔ saling melengkapi ii.13 Untuk soalan ini. Contohnya perkataan kataʔ. anda perlu: i. jurnal dan internet bagi mendapatkan malumat tambahan. Sila sertakan contoh perkataan yang bunyinya saling melengkapi seperti perkataan kakak. anda perlu: i. Sila berikan beberapa contoh perkataan yang mengandungi fonem vokal rangkap iii. 7. yakni fonem k dan ʔ ialah saling melengkapi iii. Sila berikan beberapa contoh vokal rangkap dan diftong bagi menjelaskan huraian anda. Penjelasan tentang perbezaan antara beralternasi bebas dengan bervariasi bebas ii.10 Bagi menjawab soalan ini. 7. anda perlu: i. 7. Menjelaskan cara kesamaan fonetis berlaku. 7. Menghurai maksud saling melengkapi ii. Dengan berpandukan contoh di atas. Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan. sila berikan beberapa contoh lain dalam bahasa Melayu.12 Jawapan bagi soalan ini. Menjelaskan perbezaan antara diftong dan vokal rangkap ii.BIDANG FONEMIK / 7 7.9 Bagi menjawab soalan ini. iii. Dengan berpandukan contoh di atas.

Anda perlu menyatakan bahawa fonem konsonan rangkap tidak terdapat dalam bahasa Melayu asli kecuali fonem konsonan rangkap yang dipinjam daripada bahasa Inggeris dan bahasa lain. Berikan beberapa contoh perkataan yang mengandungi fonem konsonan rangkap yang dipinjam daripada bahasa Inggeris. struktur. dan bahasa Jawa seperti gembleng. 7. anda perlu: i. Berikan contoh-contoh fonem konsonan rangkap yang terdapat dalam bahasa yang anda tahu seperti bahasa Inggeris. Menghuraikan definisi tentang fonem konsonan rangkap ii. anda perlu: i. misalnya kontraktor. structure. misalnya project. 172 . Membincangkan bahawa dalam bahasa Melayu terdapat fonem konsonan rangkap atau tidak ii. Sila nyatakan bahawa tidak terdapat fonem konsonan rangkap asli dalam bahasa Melayu kecuali perkataan pinjaman daripada bahasa Inggeris dan bahasa Jawa.14 Bagi menjawab soalan ini.BIDANG FONEMIK / 7 7.15 Bagi menjawab soalan ini. prihatin iii. dan seumpamanya iii.

Ladefoged. (1973). H. (Ed) (1992). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. New York: Oxford University Press. D. Preliminaries to linguistic phonetics. R. Toronto: World Book Inc. Abdul Hamid Mahmood (2002). Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007).A. (1986). (1993). Jakarta: Penerbit P.BIDANG FONEMIK / 7 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). M. J. Speech sounds. London: Routledge. Ed). Rinehart & Winston. Auckland: Arnold. Davenport. & Barnhart. Gramedia Jakarta. C.L. Kamus linguistik. International encyclopedia of linguistics. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. W.K. Ashby. Ejaan bahasa Melayu terkini. 173 . An introduction to phonetics and phonology (second edition). (1998). Ladefoged. Gleason. C. An introduction to descriptive linguistics. Guru dan bahasa Melayu. Introducing phonetics & phonology. A course in phonetics (3rd. Brace and Jovanovich. New York: Harcourt. (Ed. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). S. New York: Holt. The world book of encyclopedia volume two. USA: Blackewell. (1995). (1995). P. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Bright. & Hannahs.T. Bhd. P. Masa Enterprise. & Yallop. Chicago: University of Chicago Press.J. Harimurti Kridalaksana (1983). Barnhart. P. Crystal. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.) (1981). Oxford: Basil Blackwell Ltd. (1955). Clark.

Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. (2001). 174 . (1947). MA: Thomson Wadsworth. Boston. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. A course in phonetics (fifth edition). Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Pike. Laver. Roach. London: Penguin Books. New York: Denver. Phonetics. P. P. Principles of phonetics. B.L. Australia: Blackwell Publishing. Marsono (1986). Verhaar. Ladefoged.BIDANG FONEMIK / 7 Ladefoged. (1993).W. New York: Cambridge University Press. (1983). Fonetik.M. J. Pengantar linguistik. United Kingdom: Oxford University Press. P. K. The Penguin Dictionary (2004). J. (2005). Phonetics. (1963). Malmberg. (2006). Vowels and consonants (second edition).

menulis transkripsi fonetik dan fonemik dengan baik. anda seharusnya dapat: i. Di samping itu. ii. Dalam transkripsi fonetik. Transkripsi juga menurunkan lambang-lambang bunyi sebutan ke dalam bentuk lambang-lambang fonetik yang setepat mungkin mengikut sebutan sebenar penutur satu-satu bahasa. mengenal pasti bentuk penulisan dalam transkripsi fonetik dan fonemik. Apakah Transkripsi? Transkripsi ialah penulisan dalam bentuk lambang-lambang fonetik daripada lambang-lambang tulisan huruf-huruf biasa. mengenali dan membezakan lambang-lambang yang digunakan dalam penulisan transkripsi fonetik dan fonemik.TRANSKRIPSI / 8 Unit 8 TRANSKRIPSI HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. iii. satu lambang digunakan untuk mewakili satu bunyi yang 175 . Pengenalan Fokus huraian unit ini adalah tentang bentuk penulisan dalam transkripsi fonetik dan fonemik. juga diterangkan beberapa lambang yang digunakan dalam penulisan transkripsi fonetik dan fonemik bagi mewakili bunyi yang diucapkan.

dalam bahasa Melayu. z]. kecuali dalam kata-kata pinjaman daripada bahasa asing seperti bahasa Inggeris atau bahasa Arab. perengkungan [L. Terdapat dua jenis transkripsi. tidak semua bunyi koartikulasi itu wujud. iaitu transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik. dimasukkan juga lambang-lambang koartikulasi seperti lambang pembibiran [w]. Dalam transkripsi fonetik atau transkripsi sempit ini pengkaji cuba memberi lambang fonetik yang setepat-tepat dan sedetail-detailnya (terperinci) dengan bunyi yang diucapkan atau tulisan yang dipindahkan ke dalam transkripsi fonetik tersebut. Transkripsi fonemik tidak menulis lambang-lambang transkripsi fonetik dengan detail (terperinci) dan tidak menggunakan ciri-ciri koartikulasi atau ciri-ciri suprasegmental. penulisan transkripsi fonemik bagi ayat Buku itu di atas meja ditulisnya dengan mudah sebagai: / # buku itu di atas meǰa # / 176 . Apakah Transkripsi Fonetik? Transkripsi fonetik juga dikenali sebagai transkripsi sempit. iaitu dengan menggunakan fonem-fonem yang terdapat dalam satu-satu bahasa itu secara umum dan mudah. Apakah Transkripsi Fonemik? Transkripsi fonemik juga disebut transkripsi luas. Tujuan penulisan transkripsi fonemik ialah untuk memberikan lambang-lambang bunyi dengan mudah dalam bentuk lambang bunyi segmental sahaja tanpa mencatat dengan detail semua sifat bunyi yang ada pada satu-satu bahasa natif itu. Misalnya. Dalam transkripsi fonetik. Walau bagaimanapun. penyengauan (nasalisasi) [ ]. Misalnya dalam tulisan atau sebutan untuk ayat Buku itu di atas meja ditulis semula dengan terperinci segala bunyi segmental dan juga segala jenis koartikulasi dan juga ciri-ciri suprasegmental yang ditumpanginya dalam bentuk transkripsi fonetik seperti yang berikut: [ # b u w ku iwtu di atas meǰa # ] Transkripsi fonetik bertujuan mencatatkan setepat mungkin semua sifat yang terdapat pada pengucapan seseorang penutur natif. j penglelangitkerasan [ ] dan pengglotisan (glotalisasi) [ʔ]. d. Transkripsi fonemik mencatatkan bunyi-bunyi bahasa yang diucapkan dengan cara yang lebih luas.TRANSKRIPSI / 8 diucapkan.

rasa senang hati dan marah dapat diluahkan melalui penggunaan bahasa. Berikut diberikan beberapa petikan dalam tulisan Rumi bahasa Melayu beserta contoh-contoh transkripsi fonetik (transkripsi sempit) dan transkripsi fonemik (transkripsi luas): Petikan 1 Bahasa ialah alat yang digunakan untuk menyampaikan fikiran dan perasaan.TRANSKRIPSI / 8 Transkripsi fonemik sangat mirip kepada sistem ejaan bagi satu-satu bahasa natif. Contoh Transkripsi Fonetik [ # bahasa ijalah alat jaŋ diwgunãkan unwtoʔ məɲãmpaikan fikeran dan pərasaʔan # səgala pandaŋãn // pəndapat // rasa sənãŋ hati dan mãrah dapat diwluwahkan məlawluwi pəŋwgunãʔan bahasa # ] [ # məlawluwi bahasa wǰuga kita bərwhuǰah unwtoʔ məjakenkan pəndəŋãr tərhadap səsuawtu pərkara dan ini boleh məmpəŋãwrohi məreka unwtoʔ məmwbuwat kəwpuwtusan samã ʔada bərsewtuwǰu atau tidaʔ dəŋãn apa jaŋ diwucapkan # ] Contoh Transkripsi Fonemik / # bahasa ijlah alat jaŋ digunakan untoʔ məɲampaikan fikeran dan perasaan # səgala pandaŋan // pəndapat // rasa sənaŋ hati dan marah dapat diluahkan məlalui pəŋgunaʔan bahasa# / / # məlalui bahasa ǰuga kita bərhuǰah untoʔ məjakenkan pəndəŋar tərhadap səsuatu pərkara dan ini boleh məmpəŋarohi məreka untoʔ məmbuat kəputusan sama ada bərsetuǰu atau tidaʔ dəŋan apa jaŋ diucapkan # / 177 . Segala pandangan. pendapat. Melalui bahasa juga kita berhujah untuk meyakinkan pendengar terhadap sesuatu perkara dan ini boleh mempengaruhi mereka untuk membuat keputusan sama ada bersetuju atau tidak dengan apa yang diucapkan.

tidak kurang daripada 14 hari sebelum hari pengembalian saman (melainkan mahkamah memerintahkan selainnya). Setelah saman disampaikan dan catatan penyampaian dibuat.TRANSKRIPSI / 8 Petikan 2 Saman hendaklah disampaikan sendiri oleh Mahkamah Rendah kepada defendan. Pendaftar harus memberi notis kepada plaintif atau peguamnya mengenai hal itu dan mengenai cara saman disampaikan. Orang yang menyampaikan saman dikehendaki membuat catatan yang mengandungi butiran-butiran seperti tarikh dan hari saman disampaikan. halaman 275) Contoh Transkripsi Fonetik [ # samãn həndaʔlah disampaikan səndiri oleh mãhkamãh rəndah kəpada difendan // tidaʔ wkuraŋ daripada əmpat bəlas hari səbəwlom pəŋəmbalijan samãn məlaenkan mãhkamãh məmərintahkan səlaenɲã # ʔoraŋ jaŋ məŋãmpaikan samãn dikəhəndaki məmwbuwat čatatan jaŋ məŋãnwduŋi buteran səpərti tarex dan hari samãn disampaikan // di mãnã dan bagaimãnã pəɲãmpaijan samãn diwbuwat sərta kəpada sijapa samãn diwsampaikan # sətəlah samãn disampaikan dan čatatan pəɲãmpaian diwbuwat // pəndaftar haros məmbəri nõtis kəpada plentif atau pəwguamɲã məŋənãʔi hal itu dan məŋənãʔi čara samãn disampaikan # ] Contoh Transkripsi Fonemik / # saman həndaʔlah disampaikan səndiri oleh mahkamah rəndah kəpada difendan // tidaʔ kuraŋ daripada əmpat bəlas hari səbəlom pəŋəmbalian saman məlaenkan mahkamah məmərintahkan səlainɲa # oraŋ jaŋ məŋampaikan saman dikəhəndaki məmbuat čatatan jaŋ məŋanduŋi buteran buteran səpərti tarex dan hari saman disampaikan // di mana dan bagaimana pəŋampaian saman dibuat sərta kəpada siapa saman disampaikan # sətəlah saman disampaikan dan čatatan pəɲampaian dibuat // pəndaftar haros məmbəri notis kəpada plentif atau pəguamɲa məŋənai hal itu dan məŋənai čara saman disampaikan # / 178 . (Dipetik daripada Ahmad Ibrahim dan Ahilemah Joned. Kuala Lumpur. 1985. Sistem Undang-undang Di Malaysia. di mana dan bagaimana penyampaian saman dibuat serta kepada siapa saman disampaikan. DBP.

halaman 27) Contoh Transkripsi Fonetik [ # sətijap pəwkoŋsi adalah wakel bagi firmã dan pəwkoŋsi pəwkoŋsi jaŋ laen bagi mãkwsud pərnijagaʔan pərkoŋsijan itu // dan tindakan setijap pəwkoŋsi jaŋ məlawkukan apa apa tindakan unwtoʔ mənǰalankan səčara lazem ǰənis pərnijagaʔan jaŋ diǰalankan oleh firmã itu jaŋ dija mənǰadi ahli # məŋiwkut firmã dan pəwkoŋsi pəwkoŋsiɲã kəwčuwali ǰika pəkoŋsi pəkoŋsiɲã jaŋ bərtindaʔ itu pada hakikatɲã tidaʔ məmpuɲãi kwuasa bərtindaʔ unwtoʔ firmã dalam pərkara tərtəntu itu // dan oraŋ dəŋãn sijapa dija bərʔurusan itu tawhu atau pərčaja bahawa dija səoraŋ pəwkoŋsi # ] Contoh Transkripsi Fonemik / # sətiap pəkoŋsi adalah wakel bagi firma dan pəkoŋsi pəkoŋsi jaŋ laen bagi maksud pərniagaan pərkoŋsian itu // dan tindakan setiap pəkoŋsi jaŋ məlakukan apa apa tindakan untoʔ mənǰalankan səčara lazem ǰənis pərniagaan jaŋ diǰalankan oleh firma itu jaŋ dia mənǰadi ahli # məŋikut firma dan pəkoŋsi pəkoŋsiɲa kəčuali ǰika pəkoŋsi pəkoŋsiɲa jaŋ bərtindaʔ itu pada hakikatɲa tidaʔ məmpuɲai kuasa bərtindaʔ untoʔ firma dalam pərkara tərtəntu itu // dan oraŋ dəŋan siapa dia bərurusan itu tahu atau pərčaja bahawa dia səoraŋ pəkoŋsi # / 179 . (Dipetik daripada Shaik Mohd. Hussain. dan tindakan setiap pekongsi yang melakukan apa-apa tindakan untuk menjalankan secara yang lazim jenis perniagaan yang dijalankan oleh firma itu yang dia menjadi ahli.TRANSKRIPSI / 8 Petikan 3 Setiap pekongsi adalah wakil bagi firma dan pekongsi-pekongsi yang lain bagi maksud perniagaan perkongsian itu. Noor Alam S. mengikut firma dan pekongsi-pekongsinya. Undang-undang Perniagaan. kecuali jika pekongsi-pekongsinya yang bertindak itu pada hakikatnya tidak mempunyai kuasa bertindak untuk firma dalam perkara tertentu itu. dan orang dengan siapa dia berurusan itu tahu atau percaya bahawa dia seorang pekongsi.M. 1987. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

2003:49) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ (b) Petikan 2 Bakteria laktobasilus adalah bakteria yang bersifat gram positif. Satu kabel gentian optik mempunyai bentuk silinder yang terdiri daripada tiga bahagian memusat: teras cladding dan jaket. tidak membentuk spora dan berkembang biak dengan baik dalam keadaan 180 . 8.2 Huraikan perbezaan transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik. 8.1 Jelaskan pengertian transkripsi. (a) Petikan 1 Kabel gentian optik mengandungi satu atau lebih media liut yang diperbuat daripada gelas atau plastik.3 Salin semula petikan-petikan di bawah dalam bentuk transkripsi fonemik. (Dipetik daripada: Saadiah Yahya & Rosilah Haji Hassan. Plastik adalah lebih murah tetapi pelemahan isyaratnya tinggi dan hanya sesuai digunakan untuk jarak yang dekat.TRANSKRIPSI / 8 8. Gelas yang sangat tulin paling baik digunakan sebagai teras tetapi mahal kosnya.

1989:37) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ (c) Petikan 3 Dasar fizikal atau dasar belanjawan ialah cara pengurusan pendapatan dan perbelanjaan kerajaan dengan tujuan untuk mempengaruhi tingkat pendapatan negara. Bakteria ini kebanyakan ditemui di dalam mulut bayi dan mewakili satu peratus daripada flora mulut.TRANSKRIPSI / 8 mikroaerofilik. (Dipetik daripada Siti Rohani. Tempat yang paling disukainya adalah pada lesi dentin yang dalam. Dengan perkataan lain. (Dipetik daripada Rahimah Abdul Kadir. Populasinya tergantung kepada dan dipengaruhi oleh kebiasaan memakan. Bakteria laktobasilus telah dilaporkan sebagai bakteria yang cukup penting dan terbanyak. hutang kerajaan dan perbelanjaan awam untuk menghasilkan tingkat guna tenaga penuh dan mengawal inflasi dengan sesebuah ekonomi bergantung kepada tingkat permintaan agregat berbanding dengan kemampuan ekonomi untuk memenuhinya. 1985:34) 181 . dasar fizikal ialah dasar yang dijalankan dalam soal perundangan dan peraturan yang berhubung dengan pencukaian. semenjak Millre mengemukakan teori kemoparasitnya.

Jali. budaya dan ideologi politik.TRANSKRIPSI / 8 _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ (d) Petikan 4 Globalisasi ialah keadaan di mana perhubungan yang tidak terbatas dan tidak dikongkong oleh sempadan geografi. bahasa. 2003: 179) _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ 182 . Razani Mohd. Jepun dan Singapura. Perubahan ini dapat dirasakan di Malaysia dengan adanya teknologi maklumat dan komunikasi yang hampir seiring dengan negara maju seperti Amerika Syarikat. (Dipetik daripada: Siti Hadijah Che Mat. Fenomena ini menjadikan dunia kelihatan mengecil daripada segi perhubungan manusia disebabkan kepantasan teknologi maklumat. Fauzi Hussin dan Mohd.

(a) Petikan 1 Sifat Termodinamik adalah sebarang ciri makroskop yang tercerap untuk sistem. kolestrol dan koenzim yang terdapat dalam tisu. haiwan dan mikroorganisma. etanol dan asid oksalik hinggalah sebatian yang berstruktur kompleks seperti karpain. isipadu. Contoh sebatian organik semulajadi termasuklah sebatian yang mempunyai struktur ringkas seperti etena. (Dipetik daripada: Kamaliah Mahmood. sejenis alkaloid. kimia organik terlibat dengan kajian sebatian yang diekstrak daripada benda hidup seperti tumbuh-tumbuhan. entalpi.4 Salin semula petikan-petikan di bawah dalam bentuk transkripsi fonetik. Pada asalnya. terutama dalam jantung. Hal ini membezakan sebatian organik dengan sebatian tak organik yang merangkumi hampir semua sebatian yang tidak mengandungi karbon dan didapati daripada batuan dan mineral. hati. Sebutan organik bermaksud diterbitkan daripada organisma hidup.TRANSKRIPSI / 8 (e) Petikan 5 Kimia organik bermula sebagai kimia benda hidup. Terdapat lapan sifat yang biasa digunakan: tekanan. tenaga-dalam. buah pinggang dan pankreas. suhu. ketersediaan dan 183 . 2004:1-2) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ 8. entropi.

2002:80) 184 . Keintelektualan bahasa dicapai. terutamanya melalui perbendaharaan kata dan sebagainya melalui sistem tatabahasa. Mengikut Havranek. Kita akan tunjukkan nanti betapa tenaga-tenaga dalam merupakan natijah langsung daripada Hukum Termodinamik Pertama sementara entropi dihasil daripada Hukum Termodinamik Kedua. kemuncak pencapaian taraf keintelektualan bahasa ialah penggunaan laras saintifik yang berusaha menghasilkan bentuk bahasa yang tepat yang mencerminkan kejelasan pemikiran yang logik. (Dipetik daripada Mohd.TRANSKRIPSI / 8 rangkap Gibb. 1987:3) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ (b) Petikan 2 Dengan keintelektualan bahasa dimaksudkan bahasa itu harus mempunyai keupayaan menyampaikan buah fikiran dan hujah dengan tepat dan berkesan. Zaki Abdul Muin. (Dipetik daripada Abdul Hamid Mahmood. Tiga sifat pertama merupakan kuantiti-kuantiti yang boleh diukur secara langsung sementara yang lainnya diterbit. iaitu mengungkapkan kesinambungan dan keRumitan fikiran.

Stratifikasi silara hutan dan kaitannya dengan struktur hutan terangkum dalam apa yang disebut sebagai sinusia. lapisan silaranya lebih mudah dilihat. hutan hujan tropika mengandungi tiga strata utama. Strata pokok dapat membentuk silara yang bersambungan atau terputus-putus. (Dipetik daripada: Abdul Hamid Mar Iman. Struktur yang lazim. Hal sebaliknya pula. semak samun dan herba. 2000: 8) ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ 185 . iaitu pokok.TRANSKRIPSI / 8 ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ (c) Petikan 3 Strata hutan dimaksudkan sebagai lapisan tumbuhan yang silaranya mempunyai ketinggian yang berbeza-beza dalam julat tertentu. jika hutan berkenaan mengandungi banyak spesies dengan setiap spesies hidup rapat-rapat di antara satu sama lain. Jika sesebuah hutan mengandungi hanya beberapa spesies.

Segala najis. Ia dibawa oleh lalat dan boleh membiak dengan cepat. ia memerlukan masa di antara satu hingga lima hari untuk menunjukkan ciri-ciri taun. air dikeluarkan dengan banyak bersama najis dan akibatnya badan akan kekurangan air. (Dipetik daripada Mustafa Ali Mohd. Ia disebabkan oleh sejenis bakteria yang dipanggil vibrio cholerae. air liur. Keadaan ini boleh dikawal dengan meminum banyak air. Apabila kuman vibrio cholerae masuk ke badan manusia.TRANSKRIPSI / 8 (a) Petikan 4 Taun adalah sejenis penyakit cirit-birit yang amat berbahaya. Antara ciri penyakit taun ialah cirit-birit yang berterusan dan diikuti oleh keadaan kekeringan badan kerana kehilangan air. Orang-orang yang diserang taun mestilah diasingkan supaya penyakit ini tidak berjangkit. 1987:49) ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ 186 . Bakteria ini boleh berada di mana-mana sahaja termasuk dalam air dan dalam makanan.. Dalam keadaan cirit-birit. air kencing dan muntah pesakit ini mestilah dibuang dengan teliti supaya ia dimusnahkan dengan cara yang betul.

TRANSKRIPSI / 8

(e) Petikan 5 Salah satu peninggalan material daripada peradaban Melayu tradisi ialah naskhah tulisan tangan atau manuskrip. Sebahagian besarnya tersimpan di perpustakaan termasuk di luar rantau ini. Kehadiran katalog yang menyenaraikan pegangan manuskrip ini pada perpustakaan itu memberi gambaran seolah-olah kegiatan mengumpul atau mengutipnya sudah berlalu dan segala yang pernah terhasil, sudah terkumpul. Ini tidak benar kerana pengesahan simpanan manuskrip Melayu, pengumpulannya, serta pengajian dan penerbitannya masih berjalan dengan rancak. Jika dahulu kita banyak bergantung kepada sarjana Barat dari segi pengetahuan kita terhadap alam manuskrip Melayu, kini tidak lagi. Sarjana dan golongan intelektual tempatan semenjak berpindahnya pusat pengajian Melayu ke rantau ini sejak tahun 60-an, memberi perhatian penuh terhadap khazanah peninggalan peradabannya. (Dipetik daripada Mohd. Taib Osman, 2004:155)

___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________

187

TRANSKRIPSI / 8

PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 8
8.1 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Perjelaskan maksud transkripsi, iaitu transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik ii. Berikan contoh lambang-lambang transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik mengikut contoh bunyi perkataan dalam bahasa Melayu 8.2 Untuk soalan ini, jawapan anda perlu mencakupi: i. Perbezaan antara lambang transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik ii. Anda perlu memberikan contoh perbezaan antara kurungan fonetik dengan kurungan fonemik semasa membuat transkripsi tersebut iii. Anda juga perlu memasukkan alofon-alofon tertentu kepada fonem-fonem tertentu semasa membuat transkripsi fonetik, termasuklah lambang bunyi yang saling melangkapi iv. Perlu dinyatakan juga bahawa lambang-lambang alofon tidak digunakan dalam transkripsi fonemik. 8.3 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menyalin semula petikan soalan (a) - (e) dengan menggunakan kurungan fonemik ii. Anda juga perlu menggunakan lambang fonem dan tidak menggunakan lambang-lambang alofon kepada satu fonem, maksudnya anda menggunakan lambang fonetik yang luas dan bukan lambang fonetik sempit dalam transkripsi fonemik iii. Sila rujuk contoh penulisan transkripsi fonemik pada halaman 176 – 179. 8.4 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menyalin semula petikan soalan (a) - (e) dengan menggunakan transkripsi fonetik ii. Bagi menjawab soalan yang melibatkan transkripsi fonetik ini, anda perlu terlebih dahulu mengenal semua lambang bunyi bunyi fonetik bahasa Melayu iii. Anda perlu memulakan jawapan anda dengan membuat kurungan fonetik terlebih dahulu dengan diikuti oleh tanda kesenyapan seperti berikut: [ # ... # ]

188

TRANSKRIPSI / 8

iii. Anda juga perlu menulis lambang fonetik dengan lebih terperinci dengan memasukkan tanda-tanda kesamaan fonetis iv. Sila rujuk halaman 176 – 179 bagi melihat contoh penulisan transkripsi fonetik v. Sila buat rujukan pada sumber-sumber lain bagi mendapatkan maklumat tambahan.

189

TRANSKRIPSI / 8

Rujukan
Abdul Hamid Mahmood (1995). Ejaan bahasa Melayu terkini. Masa Enterprise. Abdul Hamid Mahmood (2002). Guru dan bahasa Melayu. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Bhd. Abdul Hamid Mar Iman (2000). Hutan pengurusan dan penilaian. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Ahmad Ibrahim & Ahlilemah Joned (1985). Sistem undang-undang di Malaysia. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Barnhart, C.L. & Barnhart, R.K. (Ed.) (1981). The world book of encyclopedia volume two. Toronto: World Book Inc. Bright, W. (Ed) (1992). International encyclopedia of linguistics. New York: Oxford University Press. Clark, J. & Yallop, C. (1995). An introduction to phonetics and phonology (second edition). USA: Blackewell. Crystal, D. (1986). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Davenport, M. & Hannahs, S.J. (1998). Introducing phonetics & phonology. Auckland: Arnold. Harimurti Kridalaksana (1983). Kamus linguistik. Jakarta: Penerbit P.T. Gramedia Jakarta. Jones, D. (1958). An outline of English phonetics. London: Heffer. Kamaliah Mahmood (2004). Kimia organik awalan. Kuala Lumpur: Utusan Publications & Distributors. Sdn. Bhd. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

190

TRANSKRIPSI / 8

Ladefoged, P. (1973). Preliminaries to linguistic phonetics. Chicago: University of Chicago Press. Ladefoged, P. (1993). A course in phonetics (3rd. Ed). New York: Harcourt, Brace and Jovanovich. Ladefoged, P. (2005). Vowels and consonants (second edition). Australia: Blackwell Publishing. Ladefoged, P. (2006). A course in phonetics (fifth edition). Boston, MA: Thomson Wadsworth. Laver, J. (1993). Principles of phonetics. New York: Cambridge University Press. Lyons, J. (1981). Noam Chomsky. New York: Penguin Modern Master University Press. Malmberg, B. (1963). Phonetics. New York: Denver. Mangantar Simanjuntak (1991). Neurolinguistik dan Afasiologi: Satu kewujudan kerjasama yang saling menguntungkan. Dewan Bahasa, 35(2). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Marsono (1986). Fonetik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Martin, J.B. & Rahilly, J. (1999). Phonetics the science of speech. London: Arnold. Mohd. Taib Osman (2004). Budaya dan bahasa Melayu masalah dan harapan. Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Malaya. Pike, K.L. (1947). Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Rahimah Abdul Kadir (1989). Ilmu pergigian: pencegahan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Rahmat Sato, H. (1998). Pengenalan fonetik dan fonologi. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik, Universiti Malaya. Roach, P. (2001). Phonetics. United Kingdom: Oxford University Press.

191

London: Penguin Books. Fauzi Hussin & Mohd. The Penguin Dictionary (2004). Siti Rohani (1985).M.TRANSKRIPSI / 8 Saadiah Yahya & Rosilah Haji Hassan (2003). Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. J. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Komunikasi data dan telekomunikasi. Selangor: Venton Publishing.W. Verhaar. Konsep asas ekonomi. Razani Mohd. 192 . Undang-undang Perniagaan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Shaik Mohd. Siti Hadijah Che Mat. Pahang: PTS Publications. (1983). Pengantar linguistik. Ekonomi Malaysia.M. Noor Alam S. Jali (2003). Hussain (1987).

SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Unit 9 SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. anda seharusnya dapat: i. Tahukah Anda Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu? Sistem Ejaan Bahasa Melayu bermaksud Sistem Ejaan Rumi Bahasa Melayu. juga diketengahkan sistem keselarasan vokal dan pola kekecualian keselarasan vokal dalam bahasa Melayu. perkembangan ejaan Rumi di Tanah Melayu. iaitu sistem ejaan baharu yang dipersetujui bersama oleh Kerajaan Malaysia dan Pemerintah Republik Indonesia berikutan dari perisytiharan oleh Yang Berhormat Menteri Pendidikan Malaysia dan Menteri Pendidikan dan Kebudayaan Republik 193 . ii. mengetahui perancangan dan perkembangan ejaan Rumi di Tanah Melayu. Pengenalan Fokus huraian unit ini adalah tentang Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu yang mencakupi perancangan ejaan Rumi di Tanah Melayu. pedoman umum ejaan bahasa Melayu. Di samping itu. mengenal pasti sistem keselarasan vokal dan pola kekecualian keselarasan vokal bahasa Melayu.

pengembara. dan banyak pula terdapat kesilapan. pengembara. Namun demikian.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Indonesia serentak pada 16 Ogos. bahasa Melayu terus ditulis dengan huruf Rumi oleh pedagang. ejaan Rumi Swettenham (1881). dan Jawatankuasa ini diletak di bawah Dewan Bahasa dan Pustaka. Antara sistem ejaan Rumi yang disusun oleh orang Inggeris sebelum abad ke-20 termasuklah ejaan Rumi Thomas Bowrey (1701). dan ejaan Rumi Maxwell (1882). 1992: 43) 194 . tulisan Rumi mula mendapat asas dalam ejaan Rumi bahasa Indonesia. mereka tertarik dengan tatabahasa bahasa Melayu dengan menggunakan huruf-huruf Rumi Latin. 9.1 Terangkan definisi sistem baharu bahasa Melayu. hasil usaha mereka dalam banyak hal tidak begitu sempurna. 1972. Sistem Ejaan Rumi yang dilaksanakan pada tahun 1972 itu adalah hasil kesepakatan Majlis Bahasa Indonesia-Malaysia (MBIM) bagi pihak Kerajaan Malaysia dan Republik Indonesia. ejaan Dalam abad ke-17 dengan kedatangan bangsa Belanda ke Timur.Howison (1800). Badan yang ditugaskan menyusun pedoman ejaan Rumi di Malaysia ialah Jawatankuasa Tetap Bahasa Malaysia yang dilantik oleh Menteri Pendidikan. dan penjelajah yang datang dari Eropah ke Nusantara secara perseorangan. ejaan Rumi J. (Daftar Ejaan Rumi Bahasa Malaysia. penjelajah dan juga sarjana dari Eropah. Huruf Latin yang mula-mula digunakan untuk menulis perihal bahasa Melayu ditemui dalam senarai pelayaran Pigafetta dari Itali pada tahun 1522. Begitu juga dengan orang Inggeris yang mula berminat terhadap bahasa Melayu telah mengasaskan beberapa kaedah ejaan Rumi bagi bahasa Melayu di Tanah Melayu pada abad ke17 hingga akhir abad ke-19. 1978:v) Sejarah awal penggunaan tulisan Rumi Bahasa Melayu dilakukan oleh pedagang. yang kesemuanya berpedomankan kaedah transliterasi huruf Jawi kepada Rumi. Semasa di sini. (Ismail Dahaman. Bermula dalam abad ke-16.

Wilkinson. antaranya ialah kamus Jawi-Melayu-Inggeris (1903). 1904. Jawatankuasa ini telah menghasilkan Ejaan Wilkinson yang dikenali sebagai Romanised Malay Spelling yang diterbitkan dalam bulan Oktober. Ejaan itu sama seragam dengan ejaan yang digunakan dalam semua kamus dan penerbitan karangan Wilkinson sendiri yang dihasilkan dari tahun 1901 hingga akhir tahun 1940-an. Ejaan Wilkinson digunakan secara rasmi di semua sekolah umum di Tanah Melayu. Beberapa buah buku tentang tulisan Rumi yang memperluas penggunaan sistem ‘Ejaan Sekolah’ yang berasaskan ejaan Wilkinson telah disusun dan diterbitkan oleh beberapa orang tokoh bahasa dan pendidikan di SITC. (iii) Kitab Pelita Mengarang (Rumi) susunan O. Tahukah anda punca perancangan ejaan Rumi di Malaysia? Kamus Jawi-Melayu-Inggeris (1903) Perkembangan dan pemantapan sistem ejaan Rumi turut berlaku seiring dengan perkembangan bahasa Melayu dalam pendidikan.0 Winstedt dan Ibrahim Dato’ Muda Linggi (1921). 195 .SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Tahukah anda sejarah sistem ejaan Rumi di Indonesia? Tahukah Anda Perancangan dan Perkembangan Sistem Ejaan Rumi di Tanah Melayu? Perancangan ejaan Rumi yang pertama di Tanah Melayu bermula pada tahun 1902 apabila kerajaan Negeri-negeri Melayu Bersekutu menubuhkan sebuah jawatankuasa ejaan yang diketuai oleh R.T. Dussek (1923). (ii) Kitab Loghat Melayu susunan R. dan Kitab Kumpulan Nama Melayu susunan Ibrahim Dato’ Muda Linggi (1924).J. terutamanya apabila Maktab Perguruan Sultan Idris (SITC) turut memperkembangkannya. Antaranya (i) Mithal Huruf Rumi Bagi Darjah Satu (1902).

Selain Sistem Ejaan Za’ba. Slamet Muljana di Jakarta pada 4 hingga 7 Disember 1959. soal sistem ejaan Melayu telah dibincangkan dalam Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu yang ketiga. 1972. dirasmikan pelaksanaannya tidak dapat 196 . Sistem Ejaan Za’ba telah digunakan sebagai Ejaan Sekolah yang sebenar dan sebagai ejaan rasmi kerajaan sehingga digantikan dengan Sistem Ejaan Rumi Baharu Bahasa Malaysia yang dirasmikan penggunaannya pada 16 Ogos. dan (iii) Daftar Ejaan Melayu (Jawi-Rumi) (1949). Usaha Kongres itu mendapat perhatian kerajaan. Memeriksa dan menimbangkan ketetapan2 yang telah diambil dalam Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu iii (1956) berkenaan dengan ejaan Rumi dan penyatuannya dengan ejaan bahasa Indonesia. Hasil daripada perjanjian persahabatan itu membawa kepada satu pertemuan antara jawatankuasa Ejaan Rumi Persekutuan Tanah Melayu yang diketuai oleh Tuan Syed Nasir bin Ismail dengan Panitia Pelaksanaan kerjasama Bahasa Melayu – Bahasa Indonesia yang dipimpin oleh Dr. Ejaan Fajar Asia ini kemudiannya digunakan oleh Asas’50 sebagai ejaan rasmi mereka. terdapat juga beberapa sistem ejaan Rumi yang lain yang digunakan di Tanah Melayu dan Singapura sebelum tahun 1967 seperti (i) Ejaan Fajar Asia. Pada 17 April 1959 tercapailah suatu perjanjian persahabatan antara Malaysia (dahulunya Persekutuan Tanah Melayu) dengan negara Republik Indonesia. Pertemuan ini telah menghasilkan Ejaan Malindo yang mengikut perancangan. 2. Terutamanya dalam (i) Ilmu Bahasa Melayu Penggal I (1926). mendatangkan shor2 bagi satu chara Ejaan Kebangsaan Rumi yang tetap. iaitu ejaan Rumi yang digunakan dalam majalah FAJAR ASIA yang diterbitkan di Singapura pada zaman pendudukan Jepun 1942-1945. Sistem Ejaan Za’ba telah disusun dan diperkemas dalam jangka masa beberapa tahun dan termuat dalam beberapa buah buku pedoman bahasa terbitan Pejabat Karang Mengarang SITC. 1992: 43) Pada tahun 1956. Beberapa pembaharuan yang radikal telah dibuat.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Sistem Ejaan yang terkenal selepas Ejaan Wilkinson ialah Sistem Ejaan Rumi Za’ba yang juga dihasilkan dari SITC. dengan judul Petua-Petua Ejaan Rumi yang kesemuanya dikarang oleh Za’ba. dan dalam tahun 1957 sebuah Jawatankuasa Ejaan telah dibentuk oleh kerajaan untuk: 1. (ii) Pelita Bahasa Melayu Penggal I (1941). Ejaan Fajar Asia ini berbeza sedikit dengan Ejaan Za’ba di Tanah Melayu dan Ejaan Van Opuijsen di Indonesia. Mendatangkan shor2 berkenaan dengan masa dan chara2 bagi pelaksanaan cara ejaan yang baharu itu. (Ismail Dahaman. Inilah kali pertama isu ejaan Rumi mendapat perhatian yang serius.

satu pertemuan antara Jawatankuasa Bahasa/ Ejaan Malaysia dengan satu rombongan kebudayaan dari Indonesia yang diketuai oleh Kolonel Wahju Sukatjo diadakan di Dewan Bahasa dan Pustaka Kuala Lumpur. pada 20-25 September 1966. Meneruskan usaha jawatankuasa Ejaan di bawah pengerusinya. 1957: xi) Pada tanggal 7 September 1996. yang telah bertanggungjawab mencapai keputusan dalam masalah Ejaan dengan Pihak Indonesia. 2. kedua-dua pihak bersetuju mengesyorkan kepada kerajaan masing-masing supaya EJAAN MALINDO yang dipersetujui pada tahun 1959 itu dilaksanakan segera. (Pedoman Umum Ejaan Bahasa Malaysia. Kedua-dua negara bersetuju memperbaiki ejaan masing-masing bagi mencapai keseragaman atas dasar-dasar yang berikut: 1. Kemajuan ilmu pengetahuan dan perkembangan konsep ilmiah. dan hasilnya kedua-dua pihak Malaysia dan Indonesia telah mencapai persetujuan untuk mengkaji semula serta memperbaiki Ejaan Malindo.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 dilakukan hinggalah menjelang tahun 1966 apabila Kerajaan Malaysia membentuk sebuah jawatankuasa Bahasa/ Ejaan yang diketuai oleh Tuan Syed Nasir bin Ismail. Satu kertas kerja mengenai ejaan baharu itu telah dikaji oleh Jawatankuasa Malaysia. 197 . satu lagi perundingan diadakan di Jakarta. terutama dalam bidang ilmu bahasa yang baik. Tuan Syed Nasir bin Ismail. Tugas jawatankuasa ini ialah untuk: a) Mengadakan rundingan dengan jawatankuasa Bahasa Pemerintahan Indonesia dengan maksud bagi menyampai persetujuan yang seluasluasnya di dalam penggunaan dan perkembangan bahasa Melayu – Indonesia dan untuk memenuhi maksud tersebut supaya mendapat persetujuan dengan lapangan: (i) Bahasa dalam jangka panjang (ii) Pertukaran bahan-bahan berkenaan dengan bahasa dan sastera (iii) Soal pemakaian istilah-istilah a. Dalam pertemuan itu. Kekurangan-kekurangan yang masih terdapat pada ejaan sekarang dalam hal mencerminkan kesanggupan bahasa Malaysia dan Indonesia. Dalam perkembangan selanjutnya. Hasilnya persetujuan telah tercapai mengenai beberapa masalah dasar yang penting. Kedua-dua pihak bersetuju mengadakan kerjasama yang lebih erat dalam usaha untuk menyamakan penggunaan istilah bahasa Malaysia dengan bahasa Indonesia.

Majlis ini yang diadakan di Johor Bahru pada 2 hingga 4 Disember 1974. dan Panitia Pengembangan Bahasa Indonesia yang diketuai oleh Dr. 5. 3. Tuan Haji Sujak bin Rahiman. telah mengadakan lima persidangan. Malaysia dan Indonesia. Dalam usaha memperbaiki sistem ejaan itu. Pada tanggal 23 Mei 1972. Beberapa masalah kecil mengenai ejaan telah dibincangkan dan diselesaikan bersama oleh jawatankuasa yang dibentuk dikenali dengan nama Majlis Bahasa Indonesia-Malaysia. namun beberapa perkara kecil mengenai ejaan tersebut perlu diselesaikan dengan segera. Pentingnya pengajaran membaca dan menulis. iaitu sesuai digunakan dikedua-dua negara. Jawatankuasa Ejaan/ Bahasa Melayu Malaysia dan Team Ahli Bahasa KOTI dari Indonesia telah mengadakan perundingan di Dewan Bahasa dan Pustaka di Kuala Lumpur selama beberapa hari dan telah mencapai persetujuan mengadakan satu sistem ejaan bersama antara Malaysia dan Indonesia. Dalam persidangan Kelima. Ejaan Baharu yang diputuskan itu harus ilmiah. Jawatankuasa di kedua-dua negara harus juga mengambil kira perkara-perkara berikut: 1. 4. Dari segi teknis – iaitu menggunakan satu huruf bagi melambangkan satu fonem. bersetuju mengeluarkan pedoman umum ejaan yang lebih lengkap. Perlunya usaha kodifikasi dalam pemakaian huruf dan tanda baca. Berdasarkan pertimbangan tersebut. Peranan yang akan dimainkan oleh bahasa Malaysia dan bahasa Indonesia di Asia Tenggara dan di seluruh dunia. Walaupun sistem ejaan bersama yang baharu telah digunakan secara rasmi di Malaysia dan negara Indonesia. satu kenyataan bersama telah ditandantangi oleh Menteri Pendidikan Malaysia. Dari segi ilmiah – iaitu sistem ejaan itu hendaklah menunjukkan satu hasil kajian yang ilmiah yang boleh digunakan dengan baik dalam kemajuan bahasa dan ilmu. Kedua-dua negara. Dari segi praktis – iaitu boleh digunakan dengan mudah. yang dapat berlaku untuk kedua-dua negara Malaysia dan Indonesia. sesuai dari segi mesin taip dan mesin cetak. ekonomis dan praktis. 2. Kedua-dua 198 . Majlis yang dianggotai bersama oleh Jawatankuasa Tetap Bahasa dan Pustaka.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 3. Malaysia dan Indonesia kemudiannya melaksanakan Sistem Ejaan Baharu Bahasa Malaysia yang disempurnakan pada 16 Ogos 1972. Dato’ Hussein Onn dengan Menteri Pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia. Amran Halim. Bapak Mahsuri.

2 Bilakah bermulanya perancangan ejaan Rumi di Tanah Melayu? 9. Abjad dan Huruf Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu yang diselaraskan dengan sistem ejaan bahasa Indonesia menggunakan sebanyak 26 huruf abjad tulisan Rumi. Huruf-huruf abjad tersebut adalah seperti yang berikut: Huruf Aa Bb Cc Dd Ee Sebutan e bi si di i Perkataan arnab burung cawan darah ekor 199 . Tahukah Anda Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu Bahagian ini membincangkan hal tentang Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu.3 Rumuskan sejarah ejaan bahasa Melayu. Pedoman umum ini mencakupi penggunaan abjad dan huruf vokal. Pada 5 Disember 1974.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 belah pihak bersetuju menerbitkan versi yang sesuai dengan negara masingmasing. 1974) 9. diftong dan huruf konsonan lama kepada baharu. dan dengan ini wujudlah Sistem Ejaan Baharu Bahasa Malaysia-Indonesia seperti yang digunakan pada hari ini. penggunaan tanda koma di atas dan huruf yang diperkenalkan. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Malaysia diterbitkan untuk kegunaan umum. (Pedoman Umum Ejaan Bahasa Malaysia.

SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Ww Xx Yy Zz ef gi ec ai je ke el em en o pi kiu ar es ti yu vi dabliu eks wai zek filem gigi hati ibu jam kuda lari malam nangka orang pintu Quran rambut sikat tahu ular vokal wang xenom yuran zarah Huruf Vokal Terdapat sebanyak enam vokal atau bunyi vokal standard dalam bahasa Melayu. Huruf-huruf yang melambangkan pemakaiannya adalah seperti yang berikut: Huruf Vokal a ə (i) pepet e (ii) taling i o u di depan api əmak ela ibu oleh ubi di tengah tali kəna petak tidur kota uda di belakang kita sosialismə tauge padi pidato satu 200 .

pemakaiannya adalah seperti berikut: Diftong ai au oi di depan aising aurat oidium di tengah ghairah saudara boikot Contoh di belakang lambai surau amboi Huruf Konsonan Dalam bahasa Melayu terdapat sebanyak 26 huruf konsonan. iaitu ai.4 Berapakah jumlah huruf vokal asli bahasa Melayu? Huruf Diftong Dalam bahasa Melayu terdapat tiga diftong. au dan oi. Berikut diberikan contoh pemakaian konsonan tersebut dalam perkataan: Huruf konsonan b c d f g gh h j k kh l di depan baju cakap dapur fikir guru ghaib hari jari kami khusus langsat di tengah sabut baca budak tafsir tiga maghrib saham hajat paksa akhir bila di belakang adab Mac abad maaf beg mubaligh buah kolej adik tarikh kesal 201 . ng. iaitu gh. kh. dan nya. Daripada 26 konsonan tersebut lima daripadanya memakai huruf gabungan.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 9.

di pangkal kata atau di pangkal suku kata. Huruf q digunakan sebagai padanan kepada huruf jawi qaf ( ‫ ) ق‬untuk mengeja kata istilah agama atau kata mengenai agama yang asal daripada bahasa Arab.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 m n ng ny p q r s sy t v w y z (i) z (ii) x makan nama nganga nyata payung Quran rasa satu syarat tahu vitamin wanita yakin zaman xenom bumi anak bunga hanya tempat wuquf berat beras isytihar mati universiti bawa sayang lazat - tilam ikan kuning siap buraq biar besar Quraisy alat takraw lafaz - Huruf yang Diperkenalkan Daripada 26 huruf konsonan dalam sistem ejaan Melayu terdapat tiga huruf yang diperkenalkan supaya digunakan secara tetap. Contohnya: vitamin revolusi vokal subversif novel universiti 202 . iaitu q. Contohnya: Quran qadak dan qadar wukuq ii. Huruf v digunakan untuk mengeja kata pinjaman daripada daripada bahasa Inggeris dan bahasa-bahasa asing yang lain. i. v. x.

Huruf x hanya digunakan pada pangkal kata istilah khusus yang ditukar menjadi z. iaitu pasangan antara huruf vokal ini mengikut syarat yang berikut: 203 . Dengan Sistem Keselarasan Huruf Vokal bererti sistem atau aturan mengikut kesesuaian dua huruf vokal yang membentuk dua suku kata pada kata dasar.5 Berapakah huruf konsonan asli bahasa Melayu? Sistem Keselarasan Huruf Vokal Dalam bab ini kita akan berbicara tentang Sistem Keselarasan Huruf Vokal.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Huruf -ve yang hadir diakhir kata ditukar menjadi f. Sisitem ejaan bahasa Melayu yang baharu ini digubal dengan mengambil kira sistem keselarasan huruf vokal. Contohnya: Lama xeromorph xenon xanthate Baharu xeromorf xenon xantat 9. Contohnya: Lama active passive negative Baharu aktif pasif negatif iii.

səlekeh elok. Pola Keselarasan Huruf Vokal Dalam Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu. e taling 204 . belerang gelek. lembayung əmak. serong. 9. habis asuh. heret. a 4. təmbelang bənih. tewas. panas. halangan i u a i u a e taling o alih.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 i. batuk. esok.6 Jelaskan sistem keselarasan huruf vokal bahasa Melayu. kalah. a 3. təmpuh. ə pepet 7. yang terlibat dengan sistem keselarasan vokal hanyalah dua suku kata yang terakhir. ii. gadis. ləbih. kəlam. təmənggung enak. səmbəlih bəlum. terdapat sebanyak 18 pola keselarasan huruf vokal seperti yang berikut: Pola Keselarasan Vokal Suku kata akhir Contoh pemakaian tertutup a arah. bətik. a 2. Kata dasar hendaklah berakhirkan suku kata tertutup. iii. Keselarasan antara dua huruf vokal pada kata dasar. təlur. Bagi kata yang mengandungi lebih daripada dua suku kata. halus. səlekoh Suku kata praakhir 1. ə pepet 6. dewan. e taling 8. təlan. leceh. ə pepet 5. e taling 9.

sekolah boleh. Sistem Ejaan Rumi Bahasa Melayu juga menerima beberapa pola lain sebagai kekecualian kepada pola keselarasan huruf vokal. aneh. bilang. i 13. oleh botol. kotor. u 17. 4. lakon. gerusih tujuh.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 10. panel atom. ubat. u 18. raden calon. tumpang. 7. tengkujuh Pola Kekecualian kepada Keselarasan Huruf Vokal Selain pola-pola keselarasan huruf vokal tersebut. pulih. selinap intip. korek. kelompok ulat. borang. i 11. o 15. tunduk. 2. belimbing cium. ulat Contoh Kata Bahasa Inggeris kabaret. o 14. u a i u a e taling o a i u ingat. otak. untuk. simen. 6. riuh. sisih. keratin. kaget. tiket diftong. intərkom parlimen. Contohnya: Pola Vokal 1. kontraktor gabənor. 5. ketupat usik. tulis. transistor subjek. bəndok imlek ijon. o 16. seliuh olah. pilih. lancong. borang. i 12. lapor. pilon tulən. 3. hilang. Pola kekecualian ini digunakan untuk mengeja kata-kata pinjaman seperti kata-kata daripada bahasa Nusantara atau bahasa Inggeris. cəloteh. tiup. a – e taling a–o ə pepet – e taling ə pepet – o i – e taling i–o u – e taling Contoh Kata Bahasa Nusantara awet. perabot gəmbleng jəmpol. pamer. dokumen 205 .

Penyesuaian Huruf Ejaan Kata Pinjaman Ejaan bagi kata pinjaman daripada bahasa Inggeris dan bahasa-bahasa Eropah yang lain dibuat mengikut peraturan penyesuaian huruf-huruf yang terdapat dalam perkataan bahasa Inggeris atau bahasa asing disesuaikan ejaannya dengan huruf mengikut ejaan bahasa Melayu. i – ə pepet 14. u–o a – ə pepet bunglon. buron pakəm kupon. Berikut diberikan contoh-contoh perkataan bahasa Inggeris dan bahasa asing yang disesuaikan ejaannya mengikut ejaan bahasa Melayu: Bahasa Inggeris (BI) 1. partikəl hipokrit. o – u 16. o – i 15.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 8. 9. fosil bonus. objektif petroleum. pəpət isəng filəm. forum skutər Adakah prinsip kekecualian vokal sama dengan prinsip keselarasan vokal? Bincangkan. konduktor. abstract plate 2. e taling – i 11. spektrum 10. aerial aerpgraph Bahasa Melayu (BM) abstrak plat aerial aerograf Perubahan huruf BI BM a a ae ae 206 . artikəl. ə pepet – ə pepet 13. lelucon teatər hipotesis. u – ə pepet lumər dəmdem. e taling – u 12.

bearing idealist 15. accent vaccin 10. geometry stereo 19. protein atheist 18. aesthetics haematite 4.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 3. technique cholera 12. chh d. machine achelin 11. beaker grease 16. factor traffic 21. bb c c. dividend 13. effective system 14. dd e ea ea ee ei eo eu f. harmony hotel 23. petroleum europium 20. carbon classic 9. identity textile estetik hematit aileron trailer automatik auditorium barbeku lobi silinder sen karbon klasik aksen vaksin mesin eselin teknik kolera dividen efektif sistem bearing idealis bikar gris bir jambori protein ateis geometri stereo petroleum europium faktor trafik geologi agresif harmoni hotel identity tekstil 207 ae ai au b. ff g. automatic auditorium 6. aileron trailer 5. cc cc ch ch. barbecue lobby 7. gg h i e ai au b s k ks s k d e ea i i ei eo eu f g h i . beer jamboree 17. cylinder cent 8. geology aggressive 22.

kk kh. alkaloid duboisine 41. coat cardboard 39. coupon serius 45. apple dialek kriteria kalori pai diesel tieceron iodin stadium premium jurnal juri kilo khaki pil optimisme mamalia neon tenis linguistik kongres operator ortodoks kot kadbod gonorea fetus alkaloid duboisin zoo zoologi kartun akautan paun kupon serius epal ia ie ie ie io iu j. zoo zoology 42. pp ia i ai ie io iu j k kh l m n ng o o e oi oo u au u P 208 . operator orthodox 38. iodine 29. kilo 32. stadium premium 30. kh l. dialect criteria 25. pill 34. accountant pound 44. jj k. journal jury 31.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 24. ll m. calorie 26. optimism mammal 35. khaki 33. gonorrhea foetus 40. diesel tieceron 28. neon tennis 36. nn ng o oa oe oi oo oo ou ou p. cartoon 43. mm n. pie 27. linguistics congres 37.

scheme scholastic 54. cheque catalogue 61. novel university 65. rhythm rhetoric 50. status express 51. tractor battery 55. tt th teori u ua ue ue ue ui uo uu uu w wh f k r r s s sk sk t t u ua u ue digugurkan iu uo u u w w 209 . graph phoneme 47. equinox annuity 62. quota quorum 63. unit republic 57. scooter telescope 53. rr rh s. aquarium dualism 58. kiwi wire 66. ss sc sc sch t. whisky whistle graf fonem kualiti teknik rekrut lori ritma retorik status ekspres sains prosenium skuter teleskop skim skolastik traktor bateri antropologi teori unit republik akuarium dualisme tisu akru duet cek katalog ekuinoks enuiti kuota korum vakum kontinum novel universiti kiwi wayar Wiski wisel ph q r.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 46. duet 60. anthropology theory 56. recruit lorry 49. quality technique 48. science proscenium 52. vaccum continuum 64. tissue accrue 59.

SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 67. zz ks x i y z Bentuk Ejaan Tampak Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu berlandaskan bentuk tampak atau bentuk visual. Contohnya: Bahasa Inggeris atom block bonus carbon cartoon clinic college contigent conductor Jadi dialogue dialect drama engine factor function garage general image institute ledger logic Bahasa Melayu atom blok bonus karbon kartun klinik kolej kontijen konduktor dialog dialek drama enjin faktor fungsi garaj jeneral imej institut lejar logik 210 atum belok bonos kaban katun kelinik koleg kontigen kondakter dailog dailek derama engin fekter fangsi garag general imaj. taxi express 68. zodiac teksi ekspres xenon dinasti royalti yangki zodiak x x y y z. Maksudnya ejaan bagi perkataan asing yang dipinjam daripada bahasa asing itu dieja mengikut bentuk tampak. royalty yankee 71. iaitu hampir sama dengan ejaan (dalam bahasa asalnya). imag institiut leger lojik Bukan . xenon 69. dynasty 70.

iaitu perkataan yang sudah sebati pemakaiannya dalam bahasa Melayu.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 logistics magistrate margarine prestige psychology regime sabotage sergeant structure technologi zoology Jadi logistik majistret marjerin prestij psikologi rejim sabotaj sarjan struktur teknologi zoologi Bukan lojistik magistrat margarin prestig saikoloji regim sabotag serjen strakcer teknoloji zooloji Kekecualian bagi Ejaan yang Sudah Lama Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu membenarkan beberapa kekecualian daripada peraturan yang ditetapkan. Kekecualian ini diberikan kepada perkataan Inggeris atau asing yang sudah lama digunakan dalam bahasa Melayu.7 Senaraikan 15 perkataan Inggeris yang sudah sebati dengan bahasa Melayu. Contohnya: Bahasa Inggeris class club custom driver glass modern pension plan stamp Bahasa Melayu klas kelas klas kelab kusom kastam driver. drebar driber Bukan glas gelas modern moden pension pencen plan pelan stem setem 9. 211 .

Berikan juga contoh. Menerangkan keenam-enam vokal tersebut iii. Menghuraikan susur galur dan perkembangan dari masa ke masa dalam memurnikan sistem ejaan yang sedia ada dengan bekerjasama dengan pelbagai pihak 1. a.1 Bagi soalan ini. anda harus menjelaskan maksud sistem ejaan Rumi baharu bahasa Melayu dengan jelas.2 Bagi menjawab soalan ini. jawapan anda hendaklah mempunyai: i. o.kehadiran konsanan tersebut dalam perkataan bahasa Melayu. jawapan anda hendaklah: i. e. Berikan contoh-contoh perkataan bahasa Melayu yang menggunakan enam vokal tersebut. iaitu hasil daripada persetujuan Malaysia dengan Pemerintah Republik Indonesia untuk mengadakan satu sistem ejaan bersama antara dua negara.4 Untuk soalan ini. 1. yakni sebanyak enam huruf vokal. Menjelaskan sebab perancangan tersebut dilaksanakan 1. Menyatakan tarikh bermulanya perancangan ejaan Rumi di Tanah Melayu dan badan yang terlibat dengannya ii.3 Jawapan bagi soalan ini haruslah mencakupi: i. iaitu i. Sejarah perkembangan sistem ejaan Rumi di Malaysia daripada tahap awal pada tahun 1902 (Ejaan Wilkinson) hinggalah akhir pada tahun 1974 (Pedoman Umum Ejaan Bahasa Melayu) ii. anda perlu: i. Memasukkan semua jenis konsanan asli bahasa Melayu. u dan ə ii. 212 . 1.5 Bagi soalan ini. iaitu sebanyak 26 jenis semuanya ii. Jumlah huruf vokal asli bahasa Melayu.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 9 1.

6 Bagi soalan ini.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 1. Sila rujuk juga sumber-sumber lain bagi mendapatkan maklumat tambahan. pencen dan seumpamanya. drebar. Menjelaskan bahawa sistem keselarasan vokal itu ialah sistem atau aturan mengikut kesesuaian dua huruf vokal yang membentuk dua suku kata pada kata dasar. anda perlu memberikan senarai 15 perkataan Inggeris yang sudah sebati dalam bahasa Melayu seperti stesen.7 Bagi soalan ini. 213 . anda haruslah: i. Berikan contoh yang sesuai bagi menjelaskan penerangan anda iii. iaitu mengikut syarat tertentu ii. 1.

Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Onn. Nik Safiah Karim. Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Menguasai bahasa Melayu tinggi. Abdul Hamid Mahmood (2002). Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Kursus menguasai bahasa Melayu mudah. Masa Enterprise. Farid M. Abdul Hamid Mahmood (2010). Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Bhd. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Bhd. Musa & Abdul Hamid Mahmood (2008). Abdul Hamid Mahmood (2002).SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Kuasai sistem ejaan baharu bahasa Melayu melalui latihan. Bhd. Abdul Hamid Mahmood (2012). Abdul Hamid Mahmood (2004). Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Ejaan bahasa Melayu terkini. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. 214 . Betulkan Kesalahan Bahasa Anda. Hashim Hj. Guru dan bahasa Melayu. Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

rangkai kata serta kata majmuk bahasa Melayu.… / 10 Unit 10 TANDA SEMPANG.conteng kura. menggunakan imbuhan pinjaman. IMBUHAN PINJAMAN. Penggunaan Tanda Sempang Dalam penulisan. ii. RANGKAI KATA DAN KATA MAJMUK.anak cantik-cantik conteng. menggunakan tanda sempang bahasa Melayu dengan betul.kupu 215 . anda seharusnya dapat: i. Bagi kata ulang yang diulang sepenuhnya.TANDA SEMPANG. HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. Contoh: anai-anai anak. tanda sempang digunakan seperti berikut: 1.kura kupu. rangkai kata dan kata majmuk dalam bahasa Melayu dengan tepat. IMBUHAN PINJAMAN. tanda sempang diletak pada bahagian kata yang diulang. Pengenalan Fokus huraian unit ini adalah tentang penggunaan tanda sempang dalam bahasa Melayu dan penulisan imbuhan pinjaman.

tanda sempang diletak di antara bahagian-bahagian kata yang diulang. Contohnya: se-Nusantara se-Malaysia se-Tanah Melayu 216 .… / 10 biri-biri budak-budak dalam. IMBUHAN PINJAMAN.TANDA SEMPANG. Tanda sempang digunakan apabila awalan se.dalam hati-hati sia. Contohnya: dikucar-kacirkan disia-siakan diporak-perandakan mengucar-kacirkan 5.undang 2.diikuti oleh kata nama khas yang huruf awalnya huruf besar. tanda sempang diletak di antara kata dasar dan kata yang diulang. Contohnya: anak-anakan akhir-akhirnya bermain-main berpeluk-pelukan pijak-memijak bersiri-siri dibesar-besarkan ditinggal-tinggalkan karang-mengarang renung-merenung kait-mengait menangis-nangis melambai-lambai pukul-memukul sayang-menyayangi 4.sia undang. Tanda sempang juga digunakan apabila kata ulang dijadikan bentuk dasar yang sekali gus mendapat awalan dan akhiran. Bagi kata ulang yang dalam pengulangannya mengalami perubahan bunyi atau fonem. Bagi kata terbitan yang kata dasarnya diulang. Contohnya: dolak-dalik gerak-geri gunung-ganang serba-serbi kucar-kacir kuih-muih lemah-lembut tunggang-langgang mandi-manda mundar-mandir ramah-tamah sedu-sedan 3.

… / 10 6. 000 (keseratus ribu) 9. Tanda sempang juga digunakan untuk merangkaikan awalan ke.TANDA SEMPANG. IMBUHAN PINJAMAN. Contohnya: tahun 50-an (tahun lima puluhan) tahun 60-an (tahun enam puluhan) tahun 70-an (tahun tujuh puluhan) tahun 80-an (tahun lapan puluhan) 8. Contohnya: ke-12 (kedua belas) ke-100 (keseratus) ke-100.dengan angka. Tanda sempang digunakan untuk merangkaikan angka yang menunjukkan tahun dengan akhiran -an. Contohnya: duti anti-lambak (anti-dumping dutty) mikro-zat makanan (micronutrient) lima butir-isi peluru (load five rounds) larutan Kerbs-Ringer (Kerbs-Ringer Solution) nodus sino-atrium (sino-atrial node) antisiklon semi-kekal (semi-permanent anticyclone) perbadanan semi-awam (semi-public corporation) semi-berdaulat (semi-severeign) suai-iklim (acclimation) penyesuaian-ikliman (acclimatization) 217 . Contohnya: anti-Rusia pro-Malaysia hamba-Mu kepada-Nya petunjuk-Nya rahmat-Nya 7. Tanda sempang yang digunakan untuk menyatakan hubungan antara katakata pada rangkaian kata setara tertentu atau rangkai kata istilah. Tanda sempang digunakan untuk merangkaikan huruf kecil dengan huruf besar pada kata yang sama.

kontra-. sub-. inter-. interlingua. pra-. homo-. imbuhan-imbuhan pinjaman seperti ab-. dan -wati penulisannya dilakukan secara serangkai. -isme. -ita. -wan. maha-.TANDA SEMPANG. tata-. trans-. Penulisan Imbuhan Pinjaman Dalam Sistem Ejaan Rumi Baharu. antitoksin biadab dasawarsa dwibulanan. hidro-. re-. infra-. mono-. IMBUHAN PINJAMAN. dwibahasa ekafungsi.1 Terangkan penggunaan tanda sempang dalam bahasa Melayu. interaktif kontrarevolusi 218 . semi-.… / 10 10. swa-. pan-. mikro-. -man. tele-. eka-. tuna-. dwi-. Maksudnya imbuhan pinjaman itu dirangkaikan pada kata dasar. makro. dasa-. inter-. poli-. anti-. panca-. bi-. ultra-. ekabahasa hidrometer homograf infrastruktur interlokal. Contohnya: Imbuhan pinjaman abantibidasadwiekahidrohomoinfrainterkontra- Contoh perkataan abnormal antikerajaan.

prasekolah. IMBUHAN PINJAMAN.… / 10 mahamakromikromonopancapanpolipraproresemisubswatatateletranstunaultra-isme -ita -man -wan -wati mahasiswi. praijazah prokerajaan. ultrasonik impresionisme. (semi-profesional) substandard. kolonialisme biduanita seniman angkasawan seniwati Penulisan kata Maha secara Terpisah Dalam bahasa Melayu terdapat juga kata maha yang ditulis secara terpisah. subgolongan swadaya tatabahasa.TANDA SEMPANG. Contohnya: Maha Besar Maha Mengetahui Maha Esa Maha Bijaksana Duli Yang Maha Mulia 219 . tatasusila telefoto transmigrasi tunasusila ultralembayung. mahaguru makroskopi mikrofilem monograf pancaindera panteisme politeknik prasangka. subtajuk. prodemokrasi reaksi semiparasit.

Kata depan ditulis secara berasingan atau terpisah.TANDA SEMPANG. Contohnya: Ejaan Lama ka-atas ka-bawah ka-dalam ka-pejabat ka-sekolah ka-Hotel Istana ka-seluruh dunia ka-England Ejaan Baharu ke atas ke bawah ke dalam ke pejabat ke sekolah ke Hotel Istana ke seluruh dunia ke England 220 .) selepas kata depan di dan ke kini digugurkan dalam Ejaan Rumi Baharu.… / 10 Ejaan bagi Kata Depan Peraturan penulisan kata depan ejaan lama yang menggunakan tanda sempang ( .dalam ejaan lama diubah menjadi ke dalam ejaan baharu dan ditulis terpisah daripada kata yang mengikutnya. IMBUHAN PINJAMAN. Contohnya: Ejaan Lama di-atas di-bawah di-dalam di-pejabat di-sekolah di-Hotel Istana di-seluruh dunia di-England Ejaan Baharu di atas di bawah di dalam di pejabat di sekolah di Hotel Istana di seluruh dunia di England Kata depan ka.

Partikel pun yang satu lagi itu pula ditulis serangkai dengan kata yang mendahuluinya. Jika ibu pergi. Partikel -lah. Guru itu membaca buku di perpustakaan dan murid-muridnya pun membaca di perpustakaan. Contohnya: 1. Ada 13 perkataan yang telah ditetapkan ejaannya supaya ditulis serangkai dengan partikel tersebut. -kah.… / 10 Ejaan bagi Partikel Ada empat jenis partikel dalam bahasa Malaysia. iaitu: adapun andaipun ataupun biarpun meskipun sekalipun sungguhpun walaupun 221 . tanpa sempang dalam Ejaan Rumi Baharu. Contohnya: Ejaan Lama ada-lah datang-lah tolong-lah apa-kah apa-tah bila-tah Ejaan Baharu adalah datanglah tolonglah apakah apatah bilatah Ada dua cara menulis partikel pun. Bagi partikel pun yang membawa makna ‘‘juga’’ ditulis berasingan atau terpisah daripada kata yang mendahuluinya. anaknya pun ingin pergi.TANDA SEMPANG. 2. Ahmad pergi ke Tanjong Malim dan Aminah pun pergi ke Tanjong Malim. -kah dan -tah yang menggunakan tanda sempang dalam ejaan lama ditulis serangkai dengan kata dasar yang mendahuluinya. IMBUHAN PINJAMAN. 3. -tah dan -pun. iaitu -lah.

IMBUHAN PINJAMAN. mu dan kau sebagai awalan penanda pasif ditulis serangkai dengan kata dasar yang mengikutinya.2 Terangkan penggunaan partikel dalam bahasa Melayu.… / 10 kalaupun kendatipun mahupun lagipun bagaimanapun 10. Ejaan bagi Kata Ganti Singkatan Dalam bahasa Melayu terdapat empat jenis kata ganti singkatan.TANDA SEMPANG. kau. iaitu ku. Contohnya: kuambil kulihat kuterima kauambil kaulihat kauterima Kata ganti singkatan singkatan ku. Contohnya: hatiku cintaku untukku hatimu cintamu untukmu hatinya cintanya untuknya 222 . mu dan nya sebagai akhiran ditulis serangkai dengan kata yang mendahuluinya.

hidayat-Nya dan petunjuk-Nya Rangkai Kata Dalam bahasa Melayu. frasa kerja. Terdapat empat jenis rangkai kata atau frasa. frasa adjektif dan frasa sendi nama. ya Tuhanku Tolonglah hamba-Mu.TANDA SEMPANG. rangkai kata juga dikenali sebagai frasa.). IMBUHAN PINJAMAN. Ejaan bagi rangkai kata atau frasa tersebut ditulis secara terpisah seperti contoh berikut: Ejaan Frasa Nama anak sulung burung putih rumah besar emas tulen kereta baharu perempuan gemuk hutan tebal ikan masin bangunan tinggi pemandangan indah udara nyaman zaman moden Ejaan Frasa Kerja berjalan cepat bangun awal sembahyang subuh terbang tinggi menunai janji memancing ikan memelihara ayam datang lewat berlumba kuda membina bangunan memasak nasi menyanyi lagu kebangsaan Ejaan Frasa Ejaan Frasa Adjektif Sendi Nama biru yang lembut di dapur hijau seperti warna di Kuala Lumpur daun tinggi gunung di dewan hitam manis merah saga masam seperti cuka merah muda panas terik pucat putih panjang lebar kurus kering lemah lembut ke pasar malam ke Amerika ke Jepun oleh Ahmad oleh mereka itu oleh polis tentang perkara itu tentang pendidikan moral tentang budaya kerja 223 . Contohnya: Ampunkan hamba-Mu. ya Tuhanku Mereka memohon rahmat-Nya. iaitu frasa nama.… / 10 Kata ganti singkatan -mu dan -nya bagi nama Tuhan menggunakan huruf besar sebagai huruf pertama dan ditulis dengan mengguna tanda sempang ( .

IMBUHAN PINJAMAN.… / 10 Kata Majmuk Kata Majmuk ialah kata yang terbentuk daripada dua kata dasar atau lebih yang membawa satu makna. Kata majmuk berbeza dengan dengan rantai kata atau frasa. baik istilah yang berbentuk daripada dua kata bebas mahupun tiga kata bebas dieja secara terpisah. iaitu cara terpisah dan cara tercantum. Kata Majmuk Ejaan Cara Terpisah Kata majmuk yang dieja secara terpisah ini terdiri daripada kata majmuk yang terbentuk daripada dua kata bebas. Hubungan makna antara kata-kata dasar yang membentuk kata majmuk itu sangat erat bentuknya hingga tidak boleh menerima sebarang penyisipan unsur lain. kerana rangkai kata atau frasa boleh menerima penyisipan unsur lain. Contoh: 224 . Contohnya kata majmuk ‘kereta lembu’ tidak boleh disisipkan dengan perkataan ‘itu’ atau ‘yang’ menjadikan ‘kereta itu lembu’ atau ‘kereta yang lembu’. Contoh: air batu air hujan alat tulis baju kemeja balai raya bandar raya bom tangan nuzul Quran peti besi periuk nasi ulat bulu burung merpati daging lembu daun pandan dasar laut duta besar enam ratus ribu empat puluh lima pukat tunda ratu cantik terima kasih ular sawa kapal terbang kapal korek kereta api kereta kebal kereta kuda meja tulis mesin jahit nasi minyak topi keledar tukang besi tukang rumah Kata majmuk yang terdiri daripada kata-kata istilah khusus. pengejaan kata majmuk dilakukan melalui dua cara.TANDA SEMPANG. misalnya rangkai kata rumah ‘rumah besar’ boleh disisipkan dengan perkataan ‘yang’ menjadikan ‘rumah yang besar’.

Antara kata majmuk yang lama serta mantap dan dieja tercantum adalah seperti berikut: adakala antarabangsa apabila apahal apakala bagaimana barangkali beritahu bumiputera darihal daripada dinihari dukacita hulubalang jawatankuasa kadangkala kakitangan kepada kerjasama manakala olahraga padahal peribadi peribahasa 225 . walaupun bentuk kata lama tersebut ternyata mengandungi dua kata dasar. 2003:75). terdapat sebilangan kecil kata majmuk yang sudah dianggap mantap sebagai satu perkataan yang utuh. IMBUHAN PINJAMAN. Contoh: Duta Besar Ketua Menteri Ketua Setiausaha Negara Menteri Besar Naib Presiden Pegawai Daerah Profesor Madya Perdana Menteri Timbalan Perdana Menteri Raja Muda Setiausaha Politik Kata Majmuk Ejaan Cara Tercantum Dalam bahasa Melayu. (Nik Safiah Karim dan rakan.… / 10 batu kapur garis pusat kanta tangan kaedah bayar balik kawasan pinggiran kertas kerja kultur mutiara lintasan bebas min mata pelajaran min jangka masa model linear nisbah bayar balik peledekan gambut tanah gambut telefon dail terus tempoh pinjaman lesung sendi lintasan cahaya rumput ternak Kata majmuk yang terbentuk daripada kata yang digunakan sebagai gelaran juga dieja secara terpisah.TANDA SEMPANG.

walaupun bnetuk kata dasar tersebut ternyata mempunyai dua kata dasar. dan ejaannya dilakukan dengan cara meletakkan tanda sempang 226 .TANDA SEMPANG. Bentuk perkataan tersebut ialah: antarabangsa beritahu bumiputera jawatankuasa kakitangan kerjasama olahraga matahari setiausaha sukarela suruhanjaya tandatangan tanggungjawab warganegara pesuruhjaya Ejaan Penggandaan Kata Majmuk Penggandaan kata majmuk melibatkan penggandaan unsur pertama kata majmuk itu sahaja.… / 10 perikemanusiaan pesuruhjaya sediakala sepertimana setiausaha sukacita sukarela suruhanjaya tandatangan tanggungjawab warganegara Ejaan Tercantum yang Sudah Mantap Buku Tatabahasa Dewan Edisi Baharu (2003:75) telah menyenaraikan 15 perkataan yang terdiri daripada kata majmuk yang penggunaannya sudah mantap sebagai satu perkataan yang utuh. Perkataan yang demikian tetap dieja sebagai satu perkataan. Contohnya: alat-alat tulis balai-balai raya garis-garis pusat kapal-kapal terbang mata-mata pelajaran model-model linear Guru-guru Besar Naib-naib Cancelor Ketua-ketua Menteri Menteri-menteri Besar Perdana-perdana Menteri Timbalan-timbalan Perdana Menteri Penggandaan kata majmuk melibatkan penggandaan unsur pertama kata majmuk sahaja. dan ejaannya dilakukan dengan cara meletakkan tanda sempang pada kata yang digandakan. IMBUHAN PINJAMAN.

… / 10 pada kata yang digandakan seperti ditunjukkan dalam contoh di atas.3 Terangkan penggunaan kata majmuk dalam bahasa Melayu.TANDA SEMPANG. terdapat kekecualian bagi kata majmuk yang telah mantap. yakni penggandaannya melibatkan keseluruhan unsur (Tatabahasa Dewan. Walau bagaimanapun. IMBUHAN PINJAMAN. Contohnya: kakitangan-kakitangan jawatankuasa-jawatankuasa pesuruhjaya-pesuruhjaya sukarela-sukarela warganegara-warganegara setiausaha-setiausaha 10. 2008: 75). 227 .

10. dll. Sila rujuk buku lain dan internet untuk maklumat tambahan. anda perlu menjelaskan cara-cara menggunakan tanda sempang bahasa Melayu dengan betul seperti yang diterangkan pada halaman 215 – 217. IMBUHAN PINJAMAN. misalnya:  tanda sempang diletak pada kata ulang. contoh: anti-Amerika. anda perlu: i.1 Bagi menjawab soalan ini. pun ii. 10. Menerangkan pengertian kata majmuk bahasa Melayu ii. Sila rujuk buku Kuasai Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu Melalui Latihan. Penerbit UPSI (2004). Huraikan jenis-jenis kata majmuk tercantum dan kata majmuk terpisah.3 Bagi menjawab soalan ini. kemudian sertakan contoh-contohnya sekali iv.2 Bagi soalan ini. kupu-kupu  tanda sempang digunakan untuk merangkaikan huruf kecil dengan huruf besar pada kata yang sama. anda perlu: i. Sertakan contoh-contoh penggunaannya dalam perkataan iii. petunjuk-Mu. Membezakan kata majmuk dengan frasa dan sertakan contohcontohnya sekali iii. -tah. contoh: cantik-cantik.TANDA SEMPANG. Menerangkan semua penggunaan partikel dalam bahasa Melayu seperti -lah.… / 10 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 10 10. 228 . -kah.

Musa & Abdul Hamid Mahmood (2008).TANDA SEMPANG. Kuasai sistem ejaan baharu bahasa Melayu melalui latihan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Nik Safiah dan rakan-rakan (2003). Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Kursus menguasai bahasa Melayu mudah. Tatabahasa dewan edisi baharu. 229 .… / 10 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Farid M. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Onn. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Bhd. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Bhd. Guru dan bahasa Melayu. Abdul Hamid Mahmood (2002). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Menguasai bahasa Melayu tinggi. Nik Safiah Karim. Hashim Hj. Abdul Hamid Mahmood (2004). Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. IMBUHAN PINJAMAN. Abdul Hamid Mahmood (2010). Tatabahasa dewan edisi ketiga. Bhd. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda. Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Masa Enterprise. Ejaan bahasa Melayu terkini. Abdul Hamid Mahmood (2002). Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Abdul Hamid Mahmood (2012).

[ hadi ]. bunyi yang hendak dihasilkan tersekat di daerah lelangit keras dan diikuti oleh geseran di antara bahagian tengah lidah dengan daerah lelangit keras. Contoh bunyi bersuara ialah [ b ].Glosari afrikat Bunyi letusan yang dihasilkan oleh geseran dan hentian di antara artikulator pasif dan aktif. Contoh bunyi yang dihasilkan ialah [ ǰ ] dan [ č ]. bersuara Bunyi yang dihasilkan dalam keadaan pita suara tertutup rapat dan sewaktu udara keluar melaluinya. 230 . Pada peringkat permulaan. artikulasi Proses pengujaran. [ g ] dan semua bunyi vokal. bundar Keadaan atau bentuk bibir yang bulat. [ d ]. dental Bunyi yang dihasilkan oleh gigi seperti bunyi [ θ ] dalam perkataan hadith. berlaku getaran pada pita suara. pengucapan atau pengeluaran bunyi mengikut rongga mulut atau rongga hidung. alofon Anggota-anggota kepada satu fonem yang juga merupakan kelainan bunyi antara satu sama lain. artikulator Alat pengucapan yang berfungsi dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa. alveolar daerah di atas serta di belakang gigi yang melengkung ke dalam menghadap lidah.

bunyi ejektif diberikan tanda apostrof (`) di sebelah atas kanan. fonologi Kajian tentang fungsi-fungsi bunyi bahasa. fonetik Kajian tentang bunyi-bunyi bahasa yang dituturkan oleh manusia yang merangkumi cara pengeluaran. t’. Dalam sistem tulisan. Kemudian udara yang terhalang dihembuskan keluar dengan cara membuka saluran rongga mulut. diftong Bunyi yang dihasilkan akibat geluncuran dari satu daerah artikulasi ke daerah artikulasi yang lain. khususnya dari segi bunyi. Contoh-contoh diftong dalam bahasa Melayu ialah [ ai ]. k’.dialek Variasi bagi sesuatu bahasa. s’ ∫’ ]. 231 . fonem Unit bunyi terkecil yang memberi perbezaan makna. daerah pengeluaran dan alat-alat pengucapan yang terlibat dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa itu. glotalik Penghasilan bunyi dengan cara merapatkan pita suara sehingga glotis dalam keadaan tertutup rapat dan seluruh rongga pangkal tenggorok (laring) disempitkan dan dinaikkan sehingga udara dalam rongga mulut dan rongga kerongkongan (faring) terhalang serta tersekat. contohnya: [ p’. sama ada bunyi itu distingtif (membezakan makna) atau tidak distingtif (tidak membezakan makna). ejektif Bunyi yang dihasilkan dengan proses egresif glotalik. iaitu menentukan sistem bunyi satu-satu bahasa dengan berdasarkan jenis-jenis bunyi. egresif Pembentukan bunyi yang dilaksanakan dengan cara arus udara keluar dari paru-paru. [ au ] dan [ oi ].

iaitu ruangan atau kawasan yang tertutup rapat yang dilalui oleh arus udara.glotis Ruang atau garisan antara pita suara. [ b ] dan [ m ]. terutama ketika pita suara dalam keadaan tertutup atau renggang sedikit. ramalan. oral Bunyi yang dihasilkan apabila lelangit lembut serta hujung anak tekak naik menutupi rongga hidung sehingga udara hanya melalui rongga mulut sahaja. jeda ciri atau unsur hentian (kesenyapan) dalam ujaran sebagai tanda memisahkan unsur linguiistik seperti perkataan. tanpa dipengaruhi ole agak-agakan. linguistik Ilmu yang mengkaji bahasa secara saintifik. klik Bunyi letupan yang dihasilkan sebagai akibat proses ingresif velarik. 232 . hentian glotis Bunyi yang dihasilkan oleh hentian di daerah anak tekak atau glotis. intonasi Turun naik nada suara dalam pengucapan ayat atau frasa. seperti bunyi [ p ]. labial Bunyi yang dihasilkan oleh bibir. nasal Bunyi yang dihasilkan apabila udara keluar melalui rongga hidung dengan cara menurunkan lelangit lembut beserta hujung anak tekak. Contoh bunyi yang dihasilkan ialah [ ʔ ] ingresif Pembentukan bunyi yang dilaksanakan dengan cara arus udara masuk ke dalam paru-paru. iaitu menganalisis satu-satu bahasa tertentu secara empirikal dan objektif. rangkai kata atau ayat. sentimen atau falsafah.

lazimnya berlaku pada suku kata dalam perkataan. [t]. Contoh bunyi semi-vokal ialah [w] dan [j]. [s] dan lain-lain. getaran pada pita suara tidak berlaku. kepanjangan. maka disebut bunyi semi-vokal atau separuh vokal. Contoh ciri suprasegmental ialah tekanan. Contoh bunyi palatal ialah [ č ]. semi-vokal Bunyi yang secara praktis termasuk golongan konsonan tetapi disebabkan ketika diartikulasikan belum membentuk konsonan murni. tona dan intonasi.palatal Bunyi yang dihasilkan oleh lelangit keras. otot perut dan rongga dada. struktur dalaman Struktur yang lazimnya mengandungi ayat dasar atau ayat inti yang diperlukan untuk membentuk asas makna ayat. jeda. [ ǰ ]. [k]. struktur permukaan Struktur ayat yang lazimnya telah mengalami perubahan daripada struktur dalaman dan merupakan bentuk ayat yang sebenarnya diucapkan. suprasegmental Ciri atau sifat bunyi yang menindihi sesuatu fonem. [ š ] dan [ ž ]. [f]. pulmonik Penghasilan bunyi dengan udara dari paru-paru sebagai sumber utama dihembuskan keluar dengan mengecilkan ruangan paru-paru. tekanan Ciri lemah atau kerasnya suara penyebutan sesuatu suku kata. tidak bersuara Bunyi yang dihasilkan dalam keadaan pita suara direnggangkan (terbuka) dan sewaktu udara keluar melaluinya. 233 . Contoh bunyi tidak bersuara ialah [p]. tona Naik atau turunnya suara dalam pengucapan perkataan.

bibir dibuka sehingga terdapat kerenggangan ruangan udara pada rongga mulut bagi membolehkan udara luar masuk. velum Bahagian lembut selepas lelangit keras beserta bahagian hujungnya yang disebut anak tekak dapat turun naik mengikut bunyi yang hendak diujarkan. [ ɔ ]. velarik Penghasilan udara dengan cara pangkal lidah dinaikkan pada lelangit lembut dan kedua-dua bibir ditutup rapat. velum akan menurun. [ α ]. [ e ]. Keadaan ini menyebabkan terjadinya bunyi klik. 234 . Terdapat sejumlah lapan vokal kardinal. [ o ] dan [ u ]. vokal kardinal Sekumpulan vokal yang diletakkan di kedudukan tertentu bagi memberikan gambaran yang lebih dekat tentang kedudukan vokal-vokal dalam bahasabahasa di dunia.transkripsi Penulisan dalam bentuk lambang-lambang fonetik daripada lambang-lambang tulisan huruf-huruf biasa. vokal Bunyi bersuara yang tatkala dihasilkan. [ ε ]. udara dari paru-paru keluar berterusan melalui rongga tekak dan rongga mulut tanpa sebarang gangguan. Dalam penghasilan bunyi oral. velum akan naik manakala untuk bunyi nasal. Kemudian hujung lidah dan kedua-dua sisi lidah yang merapat pada gigi atau gusi dalam dilepaskan turun serta dikebelakangkan. iaitu [ i ]. [ a ]. velar Daerah artikulasi di bahagian belakang lidah dan juga di kawasan selepas lelangit lembut.

Istilah Linguistik Bahasa Inggeris A abbreviate abbreviation acoustics active articulator active cavity active voice acute resonant adam’s apple affix air chamber air mechanism air stream air stream mechanism allomorph allopohone allophonic change allophonic realization allophonic variant alteration alternant alveolar alveolar arch alveolar ridge alveolar sound alveolum alveopalatal alveopalatal sound ambiguity ambiguous ambilingual ambilingualism analyse analysis analytic language analytical method analytical procedur anaphora apex aphasia Bahasa Melayu menyingkatkan. memendekkan singkatan ilmu akustik artikulator aktif rongga aktif ragam aktif kenyaringan tirus halkum imbuhan ruang udara mekanisma udara arus udara mekanisma arus udara alomorf alofon perubahan alofon pengwujudan alofon kelainan alofon/ varian alofon perubahan kelainan/ varian gusi/ alveolar lengkung gusi/ lengkung alveolar batas gusi/ batas alveolar bunyi gusi/ bunyi alveolar gusi/ alveolum alveopalatal bunyi alveopalatal ketaksaan taksa dwibahasa setara keadaan dwibahasa setara menganalisis analisis bahasa analitik kaedah analisis tatacara analisis anafora hujung lidah afasia 235 .

apical articulation apicoapico-alveolar apico-dental apico-dental sound approach arbitrariness arbitrary arbitrary symbol articulacy articulation articulation mechanism articulator articulatory parameter articulatory phonetics articulatory setting articulatory system articulatory variable artificial speech ascending diphthong aspirate aspirated aspirated affricate aspirated-p aspirated stop aspiration assonance asterick form asyllabic asymmetric consonant attribute auditory area auditory organs auditory phonetics Austronesian languages B Back back of tongue back vowel base morpheme basic of articulation bilabial bilabial sound bilabiodental artikulasi hujung lidah apikoapikoalveolar apikodental bunyi apikodental pendekatan kearbitrarian arbitrari lambang arbitrari/ simbol arbitrari kefasihan artikulasi mekanisma artikulasi alat artikulasi parameter artikulasi fonetik artikulasi penyesuaian alat artikulasi sistem artikulasi pemboleh ubah artikulasi ujaran buatan diftong meninggi/ menaik letusan/ hembusan berhembusan letusan berhembusan p-berhembusan hentian berhembusan hembusan. penghembusan asonansi bentuk berbintang tak silabik konsonan tak simetri sifat/atribut kawasan pendengaran alat pendengaran fonetik pendengaran bahasa-bahasa Austronesia belakang belakang lidah vokal belakang morfem dasar landasan artikulasi dua bibir/bilabial bunyi dua bibir/bunyi bilabial bilabiodental 236 .

mulut rongga mulut kardinal konsonan kardinal ragam bersahaja rongga geseran rongga.bilateral bilateral consonant bilateral opposition bilingual bilingualism blade of tongue blend blocked syllable bound form bound morpheme bound sentence boundary marker breath stream bright vowel broad band spectrogram broad transcription broad vowel buccal buccal cavity C cardinal cardinal consonant casual speech cavity cavity friction cavity wall central air escape central non-resonant central resonant central resonant oral central sound central vowel centralisation centralisation of sound centre of Broca centre of tongue centring diphthong closed syllable closed system closed vowel cluster co-articulation common language dwisisi/bilateral konsonan dwisisi/konsonan bilateral pertentangan dwisisi/ pertentangan bilateral dwibahasa kedwibahasaan daun lidah paduan suku kata tertutup bentuk terikat morfem terikat ayat terikat penanda sempadan arus udara vokal depan spektrogram jalur lebar transkripsi luas vokal belakang oral. penggeseran rongga dinding rongga saluran udara tengah bunyi bukan nyaring tengah bunyi nyaring tengah (bunyi) oral tengah nyaring bunyi tengah vokal tengah penengahan penengahan bunyi pusat Broca pusat lidah diftong menengah suku kata tertutup sistem tertutup vokal tertutup gugus/rangkap artikulasi serentak/ koartikulasi bahasa bersama 237 .

bertentangan bezaan analisis bezaan penyebaran bezaan/ distribusi bezaan ciri bezaan pasangan bezaan tekanan bezaan persetumpuan keserasian. struktur dalaman vokal belakang darjat.common speech comparative linguistics comparison of language compound compound phoneme compound predicate compound sentence compound word concordance concordant conditioned variant consonant consonant cluster consonantal consonantal vowel constituent constructed language context-free grammar contextual analysis contextual variant contrast contrastive contrastive analysis contrastive distribution contrastive feature contrastive pair contrastive stress convergence coocurence coordinate correlation creole cross-reference D dark vowel declarative sentence decoder decoding deep structure deep vowel degree degree marker deletion bahasa biasa linguistik perbandingan perbandingan bahasa majmuk fonem majmuk predikat majmuk ayat majmuk kata majmuk kesejodohan. kesejajaran sejajar dengan/ selaras dengan kelainan bersyarat konsonan rangkap konsonan/ gugus konsonan bersifat konsonan vokal bersifat konsonan unsur bahasa buatan tatabahasa bebas konteks/ nahu bebas konteks analisis konteks kelainan konteks bezaan. darjah penanda darjat pengguguran/penghilangan 238 . serentak ada setara hubung kait/korelasi kreol rujuk silang vokal belakang ayat penyata/modus berita penyahkod penyahkodan struktur batin. berbeza.

bauran digolosia diftong pendiftongan cakap ajuk morfem terbahagi wacana analisis wacana distingtif 239 . penerbitan penambah terbitan/imbuhan terbitan terbitan bentuk terbitan kata terbitan primer kata terbitan sekunder diftong menurun tatabahasa pemerian/nahu pemerian linguistik pemerian/ linguistik huraian urutan pemerian/ tatabahasa huraian linguistik perkembangan penyimpangan menyimpang diakronik linguistik diakronik fonologi diakronik kajian diakronik lingkungan penentu dwihuruf dialek kawasan dialek peminjaman dialek sempadan dialek geografi dialek dialek bahasa Melayu proses mendialek dialektologi resapan.deletion rule deletion transformation denasalisation denotation denotative meaning dental dental consonant dental sound derivation derivational affix derivative derived form derived primary word derived secondary word descending diphthong descriptive grammar descriptive linguistic descriptive order developmental linguistics deviance deviant diachronic diachronic linguistics diachronic phonology diachronic study diagnostic environment diagraph dialect dialect area dialect borrowing dialect boundary dialect geography dialectal Malay dialectalisation dialectology diffusion diglossia diphthong diphthongisation direct speech discontinuous morpheme discourse discourse analysis distinctive rumus pengguguran/ rumus penghilangan transformasi pengguguran/ transformasi penghilangan proses nyahsengau/ proses nyahnasal denotasi makna denotatif gigi/dental konsonan gigi/ konsonan dental bunyi gigi/bunyi dental terbitan.

analisis lingkungan dwisuku (kata) kata dwisuku mandala/domain belakang/dorsal bunyi belakang/bunyi dorsal belakang gusi/dorso.distinctive feature distribution distributional analysis disylabic disyllable word domain dorsal dorsal sound dorso-alveolar dorso-palatal dorso-uvular dorsopalatal sound dorsovelar sound dorsum dorsum of tongue double articulation double stop double vowel down glide duration durative dynamic accent E ecology of language egressive egressive click egressive click sound egressive direction of air egressive sound ejection sound ejective ejective sound element emotive encode encoding epiglottis epistemology escape cavity esophageal cavity ethnographic linguistics etymologist ciri distingtif taburan. lingkungan.alveolar belakang lelangit keras/ dorsopalatal belakang velar/dorsovelar bunyi belakang lelangit keras/bunyi dorsopalatal bunyi belakang velar/bunyi dorsovelar dorsum belakang lidah artikulasi ganda dwihentian vokal ganda geluncuran menurun lihat: durative panjang pendek bunyi tekanan dinamik ekologi bahasa egresif klik egresif bunyi klik egresif arah udara egresif bunyi egresif bunyi ejektif ejektif bunyi ejektif unsur emotif mengekod pengekodan epiglotis epistemologi rongga lepas udara rongga esofagus etnolinguistik ahli etimologi 240 . analisis penyebaran. penyebaran analisis taburan.

exhalation exhale exit of air expansion rule experimental phonetics expiration explode explosion explosive sound extinct language extralingual features F factor factor analysis falling diphthong feature field field of discourse field study field theory final cluster final syllable finite-state grammar first articulation first language flap flat articulator flat fricative flection fluency form-class form-word formative formula free form free morpheme free sentence free variant/free vatiation free word order frequency frequency analysis fricative fricative sound friction perlepasan udara menghembuskan nafas saluran lepas udara rumus perluasan fonetik percubaan penghembusan udara meletup letupan bunyi letupan bahasa mati ciri luar bahasa faktor analisis faktor diftong menurun ciri/fitur bidang/medan bidang wacana kajian lapangan teori medan makna/ teori bidang makna gugus akhir/rangkap akhir suku kata akhir tatabahasa terbatas/ nahu terbatas artikulasi pertama bahasa pertama tamparan alat artikulasi dasar frikatif datar/geseran datar fleksi kefasihan golongan bentuk kata tugas morfem terikat/formatif rumus bentuk bebas morfem bebas ayat bebas kelainan bebas urutan kata bebas kekerapan analisis kekerapan geseran/frikatif bunyi geseran/bunyi frikatif geseran 241 .

frictional stop frictionalizing stop frictionless frictionless continuant front of tongue front vowel fronting frozen speech function functional anlaysis functional grammar functional linguistics fundamental feature furtive glide furtive vowel G geminate gemination general general distribution general grammar general linguistics general semantics generic term geographical dialect geographical linguistics gesture gesture language glide gloss glossary glottal glottal catch glottal cavity glottal check glottal consonant glottal plosive glottal sound glottal stop glottal trill glottalic click glottalic closure glottalization glottalized hentian geseran hentian menggeser tak bergeser malaran tak bergeser depan lidah vokal depan pendepanan ragam beku fungsi/tugas analisis fungsian tatabahasa fungsian/ nahu fungsian linguistik fungsian ciri dasar geluncuran senyap vokal pelancar konsonan panjang pemanjangan konsonan umum/am penyebaran am tatabahasa am/nahu am linguistik am semantik am kata generik dialek geografi linguistik geografi gerak isyarat bahasa gerak isyarat geluncuran padanan kata senarai kata/glosari glotis hamzah/hentian glotis rongga glotis lihat: glottal stop konsonan glotis letupan glotif/plosif glotis bunyi glotis hentian glotis getaran glotis klik glotis penutupan glotis penghamzahan/pengglotisan berhamzah/berhentian glotis 242 .

glottalized sound glottalized vowel glottis glottogonic linguistics glottopolitics gradation gradation of vowel grammarian grammatical grammatical analysis grammatical category grammatical feature grammatical item grammatical meaning grammatical process grammatical structure grammatical unit grammaticalisation grapheme groove spirant grooved articulator grooved fricative H half-close vowel half-open vowel hard palate harmonic harmonic overtone head word heavy stress height of tongue hesitation form high-falling high vocoid high vowel higher-mid historical linguistics holophrase holophrastic language homorganic affricate homorganic sound hyphothesis hyphothetical bunyi glotis vokal glotis glotis linguistik asal usul ilmu politik bahasa pemeringkatan pemeringkatan voka nahu ahli tatabahasa/ahli nahu tatabahasa/nahu analisis tatabahasa/analisis nahu kategori tatabahasa/ kategori nahu ciri tatabahasa/ciri nahu butir tatabahasa/butir nahu makna kenahuan proses tatabahasa/proses nahu struktur tatabahasa/struktur nahu unit tatabahasa/unit subjek nahu pentatabahasaan/penahuan grafem geseran beralur alat artikulasi beralur geseran beralur/frikatif beralur vokal separuh sempit vokal sparuh luas lelangit keras/palatum berharmoni nada atasan berharmoni kata inti tekanan keras tinggi lidah bentuk ayat menurun tinggi vokoid tinggi vokal tinggi sederhana/agak tinggi linguistik sejarawi holofrasa bahasa holofrasa letusan homorgan/afrikat homorgan/sealat/afrikat sealat bunyi homorgan/bunyi sealat hipotesis lihat: hyphothesis 243 .

seruan bahasa antara vokal antara fleksi dalam abjad fonetik antarabangsa intonasi jeda intonasi 244 .I identification of morpheme idiom idolect imitative word immigrant language imperative implosion impressionistif translation inactive voice inarticulate incomplete plosive consonant index indigenous language indirect discourse indirect object indirect question indirect speech infix inflected language inflected prefix inflection ingressive ingressive air stream inhalation inhale initial cluster initial stress initial string initiator of air stream innate stress inspiration instrumental noun instrumental phonetics interconsonantal interdental interdental phone interjection interlanguage intermedian vowel internal inflection international phonetic alphabet intonation intonation break penentuan morfem idiom/ungkapan idiolek kata ajuk bunyi/onomatopeia bahasa pendatang perintah/imperatif sedutan transkrips sepintas suara tak aktif tidak petah (bercakap/bertutur) konsonan plosif tak selesai indeks bahasa bumiputera/ bahasa pribumi wacana tak langsung objek tak langsung ayat tanya tak langsung cakap pindah sisipan bahasa fleksi awalan fleksi fleksi ingresif arus udara ingresif tarikan nafas menarik nafas rangkap awal/gugus awal tekanan awal rentetan awal pemula arus udara tekanan sejadi lihat: inhalation kata nama penantian fonetik perantian antara konsonan antara gigi bunyi antara gigi kata seru.

intonation contour intonation morpheme intralinguistic feature intransitive verb invariable word invariant inverse derivation inversion inverted word order irregular verb isolating language isolative sound change isolex item analysis K kernel sentence kinetic consonant L labia labial labial sound labialisation labiodental labiodental sound labiolabial labiovelar laboratory phonetics laminal laminal sound laminodental sound language ability language boundary language change language development language family language learning language planning language skill language standardisation language structure language teaching language universal langue kontur intonasi morfem intonasi ciri dalam linguistik kata kerja tak transitif kata tetap bentuk lihat: invariable word terbitan terbalik/ terbitan songsang keterbalikan/kesongsangan urutan kata songsang/ urutan kata terbalik kata kerja tak transitif bahasa isolatif perubahan bunyi pencilan isoleks analisis butir ayat inti konsonan kinetik lihat: lip bibir/ labial bunyi bibir/ bunyi labial pembibiran/ pelabialan bibir gigi/ labiodental bunyi bibir gigi/ bunyi labiodental dua bibir/ labiolabial labiovelar fonetik makmal laminal bunyi laminal bunyi laminodental kebolehan berbahasa sempadan bahasa perubahan bahasa perkembangan bahasa keluarga bahasa pembelajaran bahasa perancangan bahasa kemahiran berbahasa penstandardan bahasa struktur bahasa pengajaran bahasa (ciri) kesejagatan bahasa langue 245 .

analisis kebahasaan antropologi linguistik peminjaman linguistik konteks linguistik demografi linguistik disiplin linguistik geografi linguistik norma bahasa falsafah bahasa psikologi linguistik lambang linguistik/ simbol linguistik lihat: language skill pantang larang bahasa tipologi bahasa lihat: linguist 246 . ahli leksikografi leksikon kata penghubung pembatas gambaran mendatar lingua franca bunyi lidah kaedah linguafon ahli bahasa/ ahli linguistik linguistik.lapse laryngeal laryngeal air mechanism laryngeal consonant laryngeal sound laryngealisation laryngealised vowel larynx lateral lateral area lateral consonant lateral plosion lateral release lateral resonant lateral sound lexical lexical field lexical item leksikal meaning lexical stress lexicalisation lexicographer lexicon limitative conjunction linear representation lingua franca lingual sound linguaphone method linguist linguistic linguistic analysis linguistic anthropology linguistic borrowing linguistic context linguistic demography linguistic discipline linguistic geography linguistic norm linguistic philosophy linguistic psychology linguistic sign linguistic skill linguistic taboo linguistic typology linguistician selang (masa) laringal mekanisma udara laringal konsonan laringal bunyi laringal pelaringalan vokal laringalan larinks sisian ruang sisian konsonan sisian letupan sisian/plosif sisian pelepasan sisian kenyaringan sisian bunyi sisian leksikal medan leksikal butir leksikal makna leksikal tekanan leksikal pengleksikalan ahli perkamusan. kebahasaan analisis linguistik.

linking morpheme lip lip formation lip position lip rounding lip spreading lip tracing literal literal translation literary language literary translation loan word local friction long consonant long vowel loose apposition loquacity loudness low vocoid low vowel lowering M macro macrolinguistics major air stream manner of articulation manner of discourse marked marker mathematical linguistics matrix matrix sentence maximal stress mechanistic linguistics medial medial cluster medial voice median resonant medieval linguistics medio of tongue mediopalatal medium mentalistic linguistics metalanguage morfem penghubung bibir pembentukan bibir kedudukan bibir pembundaran bibir penghamparan bibir surihan bibir harfiah penterjemahan harfiah bahasa persuratan penterjemahan sastera kata pinjaman geseran tempatan konsonan panjang vokal panjang kedudukan terpisah kefasihan kelantangan vokoid rendah vokal rendah perendahan makro makrolinguistik mekanisma udara utama cara artikulasi cara wacana bertanda penanda linguistik matematik matriks ayat matriks tekanan maksima aliran mekanisma tengah rangkap tengah/ gugus tengah lihat: middle voice bunyi nyaring tengah linguistik zaman pertengahan tengah lidah mediopalatal perantara linguistik mentalisma metalinguistik 247 .

microlinguistics mid vocoid mid vowel middle of tongue middle voice minimal contrast minimal pair minimal stress minimum obstruction minor air stream mechanism mixed language mode of articulation modern language modification modifier modulation monitor function monolateral consonant monolingual monolingual approach monologue monomorphemic monophonemic monophthong monosyllabic monosyllabic word monosyllable monotone mora morph morpheme morpheme boundary morphemic morphemic analysis morphemic reference morphemic script morphemic transcription morphemics morphologic morphological analysis morphological assimilation morphological process morphology morphoneme mikrolinguistik vokoid tengah vokal tengah tengah lidah ragam tengah bezaan minimal pasangan minimal tekanan terlemah/ tekanan minimal gangguan minimum gangguan arus udara minor bahasa campuran cara artikulasi bahasa moden modifikasi penerang modulasi fungsi monitor konsonan monolateral ekabahasa pendekatan ekabahasa monolog monomorfemik monofonemik monoftong ekasuku kata ekasuku ekasuku senada ciri yang menunjukkan panjang pendek bunyi suara bagi perkataan tertentu morf morfem batas morfem morfemik analisis morfemik rujukan morfemik aksara morfemik transkripsi morfemik lihat: morphology morfologi analisis morfologi asimilasi morfologi proses morfologi morfologi morfonem 248 .

morphophoneme morphophonemic rule morphophonemic stress morphophonemic transcription morphophonemic variation morphophonemics mother tongue mouth air mouth cavity movable speech organ movable stress multidimensional phonology multilingual multisyllabic murmur vowel mutual intelligibility mutually complementary mutually exclusive N narrative discourse narrow narrow diphthong narrow transcription narrow vowel narrowing of meaning nasal nasal and oral exit of air nasal cavity nasal exit of air nasalisation nasalisation symbol morfofonem rumus morfofonemik tekanan morfofonemik transkripsi morfofonemik kelainan morfofonemik morfofonemik bahasa ibunda udara mulut rongga mulut lihat: articulator tekanan pindah fonologi pelbagai dimensi pelbagai bahasa pelbagai suku lihat central vowel kefahaman menyaling saling melengkapi saling menyingkiri nasalised click nasalised vowel nasalism nasality nasalization nasalized nasally released stop nasal pharynx nasal plosion nasal release huraian naratif sempit diftong sempit transkrisi halus/ transkripsi sempit vokal sempit penyempitan makna sengau/hidung/nasal saluran keluar udara dari hidung dan mulut rongga hidung saluran udara keluar dari hidung penyengauan/penasalan lambang penyengauan/lambang penasalan/simbol penyengauan/ simbol penasalan klik sengauan/hentian nasalan vokal sengauan/vokal nasalan sebutan sengau kesengauan/kenasalan penyengauan disengaukan/dinasalkan hentian lepasan hidung farinks sengau/letupan nasal letupan sengau/letupan nasal pelepasan sengau/ pelepasan nasal 249 .

nasal resonant nasal sound nasal twang nasal vowel native language native speaker natural language negation negative negative conjunctive negative particle negative sentence neo-linguistics network of isogloss neutral neutral vowel neutralisation node nominal nominal adjective nominal clause nominal definition nominal inflection nominal phrase nominal sentence nominalisation non-consonantal non-continuant non-distinctive feature non-finite verb form non-linguistic context non-syllabic non-syllabic segment non-syllabic vocoid non-vocalic non-vocoid non-speech sound normative grammar normative linguistics nose cavity notional grammar noun noun adjunct noun clause noun cluster bunyi nyaring sengau/ bunyi nyaring nasal bunyi sengau/bunyi nasal telor sengau/telor nasal vokal sengau/vokal nasal bahasa asli penutur asli bahasa tabii penafian nafi kata penghubung nafi partikel nafi ayat nafi neolinguistik jaringan isoglos neutral vokal neutral peneutralan nodus namaan kata sifat namaan/ adjektif namaan klausa namaan takrif namaan fleksi namaan frasa namaan ayat namaan penamaan bersifat bukan konsonan bukan malaran ciri bukan distingtif bentuk kata kerja tak finit konteks bukan linguistik bukan sukuan segmen bukan sukuan vokoid bukan sukuan bukan vokalik bukan vokoid bunyi bukan bahasa lihat: prescriptive grammar linguistik normatif rongga hidung lihat: linguistic philosophy kata nama nama penerang klausa nama rangkap nama/gugus nama 250 .

noun phrase initiator noun word null hyphothesis numeral classifier O object objective objectivity obligatory obligatory transformation obscure vowel off-glide official dialect on-glide open juncture open lip rounding open syllable open transition open vocoid open vowel optional optional transformation rule oral oral air mechanism oral exit of air oral plosion oral resonant distinctive feature oral sound oratorical speech organs of speech origin of language origin of speech orthographical procedure orthographic transcription orthography overlapping distribution P palatal palatal consonant palatal lateral palatal sound palatalisation palatalised pemula frasa nama kata nama hipotesis nol penjodoh bilangan objek Objektif keobjektifan wajib rumus transformasi wajib vokal kabur geluncuran akhir lihat: standard dialect geluncuran awal saktah terbuka pembundaran bibir luas suku kata terbuka lihat: open juncture vokoid luas vokal luas pilihan rumus transformasi pilihan mulut/oral mekanisma udara mulut saluran keluar udara mulut letupan oral/plosif oral ciri distingtif nyaring oral bunyi oral ragam pidato organ sebutan/alat sebutan asal usul bahasa lihat: origin of language tatacara ejaan transkripsi ejaan ejaan penyebaran bertindan lelangit keras/palatal konsonan lelangit keras/ konsonan palatal sisian lelangit keras/ sisian lateral bunyi lelangit keras/ bunyi palatal penglelangitkerasan/ pempalatalan dilelangitkeraskan/ dipalatalkan 251 .

palate palate-alveolar palato-alveolar consonant palatum paralanguage paralinguistic feature parameter parametric linguistics paraphrase parent language parenthesis perenthetic clause adjunct parsing part of speech passive passive articulator passive voice peak of prominance peak of sonority pedagogical grammar pedagogical linguistics permutation rule pharyngeal pharyngeal air mechanism pharyngeal cavity pharyngeal sound pharyngealisation pharynx pharynx air phase of articulation philosophical grammar phonation phoneme phoneme-grapheme correspondence phonemic phonemic analysis phonemic contrast phonemic reference phonemic stress phonemic structure phonemic syllable phonemic symbol lihat: palatum gusi-lelangit keras konsonan gusi lelangit keras/ konsonan palato-alveolar lelangit keras/palatum lihat: paralinguistic feature ciri paralinguistik parameter linguistik parametrik parafrasa bahasa induk tanda kurungan/perentesis penerang klausa parentesis/ adjung klausa parentesis penghuraian ayat golongan kata/ jenis perkataan pasif alat artikulasi pasif ragam pasif lihat: peak of sonority puncak kelantangan tatabahasa pedagogi/ nahu pedagogi linguistik pedagogi rumus permutasi faringal. farinks mekanisma udara farinks rongga farinks bunyi farinks pemfaringalan rongga tekak/farinks udara farinks fasa artikulasi tatabahasa falsafah/ nahu falsafah pembunyian fonem kesepadanan fonem-grafem fonemik analisis fonemik perbezaan fonemik rujukan fonemik tekanan fonemik struktur fonemik suku kata fonemik lambang fonemik/ simbol fonemik 252 .

phonemic transcription phonemic variant phonemicist phonemics phonetic phonetic analysis phonetic chart phonetic complement phonetic diagraph phonetic indicator phonetic notation phonetic sound change phonetic spelling phonetic syllable phonetic symbol phonetic transcription phonetic variant phonetician phonetics phonic phonic substance phono-morphology phonological analysis phonological change phonological component phonological item phonological process phonologist phonology phonometrics phrasal verb phrase phrase marker phrase structure phrase structure component phrase structure grammar phrase structure rule pidgin pitch pitch level place of articulation plosion plosive plosive consonant transkripsi fonemik perbezaan fonemik ahli fonemik fonemik fonetik/bunyi analisis fonetik carta fonetik lihat: phonetic indicator dwihuruf fonetik penanda bunyi lihat: phonetic transcription perubahan bunyi ejaan fonetik suku kata fonetik lambang fonetik/simbol fonetik transkrispsi fonetik kelainan fonetik ahli fonetik (ilmu) fonetik fonik jisim fonik fonomorfologi analisis fonologi perubahan fonologi komponen fonologi butir fonologi proses fonologi ahli fonologi fonologi fonometrik frasa kerja/frasa verba rangkai kata/frasa penanda frasa struktur frasa komponen struktur frasa tatabahasa struktur frasa/ nahu struktur frasa rumus struktur frasa pijin nada tingkat nada daerah artikulasi letupan/plosif letupan/plosif konsonan letupan/ konsonan plosif 253 .

plosive sound p-marker point of articulation polyglot polysyllable position of articulation position of tongue positional variant positive sentence possessive compound possessive pronoun post-alveolar post-dental post of tongue post-palatal post-velar post-vocalic pragmatic translation pragmatics predicate predicative phrase prefix prefixation prehistoric language prenasalisation prepalatal prepalatal sound prescriptive grammar prestige dialect prevelar prevocalic primary articulation primary derivative primary language primary stress principal principal clause principal verb pronominal pronominal inflection pronominalisation prop word proscriptive grammar prosodic distinctive feature prosodic feature bunyi letupan/bunyi plosif penanda frasa titik artikulasi penutur pelbagai bahasa banyak suku (kata) kedudukan artikulasi kedudukan lidah kelainan lingkungan/ kelainan posisi ayat positif majmuk milik kata ganti milik belakang gusi/belakang alveolar belakang gigi belakang lidah belakang lelangit keras/belakang palatal belakang lelangit lembut/ belakang velar lepas vokal penterjemahan pragmatik pragmatik predikat frasa predikat awalan pengawalan bahasa prasejarah prapenyengauan pralelangit keras/prapalatal bunyi pralelangit keras/bunyi prapalatal tatabahasa preskriptif/nahu preskriptif dialek martabat/dialet prestij pravelar pravokal artikulasi primer terbitan primer bahasa primer tekanan primer utama klausa utama kata kerja utama/verba utama kata ganti fleksi kata ganti kepronominalan kata silih tatabahasa proskriptif/nahu proskriptif ciri distingtif prosodi ciri prosodi 254 .

rumus penyempitan (makna) penambah serentak/pengimbuhan serentak dialek kawasan bahasa daerah 255 . penyempitan (makna) rumus penyingkatan.prosodic mark prosodic phoneme prosodic phonology proto language pseudo-procedure psycholinguistics pulmonic air mechanism pulmonic click punctuation punctuation mark pure vowel Q qualifier qualifying phrase qualitative qualitative analysis quantifier quantitative quantitative analysis quantitative linguistics question word R radical axis radical language radix of tongue raising rapid form received pronounciation recessive stress reciprocal reciprocal pronoun reciprocal verb reciprocity reconstruction recursive string reduction reduction rule reduplicate affixation regional dialect regional language tanda prosodi fonem prosodi fonologi prosodi bahasa purba/bahasa proto tatacara semu psikolinguistik mekanisme udara pulmonik klik pulmonik tanda baca lihat: punctuation vokal tulen penerang rangkai kata penerang/ frasa penerang kualitatif analisis kualitatif kata kuantiti kuantitatif analisis kuantitatif linguistik kuantitatif kata tanya paksi radikal lihat: isolating language lihat: root of tongue peninggian bentuk cepat lafaz terima tekanan pangkal menyaling/timbal balik ganti nama menyaling/ganti nama timbal balik kata kerja menyaling kesalingan/ketimbalbalikan rekonstruksi deretan ulang penyingkatan.

register register tone system regularity release released-P released plosive renaissance linguistics repertoire replacement rule reported speech resonance resonance chamber resonant resonant distinctive feature resonant sound resonator retroflex retroflexed consonant retroflexed sound retroflexed vowel retroflexion revival form rewrite rule rhetorics rhyme rhythm rising rising diphthong rising-falling rolled rolled consonant romance linguistics romanisation root root-inflected language root inflection root-isolating language root of tongue root of word rounded rounded lip (vowels) rounded lip formation rounded vocoid rounded vowel rounding laras bahasa sistem nada register kenalaran pelepasan P-lepas letupan lepas/plosif lepas linguistik zaman pembaharuan perbendaharaan rumus ganti cakap pindah kenyaringan rongga kenyaringan nyaring. bunyi nyaring ciri distingtif nyaring bunyi nyaring penyalun gelungan konsonan gelungan bunyi gelungan vokal gelungan penggelungan bentuk pulih rumus tulis semula retorik rima irama menaik diftong menaik turun naik bergulung konsonan bergulung/konsonan bergetar linguistik romans peRumian akar bahasa fleksi akar fleksi akar bahasa isolatif akar pangkal lidah akar kata dibundarkan bibir dibundarkan (vokal) pembentukan bibir bundar vokoid dibundarkan vokal dibundarkan pembundaran 256 .

rule S sampel Saussurean linguistics scholaticism scientific grammar second articulation second language second-order language second sound shift secondary secondary phoneme secondary stress segment (noun) segment (verb) segment diagram segment of utterance segmental analysis segmental morpheme segmental phoneme segmental phonology segmentation segmentator semantic semantic analysis semantic change semantic component semantic differential semantic distinguisher semantic feature semantic field semantic field theory semantic marker semantic pair semantic range semantif shift semantic triangle semantic value semantics semi-consonant semi-vowel semiotics sentence rumus sampel linguistik ala Saussure linguistik skolastik/ skolastisisme tatabahasa ilmiah/ tatabahasa saintifik/ nahu ilmiah/ nahu saintifik artikulasi kedua bahasa kedua bahasa tertib kedua perubahan bunyi peringkat kedua sekunder fonem sekunder tekanan sekunder penggalan memenggal gambar rajah penggalan penggalan ujaran analisis penggalan morfem penggalan fonem penggalan fonologi penggalan pemenggalan pemenggal semantik analisis semantik perubahan makna/ perubahan semantik komponen semantik kebezaan makna pembeza makna ciri makna medan makna teori medan makna penanda semantik pasangan makna julat makna perubahan makna segi tiga makna nilai semantik makna/semantik separuh konsonan separuh vokal. semi-vokal semiotik ayat 257 .

isyarat bahasa isyarat pemaknaan kesenyapan penambahan serentak ciri distingtif serentak morfem tunggal fonem tunggal mufrad bilangan mufrad slanga linguistik slavik lihat: slavic linguistics geseran selit/frikatif selit gatra pelah dialek sosial sosiolek Sosiolinguistik linguistik sosiologi konsonan lembut lelangit lembut/palatum lembut sonan lihat: spectogram sonoran kesonoran bunyi perubahan bunyi perubahan bunyi alofonik perubahan bunyi fonemik kriteria penggolongan bunyi/ kriteria 258 . lambang.sentence adverbial sentence compound sentence connector sentence modifier sentence part sentence stress sentence structure shape word sharp resonant distinctive feature shift of meaning sibilant side adjunct side chamber sign sign language signification silence simultaneous affixation simultaneous distinctive feature single morpheme single phoneme singular singular number slang slavic linguistics slavonic linguistics slit fricative slot slur social dialect sosiolect sociolinguistics sociological linguistics soft consonant soft palate sonant sonogram sonorant sonority sound sound change sound change by allophones sound change by phonemes sound classification criteria adverba ayat majmuk ayat penghubung ayat penerang ayat bahagian ayat tekanan ayat struktur ayat kata bentuk ciri distingtif nyaring tajam perubahan makna bunyi desis/sibilan adjung samping ruang samping tanda.

celah bunyi frikatif celah morfem terbahagi bentuk pertuturan bahasa lisan/bahasa pertuturan lihat: sporadic sound change perubahan bunyi semerta vokal hampar dialek standard 259 .sound complex sound echoism sound law sound shift sound source sound spectograph sound symbolism sound value sound wave source source language special language spectogram spectograph spectrum speculative grammar speech speech act speech community speech event speech habit speech organ speeech pathology speech perception speech production speech recognition speech response speech signal speech sound speech stretcher speech symbol speech synthesis speech therapy spirant split split fricative split morpheme spoken form spoken language spontaneous sound change sporadic sound change spread vowel standard dialect klasifikasi bunyi bunyi kompleks gema bunyi hukum bunyi perubahan bunyi sumber bunyi spektograf bunyi perlambangan bunyi nilai bunyi gelombang bunyi sumber bahasa sumber bahasa khas spektogram spektograf spektrum tatabahasa spekulatif/ nahu spekulatif pertuturan lakuan bahasa komuniti bahasa peristiwa bahasa kebiasaan berbahasa alat ujaran/alat artikulasi patologi bahasa persepsi bahasa pengwujudan bahasa pengenalan bahasa gerak balas bahasa isyarat bahasa bunyi bahasa peregang bahasa lambang bahasa sintesis bahasa terapi bahasa geseran pemecahan. pecahan (diakronik). terbahagi (nahu).

standard language standard pronounciation standard speech standardisation state of language static linguistics statistical linguistics stem stem compound stem-inflected language stop stratification stratificational grammar stress stress group stress mark stress prosodic distinctive feature stressed syllable string string analysis strong stress structural change structural linguistics structural meaning structural semantics structural word structuralistic linguistics structure drill style style of pronounciation stylictics subclause subcategorisation subcategory subgroup subject subordinate subordinate clause subordinate conjunction subordination subordinator subphonemic modification subphonemic variant bahasa standard sebutan standard lihat: standard language penstandardan keadaan bahasa linguistik statik linguistik statistik dasar majmuk dasar bahasa fleksi dasar hentian stratifikasi tatabahasa stratifikasi/ nahu stratifikasi tekanan kelompok tekanan tanda tekanan ciri tekanan/fitur distingtif prosodi tekanan struktur kata bertekanan untaian/rentetan analisis untaian/analisis rentetan tekanan kuat perubahan struktur linguistik struktur makna struktur semantik struktur kata struktur linguistik struktur latih tubi struktur gaya gaya sebutan ilmu gaya bahasa klausa subordinat pensubkategorian subkategori subgolongan subjek tak setara/subordinat klausa tak setara/klausa subordinat kata penghubung tak setara/ kata penghubung subordinat pentaksetaraan/subordinasi lihat: subordinate conjunction perubahan subfonemik kelainan subfonemik 260 .

substandard substitution substitution class substitution drill substitution frame substitution item suction sound suffix suffixation suffixing language superficial structure supraglottal friction supraglottal cavity suprasegmental feature suprasegmental grapheme suprasegmental phoneme surface grammar surface structure switching syllabic syllabic consonant syllabic peak syllabic sign syllabic sound syllabic vocoid syllabication syllable symbol symbolic sign symmetry syntactic syntactic category syntactic change syntactic class syntactic compound syntactic construction syntactic group syntactic order syntactic pattern syntax synthetic compound synthetic index synthetic language systematic transcription systemic grammar substandard/koman/kodi penggantian. gantian golongan gantian latih tubi gantian rangka gantian butiran gantian bunyi sedutan akhiran pengakhiran bahasa berakhiran struktur permukaan geseran supraglotal rongga supraglotal ciri suprasegmental grafem suprasegmental fonem suprasegmental tatabahasa permukaan/ nahu permukaan struktur permukaan/struktur lahir alih silabik konsonan silabik puncak suku kata tanda suku kata bunyi silabik vokoid silabik penyukuan suku kata lambang/simbol tanda lambang/tanda simbol keseimbangan sintaksis kategori sintaksis perubahan sintaksis golongan sintaksis majmuk sintaksis binaan sintaksis/ konstruksi sintaksis kelompok sintaksis urutan sintaksis pola sintaksis sintaksis majmuk sintesis indeks sintesis bahasa sintesis transkripsi sistematik tatabahasa sistemik/ nahu sistemik 261 .

pemindahan.T tag statement tag question tap target language taxanomic phonemics teeth ridge tense vocoid tense vowel terminal contour terminal juncture terminal stress terminal string terminology territorial dialect tertiary articulator tertiary stress theoretical linguistics theory theory of meaning thesaurus throat thought and language tight phonation tip of tongue tone tone language tone prosodic distinctive feature tongue tongue position trachea traditional grammar transcribe transcription transfer transferred meaning transformation transformation rule transformational generative grammar tranformational grammar transformed sentence transliteration penyataan tempelan ayat tempelan tamparan bahasa sasaran fonemik taksonomi lengkungan pangkal gigi vokoid tegang vokal tegang kontur akhir saktah akhir tekanan akhir untaian akhir peristilahan dialek kawasan alat artikulasi tertier tekanan tertier linguistik teori teori teori makna tesaurus kerongkong/tekak fikiran dan bahasa pembunyian tegang hujung lidah nada bahasa nadaan ciri distingtif prosodi nada lidah kedudukan lidah trakea tatabahasa tradisional/ nahu tradisional mentranskripsi transkripsi/alih tanda memindahkan. pindahan makna kiasan transformasi rumus transformasi tatabahasa transformasi generatif/nahu transformasi generatif tatabahasa transformasi/ nahu transformasi ayat terbitan alih huruf/transliterasi 262 .

tree diagram trill consonant trill sound trillisation triphthong type of articulation U ultimate ultimate constituents ultimate stress ultra unilateral consonant ultrasound unaccented underlying form underlying structure unexploded plosive ungrammatical unilateral unilingual union language universal universal form universal grammar universal language universal semantics universalism unmarked unreleased plosive unrounded unrounded lip formation unrounded vowel unrounding unstressed unvoiced unvoiced inherent distinctive feature utterance utterance act uvula uvula sound uvular uvular sound rajah pohon konsonan getaran bunyi getaran penggetaran triftong jenis artikulasi terakhir unsur terakhir tekanan terakhir ultra konsonan ekasisi ultrabunyi tanpa aksen bentuk batin struktur batin letupan tak lepas/plosif tak lepas/letupan tertahan/ plosif tertahan binahu ekasisi ekabahasa bahasa persatuan sejagat bentuk sejagat tatabahasa sejagat bahasa sejagat semantik sejagat kesejagatan tak bertanda lihat: unexploded plosive tak bundar pembentukan bibir tak bundar vokal tak bundar penyahbundaran tak bertekanan tak bersuara ciri distingtif hakiki tak bersuara ujaran aksi ujaran anak tekak/uvula bunyi anak tekak/bunyi uvula anak tekak/uvular bunyi anak tekak/bunyi uvular 263 .

suara 2. ragam kualiti suara bersuara klik bersuara hentian bersuara hentian bersuara tanpa hembusan vokal bersuara tak bersuara geseran beralur tak bersuara/ frikatif beralur tak bersuara bunyi tak bersuara hentian tak bersuara hentian tak bersuara tanpa hembusan vokal tak bersuara penyuaraan 264 .V valency variable word variant variation variety in language velar velar sound velaric click velaric closure velarisation velic verb cluster vibration vibration frequency vocal bands vocal cord vocal lip vocal organ vocal tract vocalic alteration vocalisation vocalised vocative vocoid vocoid backing vocoid low vocoid mid voice voice quality voiced voiced click voiced stop voiced unaspirated stop voiced vowel voiceless voiceless grooved fricative voiceless sound voiceless stop voiceless unaspirated stop voiceless vowel voicing valensi kata boleh ubah kelainan kelainan kelainan bahasa lelangit lembut/velar bunyi lelangit lembut/ bunyi velar klik lelangit lembut/klik velar penyempitan lelangit lembut/ penyempitan velar pemvelaran anak lidah/velik gugus karyaan getaran kekerapan getaran pita suara pita suara pita suara alat ujaran saluran udara perubahan bunyi vokal penyuaraan lihat: voiced vokatif vokoid pembelakangan vokoid vokoid rendah vokoid tengah 1.

pemisahan unsur kata terjemahan harfiah bentuk kata pembentukan kata kelompok kata senarai kata urutan kata/jujukan kata lambang kata tekanan kata bahasa tulisan 265 .vowel vowel cluster vowel harmony vowel modification vowel quadrilateral vowel reduction vowel shift vowel system vowel triangle vokal rangkap vokal/gugus vokal mutasi vokal perubahan vokal rajah vokal sisi empat pengurangan vokal penggeseran vokal sistem vokal rajah vokal segi tiga W wave waveband wave-form wave length wavemeter wave theory way of obstruction weak form weak stress Wernicke’s area whispered sound whispered vowel Whorfian hypothesis wide diphthong word base word border marker configurative feature word boundary word class word count word division word-for-word translation word form word formation word group word list word order word sign word stress written language gelombang jalur gelombang bentuk gelombang jarak gelombang meter gelombang teori gelombang cara gangguan bentuk lemah tekanan lemah kawasan Wernicke bunyi bisikan vokal bisikan hipotesis Whorf diftong lebar dasar kata ciri konfiguratif tanda sempadan kata sempadan kata golongan kata hitung kata pemisahan suku kata.

Z zero zero anaphora zero modification zero morpheme zero phoneme kosong/sifar (tiada langsung) anafora kosong/anafora sifar perubahan kosong/ perubahan sifar morfem kosong/morfem sifar fonem kosong/fonem sifar 266 .

Sehingga kini beliau telah menghasilkan beberapa buah buku bertaraf akademik dan digunakan sebagai rujukan di sekolah. Ayat Pasif Bahasa Melayu. Bhd. beliau bergiat cergas dalam penyelidikan dan penulisan tentang bahasa dan linguistik Melayu. Kota Bharu. Menguasai Ejaan Dengan Cepat. menjadi Ketua Hal Ehwal Akademik IDEAL. pernah memegang jawatan Setiausaha Agung Persatuan dan pada tahun 1969 melanjutkan pelajaran di Universiti Malaya. menjadi pensyarah di Kolej Pertanian Malaya (1972-73). Cheras (1972). mendapat pendidikan awal di Sekolah Kebangsaan Dewan Beta.D di University of California. Tatabahasa Dewan Jilid 1.BIODATA PENULIS Profesor Dr. Insimal (M) Sdn. Beliau kemudian mengikuti kursus bagi menyiapkan tesis Ph. Penerbitan Masa (1992) 4. Profesor Madya di Universiti Pertanian Malaysia (1981) dan Profesor (1992). Dewan Bahasa dan Pustaka (1992) 3. Profesor Dr. Jeli. maktab dan universiti. (1992) 267 . Antara buku beliau yang terpenting ialah : 1. Kota Bharu. (karya bersama) Dewan Bahasa dan Pustaka (1986) 2. Pada 1 November 2001 beliau dilantik sebagai Pengarah Penerbit UPSI. Timbalan Dekan (Hal Ehwal Pelajar) di Fakulti Pengajian Pendidikan (1989-1995). Universiti Putra Malaysia (1996-0gos 1999) dau Timbalan Pengarah IDEAL. Maktab Sultan Ismail. Berkley. Kelantan (1966-69) dan Sekolah Alam Shah. Amerika Syarikat. Fakulti Pengajian Bahasa Moden. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda. Kelantan. Tanjong Malim. Pada awal Januari 2001 beliau telah dijemput untuk menjadi Profesor Bahasa Melayu di UPSI. Ketua Jabatan Bahasa Melayu. Beliau pernah memegang jawatan Ketua Jabatan Bahasa (1979-1983). Universiti Putra Malaysia (Ogos 1999-31 Disember 2000). Kelantan. Abdul Hamid Mahmood dilahirkan pada 23 Ogos 1945 di Kampung Dewan Beta. kemudian di Sekolah Datok Abdul Razak (SDAR). Perak dan menjadi ketua penuntut SDAR pada tahun 1961. Pada 1964-65 beliau mengikuti kursus perguruan di Language Institute (kini Institut Bahasa) Lembah Pantai. Universiti Putra Malaysia (1995-1996). Dalam bidang penerbitan. Abdul Hamid berkhidmat sebagai guru terlatih selama 5 tahun di Sekolah Menengah Ayer Lanas.

Penerbit UPSI (2008) 26.5. Affluent Master Sdn. Menguasai Bahasa Melayu Tinggi. Canselor Pendidikan (Karya Bersama). Percetakan Nasional Malaysia Berhad (1997) 12. Pro-Office Shoppe Sdn. Penerbit UPSI (2010) 28. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda. Penerbit UPSI (2007) 23. Masa Enterprise (1995) 7. Aspirasi Global (2006) 21. Perkembangan Profesional Dalam Pendidikan Bahasa. Bahasa Melayu Sebagai Bahasa Ilmu: Cabaran dan Harapan. Warisan Maktab Kirkby (karya Bersama). Seminar Bahasa Melayu. Tatabahasa Dewan Edisi Sekolah Menengah (Dalam penerbitan Dewan Bahasa dan Pustaka. Menguasai Ejaan Bahasa Melayu. Penerbit Aslita Sdn. Bhd. Guru dan Bahasa Melayu. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda (2012) 29. Aspirasi Kebitaraan Ibu Kandung Suluh Budiman 1922-2002 (2003) 20. Bhd. Penerbit UPSI (2007) 24. Tatabahasa Dewan Edisi Sekolah Rendah (Dalam penerbitan Dewan Bahasa dan Pustaka. (2012) Di samping itu. Affluent Master Sdn. Dewan Bahasa dan Pustaka (1994) 9. Tuanku Bainun. Menguasai Tatabahasa Dengan Cepat. 2012) 31. Sintaksis Dialek Kelantan. (2000) 15. Ejaan Bahasa Melayu Terkini. Pendidikan Gemilang Menuju Wawasan: Koleksi Ucapan Naib Canselor (Karya Bersama). 2012) 30. Glosari Dialek Kelantan. Linguistik. Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu. Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. Bhd. Syarikat Percetakan Bintang Baru (1) 13. (2002) 17. Dewan Bahasa dan Pustaka (1997) 10. City Reprographic Services (1997) 11. Aslita Sdn. Kursus Bahasa Melayu Mudah (2006) 22. Bhd. Tatabahasa Dewan (Edisi Baru). (2001) 16. City Reprographic Services (1991) 6. Kuasai Bahasa Anda. Penerbit UPSI (2004) 18. Bhd. Memartabatkan Warisan Za'ba (2005) 19. Tinjauan Pelaksanaan Dasar Bahasa Dalam Sistem Pendidikan Negara Di Peringkat Sekolah (suntingan bersama Asiah Idris). beliau telah menghasilkan lebih daripada 200 artikel bahasa dan linguistik Melayu dan telah mengedit sebanyak 107 buah buku terbitan UPSI. 268 . Dewan Bahasa dan Pustaka (1999) 14. Dewan Bahasa dan Pustaka (1995) 8. Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. (2007) 25. Kuasai Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu Melalui Latihan. Tatabahasa Dewan Edisi Semakan (2008) 27.

Beliau telah dilantik sebagai penilai luar untuk jawatan Profesor Universiti Kebangsaan Malaysia (1998) dan Universiti Malaya (1999). Pada tahun 1968. Beliau menerima lebih daripada 200 undangan untuk memberi kursus dan ceramah penataran Bahasa Melayu di Singapura. Pada tahun 2005 beliau telah menerima anugerah Cemerlang Tokoh Kontrak Terpuji UPSI . Tanjong Malim.Y. Sabah. Sarawak dan di Semenanjung. ahli panel penggubalan Kurikulum Baru Bahasa Melayu STPM Majlis Peperiksaan Malaysia. Beliau juga turut menceburkan diri dalam kegiatan kemasyarakatan. 269 .A) oleh Duli Yang Maha Mulia Sultan Selangor Darul Ehsan.M. dan ahli panel Pelaksanaan Bahasa Melayu di sekolah-sekolah Kementrian Pendidikan Malaysia. baik di peringkat kebangsaan mahupun di peringkat antarabangsa.M. dan Johan Setia Mahkota (J. seminar dan bengkel. Jeli dan pada tahun 1995 sebagai Presiden Persatuan Anak Jeli di Perantauan. Beliau juga menjadi penulis Ensiklopedia Dewan Bahasa dan juga menjadi penulis tamu kepada Dewan Bahasa dan Pustaka cawangan Sarawak (1996-1999). pada sesi tahun 1997/98 dan pada 1998/99 Universiti Brunei Darussalam telah melantik beliau sebagai pemeriksa luar bagi Program Pengajian Sarjana Muda Pendidikan dan pada tahun 1997 beliau dilantik sebagai panel perancangan program ijazah pertama Universiti Pendidikan Sultan Idris. beliau telah dilantik menjadi Presiden Persatuan Belia Ayer Lanas. Pada tahun 1996 Profesor Dr.S. di samping banyak membentangkan kertas kerja di konferensi. Penggubal soalan Bahasa Melayu STPM. Pada tahun 2008 beliau dilantik sebagai Penilai Luar Program Pengajian Bahasa Melayu oleh Akademik Pengajian Melayu Universiti Malaya.M) oleh D. Beliau dilantik sebagai penulis tamu majalah MINDA PELAJAR dan pada tahun 1994 telah terpilih sebagai Tokoh Minda Pelajar. Beliau juga menduduki Jawatankuasa Induk Persatuan Linguistik Malaysia dan turut menyumbang perkhidmatan beliau dalam perjuangan mengenai pemasyarakatan Bahasa Kebangsaan di negara ini. ahli panel Biro Buku Teks. Seri Paduka Baginda Yang Di Pertuan Agong (2000). Pada tahun 1996 beliau telah dilantik menjadi pemeriksa luar program Bahagian Bahasa Malaysia Pusat Pengajian Ilmu Kemanusiaan. Brunei. Abdul Hamid telah dianugerahi Darjah Kebesaran Bintang Ahli-Sultan Salahuddin Abdul Aziz Shah (A. Universiti Sains Malaysia. Berita Harian.S.Beliau juga menjadi ahli panel kurikulum dan penilai luar Malaysian Studies kepada SSABSA South Australia (1983-1990). Dalam bidang politik pernah terpilih sebagai perwakilan UMNO kawasan Ayer Lanas. Jeli.

97-99. 159. 159. 252. 245. 169-170. 199. 58-59. 240. 45. 249. 159-167. 250 bunyi rangkap. 80. 115. 8. 55 velarik. 231. 50-52. 258-259. 6. 113. 34. 84. 91-93. 94. 69. 155. 208. 230-237. 256. 74. 34. 260. 25. 240 bunyi nyaring. 141. 169-170. 263 hampar. 251. 171. 234. 236-237. 107. 65. 34. 41. 241. 256. 51. 230. 37. 170171 bibir. 106-109. 18. 32. 136-137. 101-103. 45-60. 105-109. 121122. 13. 247. 254-255. 235. 112-113. 53-54. 55. 262 diftong. 95. 65-78. 29. 18. 27. 34-36. 82. 95-96. 164 bervariasi bebas. 235 arus udara. 232. 130-133. 55 glotalik. 50 diftong turun. 12. 8. 243. 29. 57. 233 bunyi tunggal. 210. 232. 84. 234 bunyi ejektif. 265 diftong naik. 92-93. 48. 55 ingresif. 3-4. 162. 235 alat artikulasi. 164. 29. 188.INDEKS A afasia. 52. 155. 257 bunyi tidak bersuara. 55 pulmonik. 234. 82. 5. 118. 241. 230-231 bunyi bersuara. 176. 82. 240 270 . 236. 45. 51. 22-27. 4. 239. 37. 82-91. 75. 50. 237. 231. 84. 45-46. 256. 259 de Saussure. 231. 127. 125-126. 244. 27. 29 artikulator.96. 56-57. 115-117. 39. 200. 230. 115-116. 55 glotalik. 77. 22-27. 262-263 dorsal (pangkal lidah). 143. 254. 55 bunyi. 31 beralternasi bebas. 46. 26. 14. 201. 67-69. 251. 165-166. 111-113. 231. 262 alofon. 159-162. 256. 26. 31. 18. 145. 231232. 259. 50 D B batang tenggorok. 230. 16 dialek. 216. 24-27. 48. 53-56. 27 bunyi bahasa. 78. 261. 71-78. 2. 205. 242. 73. 250. 57. 230. 120-127. 258. 78. 106-110. 130. 50 bunyi segmental (penggalan). 31-41. 48. 263 bundar. 250-259. 169-171. 98-104. 133. 29. 64. 248 egresif. 131. 79-80. 31. 75. 167. 263-265 bukan bunyi bahasa. 235 alternasi bebas. 239. 41. 35. 40-41. 239-248. 239. 117118. 99-100. 90-95. 159-162. 58. 236. 64-. 176. 162 anak tekak. 40. 188. 59 distingtif. 29. 17-18. 141. 86-89. 22. 263 aritenoid. 175176. 71. 47. 75. 3-4. 59.

82 geseran gusi. 102103. 123-126. 156. 160-167. 91-93. 252253. 88. 8. 172 krikoid. 101-103. 159. 140. 29. 103. 151-152. 174. 233-234. 230. 242-243 gusi. 195. 35-36. 264 geseran bibir-gigi. 26. 55. 82-84. 4. 115-118. 90. 122-125. 159. 59. 78. 244-248. 263-264 gigi. 85. 263 konsonan rangkap. 252. 52. 155-156. 252. 57. 242. 232. 242. 154. 132. 86-88. 191. 262 glotis. 13. 109. 261. 115 geseran glotis. 123-124. 26. 257-258. 261. 82 getaran. 251-252. 216. 131-132. 104-105. 198. 34-36. 35. 244-245 F fonem. 244 intonasi. 108-109. 230. 3. 34. 89. 95-96. 40-41. 255. 82. 92-94. 136-137. 90-99. 126-127.E Ejaan Wilkinson. 115118. 82-85. 246. 175-180. 169. 240. 234-235. 99. 22. 29. 48-49. 94-97.89. 86-88. 231-232. 123124. 56. 153. 236. 113. 40. 243 271 . 238. 199. 25-26. 57. 98. 167. 253-254. 83. 234. 56. 188. 40. 147-148. 49. 233 konsonan. 2. 155156. 38-39. 141-142. 244245. 232-233. 29. 133-134. 141-144. 31 I idiolek. 196. 159. 266 suprasegmental. 99-102. 258. 209. 113. 233. 122-123. 40. 26. 52-53. 86-88. 21-23. 201202. 115. 55. 156. 34 lelangit keras. 200. 143. 71-78. 230-231. 29 G geseran. 147. 241-242. 84. 188. 124. 46. 64-65. 249. 141. 256. 99-102. 8. 48. 131-132. 269 fonologi. 167. 32-33. 36. 26. 57. 254. 82-84. 250253. 239. 176. 262 fonetik. 212 epiglotis. 240. 104-106. 233. 237. 243. 47. 236-239. 29. 254 L langit-langit keras. 176-179. 126-127. 64. 171-172. 233. 169-172. 133. 82. 100. 113. 61-62. 269 J jeda. 141. 147. 26-27. 120-127. 18. 102. 50-53. 258-259. 256-258. 254 lelangit lembut. 42-43. 251. 106-117. 52-53. 71-73. 82-84. 47 langit-langit lembut. 157-158. 241-243. 232-244 K kepanjangan. 247. 57. 118 letupan. 82. 230. 141 fonemik. 98-110. 82. 115. 24-26. 263 letusan. 38-39. 45-48. 57. 128-129. 261. 115116. 230. 92. 230.

8-9. 105. 5657. 176. 12 Linguistik Saussure. 10-24. 208. 255-258. 34. 190. 102. 264 Linguistik. 242-243. 5 Linguistik Kontrastif. 16 Linguistik Diakronis. 12 N nasal. 82. 25. 34. 34. 24 Linguistik Deskriptif. 61-63. 249. 12 Linguistik Fungsional. 57. 133-134. 52. 167. 107. 173-174. 43. 234-237. 84. 3. 42-44. 86. 27. 37-39. 71-78. 130-131. 3. 83. 64. 12 Linguistik Medis. 260. 230-233.lidah. 249. 9. 199 pembibiran. 97. 13 Linguistik Terapan. 166. 50. 41. 13 Linguistik Struktural. 43. 176. 50. 166. 157-159. 249. 110-113. 105-113. 65-66. 143. 8-9. 22. 55. 47. 29. 13 Linguistik Etnografi. 133-134. 130-132. 89. 121. 250. 268-269 Linguistik Am. 130-134. 242243. 64. 29. 46. 89. 137. 92-93. 27. 20. 262. 110. 159-163. 238-239. 176 pita suara. 248 mora. 130-132. 252. 232. 71-78. 13 Linguistik Taksonomi. 27. 246. 155. 181. 191 P pangkal tenggorok. 264 Psikolinguistik. 230-234. 22-23. 166. 176. 166. 12 Linguistik Matematik. 231234 pasangan minimal. 45. 32-35. 112113. 55. 250 272 . 2. 248 mulut. 91-118. 10. 99101. 117. 22-23. 47-49. 36. 11 M monoftong. 31-32. 48. 25. 115-116. 99-100. 99. 191 Noam Chomsky. 248 Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu. 91-96. 12 Linguistik Historis. 134. 136-137. 112-113. 29. 89. 245-247. 34. 137-138. 140. 91-95. 118. 71-78. 254. 3. 89. 232. 52-53. 69-78. 25. 3. 62. 5. 240. 143. 57. 139-140. 13. 82-83. 108-109. 136-137. 71-78. 47-48. 22. 5-6. 256. 12 Linguistik Pedagogi. 94-95. 106109. 3-4. 97. 35. 87. 27. 247-248. 230. 12 Linguistik Komparatif. 250 Neurolinguistik. 3. 84. 192. 16. 231 paru-paru. 251 penyengauan (nasalisasi). 95-96. 262. 245 pengglotisan (glotalisasi). 251 R rongga hidung. 158. 101. 176. 9192. 27. 230-232. 3. 136-137. 55-57. 3. 129. 1. 242 penglelangitkerasan. 53-54. 31-34. 12 Linguistik Renaisans. 17 Linguistik Kognitif. 130131. 134. 131132. 12 Linguistik Sinkronis. 31. 169-170. 98-104. 249 perengkungan. 237. 10. 104-106. 129. 234. 14.

202-206. 162. 215-216. 6-7. 15. 212-213. 131 vokal depan. 154156. 46-53. 64. 47. 14-15. 138. 231 rumus struktur frasa. 64-79. 236238. 112. 233. 183. 121. 45. 254-255. 141-142. 159-160. 156. 233. 177-179. 40-41. 26. 249-250 Sosiolinguistik. 253. 166-167. 155. 117. 193. 188. 65. 167 vokal tengah. 199-200. 82-83. 26. 121. 171. 57. 262 transkripsi fonemik. 26. 89. 253 rumus transformasi. 189. 112-113. 26-27. 125. 257-258. 147. 52. 14 transkripsi. 136-138. 254-257. 248-249. 132. 142. 69. 233-234. 228 tekanan. 147. 175. 141. 17. 20. 5. 65 vokal rangkap. 15. 248. 29 273 . 175. 156. 262 S sengau. 205 semi-vokal. 178. 66. 231 tiroid. 57. 238. 57-59. 15. 180. 159. 233. 259. 250-251. 131-134. 204. 240. 107-111. 65. 55. 252. 113. 257 vokal belakang. 237. 38. 262-263. 12. 260. 169. 253 struktur permukaan.49. 176.rongga mulut. 176. 261 suprasegmental. 183. 238 struktur frasa. 69. 203. 226. 242-244. 262-265 Keselarasan Huruf Vokal. 133. 179 transkripsi fonetik. 243-244. 57. 126. 141-142. 251. 233 Transformasi Generatif. 251. 261 tona. 249. 176. 177. 57. 261. 258 struktur dalaman. 136. 233. 265 tidak distingtif. 15. 4. 31. 145-147. 8. 246-247. 230. 223. 121 T tanda sempang. 220-221. 176. 188 V vokal. 234. 14. 3. 20. 246-249. 26. 233. 82. 45. 240.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful