MODUL

BML 3043:

FONETIK
&

FONOLOGI
BAHASA MELAYU
Penulis: PROF. DR. ABDUL HAMID MAHMOOD Penyunting: SUHAINA BINTI ABDULLAH

FAKULTI BAHASA DAN KOMUNIKASI UNIVERSITI PENDIDIKAN SULTAN IDRIS 2012

Cetakan Pertama/ First Printing 2012

Cetakan Pertama/ First Printing 2012 ©Universiti Pendidikan Sultan Idris 2012

Hak Cipta Terpelihara. Tiada bahagian daripada terbitan ini boleh diterbitkan semula, disimpan untuk pengeluaran atau ditukarkan ke dalam sebarang bentuk atau dengan sebarang alat juga pun, sama ada dengan cara lektronik, gambar serta rakaman dan sebagainya tanpa kebenaran bertulis daripada Penerbit Universiti Pendidikan Sultan Idris terlebih dahulu. All right reserved. No part of this publication may be reproduced or transmitted in any form or by an v means, electronic or mechanical including photocopy, recording, or any information storage and retrieval system, without permission in writing from the Penerbit Universiti Pendidikan Sultan Idris.

Diterbitkan di Malaysia/ Published in Malaysia by Universiti Pendidikan Sultan Idris 35900 Tanjong Malim, Perak Darul Ridzuan, Malaysia Tel: 05-450 6000, Faks: 05-459 5169 Laman Sesawang: www.upsi.edu.my E-mel: penerbitupsi.edu.my. Atur huruf olehl Typesetting by Penerbit UPSI Universiti Pendidikan Sultan Idris 35900 Tanjong Malim, Perak Darul Ridzuan, Malaysia. Dicetak oleh/ Printed by

Perpustakaan Negara Malaysia

Data Pengkatalogan-dalam-Penerbitan

KANDUNGAN
Senarai Rajah Prakata Pengenalan viii xi xiii

Unit 1 : LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA
Pengenalan Tahukah Anda Pengertian Linguistik? Tahukah Anda Asal Perkataan Linguistik? Siapakah Pelopor Linguistik Moden? Kesimpulan tentang Ilmu Linguistik Tahukah Anda Cabang-cabang Linguistik? i. Apakah Linguistik Deskriptif ? ii. Apakah Linguistik Historis? iii. Apakah Linguistik Komparatif? iv. Apakah Sosiolinguistik? v. Apakah Neurolinguistik? vi. Apakah Linguistik Am? vii. Apakah Linguistik Terapan? viii. Apakah Psikolinguistik? Apakah Cabang Linguistik Lain? Linguistik Aliran Tatabahasa Transformasi Generatif Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 1 Rujukan 1 1 2 2 2 3 3 5 5 6 8 9 10 11 12 14 16 21

Unit 2 : FONETIK DAN FONOLOGI
Pengenalan Apakah yang Dimaksudkan dengan Bunyi? Tahukah Anda Pengertian Fonetik? Tahukah Anda Pengertian Fonologi? Tahukah Anda Konsep Fonetik dan Fonologi dalam Bahasa Melayu? Tahukah Anda Bunyi Bahasa dan Bukan Bunyi Bahasa ? Apakah Alat Artikulasi? Tahukah Anda Fungsi Alat Artikulasi? Paru-paru Pangkal Tenggorok (Larynx) Rongga Kerongkongan (Pharynx) Langit-langit Lembut (Soft Palate, Velum) Langit-langit Keras (Hard Palate, Palatum) iii 22 22 23 24 25 27 29 31 31 31 34 34 34

Gusi Dalam (Alveola, Alveolum) Gigi (Teeth Denta) Bibir (Lip, Labia) Lidah (Tongue) Apakah Bunyi Bersuara dan Bunyi Tidak Bersuara? Panduan Menjawab Soalan Unit 2 Rujukan

35 35 35 36 37 40 42

Unit 3 : KLASIFIKASI BUNYI BAHASA
Pengenalan Tahukah Anda Bunyi Vokal? Tahukah Anda Bunyi Konsonan? Tahukah Anda Bunyi Semi-Vokal? Tahukah Anda Bunyi Nasal dan Bunyi Oral? Tahukah Anda Bunyi Keras (Fortes) dan Lembut (Lenes)? Tahukah Anda Bunyi Panjang dan Bunyi Pendek? Tahukah Anda Bunyi Rangkap dan Bunyi Tunggal? Tahukah Anda Bunyi Nyaring dan Tidak Nyaring? Tahukah Anda Bunyi dengan Arus Udara Egresif dan Bunyi dengan Arus Udara Ingresif? Apakah Egresif Pulmonik? Apakah Egresif Glotalik? Apakah Ingresif Glotalik? Apakah Ingresif Velarik? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 3 Rujukan 45 45 46 47 47 48 49 50 51 53 54 55 55 56 57 61

Unit 4 : BUNYI-BUNYI BAHASA
Pengenalan Apakah Bunyi Vokal? Tahukah Anda Vokal dalam Bahasa Melayu? Vokal Hadapan Vokal Tengah Vokal Belakang Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Vokal? Apakah Bunyi Konsonan? Tahukah Anda Konsonan Asli Bahasa Melayu? Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Konsonan? Tahukah Anda Konsonan Pinjaman dalam Bahasa Melayu? Tahukah Anda Cara Penghasilan Konsonan Pinjaman dalam 64 64 65 67 68 68 71 82 82 89 114

iv

Bahasa Melayu? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 4 Rujukan

115 121 128

Unit 5 : ARTIKULASI TAMBAHAN / KOARTIKULASI
Pengenalan Apakah Pengertian Artikulasi Tambahan / Koartikulasi? Tahukah Anda Proses Pembibiran? Tahukah Anda Proses Penyengauan? Tahukah Anda Proses Penglelangitkerasan? Tahukah Anda Proses Perengkungan? Tahukah Anda Proses Pengglotisan (Glotalisasi)? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 5 Rujukan 130 130 131 132 132 133 133 136 139

Unit 6 : FONEM SUPRASEGMENTAL
Pengenalan Apakah Pengertian Fonem Suprasegmental? i. Apakah Tekanan? ii. Apakah Kepanjangan? iii. Apakah Jeda? iv. Apakah Tona? v. Apakah Intonasi? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 6 Rujukan 141 141 142 143 143 145 147 155 157

Unit 7 : BIDANG FONEMIK
Pengenalan Apakah Bidang Fonemik? Tahukah Anda Pengertian Fonem? Tahukah Anda Pengertian Alofon? Tahukah Anda Pengertian Pasangan Minimal? Tahukah Anda Pengertian Bervariasi Bebas? Tahukah Anda Pengertian Beralternasi Bebas? Tahukah Anda Pengertian Saling Melengkapi? Tahukah Anda Pengertian Kesamaan Fonetis? Tahukah Anda Pengertian Fonem Vokal Rangkap? Tahukah Anda Pengertian Fonem Konsonan Rangkap? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 7 Rujukan v 159 159 160 161 163 164 164 165 166 167 167 169 173

Unit 8 : TRANSKRIPSI Pengenalan Apakah Transkripsi? Apakah Transkripsi Fonetik? Apakah Transkripsi Fonemik? Contoh Transkripsi Fonetik & Fonemik? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 8 Rujukan 175 175 176 176 177 188 190 Unit 9 : SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU Pengenalan Tahukah Anda Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu? Tahukah Anda Perancangan dan Perkembangan Sistem Ejaan Rumi di Tanah Melayu? Kamus Jawi-Melayu-Inggeris (1903) Tahukah Anda Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu Abjad dan Huruf Huruf Vokal Huruf Diftong Huruf Konsonan Huruf yang Diperkenalkan Sistem Keselarasan Huruf Vokal Pola Keselarasan Huruf Vokal Pola Kekecualian kepada Keselarasan Huruf Vokal Penyesuaian Huruf Ejaan Kata Pinjaman Bentuk Ejaan Tampak Kekecualian bagi Ejaan yang Sudah Lama Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 9 Rujukan 193 193 195 195 199 199 200 201 201 202 203 204 205 206 210 211 212 214 Unit 10 : TANDA SEMPANG. IMBUHAN PINJAMAN. Pengenalan Penggunaan Tanda Sempang Penulisan Imbuhan Pinjaman Penulisan kata Maha secara Terpisah Ejaan bagi Kata Depan Ejaan bagi Partikel Ejaan bagi Kata Ganti Singkatan 215 215 218 219 220 221 222 vi . RANGKAI KATA DAN KATA MAJMUK.

Rangkai Kata Kata Majmuk Kata Majmuk Ejaan Cara Terpisah Kata Majmuk Ejaan Cara Tercantum Ejaan Tercantum yang Sudah Mantap Ejaan Penggandaan Kata Majmuk Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 10 Rujukan Glosari Istilah Linguistik Biodata Penulis Indeks 223 224 224 225 226 226 228 229 230 235 267 270 vii .

9 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ε] Rajah 4.1 : Bentuk gelombang akustik bagi perkataan bahasa Inggeris “see” /si:/ Rajah 2.7 : Tiga bentuk gelombang bunyi yang mungkin berupa getaran pada pita suara Rajah 4.5 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [a] Rajah 4.3 : Kedudukan bibir semasa menghasilkan bunyi [i] Rajah 4.4 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [e] Rajah 4.7 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [u] Rajah 4. (b) terbuka untuk bunyi bersuara.5 : Keadaan Glotis Ketika Menghasilkan Bunyi Rajah 2.3 : Alat-alat Artikulasi Rajah 2.10 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ɔ] Rajah 4.1 : Kedudukan Vokal Bahasa Melayu Rajah 4.4 : Proses Menutup dan Membukanya Glotis Rajah 2.2 : Proses Penghasilan Bunyi Rajah 2. (d) proses getaran Rajah 2.8: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [o] Rajah 4.6 : Keadaan pita suara (glotis) ketika: (a) tertutup.2 : Vokal [a] seperti dalam perkataan bahasa Inggeris “father” dan vokal [i] seperti dalam perkataan “see” menunjukkan turun-naik bunyi apabila vokal-vokal berkenaan diujarkan pada tona yang sama Rajah 4.11 : Kedudukan Lidah Semasa Menghasilkan Bunyi-bunyi Vokal 26 28 30 32 33 38 39 66 66 67 67 67 68 68 68 69 69 70 viii .6 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ə] Rajah 4.SENARAI RAJAH Rajah 2. (c) terbuka untuk bunyi bisikan.

33 : Penghasilan Konsonan [h] Rajah 4.16 : Penghasilan Vokal [u] Rajah 4.20 : Carta Kedudukan Vokal Antarabangsa Rajah 4.30 : Penghasilan Konsonan [č] Rajah 4.28 : Penghasilan Konsonan [g] Rajah 4.26 : Penghasilan Konsonan [d] Rajah 4.27 : Penghasilan Konsonan [k] Rajah 4.14 : Penghasilan Vokal [ε] Rajah 4.22 : Carta Lambang Konsonan Antarabangsa (The International Phonetic Alphabet) Rajah 4.12 : Penghasilan Vokal [i] Rajah 4.18 : Penghasilan Vokal [ɔ] Rajah 4.19 : Penghasilan Vokal [ə] Rajah 4.32 : Penghasilan Konsonan [s] Rajah 4.23 : Penghasilan Konsonan [p] Rajah 4.Rajah 4.17 : Pengasilan Vokal [o] Rajah 4.34 : Penghasilan Konsonan [r] 72 73 74 75 76 77 78 79 79 83 85 90 91 93 94 96 97 98 100 101 102 104 105 ix .31 : Penghasilan Konsonan [ǰ] Rajah 4.15 : Penghasilan Vokal [a] Rajah 4.24 : Penghasilan Konsonan [b] Rajah 4.21 : Carta Konsonan Asli Bahasa Melayu Rajah 4.25 : Penghasilan Konsonan [t] Rajah 4.29 : Penghasilan Konsonan [ʔ] Rajah 4.13 : Penghasilan Vokal [e] Rajah 4.

37 : Penghasilan Konsonan [n] Rajah 4.38 : Penghasilan Konsonan [ɲ] Rajah 4.42 : Penghasilan Konsonan [f] Rajah 4.35 : Penghasilan Konsonan [l] Rajah 4.44 : Penghasilan Konsonan [] Rajah 6.40 : Penghasilan Separuh Vokal [w] Rajah 4.41 : Penghasilan Separuh Vokal [j] Rajah 4.Rajah 4.43 : Penghasilan Konsonan [v] Rajah 4.1 : Kedudukan Tinggi-Rendah Suara 106 107 108 110 111 112 114 116 117 118 146 x .39 : Penghasilan Konsonan [ŋ] Rajah 4.36 : Penghasilan Konsonan [m] Rajah 4.

fonetik dan fonologi bahasa Melayu dengan lebih mudah dan menguasainya dengan baik. Pelajaran ini menghuraikan perbezaan transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik. penyengauan. beralternasi bebas. Unit 2: Fonetik dan Fonologi membincangkan pengertian fonetik dan fonologi bahasa Melayu. menghuraikan pembahagian bunyi bahasa yang digolongkan kepada bunyi vokal. Unit 7: Bidang Fonemik pula mengandungi penerangan tentang perbezaan fonem. kepanjangan. konsonan. Dalam unit ini. iaitu bunyi vokal dan konsonan yang terdapat dalam bahasa Melayu serta cara-cara penghasilan bunyi berkenaan. Pelajaran akhir ini menjelaskan penggunaan xi . dimuatkan pelajaran tentang Transkripsi. dalam Unit 5. diberikan penjelasan tentang fonem-fonem suprasegmental yang terdapat dalam bahasa Melayu seperti tekanan. Unit ini turut memuatkan pelajaran tentang alat-alat artikulasi dan peranannya dalam proses penghasilan bunyi bahasa. Modul ini dibahagikan kepada sepuluh unit pelajaran yang disampaikan secara komprehensif bagi membantu anda memahami ilmu linguistik. jeda. Unit 10: Tanda Sempang. Dalam Unit 6: Fonem Suprasegmental. konsonan bervariasi bebas. Rangkai Kata dan Kata Majmuk. oral dan sebagainya. Huraian tentang cara-cara penghasilan bunyi itu disertakan dengan gambar-gambar rajah bagi memudahkan pemahaman anda. penglelangitkerasan. menjelaskan sejarah dan perkembangan serta pedoman umum ejaan Rumi bahasa Melayu. Dalam Unit 8. dimuatkan contoh-contoh transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik sebagai panduan bagi mengukuhkan kefahaman anda tentang penulisan transkripsi fonetik dan fonemik bahasa Melayu. alofon. semi-vokal. Unit 3: Klasifikasi Bunyi Bahasa. perengkungan dan pengglotisan (glotalisasi).BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU PRAKATA M odul BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu ini ditulis khusus untuk memberikan bimbingan serta pengetahuan tentang ilmu fonetik dan fonologi bahasa Melayu kepada pelajar program Pengajian Jarak Jauh (PJJ). Imbuhan Pinjaman. Pelajaran yang dimuatkan dan disusun dalam Modul ini bermula dengan Unit 1: Linguistik dan Cabang-cabangnya yang menghuraikan aspek-aspek kajian yang ditekankan dalam setiap cabang linguistik. Unit 9: Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu. saling melengkapi dan kesamaan fonetis. tona dan intonasi. Seterusnya. huraian tentang Artikulasi Tambahan menyentuh hal tentang proses pembibiran. bunyi nasal. pasangan minimal. Unit 4: Bunyi-bunyi Bahasa menjelaskan secara terperinci bunyi-bunyi bahasa.

selain membantu anda mengingat semula dan mengaplikasikan ilmu yang telah dipelajari. Perak. xii . panduan menjawab soalan latihan juga disediakan di hujung setiap unit pelajaran bagi membimbing anda menjawab soalan latihan yang diberikan serta membolehkan anda membuat penilaian kendiri terhadap pelajaran yang telah dipelajari. Universiti Pendidikan Sultan Idris. Indeks. Penulis menaruh harapan penuh agar Modul ini dapat memberi bimbingan kepada anda sekalian untuk memahami aspek-aspek bidang linguistik. fonetik serta fonologi bahasa Melayu dengan lebih mudah dan jelas. Semoga Modul BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu ini dapat membantu anda menguasai ilmu linguistik. Modul ini turut menyediakan pelbagai bentuk latihan bagi menguji pemahaman anda. Tanjong Malim. Akhir kata. Di samping itu. 2012. PROF. Sekian. glosari dan istilah linguistik turut disediakan pada bahagian akhir Modul ini bagi kemudahan rujukan anda dan pengguna Modul ini. Selamat maju jaya. DR. rangkai kata dan kata majmuk dalam bahasa Melayu. penulis merakamkan setinggi penghargaan dan terima kasih khusus kepada Cik Suhaina Abdullah atas jasa baiknya yang telah membantu menaip dan menyunting Modul ini.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU tanda sempang dalam sistem ejaan bahasa Melayu. Sementara itu. ABDUL HAMID MAHMOOD Fakulti Bahasa dan Komunikasi. fonetik dan fonologi bahasa Melayu dengan baik. di samping penulisan imbuhan pinjaman.

Anda dinasihati agar membaca bahagian ini dengan teliti. sifat-sifat bunyi bahasa Melayu. KUMPULAN SASARAN Kursus ini ditawarkan kepada semua pelajar program PJJ yang mengikuti Program Ijazah Sarjana Muda Pendidikan di UPSI. Kursus BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu ini memberi pendedahan dan pemahaman tentang lambang-lambang fonetik sejagat dengan penekanan khusus terhadap bunyi-bunyi bahasa Melayu. xiv . di samping penelitian intonasi yang terdapat dalam ayat bahasa Melayu. PERUNTUKAN MASA PEMBELAJARAN Mengikut piawaian UPSI dan MQA. bagi kursus ini anda perlu memperuntukkan 120 jam waktu pembelajaran. Seterusnya. jenisjenis bunyi vokal. berusaha untuk mengikuti dan memenuhi segala perkara yang disarankan bagi membolehkan anda menguasai kursus ini dengan cemerlang.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU PENGENALAN Panduan Kursus BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu disedia khusus bagi membantu pelajar program PJJ memahami sepenuhnya keperluan dan kandungan kursus. Antara perkara yang diketengahkan ialah cabang-cabang fonetik. Kursus ini bernilai 3 jam kredit. Modul ini digubal khas untuk membantu pelajar-pelajar yang mengikuti program PJJ tersebut. setiap jam kredit memerlukan anda memperuntukkan 40 jam waktu pembelajaran. Oleh itu. anda juga akan dilatih mengaplikasikan fonetik bahasa Melayu secara praktik. konsonan jati dan pinjaman dalam bahasa Melayu. Anggaran agihan waktu pembelajaran bagi kursus ini adalah seperti dalam Jadual 1. fonem suprasegmental dan penggunaannya dalam transkripsi fonetik dan fonemik. Bagi tujuan pengajaran dan pembelajaran. Di samping pengetahuan tentang teori.

fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Skype. 5. fonem vokal dan konsonan serta ciri-cirinya dan cara-cara menghasilkan xv . mentranskripsikan bunyi bahasa pertuturan ke dalam bentuk transkripsi fonetik dan fonemik. . Antara aspek yang dibincang ialah linguistik dan cabang-cabangnya. membezakan bunyi bahasa dengan bukan bunyi bahasa.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU Jadual 1: Anggaran agihan masa pembelajaran (3 jam kredit) Aktiviti Pembelajaran Membaca Modul. fonetik dan fonologi bahasa Melayu. diftong. menyiap tugasan Tutorial di Pusat Tutorial dalam talian (E-Learning. pelajar dapat: 1. contohnya melalui Big Blue Button. konsonan asli dan pinjaman dalam bahasa Melayu. ulangkaji. Menerangkan konsep fonetik dan fonologi bahasa Melayu. deretan vokal. dll. mengaplikasi pengetahuan fonetik dan fonologi dalam pengajaran bahasa Melayu. sifat-sifat bunyi bahasa Melayu.) Forum (E-Learning melalui MyGuru3) Video P&P melalui MyGuru3 Kuiz dalam talian melalui MyGuru3 Jumlah Masa Pembelajaran Jam Pembelajaran BERSEMUKA TIDAK BERSEMUKA 40 10 46 12 10 2 64 120 56 HURAIAN KURSUS BML 3043 : FONETIK DAN FONOLOGI BAHASA MELAYU HASIL PEMBELAJARAN KURSUS Pada akhir kursus BML 3043. 3. 2. 4. SINOPSIS KURSUS Kursus ini membincang dan membimbing anda memahami ilmu linguistik. menganalisis bunyi vokal.

Membincangkan fonem suprasegmental seperti tekanan. perengkungan dan pengglotisan (glotalisasi). ayat perintah. diftong. penglelangitkerasan. Membincangkan bunyi-bunyi bahasa secara mendalam. Membincangkan klasifikasi bunyi bahasa. iaitu bunyi vokal dan kelompoknya. Selain itu. jeda. bunyi keras dan bunyi lembut. deretan vokal. anda juga akan diperkenal dan dilatih dalam penggunaan transkripsi fonetik dan fonemik bahasa Melayu secara praktik. fungsi-fungsinya dan proses edaran udara yang menghasilkan bunyi. Membincangkan ilmu fonetik dan fonologi serta jenis-jenis fonetik artikulasi. di samping aplikasi fonetik dan fonologi bahasa Melayu terhadap sebutan baku dan sistem ejaan bahasa Melayu. tona dan intonasi. di samping cara penghasilan dan kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal. konsonan asli dan pinjaman. Menerangkan alat-alat sebutan. konsonan jati dan pinjaman dalam bahasa Melayu. Berikut diberikan perincian bagi setiap unit pelajaran tersebut: UNIT 1 2 TAJUK Membincangkan ilmu linguistik dan cabang-cabangnya serta aliran tatabahasa transformasi generatif. konsonan rangkap dalam bahasa Melayu. termasuklah bunyi vokal. di samping bunyi oral dan bunyi nasal. Membincangkan artikulasi tambahan (koartikulasi). Selain pengetahuan tentang teori. termasuklah jenis-jenis artikulasi tambahan seperti pembibiran. bunyi panjang dan bunyi pendek. didedahkan bunyi dengan arus udara egresif dan bunyi dengan arus udara ingresif. penyengauan. kepanjangan. ayat tanya.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU bunyi vokal dan konsonan bahasa Melayu. bunyi rangkap dan bunyi tunggal dan bunyi nyaring dengan bunyi tidak nyaring. termasuklah membezakan bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa. ayat songsang dan ayat pasif bahasa Melayu. fonetik auditori dan fonetik akustik. konsonan dan semi-vokal. iaitu jenis bunyi. di samping meneliti intonasi dalam ayat penyata. ISI KANDUNGAN KURSUS Bagi membantu anda mencapai hasil pembelajaran kursus ini. 3 4 5 6 xvi . bunyi bersuara dan bunyi tidak bersuara. kandungan kursus dibahagikan kepada sepuluh unit seperti yang terkandung dalam Modul ini.

Rakaman video pengajaran di sekolah yang sama seperti di atas. beralternasi bebas. rangkai kata dan kata majmuk bahasa Melayu. imbuhan pinjaman. Dalam talian menggunakan MyGuru2 . Makropengajaran Mikropengajaran Cadangan Kajian Tindakan Penulisan Jurnal Refleksi Forum Jumlah xvii . fonem. alofon. Membincangkan aspek transkripsi fonetik dan fonemik dengan mengaplikasikan simbol transkripsi fonetik dan fonemik dalam penulisan. Membincangkan tanda sempang. Menggunakan Google Docs atau menghantar melalui email. pasangan minimal. saling melengkapi dan kesamaan fonetis. termasuklah perancangan dan perkembangan ejaan Rumi di Tanah Melayu. di samping diftong. bervariasi bebas.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU 7 8 9 10 Membincangkan bidang fonemik yang meliputi bunyi distingtif dan tidak distingtif. Menggunakan Google Docs atau menghantar melalui email. Membincangkan sejarah sistem ejaan bahasa Melayu. PENAKSIRAN Tugasan % Wajaran 40 20 20 10 10 100 Kaedah dan Hasil Tugasan Rancangan Mengajar Harian beserta rakaman video pengajaran di sekolah dan dimuat naik dalam talian ke Blog. fonem vokal rangkap dan konsonan rangkap. sistem keselarasan vokal dan pola kekecualian keselarasan vokal bahasa Melayu.

mengisi tempat kosong. Situasi yang memerlukan anda berfikir dan membuat refleksi mengenainya. melakar. xviii .BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU HURAIAN IKON YANG DIGUNAKAN Ikon Huraian Aktiviti latihan bagi membina kefahaman dan mengaplikasi konsep yang dibincangkan. dan/ atau mencari maklumat daripada Internet. Aktiviti termasuklah menjawab soalan. dan sumber-sumber lain. buku.

1 . menjelaskan ilmu linguistik aliran tatabahasa transformasi generatif. pelopor linguistik moden. ii. iii. asal perkataan linguistik. mengetahui pelopor linguistik moden. Oleh David Crystal dalam bukunya. menerangkan definisi linguistik dan cabang-cabangnya. A Dictionary of Linguistics and Phonetics (1986:181). linguistik merupakan kajian saintifik terhadap bahasa (the scientific study of language). cabang-cabang linguistik serta aliran linguistik tatabahasa transformasi generatif. Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Linguistik dan Cabang-cabangnya yang mencakupi konsep linguistik. Tahukah Anda Pengertian Linguistik? Menurut Kamus Dewan (2005:945) linguistik bererti pengajian ilmu bahasa. mengetahui asal perkataan linguistik. anda seharusnya dapat: i. dan iv.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Unit 1 LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini.

Langue dianggap bahasa kepunyaan kumpulan atau masyarakat bahasa tertentu dan parole pula merupakan pertuturan atau bentuk ucapan individu yang kerap disebut sebagai idiolek. kita menggunakan ilmu linguistik itu untuk mengkaji bahasa Melayu. iaitu lingua yang bermaksud bahasa. sentimen atau falsafah. Orang yang pandai atau faham bermacam-macam bahasa asing atau ahli bahasa dipanggil linguis. iaitu mengkaji bahasa itu seperti yang benar-benar wujud tanpa dipengaruhi oleh agak-agakan.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Tahukah Anda Asal Perkataan Linguistik? Perkataan linguistik berasal daripada perkataan Latin. bahasa Belanda. 2 . Bukunya Cours de Linguistique Generale (1916) sangat terkenal dan dianggap sebagai buku asas linguistik moden. langage). bahasa Indonesia dan bahasa Melayu merupakan bahasa-bahasa atau langue-langue tersendiri.W. Kesimpulan tentang Ilmu Linguistik Kesimpulannya. Perkataan Latin ini juga digunakan dalam banyak bahasa lain yang berasal daripada bahasa Latin seperti dalam bahasa Perancis (langue. bahasa Jerman. bahasa Itali (lingua). Maksudnya ilmu yang mengkaji dan menganalisis satu-satu bahasa tertentu secara empirikal dan objektif. atau bahasa Sepanyol (lengua) atau dalam bahasa Inggeris (linguistics). 1983:1). Misalnya.M. misalnya semua manusia di dunia ini mempunyai bahasa. Langage bererti bahasa pada umumnya. Perkataan linguistik dalam bahasa Melayu berasal daripada bahasa Inggeris. J. langue dan parole (Prof. atau multilingual. Beliau dianggap sebagai pelopor linguistik moden. Siapakah Pelopor Linguistik Moden? Ferdinand de Saussure ialah seorang sarjana bangsa Swiss. Verhaar. dan orang yang mengetahui atau bertutur dalam dua bahasa atau banyak bahasa dikenali sebagai bilingual. ilmu linguistik ialah ilmu yang mengkaji bahasa secara saintifik. beberapa istilah yang dipakai oleh de Saussure diterima umum sebagai istilah rasmi. Dr. misalnya bahasa Perancis. iaitu linguistics yang dipinjam daripada bahasa Perancis. ramalan. misalnya langage. Oleh sebab itu. iaitu linguistique. Langue bererti bahasa tertentu kepunyaan satu-satu kumpulan penutur tertentu.

misalnya bagaimana bahasa Melayu itu diucapkan. ramalan. frasa dan ayat yang berlainan bentuk dalam bahasa Melayu. 1.2 Siapakah pelopor Linguistik Moden? Tahukah Anda Cabang-cabang Linguistik? Linguistik mempunyai cabang atau bidang pengajian yang berlainan seperti: i) ii) iii) iv) v) vi) vii) viii) Linguistik Deskriptif (Descriptive Linguistics) Linguistik Historis (Historical Linguisticsi) Linguistik Komparatif (Comparative Linguistics) Sosiolinguistik (Sociolinguistics) Neurolinguistik (Neurolinguistics) Linguistik Am (General Linguistics) Linguistik Terapan (Applied Linguistics) Psikolinguistik (Psycholinguistics) i. Apakah Linguistik Deskriptif? Linguistik Deskriptif ialah satu cabang linguistik yang menghuraikan satu-satu bahasa tertentu pada satu-satu masa tertentu. sentimen atau falsafah dan hasil kajian itu pula boleh diuji kebenarannya.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Kita mengkaji bahasa Melayu seperti yang benar-benar wujud dan digunakan oleh masyarakat bahasa itu. Misalnya. sistem fonem. 1. Kita mengkaji secara formal dan objektif bagaimana bunyi-bunyi bahasa itu dihasilkan. morfem. bentuk dan sistem bahasa itu.1 Jelaskan konsep Linguistik. kata. ilmu linguistik yang 3 . Kajian ini dilakukan secara objektif dan tidak boleh berdasarkan agak-agakan.

bahasa Kadazan. diftong. Linguistik Deskriptif menghuraikan bagaimana bunyi-bunyi bahasa itu dituturkan dan bagaimana sistem bahasa Melayu itu digunakan dalam bidang fonologi. bahasa Tamil. konsonan. frasa dan ayat bahasa Melayu. Jepun atau bahasa Cina. baik bahasa Melayu. Linguistik Deskriptif akan menghuraikan bunyi-bunyi vokal. bahasa Portugis. frasa atau ayat bahasa Melayu dengan ciri-ciri dan sistem dalam bahasa Inggeris. bahasa Perancis. bahasa Itali dan lain-lain. perkataan. diftong. Linguistik Deskriptif juga tidak berminat untuk mengkaji sejarah perkembangan atau pertumbuhan bahasa Melayu. bahasa Jepun. tetapi tidak membuat perbandingan antara sistem vokal. Linguistik Deskriptif hanya membuat huraian tentang satu-satu bahasa itu dan tidak pula membuat perbandingan dengan bahasa-bahasa lain atau mengkaji daripada sudut sejarah bahasa itu. perkataan. konsonan. suku kata.4 4 . bahasa Inggeris. sintaksis dan segala aspek yang terdapat dalam bahasa Melayu. baik pada awal ataupun pada akhir satu-satu zaman itu. bahasa Perancis. iaitu seperti yang benar-benar wujud dalam bahasa itu. Misalnya. sistem suku kata. bahasa Iban. morfologi. Ilmu Linguistik Deskriptif boleh digunakan untuk mengkaji dan menghuraikan secara umum sebarang bahasa di dunia. bahasa Tagalog mahupun bahasa Mandarin.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 menghurai atau menganalisis bahasa Melayu seperti yang dituturkan oleh masyarakat Melayu pada hari ini. bahasa Jawa. 1. Apa yang diutamakan dalam disiplin ini ialah menghuraikan bentuk dan sistem bahasa itu secara objektif dan secara empirikal.3 Apakah yang dimaksudkan dengan Linguistik Deskriptif? Apakah yang menjadi keutamaan dalam disiplin Linguistik Deskriptif? 1.

Perancis dan Jerman. bahasa Kadazan. morfologi. sintaksis dan seumpamanya. dialek Negeri Sembilan dan dialek Perak dengan bahasa Melayu baku. Misalnya. baik daripada segi fonologi. Apa yang diutamakan dalam disiplin ini ialah sejarah dan perubahan-perubahan yang berlaku dalam bahasa dari satu masa ke satu masa yang lain. bahasa Tagalog. morfologi dan sintaksis antara dialek-dialek seperti dialek Kedah. ada pula ahli-ahli bahasa yang turut membandingkan struktur bahasa-bahasa yang bukan daripada satu rumpun seperti membandingkan struktur frasa dan ayat bahasa Melayu dengan struktur frasa dan ayat bahasa Inggeris. iaitu dengan cara melihat aspek-aspek persamaan dan perbezaan antara satu bahasa dengan satu bahasa yang lain. bahasa Murut dan lain-lain atau membandingkan bahasa Inggeris dengan bahasa-bahasa induk Jerman yang lain seperti bahasa Belanda.5 Huraikan maksud Linguistik Historis. Namun demikian. Lazimnya. 1. Apakah Linguistik Historis? Linguistik Historis ialah satu cabang linguistik yang mengkaji satu-satu bahasa itu daripada sudut sejarah. Apakah Linguistik Komparatif? Linguistik Komparatif ialah cabang linguistik yang mengkaji bahasa secara perbandingan.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 ii. 5 . Linguistik Historis mengkaji sejarah pertumbuhan dan perkembangan bahasa Melayu sejak zaman sebelum merdeka hingga ke hari ini atau mengkaji sejarah perkamusan bahasa Melayu atau sejarah sistem ejaan bahasa Melayu dan seumpamanya. ahli bahasa membandingbandingkan ciri-ciri bahasa serumpun seperti membandingkan bahasa Melayu dengan bahasa Jawa. Linguistik Komparatif kerap digunakan untuk membandingkan antara dialek Kedah dengan dialek Perak atau dialek Kelantan dengan dialek Terengganu atau membandingkan bidang fonologi. 1.6 Apakah yang menjadi keutamaan dalam disiplin Linguistik Historis? iii. iaitu menyelidiki segala perubahan dan perkembangan satu-satu bahasa itu. bahasa Iban.

bunyibunyi perkataan. Sosiolinguistik merupakan ilmu yang mengkaji bahasa daripada segi hubungan antara latar (setting). 1981:4) dan Fishman (1968) pula menyatakan bahawa Sosiolinguistik ialah bidang yang mengkaji ciri-ciri variasi bahasa.8 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. peserta (participant). Bagaimanakah seseorang itu bercakap. mengenal orang yang sedang bercakap dengan lebih mendalam. Apakah Sosiolinguistik? Sosiolinguistik yang juga dikenali sebagai linguistik antropologi atau linguistik sosial ialah satu cabang linguistik yang mengkaji hubungan antara bahasa dengan masyarakat. Daripada apa yang dicakapkan. Bahasa digunakan sebagai alat oleh masyarakat untuk berhubung.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. Sosiolinguistik merupakan kajian yang menumpukan perhatian kepada bahasa dalam konteks sosial dan kebudayaan. huraikan Linguistik Komparatif. pekerjaannya dan berbagai-bagai aspek latar 6 . Dengan perkataan lain. serta jenis-jenis perbendaharaan kata yang digunakan olehnya akan menunjukkan dari daerah mana dan golongan mana ia berasal dan jenis pendidikan yang telah diterimanya. iv. Menurut Dell Hymes (1966).7 Apakah yang dimaksudkan dengan Linguistik Komparatif? 1. bagaimanakah ia menyusun frasa dan ayat-ayat tertentu. ciri-ciri fungsi variasi-variasi ini dan ciri-ciri penutur yang menggunakannya apabila ketigatiga unsur ini berinteraksi. cara ia menyebutkan perkataan. buah fikiran dan perasaan serta mengeratkan hubungan antara satu sama lain dalam kalangan masyarakat. bentuk perhubungan dan nilai-nilai yang dipegang oleh ahli-ahli yang terlibat dalam pertuturan terhadap sesama sendiri (Nik Safiah Karim. Bagaimanakah orang itu bercakap dan apa yang dicakapkan itu akan memberikan tanda-tanda dan keterangan-keterangan tertentu tentang dirinya. Manusia menggunakan bahasa sebagai alat perhubungan untuk menyampaikan hasrat. seseorang itu dapat menangkap sikap dan pendiriannya. berubah dan mengubah satu sama lain dalam sesuatu masyarakat bahasa. fungsi sesuatu interaksi. tajuk perbincangan.

panggilan dan gelaran seperti “aku”. “patik”. sistem panggilan dan sistem gelaran dalam sesebuah masyarakat dalam masyarakat Melayu seperti penggunaan kata ganti nama. “Abang”. “Puan Sri” dan seumpamanya. “Adik”. “Pak Cik”. “Tan Sri”. Sosiolinguistik juga turut mengkaji sistem ganti nama. “Mak Cik”. “Dato”. “engkau”. “Puan”. 7 . Di samping itu.9 Apakah yang anda faham tentang Sosiolinguistik? 1. “beta”. “anda”. Bidang-bidang seperti inilah yang tercakup oleh disiplin Sosiolinguistik.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 belakangnya.10 Bincangkan aspek-aspek yang boleh dikaji dalam bidang Sosiolinguistik. Sosiolinguistik lazimnya menumpukan kajian pada aspek atau topik seperti yang berikut: i) Bahasa rasmi ii) Bahasa kebangsaan iii) Pidgin iv) Kreol v) Bilingualism vi) Multilingualism vii) Dialek viii) Ideolek ix) Ragam bahasa x) Sikap terhadap bahasa xi) Sistem panggilan dalam masyarakat xii) Kesetiaan terhadap bahasa dan perancangan bahasa 1. “Encik”. “Tuan”.

hemisfera kanan berfungsi untuk komunikasi kebahasaan yang penting. Neurolinguistik mempunyai hubungan yang erat dengan afasiologi kerana kedua-dua disiplin ini sama-sama mengkaji penyakit bertutur. iaitu Medan Wernicke korteks (hemisfera kiri korteks) dan Medan Broca korteks.Wernicke. pemahaman kalimat-kalimat terganggu apabila hemisfera kanan secara aktif terlibat dalam 8 . Neurolinguistik banyak mendapat manfaat daripada kerjasama antara psikologi dengan linguistik dan afasiologi pula mendapat manfaat daripada neurologi. Neurolinguistik menumpukan kajian terhadap bagaimana bahasa itu diproses di dalam otak dari awal pemerolehan bahasa sampailah ke bahasa itu berkembang dalam kehidupan manusia. 1987 telah mengemukakan penemuan terbaharu beliau yang menunjukkan bahawa Medan Broca tidak sahaja berfungsi untuk melaksanakan proses-proses sintaksis dan produksi fonologi. Oleh sebab itulah. Menurut teori Neurolinguistik Klasik. ekspresi muka dan gerak-geri badan waktu bertutur dan makna perumpamaan serta ungkapan ideomatik juga. Neurolinguistik ingin mengetahui bagaimana otak diorganisasi pada waktu mengelolakan aspek-aspek kemampuan bahasa dan perlakuan bahasa yang begitu rumit.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 v.Broca dan C. Pakar kajian neurolinguistik. Hemisfera kanan mempunyai fungsi mengendalikan semua fonem segmental (aspek-aspek intonasi dan prosodi) dan tona suara. Medan Broca korteks pula berfungsi melahirkan kalimat-kalimat. Teori Neurolinguistik Wernicke merupakan teori yang pertama lahir daripada beberapa kes kajian penyakit afasia. otak manusia mempunyai dua bahagian. Menurut ilmu Neurolinguistik.. Neurologi mula-mula wujud pada abad ke-19. Kalimat-kalimat difahami melalui Medan Wernicke belahan kiri (hemisfera kiri korteks) otak manusia. terutama untuk tujuan mengubatinya dan Neurolinguistik cenderung untuk mengetahui hakikat hubungan antara otak dengan bahasa demi pengubatan penyakit bertutur. Medan Wernicke mengandungi representasi ingatan perbendaharaan bentuk kata yang berfungsi mengamati dan menerima ucapan. Dengan perkataan lain. diwujudkan oleh P. tetapi juga proses-proses morfologi. Kalimat-kalimat bahasa disimpan dan diproses di hemisfera kiri otak manusia. Medan Broca korteks menukar kalimat-kalimat yang disimpan dalam Medan Wernicke korteks kepada bentuk bunyi. Damasi H. Apakah Neurolinguistik? Neurolinguistik ialah cabang ilmu linguistik yang mengkaji hal-hal otak dan perkaitannya dengan bahasa. Afasiologi mengkaji penyakit bertutur.

pengubatan penyakit bertutur. 9 . teori dan kaedah kajian bahasa mengikut aliran transformasi generatif. kaedahkaedah. Maksudnya. Implikasi penemuan ini sangat penting pada bidang pendidikan. kaedah dan pendekatan tradisional.11 Jelaskan konsep Neurolinguistik. hemisfera kanan juga berfungsi untuk semua hal yang berkaitan dengan pembentukan idea yang bukan bahasa seperti kebolehan konstruksi. pengenalan muka dan garis gambar yang rumit. 1. proses kegiatan gestalt. badminton. relasional. kajian bahasa mengikut aliran struktur. Kedua-dua hemisfera bekerjasama pada waktu berkomunikasi untuk menjamin pemahaman dan penyampaian makna yang sempurna. 1991:143). Kajian Neurolinguistik juga mendapati bahawa hemisfera kiri mengendalikan kata-kata yang membawa makna-makna literal (tersurat) dalam kalimat-kalimat. inovasi dan kekaryaan (Mangantar Simanjuntak. Di samping itu. sedangkan hemisfera kanan bertanggungjawab mengendalikan makna-makna tersirat. muzik dan lagu. vi. 1991:142-143). permainan tenis.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 proses kebahasaan pada waktu berkomunikasi (Mangantar Simanjuntak. pengajaran bahasa. dalam Linguistik Am dibicarakan hal-hal tentang teori-teori kajian bahasa. 1. fungsional dan seumpamanya.12 Bincangkan hubungan Neurolinguistik dengan Afasiologi. ruang dan segala sesuatu yang termasuk ke dalam apa yang dulunya terkenal dengan istilah bawah sedar. Apakah Linguistik Am? Linguistik Am juga disebut linguistik umum merupakan ilmu linguistik yang membuat kajian atau membicarakan bahasa secara umum. Dalam Linguistik Am turut dihuraikan cara kajian bahasa dilakukan mengikut teori. pendekatan-pendekatan atau model-model yang digunakan dalam kajian bahasa.

Apakah Linguistik Terapan? Linguistik Terapan ialah satu cabang linguistik yang memanfaatkan teori. bahasa Inggeris. ahli bahasa dapat mengkaji dan menghuraikan segala bahasa yang dituturkan oleh manusia di dunia seperti bahasa Melayu. Teori. stilistik. 1. sintaksis dan seumpamanya secara umum. kaedah dan hasil kajian linguistik dalam pengajaran bahasa. bahasa Jepun. 1. bahasa Perancis. bahasa Tamil. bahasa Mandarin.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Dalam Linguistik Am. Dengan menggunakan pengetahuan ilmu Linguistik Am. kajian ditumpukan kepada perkara-perkara umum dalam bahasa secara universal. vii.16 Bagaimanakah Linguistik Terapan dapat dimanfaatkan dalam pengajaran bahasa? 10 . patologi bahasa dan sebagainya. sama ada pengajaran bahasa sebagai bahasa pertama ataupun sebagai bahasa kedua. morfologi. dalam leksikografi. Huraian bahasa secara umum dan universal ini mencakupi bidang fonologi.15 Apakah yang dimaksudkan dengan Linguistik Terapan? 1. kaedah dan hasil kajian linguistik sangat berguna untuk diterapkan ke dalam pengajaran bahasa.13 Apakah yang dibincangkan dalam Linguistik Am? 1. penulisan buku-buku teks. bahasa Itali dan seumpamanya. pendekatan. bahasa Thai. penterjemahan. deskripsi.14 Huraikan ciri-ciri Linguistik Am bahasa Melayu.

1985:3). 1964:64). Psikolinguistik turut mengkaji perkaitan antara peranan bahasa dengan proses mengingat.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 viii. bentuk-bentuk bahasa dan perkataan-perkataan yang digunakan oleh penutur dan hubungannya dengan fikiran dan jiwa penutur itu. perubahan bahasa dan hal-hal yang ada kaitannya dengan itu yang tidak begitu mudah dicapai atau didekati melalui salah satu dari kedua ilmu tersebut secara terpisah atau sendiri-sendiri” (Lado. seorang ahli dalam bidang pengajaran bahasa mengatakan bahawa Psikolinguistik ialah pendekatan gabungan melalui psikologi dan linguistik bagi telaah atau studi pengetahuan bahasa. Disiplin ini juga memberikan perhatian terhadap pengaruh ingatan ke atas pertuturan dan kefahaman. Maksudnya. iaitu performansi atau perbuatan dan perlengkapan atau aparat psikologis yang bertanggungjawab atasnya” (Langac ker. Menurut Ronald W. Robert Lado. 1968:6) (lihat Henry Guntur Tarigan. 1976:220). Psikolinguistik turut meneliti aspek penguasaan bahasa kanak-kanak dan mengkaji proses akal kanakkanak dalam memahami. 1.17 Jelaskan Psikolinguistik berdasarkan definisi tokoh-tokoh bahasa. Apakah Psikolinguistik? Psikolinguistik ialah cabang linguistik yang mengkaji hubungan antara bahasa dengan jiwa manusia. bahasa dalam pemakaian. Langacker. mengingat dan melahirkan kembali bentuk-bentuk bahasa dalam pertuturan. 1. pemerhatian dan pembelajaran. Psikolinguistik menganalisis jenis-jenis. Emmon Bach dengan singkat dan tegas mengutarakan bahawa Psikolinguistik adalah satu ilmu yang meneliti bagaimana sebenarnya para pembaca/ pemakai sesuatu bahasa membentuk/ membangun atau mengerti kalimat-kalimat bahasa tersebut” (Bach.18 Apakah yang diteliti dalam Psikolinguistik? 11 . membuat persepsi. Psikolinguistik ialah studi atau telaah mengenai behaviour atau perilaku linguistik.

Martinet. Linguistik Saussure 12 .LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Apakah Cabang Linguistik Lain? Terdapat juga beberapa cabang linguistik yang lain seperti Linguistik Etnografi (Ethnographic Linguistics). Linguistik Renaisans (Renaissance Linguistics). Pike. Firth. iaitu cabang linguistik yang mengkaji persamaan dan perbezaan antara bahasa-bahasa atau dialek-dialek untuk mencari prinsip-prinsip yang dapat diterapkan dalam pengajaran bahasa atau penterjemahan. iaitu kajian linguistik pada zaman Renaisans. iaitu kajian terhadap bahasa yang menekankan hubungan antara bentuk-bentuk bahasa dengan informasi-informasi yang terdapat di dalam otak atau akal manusia. Linguistik Matematik (Mathematical Linguistics). Linguistik Kontrastif (Contrastive Linguistics). Linguistik Fungsional (Functional Linguistics). iaitu cabang kajian bahasa yang menerapkan teori dan hasil kajian bahasa dalam pengajaran. iaitu satu teori linguistik yang lahir sebagai satu alternatif kepada teori Tatabahasa Transformasi Generatif. iaitu cabang Linguistik Terapan yang mengkaji permasalahan dalam bahasa seperti cacat bahasa dan sebagainya. Pada tahun 1970-an. Lamb mengakui bahawa teori stratifikasi merupakan sejenis Linguistik Kognitif. iaitu zaman sesudah linguistik abad pertengahan yang ditandai oleh perluasan kajian atau pandangan di luar bahasa Yunani dan Latin dan bahasa-bahasa Indo-Eropah dengan menambahkan beberapa konsep dan kategori baharu dalam kajian bahasa. telah wujud Tatabahasa Fungsional (Functional Grammar). Troubetzkoy dan lain-lain. Linguistik Komputasi (Computational Linguistics). iaitu sejenis kajian terhadap bahasa yang mempelajari ciri-ciri matematik dalam bahasa dengan menggunakan konsep-konsep statistik dan algebra. baik dalam bidang bahasa ataupun di luar bidang bahasa. Kajian ini juga disebut patologi bahasa. Linguistik Pedagogi (Pedagogical Linguistics). misalnya menerapkan teori dan dapatan kajian linguistik dalam mencari kaedah-kaedah yang efektif dalam pengajaran bahasa dan lain-lain. iaitu cabang linguistik yang menggunakan teknik komputer dalam kajian bahasa dan kesusasteraan. Huraian tentang Linguistik Fungsional ini ada terkandung di dalam teori dan tulisan sarjana-sarjana seperti Buhler. Linguistik Kognitif (Cognitive Linguistics). Linguistik Medis (Language Pathology). iaitu kajian terhadap lingkungan alam dan budaya sesuatu masyarakat dan hubungannya dengan bahasa dan situasi pertuturan. iaitu analisis bahasa yang memberi perhatian kepada pelbagai fungsi bahasa. Halliday.

iaitu kajian bahasa yang dilakukan terhad pada satu-satu masa tertentu. Aliran ini menumpukan kajian ke atas bahasa lisan dan tidak mengutamakan aspek semantik. misalnya mengkaji bahasa Melayu pada zaman sebelum merdeka dengan bahasa pada zaman selepas merdeka dengan melihat perubahan-perubahan bahasa daripada segi fonologi. perbezaan antara langue dengan parole. sintaksis dan semantik.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 (Saussure Linguistics) ialah istilah yang digunakan untuk kajian linguistik teori Ferdinand de Saussure. hubungan paradigmatis dan sintagmatis. medan makna dalam bidang semantik dan sebagainya. Linguistik Diakronis (Diachronic Linguistics). Linguistik Struktural (Structural Linguistics). Ferdinand de Saussure (1916). Linguistik Taksonomi (Taxonomic Linguistics) ialah pendekatan kajian dan analisis bahasa dengan tujuan utama untuk mendaftarkan dan mengklasifikasikan pelbagai fenomena bahasa kepada kelompok atau golongan seperti kelas atau golongan kata dalam tatabahasa. Linguistik Sinkronis (Syncronic Linguistics). iaitu mengkaji satu-satu bahasa itu pada satu-satu masa tertentu. morfologi. Ferdinand de Saussure. kaedah dan pendekatan struktural. Hasil kajian linguistik struktural ini boleh digunakan untuk melatih pelajar-pelajar asing atau yang baru mempelajari bahasa atau pelajar yang lemah pencapaian dalam penguasaan bahasa. iaitu bidang kajian linguistik yang menggunakan teori. misanya kajian bahasa Melayu pada hari ini. iaitu yang menganggap bahasa itu mempunyai struktur atau sistem yang bebas. Cara kajian Linguistik Diakronis ini diperkenalkan oleh ahli bahasa bangsa Swiss. Teori ini dianut pula dengan perubahan atau tanpa perubahan oleh aliran Praha dan Glosematik. Kajian cara Sinkronis ini diperkenalkan oleh linguis bangsa Swiss. atau pada abad ke-20 tanpa melihat perubahan-perubahan pada bahasa itu dan tidak pula membuat perbandingan antara perkembangan bahasa dari satu masa ke satu masa. Cara Linguistik Sinkronis ini digunakan dalam kajian Linguistik Deskriptif. jenis-jenis konsonan dalam bidang fonetik. yang mencakupi pemisahan antara pendekatan diakronis dan sinkronis. iaitu linguistik yang mengkaji bahasa pada dua masa atau yang berlainan masa. 13 .

Kemudian Chomsky telah memperbaiki teori ini dan menerbitkan pula buku Aspects of the Theory of Syntax pada tahun 1965 dan teori ini dianggap sebagai teori standard. setiap ayat yang dilahirkan mengandungi dua peringkat.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. Menurut teori ini. rasanya tidak lengkap jika tidak disentuh serba ringkas tentang ilmu Linguistik Aliran Tatabahasa Transformasi Generatif (Transformational Generative Grammar) sebagai pengetahuan ringkas. 2003:505). Tatabahasa aliran Transformasi Generatif ini ialah satu aliran kajian bahasa yang dikemukakan oleh ahli bahasa Amerika bernama Noam Chomsky. iaitu Syntactic Structures pada tahun 1957. 1.21 Bincangkan perbezaan antara Linguistik Sinkronis dengan Linguistik Diakronis.19 Terangkan cabang linguistik lain. Profesor Linguistik dan bahasa-bahasa moden di Massachusetts Institute of Technology. iaitu struktur ayat yang biasanya telah mengalami perubahan daripada struktur dalamannya dan merupakan bentuk ayat yang akan sebenarnya diucapkan oleh si penutur dan yang diperlukan untuk ditafsirkan oleh bahagian bunyi bahasa yang dinamai komponen fonologi (Nik Safiah Karim dan rakanrakan. 1. Pertama.20 Huraikan maksud Linguistik Fungsional. Kedua. iaitu struktur yang biasanya mengandungi bentuk ayat dasar atau ayat inti yang diperlukan untuk membentuk asas makna ayat atau dengan kata lain membentuk semantik ayat. Teori ini menumpukan kajian dalam bidang sintaksis atau ayat dan mengutamakan bidang makna atau semantik. Beliau telah mengemukakan teori tatabahasa Transformasi Generatif ini dalam buku monografnya yang terkenal. Linguistik Aliran Tatabahasa Transformasi Generatif Apabila membicarakan ilmu linguistik dan cabang-cabang atau bidang-bidangnya. Teori Transformasi Generatif ini dianggapkan sebagai satu aliran linguistik yang baru dan sebagai revolusi dalam bidang kajian tatabahasa. 14 . peringkat struktur dalaman. peringkat struktur permukaan.

Bentuk ayat struktur permukaan selalunya tidak serupa dengan bentuk struktur dalaman. menambahkan unsur kata dan mengubah atau menyusun semula susunan unsur kata. 1. Teori ini juga mengandaikan bahawa kedua-dua jenis rumus tatabahasa itu menjadi sebahagian daripada unsur kecekapan berbahasa seseorang individu (ibid:202). 1. 1. Rumus transformasi itu berkuasa untuk menggugurkan unsur kata.24 Nyatakan semua Cabang Linguistik. 15 .25 Bincangkan sejauh mana Ilmu Linguistik penting kepada guru bahasa. iaitu struktur dalaman dan struktur permukaan diterbitkan oleh dua jenis hukum atau rumus tatabahasa.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Kedua-dua jenis struktur. iaitu rumus struktur frasa dan rumus transformasi. 1.22 Huraikan konsep Linguistik Aliran Tatabahasa Transformatif Generatif.23 Jelaskan rumus struktur frasa dan rumus transformasi. Rumus struktur frasa menerbitkan ayat-ayat pada peringkat struktur dalaman dan rumus transformasi pula berfungsi menukarkan pola atau struktur ayat-ayat hingga membawa kepada peringkat struktur permukaan. Struktur dalaman yang diwujudkan oleh rumus struktur frasa kemudian akan menjadi input kepada komponen yang mengandungi rumus transformasi.26 Huraikan Ilmu Linguistik yang melihat perubahan dan perkembangan bahasa. 1.

Laras-laras linguistik seperti Langue. Langage.3 Bagi soalan ini. youtube. internet. Sila rujuk sumber lain daripada buku. jawapan anda harus mencakupi: i. dll. Sila rujuk sumber lain daripada buku.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 1 1. internet. Asal usul perkataan linguistik ii. Sertakan contoh-contohnya sekali.2 Jawapan bagi soalan ini perlu menyentuh: i. youtube dan seumpamanya. Definisi Linguistik Historis ii. frasa dan ayat iii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. internet. termasuklah bidang fonetik dan fonologi kata. anda perlu memberikan: i.4 Bagi soalan ini. bilingualisme dan multilingualisme iv. youtube dan seumpamanya 1. anda harus menghuraikan: i.5 Bagi soalan ini. Bapa linguistik moden iii. Sertakan contoh-contoh bidang linguistik yang dihuraikan oleh Linguistik Deskriptif. jurnal. Maksud Linguistik Deskripstif ii. Contoh perkembangan bahasa secara historis. misalnya menghuraikan bahasa Melayu iii. youtube dan seumpamanya 1. jurnal.1 Bagi soalan ini. Ciri-ciri Linguistik Deskriptif ii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Aspek yang dihuraikan meliputi fonetik dan fonologi kata. 1. jurnal. perihal Ferdinand de Saussure dan hasil usahanya dalam bidang ilmu linguistik (Linguistique General) ii. jurnal. anda perlu memberikan: i. internet. frasa dan ayat bahasa Melayu secara deskriptif iv. misalnya bahasa Melayu sebelum merdeka dan bahasa Melayu selepas merdeka 16 . Parole. 1.

1. bahasa Indonesia v. internet. jurnal. anda perlu memberikan: i.10 Bagi soalan ini. youtube. youtube dan seumpamanya. Pengaruh bahasa Arab. dialek Kelantan. Menghuraikan linguistik komparatif. anda perlu: i. jurnal. dialek Perak dan seumpamanya. Cina dan Inggeris dari segi sejarah turut menambah perbendaharaan kata bahasa Melayu. Bidang Sosiolinguistik yang mencakupi semua aspek yang ada kaitan antara bahasa dengan masyarakat 17 . bahasa Iban. iv. Sila rujuk sumber lain daripada buku. jurnal. Menjelaskan maksud linguistik komparatif ii. Sila rujuk sumber lain daripada buku.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 iii.9 Bagi menjawab soalan ini. 1.6 Bagi menjawab soalan ini. bahasa Tagalog. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Misalnya bahasa Melayu. Memahami disiplin Linguistik Historis yang mengutamakan sejarah satu-satu bahasa itu ii. mempunyai sejarah perkembangan dan pertumbuhan bahasa itu iii. vi. jurnal. anda harus menghuraikan: i. iaitu bahasa serumpun iv. Maksud bidang Sosiolinguistik ii. internet. Sanskrit.8 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. Sila rujuk sumber lain daripada buku. youtube dan seumpamanya 1. 1. Dialek serumpun bahasa Melayu seperti dialek Kedah. anda perlu: i. jurnal. internet. Sila rujuk sumber lain daripada buku.7 Bagi menjawab soalan ini. 1. internet. youtube dan seumpamanya. misalnya bahasa yang boleh dibanding-bandingkan. internet. dan seumpamanya. Contoh bahasa serumpun: bahasa Melayu. Tokoh-tokoh Sosiolinguistik dalam negara dan luar negara iii. youtube dan seumpamanya.

jurnal.11 Bagi soalan ini. Maksud linguistik am ii. anda perlu: i. youtube dan seumpamanya. youtube dan seumpamanya. 1.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 ii. Menerangkan maksud linguistik terapan ii. kreol. Sila rujuk sumber lain daripada buku. sistem fonem. 1. Aspek-aspek lain berkaitan dengan neurolinguistik iii. internet. Contoh linguistik am yang terdapat dalam bahasa Melayu iii. pembentukan suku kata. frasa. kata. pidjin. 1. Menerangkan hubungan antara neurolinguistik dengan penyakit afasia ii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Anda perlu memberi jawapan anda yang meliputi bahasa kebangsaan. jawapan anda harus: i. Anda juga harus memberikan jawapan anda meliputi sikap terhadap bahasa. youtube dan seumpamanya.14 Bagi menjawab soalan ini. Penjelasan tentang konsep neurolinguistik ii. klausa. anda perlu memberikan: i. internet. bahasa rasmi dan seumpamanya iii. Jawapan anda juga harus meliputi bilingualisme dan multilingualisme serta dialek dan ideolek iv. Sila hurai secara am bidang fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Aspek-aspek neurolinguistik 1.12 Bagi soalan ini. Contoh ciri-ciri linguistik am yang terdapat dalam bahasa Melayu seperti huraian secara umum tentang bunyi-bunyi bahasa. anda perlu memberikan: i. jawapan anda harus mencakupi: i. kata. Ciri-ciri linguistik am ii. internet. ayat dan seumpamanya iii.13 Bagi menjawab soalan ini. Menghuraikan kegunaan linguistik terapan dan seumpamanya. Sila rujuk sumber lain daripada buku. 18 . kesetiaan terhadap bahasa dan perancangan bahasa.15 Bagi soalan ini. jurnal. jurnal. sistem panggilan dalam masyarakat. khususnya dalam pengajaran bahasa iii. 1. bahasa kebangsaan.

Sila rujuk sumber lain daripada buku. Anda perlu menjelaskan jenis-jenis bahasa yang kerap digunakan oleh penutur tertentu ii. 1. internet. Sila rujuk sumber lain daripada buku. internet. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Sila rujuk sumber lain daripada buku. anda perlu: i. youtube dan seumpamanya. Menyertakan tokoh-tokoh linguistik dan aliran mereka iv. internet. 1.19 Untuk menjawab soalan ini.16 Bagi soalan ini.20 Untuk menjawab soalan ini.17 Bagi soalan ini. youtube dan seumpamanya. jurnal. jurnal. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Menyatakan nama tokoh-tokoh psikolinguistik iii. jurnal. anda perlu: i. 19 . Menghuraikan dengan lebih lanjut setiap cabang linguistik tersebut iii. anda perlu: i.18 Untuk menjawab soalan ini: i. Berikan maksud linguistik fungsional ii. Menghuraikan maksud linguistik terapan ii. jurnal. anda perlu: i. Sertakan nama tokoh-tokoh linguistik fungsional iv.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. Anda perlu mengenal pasti bahasa-bahasa yang lazim digunakan oleh murid-murid tertentu pada peringkat-peringkat umur tertentu iii. youtube dan seumpamanya. 1. internet. Memberikan definisi mengenai psikolinguistik ii. youtube dan seumpamanya. Memberikan nama tokoh-tokoh bahasa Bahasa Melayu iv. Memberikan pelbagai cabang linguistik yang anda tahu ii. internet. Menjelaskan bagaimanakah linguistik terapan dimanfaatkan dalam pengajaran bahasa iii. youtube dan seumpamanya. Memberikan contoh buku teks yang mengandungi linguistik terapan iv. Menjelaskan aspek-aspek yang dicakupi oleh linguistik fungsional iii. 1. jurnal.

20 . Berikan contoh-contohnya sekali iv. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Sila rujuk sumber lain daripada buku. 1. Maksud tatabahasa transformatif generatif ii. termasuklah membantu mengajar sebutan kepada murid-murid ii. anda perlulah: i. Menyatakan semua cabang linguistik yang anda tahu ii. huraian anda perlu: i. internet. 1. internet. Memahirkan murid-murid dengan sistem ejaan baharu iii. jurnal. Memahirkan guru-guru menghuraikan bidang-bidang bahasa kepada murid-murid termasuklah frasa dan ayat 1. Berikan maksud rumus transformasi iii. Saya yakin anda pasti dapat menjelaskan kepentingan ilmu linguistik kepada guru. Berikan maksud linguistik sinkronis ii. 1. internet.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. jurnal. Ciri-ciri tatabahasa transformatif generatif iv. Mengenal pasti perbezaan antara linguistik sinkronis dengan linguistik diakronis iv. youtube dan seumpamanya. Sila sertakan contoh-contohnya sekali. Sila rujuk sumber lain daripada buku.25 Untuk menjawab soalan ini: i. Berikan maksud linguistik diakronis iii. 1.26 Untuk menjawab soalan ini. anda perlu: i. selepas merdeka dan bahasa Melayu terkini ii. youtube dan seumpamanya.23 Untuk menjawab soalan ini. youtube dan seumpamanya. jurnal. anda perlu: i. Berikan maksud rumus struktur frasa ii. Sertakan contoh-contohnya sekali. Menghuraikan segala aspek perubahan dan perkembangan bahasa Melayu sebelum merdeka. Berikan penjelasan ringkas bagi setiap cabang linguistik tersebut iii. huraian anda perlu meliputi: i.22 Untuk menjawab soalan ini.21 Untuk menjawab soalan ini.24 Untuk menjawab soalan ini. Noam Chomsky dan seumpamanya iii.

LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Ashby.) (1981). Alias Mohammad Yatim (1992). Linguistik am untuk guru Bahasa Malaysia. International encyclopedia of linguistics.L. Guru dan bahasa Melayu. The world book of encyclopedia volume two. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. London: Routledge. Arbak Othman (1983). (1995). Ejaan bahasa Melayu terkini. R. Abdullah Hassan (1993). & Barnhart. Bright. Masa Enterprise. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. (Ed. (Ed) (1992). Kulim: Penerbit Sarlis. Toronto: World Book Inc. New York: Oxford University Press. P. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Sarjana Enterprise. W. Permulaan ilmu linguistik. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Barnhart. Abdul Hamid Mahmood (2002). Fonetik dan fonologi suatu tinjauan. 21 . Petaling Jaya: Fajar Bakti Sdn. Speech sounds. Bhd. Bhd.K. C.

Apakah yang Dimaksudkan dengan Bunyi? Bunyi ialah kesan yang didengar oleh telinga yang berlaku apabila udara daripada paru-paru keluar melalui pita suara ke rongga tekak. anda seharusnya dapat: i. ii. kemudian terus keluar ke rongga mulut atau rongga hidung. iv.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Unit 2 FONETIK DAN FONOLOGI HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang konsep Fonetik dan Fonologi bahasa Melayu serta aspek kajiannya. Unit ini juga menjelaskan hal tentang bunyi bahasa. iii. mengetahui alat-alat artikulasi dan fungsinya dalam penghasilan bunyi bahasa Melayu. membezakan kajian fonetik dan fonologi bahasa Melayu. akustik dan fonetik auditori. bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara. bukan bunyi bahasa. bukan bunyi bahasa. bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara serta menerangkan alatalat artikulasi dan fungsinya dalam penghasilan bunyi bahasa Melayu. Semasa udara keluar melalui rongga tekak dan 22 . menganalisis bunyi bahasa. menjelaskan aspek kajian fonetik artikulasi.

Kamus Linguistik (Harimurti Kridalaksana. (ii) (iii) (iv) (v) (vi) (vii) 23 .K. udara mungkin mengalami gangguan atau sekatan atau mungkin tidak. “fonetik ialah ilmu bahasa (linguistik) yang berkaitan dengan penyebutan kata dan lambang yang menunjukkan sebutannya”. 1981:1566). Fonetik amnya ialah pengkajian terhadap unsur-unsur dalam bentuk bunyi”. Abdullah Hassan (1993:40) memberikan definisi fonetik sebagai “fonetik mengkaji bunyi bahasa dari segi penyebutan. and their relation to one another”. The Penguin Dictionary (2004:1046) menjelaskan fonetik sebagai “the study and classification of speech sounds”. pendengaran atau sifatnya . penyampaian dan penerimaan bunyi bahasa”. Udara yang keluar dalam bentuk gelombang itu mengenai bahagian gegendang telinga dan terhasillah bunyi. Fonetik (1986:1) mendefinisikan fonetik sebagai “ilmu yang menyelidiki bunyi-bunyi bahasa tanpa melihat fungsi bunyi itu sebagai pembeda makna dalam sesuatu bahasa”. Berikut diberikan beberapa definisi atau pengertian serta pendapat tentang fonetik: (i) Dalam The World Book of Dictionary (C. Barnhart. fonetik dikatakan “the body of speech sounds of any one language.L. Marsono dalam bukunya.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 rongga mulut atau rongga hidung.. Menurut Kamus Dewan (2005:354). 1984:51) memberikan definisi fonetik sebagai “ilmu yang menyelidiki penghasilan. W. Barnhart & R.. Tahukah Anda Pengertian Fonetik? Bunyi bahasa dikaji dalam bidang fonetik. Bright (1992:194) dalam International Encyclopedia of Linguistics menghuraikan fonetik sebagai “the study of the physical characteristics of human speech sounds”.

Clark dan C. Antara definisi atau pengertian serta pandangan tentang fonologi adalah seperti yang berikut: (i) F. Barnhart.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2. Menurut J. fonologi didefinisikan sebagai “the systems of sounds used in a language”. Tahukah Anda Pengertian Fonologi? Bunyi-bunyi bahasa yang mempunyai sistem atau peraturan pula dikaji dalam bidang fonologi.2 Rumuskan konsep fonetik berdasarkan definisi yang telah diberikan oleh tokohtokoh di atas. (ii) (iii) (iv) (v) (vi) (vii) 24 . Fonologi dalam The Penguin Dictionary (2004:1045) ditakrifkan sebagai “the study of the sound systems of a language”. Dalam World Book of Dictionary (C. Abdullah Hassan dalam bukunya. 2.. 1984:61) memberikan definisi fonologi sebagai bidang dalam linguistik yang menyelidiki bunyi-bunyi bahasa mengikut fungsinya. Linguistik Am untuk Guru Bahasa Malaysia (1993:40) menyatakan bahawa “fonologi mengkaji bunyi bunyi yang berfungsi dalam sesuatu bahasa itu”.1 Berikan definisi fonetik menurut tokoh yang anda tahu. Yallop (1995:5) “phonology is concerned with the organization of speech within specific languages”. Barnhart & R.K. Roach dalam bukunya Phonetics. iaitu rumus-rumus yang menentukan sebutan”.. menjelaskan fonologi sebagai “the study of the distinctive sound units of a language.L. and the rules which regulate their use” (2001:111). Parker (1974:112) memberikan pengertian fonologi sebagai “. P. suatu bidang yang mengkaji sesuatu bahasa. the patterns they form. Kamus Linguistik (Harimurti Kridalaksana. 1981:1567).

dapat kita rumuskan bahawa fonetik mengkaji bunyi-bunyi bahasa yang dituturkan oleh manusia. bibir dan sebagainya (lihat rajah 2. Fonetik auditori pula merupakan kajian yang berkaitan dengan pendengaran terhadap bunyi-bunyi yang dihasilkan supaya bunyi-bunyi itu dapat diperturunkan ke dalam lambang-lambang yang tepat. iaitu mengkaji bunyi-bunyi bahasa dari segi cara pengeluarannya. terdapat tiga aspek kajian yang dilakukan. lidah. 25 . 2. Tahukah Anda Konsep Fonetik dan Fonologi dalam Bahasa Melayu? Berdasarkan pelbagai definisi dan pengertian daripada beberapa buah kamus dan ensiklopedia serta berdasarkan pandangan dan pendapat yang diberikan oleh beberapa orang sarjana bahasa tentang fonetik dan fonologi. iaitu: (i) fonetik artikulasi (ii) fonetik akustik (iii) fonetik auditori Fonetik artikulasi mengkaji bagaimana bunyi-bunyi bahasa itu dikeluarkan oleh alat-alat artikulasi. daerah pengeluarannya dan alat-alat pengucapan yang terlibat dalam menghasilkan bunyi-bunyi bahasa. iaitu bagaimana gelombang udara dari paru-paru mengalami perubahan yang disebabkan oleh gangguan yang dibuat oleh alat artikulasi seperti pita suara.4 Bezakan konsep antara fonetik dengan fonologi. Fonetik akustik pula mengkaji sifat bunyi itu sendiri.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2. Dalam bidang fonetik.1 – bentuk gelombang akustik).3 Jelaskan konsep fonologi berdasarkan pandangan tokoh yang anda tahu.

vokal belakang. apakah yang dimaksudkan dengan Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu? Fonetik dan fonologi bahasa Melayu ialah bidang pengajian yang melibatkan pengkajian terhadap bunyi-bunyi bahasa dan fungsi-fungsi bunyi bahasa dalam bahasa Melayu.1: Bentuk gelombang akustik bagi perkataan bahasa Inggeris “see” /si:/ (Sumber: P. Matlamat akhir bidang fonologi ialah menentukan sistem bunyi atau menentukan huruf-huruf atau fonemfonem tertentu yang seterusnya mewujudkan sistem ejaan bagi sesuatu bahasa. Apakah alat-alat artikulasi yang terlibat dan daerah mana pada alat artikulasi yang berperanan dalam menghasilkan bunyi-bunyi bahasa dalam bahasa Melayu. 2002:198). sengau. bagaimanakah cara menghasilkan bunyi vokal hadapan. Maksudnya bidang fonologi menentukan sistem bunyi satu-satu bahasa dengan berdasarkan jenis-jenis bunyi sama ada bunyi itu distingtif (membezakan makna) atau tidak distingtif (tidak membezakan makna). ai dan oi dalam bahasa Melayu (Abdul Hamid Mahmood. Kajian fonetik dan fonologi bahasa Melayu meliputi bidang bagaimana bunyi-bunyi bahasa Melayu itu dihasilkan atau dituturkan. Dalam bidang ini. dan vokal tengah dalam bahasa Melayu. letusan. geseran. 2001:40) Fonologi pula dapat disimpulkan sebagai kajian terhadap fungsi-fungsi bunyi bahasa. Bidang ini turut mengkaji jenis-jenis diftong seperti diftong au. Roach. 26 . juga turut dikaji pelbagai jenis bunyi konsonan dalam bahasa Melayu seperti konsonan letupan. Misalnya.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 s i Rajah 2. misalnya bagaimanakah bunyi-bunyi vokal dan konsonan serta diftong dalam bahasa Melayu itu dihasilkan. Oleh itu. separuh vokal dan seumpamanya.

bunyi dehem. bunyi siulan.2 yang berikut menunjukkan proses penghasilan bunyi. tetapi tidak digunakan dalam pertuturan. Bunyi bahasa ialah bunyi yang dihasilkan oleh alat artikulasi manusia yang digunakan dalam pertuturan.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2. Jika pita suara itu tertutup. Tempat atau alat artikulasi yang dilalui. Bunyi-bunyi yang dihasilkan oleh alat yang bukan alat artikulasi seperti bunyi lipatan jari. Udara yang dihembuskan (atau dihirup untuk sebahagian kecil bunyi bahasa) itu. Bunyi yang bukan bunyi bahasa pula merupakan bunyi yang mungkin dihasilkan oleh alat artikulasi. Jika pita suara itu terbuka. maka bunyi-bunyi yang dihasilkan merupakan bunyi-bunyi konsonan.5 Bincangkan aspek-aspek kajian bidang fonetik. fonetik akustik dan fonetik auditori. manusia menyedut udara setiap hari. Jika udara mengalami gangguan atau himpitan. rongga mulut. pangkal tenggorok. Tahukah Anda Bunyi Bahasa dan Bukan Bunyi Bahasa? Dalam kehidupan. misalnya bunyi batuk. Udara merupakan sumber tenaga utama dalam penghasilan bunyi bahasa. tepuk tangan dan seumpamanya juga bukan bunyi bahasa. pita suara boleh berada dalam keadaan terbuka atau tertutup. bunyi sendawa. udara dapat keluar bagi menghasilkan bunyi-bunyi tidak bersuara. 27 . Pada waktu udara mengalir keluar. kerongkong. Udara disedut ke dalam paru-paru dan dihembuskan keluar bersama-sama waktu kita sedang bernafas. rongga hidung atau rongga hidung bersama-sama dengan alat yang lain. kemudian mendapat halangan atau gangguan di berbagai-bagai tempat alat artikulasi dengan berbagai-bagai cara sehingga terjadilah bunyi-bunyi bahasa. fonetik artikulasi. udara yang keluar dengan kuat akan menggegarkan pita suara. bunyi berdengkur dan seumpamanya. antaranya ialah batang tenggorok. Bunyi bahasa tidak akan terjadi sekiranya tiada halangan atau gangguan pada alat artikulasi seperti dalam bernafas. Rajah 2. maka lahirlah bunyi-bunyi bersuara seperti bunyi vokal.

FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Proses oral Proses sebutan (artikulasi) Proses penghasilan bunyi (fonasi) Proses pengaliran udara (menghembus dan menghirup) paru-paru Rajah 2.8 Berikan lima contoh bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa.2: Proses Penghasilan Bunyi (Sumber: B.6 Dengan menyertakan gambar rajah. 2. 28 .William. 1992:195) 2. terangkan proses-proses yang terlibat dalam penghasilan bunyi.7 Apakah yang dimaksudkan dengan bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa? 2.

back of tongue. denta) Bibir atas (upper lip. labia) Mulut (mouth) Rongga mulut (oral cavity. gusi belakang. nasal cavity) 29 .FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Apakah Alat Artikulasi? Seperti yang diterangkan bahawa bunyi bahasa terjadi jika udara mengalami halangan atau gangguan pada alat-alat artikulasi. baik secara langsung ataupun tidak langsung ialah alat artikulasi. apex) Anak tekak (uvula) Langit-langit lembut (soft palate. mouth cavity) Rongga hidung (nose cavity. laminal) Hujung lidah (tip of the tongue. pangkal lidah (hump. lidah belakang. labia) Bibir bawah (lower lip. alveolum) Gigi atas (upper teeth. denia) Gigi bawah (lower teeth. bahagianbahagian anggota tubuh yang ikut membentuk bunyi. medium) Daun lidah (blade of the tongue. velum) Langit-langit keras (hard palate. lengkung kaki gigi (alveola. dorsum) Tengah lidah (middle of the tongue. palatum) Gusi dalam. Alat artikulasi atau disebut juga artikulator yang berfungsi dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa terdiri daripada yang berikut: (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) (16) (17) (18) (19) (20) (21) (22) (23) (24) (25) Paru-paru (lungs) Batang tenggorok (trachea) Pangkal tenggorok (larynx) Pita suara (vocal cords) Krikoid (cricoid) Tiroid (thyroid) atau halkum Aritenoid (arythenoids) Dinding rongga kerongkongan (wall of pharynx) Epiglotis (epiglottis) Akar lidah (root of tongue) Akar lidah. ceruk gigi. Secara terperinci.

3: Alat-alat Artikulasi 30 .FONETIK DAN FONOLOGI / 2 18 17 19 16 25 15 12 21 23 22 20 13 14 6 4 24 10 8 9 7 5 5 11 3 2 1 Rajah 2.

Malmberg. begitu pula sebaliknya. sehingga memungkinkan CO2 (gas karbon dioksida) mengalir ke luar. Bernafas pada dasarnya ialah mengalirkan udara ke dalam paru-paru. Pada waktu kita menelan makanan dan minuman. otot perut dan rongga dada berjalan terus secara teratur. Epiglotis (katup pangkal tenggorok) terletak pada pintu masuk pangkal tenggorok berfungsi untuk melindungi masuknya makanan atau minuman ke batang tenggorok. epiglotis ini tidak mempunyai peranan apa-apa. iaitu (i) tulang rawan krikoid. 1963:22). Tulang rawan krikoid berbentuk seperti lingkaran sebagai tumpuannya terletak di belakang.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Tahukah Anda Fungsi Alat Artikulasi? Setelah kita mengenali pelbagai jenis alat artikulasi yang berperanan dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa. Dalam pembentukan bunyi bahasa. (iii) sepasang pita suara dan (iv) tulang rawan tiroid (B. Proses ini disebut menarik nafas dan mengeluarkan udara yang telah kotor. Malmberg. Udara akan mengalir keluar dari paru-paru hanya apabila tekanan udara yang ada di dalam paru-paru lebih besar daripada tekanan udara yang ada di luar. Proses ini disebut menghembuskan nafas. 1963:21-22). Pike. 1947:4. Dua tulang rawan aritenoid 31 . proses mengembang (pembesaran ruangan paru-paru) dan mengempis (pengecilan ruangan paru-paru)nya paru-paru yang dikerjakan oleh otot-otot paru-paru. B. (ii) dua tulang rawan aritenoid. epiglotis menutup batang tenggorok sehingga makanan atau minuman tidak masuk ke saluran itu. Udara yang mengandungi O2 (oksigen) akan mengalir ke paru-paru jika tekanan udara luar lebih besar daripada tekanan udara dalam paru-paru. Selama manusia masih hidup. Rongga ini terdiri daripada empat komponen. Arus udara yang dari paru-paru inilah yang menjadi sumber syarat mutlak terjadinya bunyi (K. Berkurangnya tekanan udara dalam paru-paru kerana adanya pembesaran ruangan. Pangkal Tenggorok (Larynx) Pangkal tenggorok atau laring (larynx) adalah rongga pada hujung pipa pernafasan. sekarang kita meneliti dengan terperinci fungsifungsi alat artikulasi tersebut: Paru-paru Fungsi utama paru-paru adalah untuk pernafasan.L.

sehingga memungkinkan arus udara yang mengalir menggetarkan pita suara pada waktu menghasilkan bunyi 32 . Malmberg. tertutup dan tertutup rapat. maka terbentuklah suatu celah atau ruang di antara sepasang pita suara. Glotis dalam keadaan terbuka lebar terjadi apabila kita bernafas secara normal. terbuka. maka glotis biasa dibezakan atas empat posisi.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 bentuknya kecil seperti piramid terletak di atas rawan krikoid. Fungsi utama pita suara ini adalah sebagai pintu klep yang mengatur pengawasan arus udara antara paru-paru dengan mulut atau hidung. Glotis dalam keadaan terbuka dalam menghasilkan bunyi tak bersuara. Pita suara bahagian muka terkait pada tulang rawan tiroid. Sepasang pita suara dapat membuka lebar. Tulang rawan tiroid atau halkum yang dapat dilihat berbentuk menonjol pada kaum laki-laki sebenarnya tidak begitu mempunyai peranan yang bererti dalam pembentukan bunyi bahasa.4: Proses Menutup dan Membukanya Glotis (Sumber: B. membuka. sedangkan bahagian belakang pada tulang rawan aritenoid. Sehubungan dengan terjadinya bunyi dan pernafasan. Sistem otot aritenoid dapat bergerak mengatur gerakan pada sepasang pita suara. iaitu dalam keadaan: terbuka lebar. menutup dan menutup rapat. Tiroid (lekum) Aritenoid Krikoid Keterangan: Garis putus dengan titik – menarik nafas Garis agak tebal – bernafas biasa (normal) Garis tipis di tengah – fonasi Garis putus melengkung di bawah – pergerakan arah aritenoid Rajah 2. sedang dalam keadaan tertutup. 1963:25) Dengan peristiwa membuka dan menutupnya pita suara. Celah itu disebut glotis.

Ladefoged. 1973:7-22). Rajah 2. iaitu dengan menghasilkan bunyi hamzah. Yang terakhir. 1973:6) 33 . 1 1 2 tulang rawan aritenoid 2 tulang rawan aritenoid Pita suara terbuka lebar dalam bernafas normal Pita suara terbuka dalam menghasilkan bunyi tak bersuara 1 1 2 tulang rawan aritenoid 2 tulang rawan aritenoid Pita suara tertutup dalam menghasilkan bunyi bersuara Keterangan: Pita suara tertutup rapat dalam menghasilkan bunyi hamzah 1 . P. 1963:23-25.5 yang berikut dapat memperjelas huraian ini. ruang. lubang pita suara) 2 .FONETIK DAN FONOLOGI / 2 bersuara. keadaannya tertutup rapat. Proses menggetarnya pita suara itu sendiri disebut fonasi (phonation) (B. Ladefoged.5 : Keadaan Pita Suara & Glotis ketika Menghasilkan Bunyi (Sumber: P. Malmberg.glotis (garis tempat pertemuan pita suara) Rajah 2.pita suara (celah.

34 . L.J. Bunyi yang dihasilkan oleh langit-langit keras (palatum) disebut palatal (Bloch & George L. Dalam pembentukan bunyi bahasa. 1942:16). Dalam pembentukan bunyi. Dalam pembentukan bunyi bahasa. Langit-langit Keras (Hard Palate. ia sebagai artikulator pasif. beserta bahagian hujungnya yang disebut anak tekak (uvula) dapat turun naik sedemikian rupa. Bunyi bahasa yang dihasilkan oleh langit-langit lembut ini disebut bunyi velar. langit-langit lunak beserta hujung anak tekak menurun. Fungsi utamanya adalah sebagai saluran makanan dan minuman. langit-langit lembut beserta anak tekaknya terangkat ke atas menutup rongga hidung. 1998:13). 1942:16). Gabungan keduaduanya menjadi dorso-velar. peranannya terutama hanyalah sebagai tabung udara yang akan ikut bergetar apabila pita suara bergetar. 1942:15). Dalam kebanyakan pembentukan bunyi bahasa. Gabungan yang pertama menjadi apikopalatal sedangkan gabungan yang kedua menjadi medio-palatal. sehingga udara dapat keluar masuk melalui rongga hidung. Bunyi yang dihasilkan oleh hujung lidah (apex) disebut apikal dan bunyi yang dihasilkan dengan halangan tengah lidah ( medium) disebut medial. Demikian pula pada waktu terbentuknya bunyi nasal. Bunyi sebegini terdapat dalam bahasa Arab dan Hebrew (M. iaitu bunyi non-nasal atau pada waktu kita menguap. sedangkan artikulator (aktif)nya ialah pangkal lidah. langit-langit keras ini sebagai artikulator pasif. Velum) Langit-langit lembut (velum). Bunyi yang dibentuk oleh pangkal lidah (dorsum) disebut dorsal (Bloch & George L. Palatum) Langit-langit keras merupakan bahagian bertulang selepas gusi yang pada bahagian depan langit-langit itu melengkung cekung ke atas dan bahagian belakang berakhir dengan bahagian yang terasa lembut apabila diraba. Trager. Dalam keadaan bernafas normal.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Rongga Kerongkongan (Pharynx) Rongga kerongkongan atau faring (pharynx) ialah rongga yang terletak di antara pangkal tenggorok dengan rongga mulut dan rongga hidung. sedangkan artikulator aktifnya adalah hujung lidah atau tengah lidah. Davenport & S. Langit-langit Lembut (Soft Palate. iaitu bahagian lembut selepas langit-langit keras. Bunyi bahasa yang dihasilkan oleh faring disebut bunyi faringal (Bloch & George. Hannahs. Trager. Untuk bunyi yang dihasilkan dengan halangan anak tekak (uvula) disebut bunyi anak tekak atau uvular. Trager.

35 . [b]. Fungsi utama gigi untuk mengunyah. iaitu gigi bawah dan atas. Dalam pembentukan bunyi bahasa. hanya bersifat membantu sahaja. Labia) Bibir terbahagi menjadi dua. ceruk gigi. Bunyi yang dihasilkan oleh gusi (alveola. Bunyi yang dihasilkan oleh daun lidah (lamina) disebut bunyi laminal. Bibir (Lip. [f] dan [v]. Contoh-contoh bunyi yang dihasilkan oleh gigi ialah [] seperti dalam perkataan hadith [hadi]. Yang berfungsi penuh sebagai artikulator atau dasar artikulasi adalah gigi atas bekerjasama dengan bibir bawah atau hujung lidah. Bunyi yang dihasilkan oleh halangan gigi atas dengan bibir bawah disebut bunyi labio-dental dan yang dihasilkan oleh halangan gigi atas dengan hujung lidah disebut bunyi apiko-dental.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Gusi Dalam (Alveola. alveolum) disebut bunyi alveolar atau bunyi gusi. Contoh-contoh bunyi yang dihasilkan oleh bibir ialah bunyi fonem [p]. lekuk gigi) adalah bahagian gusi tempat letak akar gigi depan atas bahagian belakang. lengkung kaki gigi. bibir adalah sebagai artikulator pasif bekerjasama dengan bibir bawah sebagai artikulator aktifnya. Gigi (Teeth Denta) Gigi terbahagi menjadi dua. iaitu bibir bawah dan atas. dapat juga gusi bekerjasama dengan daun lidah sebagai artikulator aktifnya. Bunyi yang dihasilkan oleh gigi (denta) disebut bunyi dental. Gabungan keduaduanya menjadi bunyi lamino-alveolar. [w]. Alveolum) Gusi dalam (gusi belakang. Dapat juga bibir bawah sebagai artikulator aktif itu bekerjasama dengan gigi atas. [m] dan bunyi labio dental. Bunyi yang dihasilkan oleh halangan hujung lidah pada gusi disebut bunyi apiko-alveolar. hasilnya ialah bunyi labio-dental. Dalam pembentukan bunyi bahasa. terletak tepat di atas serta di belakang gigi yang melengkung ke dalam menghadap lidah. Selain itu. Walaupun gigi bawah dapat digerakkan ke bawah dan ke atas namun dalam pembentukan bunyi bahasa tidak banyak berperanan. Bunyi yang dihasilkan oleh bibir (labia) disebut bunyi labial. Fungsi utama kedua-dua bibir adalah sebagai pintu penjaga rongga mulut. gusi ini sebagai artikulator pasif sedang artikulator aktifnya adalah hujung lidah.

Tengah lidah bekerjasama dengan langit-langit keras menghasilkan bunyi seperti [. Selain itu. s]. iaitu akar lidah (root). 36 . pangkal lidah (dorsum). ʒ . daun lidah (lamina) dan hujung lidah (apex). Dalam pembentukan bunyi bahasa. seperti dalam perkataan [tadi] dan [sapu]. lidah sebagai artikulator aktif mempunyai peranan yang amat penting.9 Namakan alat-alat artikulasi dalam rajah di bawah. Akar lidah bekerjasama dengan rongga kerongkongan menghasilkan bunyi dorso-velar. y]. tengah lidah (medium).FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Lidah (Tongue) Fungsi utama lidah adalah sebagai alat perasa dan untuk memindahkan makanan yang akan atau sudah dikunyah. hujung lidah boleh bekerjasama dengan gigi atas untuk menghasilkan bunyi [] seperti dalam perkataan mithal [mial]. Lidah dapat dibahagi kepada lima bahagian. 2. Hujung lidah bekerjasama dengan langit-langit keras menghasilkan bunyi seperti [l]. juga dengan gusi untuk menghasilkan bunyi [t.

6 yang berikut: 37 .FONETIK DAN FONOLOGI / 2 xi i vii viii ii iii iv vi v x xii ix Apakah Bunyi Bersuara dan Bunyi Tidak Bersuara? Bunyi bersuara dan bunyi tidak bersuara ini mempunyai kaitan dengan keadaan pita suara seperti yang digambarkan dalam rajah 2.

(c) terbuka untuk bunyi bisikan. bunyi [b]. Laver. (d) proses getaran (Sumber: J. (b) terbuka untuk bunyi bersuara. [d]. [g] dan bunyi-bunyi vokal. Contohnya.6: Keadaan pita suara (glotis) ketika: (a) tertutup. 1993:188) Sekiranya pita suara (glotis) itu tertutup rapat sewaktu udara keluar melaluinya. 38 . maka berlakulah getaran pada pita suara dan bunyi yang dihasilkan ialah bunyi bersuara.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 (a) (b) (d) (c) Rajah 2.

10 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai.7 : Tiga bentuk gelombang bunyi yang mungkin berupa getaran pada pita suara (Sumber: P. Contohnya. [k]. 39 . Ladefoged. [s] dan seumpamanya. [t]. jika pita suara (glotis) itu direnggangkan (terbuka) sewaktu udara keluar melaluinya. [f]. huraikan perbezaan bunyi bersuara dan bunyi tidak bersuara. bunyi [p]. 2006: 183) Sebaliknya.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Rajah 2. maka getaran pada pita suara tidak berlaku dan bunyi yang dihasilkan ialah bunyi tidak bersuara. 2.

Berdasarkan definisi oleh pelbagai tokoh tersebut.1 Bagi soalan ini. iaitu menentukan fonem-fonem yang distingtif iv. 2. 2. jawapan anda harus boleh: i. sila buat rumusan anda sendiri terhadap ilmu fonetik. 2. jawapan anda harus mencakupi aspek-aspek berikut: i. dll. Definisi yang diberikan oleh Abdullah Hassan (1993) vii. Fonologi mengkaji sistem bunyi bahasa. Definisi yang diberikan oleh Marsono dalam bukunya. Berikan pendapat C.5 Untuk menjawab soalan ini.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 2 2. Sila beri keterangan tentang fonetik akustik iv. dll iii. Definisi yang diberikan oleh W. Memberikan beberapa definisi yang diberikan oleh tokoh-tokoh yang berlainan tentang ilmu fonologi ii. Menjelaskan perbezaan antara fonetik dan fonologi ii. Fonetik (1986) v. anda harus boleh: i. anda perlu: i.3 Bagi menjawab soalan ini. 40 . Sila beri keterangan tentang fonetik artikulasi iii. Memberikan beberapa definisi yang diberikan oleh tokoh-tokoh yang berlainan tentang ilmu fonetik ii. Definisi fonetik ii. Barnhart dalam The World Book of Dictionary iii. konsonan. Memberikan penjelasan tentang jenis-jenis aspek fonetik bahasa Melayu ii.2 Bagi menjawab soalan ini. sila buat rumusan anda sendiri terhadap ilmu fonologi. 2. Definisi yang diberikan oleh Menurut Kamus Dewan. Bright (1992) vi.L. Barnhart & R. Fonetik mengkaji bunyi-bunyi bahasa seperti bunyi vokal. Berdasarkan definisi oleh pelbagai tokoh tersebut. Definisi yang diberikan oleh Harimurti Kridalaksana iv. anda perlu: i.4 Bagi menjawab soalan ini.K. Anda juga harus membincangkan bagaimana fonem tersebut berperanan membentuk suku kata dalam bahasa Melayu. Sila beri keterangan tentang fonetik auditori.

2. 2. Contoh bukan bunyi bahasa termasuklah bunyi kentut. vokal rangkap dan bunyi suku kata ii. anda perlu: i. Sila berikan lima (5) contoh bagi bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara yang meliputi bunyi vokal dan konsonan. Melukis gambar rajah alat artikulasi yang terlibat dalam proses penghasilan bunyi ii. Perlu membezakan antara bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara ii. Berikan juga ciri-ciri bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa. Sila berikan nama setiap alat artikulasi tersebut. 41 .7 Untuk menjawab soalan ini. proses penghasilan bunyi (fonasi).FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2. Memerhatikan semua alat artikulasi yang terlibat dalam penyebutan bunyi bahasa ii. anda perlu: i. 2. berdehem. proses sebutan (artikulasi). dll. proses pengaliran udara (menghembus dan menghisap) dan paru-paru. diftong. lipat jari. konsonan.8 Untuk menjawab soalan ini.6 Soalan ini memerlukan anda: i. anda perlu: i. bunyi batuk. 2. Menerangkan proses oral. anda perlu: i.9 Untuk jawapan soalan ini.10 Untuk jawapan soalan ini. Menerangkan bunyi-bunyi yang dikatakan bunyi bahasa dan bunyi yang bukan bunyi bahasa ii. Memberikan contoh-contoh bunyi bahasa seperti bunyi vokal.

Toronto: World Book Inc. (1998). An introduction to descriptive linguistics. Kamus linguistik. C. Guru dan bahasa Melayu. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. S. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. R.A. New York: Holt. An introduction to phonetics and phonology (second edition). Bhd.K. H. International encyclopedia of linguistics.) (1981). & Hannahs. Alias Mohammad Yatim (1992). Bright. Speech sounds. Harimurti Kridalaksana (1983). (Ed. P. Masa Enterprise. (1995). Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Introducing phonetics & phonology. London: Routledge. USA: Blackewell. The world book of encyclopedia volume two. Arbak Othman (1983). Permulaan ilmu linguistik. Bhd. & Barnhart.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Ashby. Davenport. Abdul Hamid Mahmood (2002). Barnhart. Rinehart & Winston. Petaling Jaya: Fajar Bakti Sdn. M. Gleason. Jakarta: Penerbit P. Abdullah Hassan (1993).T. (1955). (1986). Kuala Lumpur: City Reprographic Services. D. (Ed) (1992). Auckland: Arnold. Clark.L. & Yallop. C. Kulim: Penerbit Sarlis. Fonetik dan fonologi suatu tinjauan. (1995). 42 . New York: Oxford University Press. Ejaan bahasa Melayu terkini. Linguistik am untuk guru Bahasa Malaysia. W. Kuala Lumpur: Sarjana Enterprise. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Crystal. J.J. Gramedia Jakarta. Kuala Lumpur: Aslita Sdn.

Chicago: University of Chicago Press. Marsono (1986). Bahasa Malaysia – Bahasa Inggeris. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. New York: Harcourt. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Laver. 1991. Istilah linguistik Bahasa Inggeris – Bahasa Malaysia. (1958). P. (1966). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. (1981). Principles of phonetics. Sociolinguistics. Fonetik. (1993). P. (1973). Lyons. Jones. Ladefoged. 43 . J. nahu bahasa Melayu. Ed).FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Hymes. New York: Denver. An outline of English phonetics. Brace and Jovanovich. Ladefoged. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Dewan Bahasa. P. (2005). Preliminaries to linguistic phonetics. Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). Linguistics and Language Planning. B. P. Ladefoged. Malmberg. A course in phonetics (fifth edition). MA: Thomson Wadsworth. (1963). Ladefoged. D. D. New York: Penguin Modern Master University Press. (2006). 35(2). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. A course in phonetics (3rd. Lutfi Abas (1985). Kuala Lumpur: PTS Professional. Boston. New York: Cambridge University Press. Vowels and consonants (second edition).). Neurolinguistik dan Afasiologi: Satu kewujudan kerjasama yang saling menguntungkan. J. Dalam Brigth (Ed. (1993). Linguistik deskriptif. Mangantar Simanjuntak (1991). Australia: Blackwell Publishing. Noam Chomsky. Phonetics. Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu. London: Heffer.

Pike. Pengantar linguistik.L. & Rahilly. Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Malaya. The Penguin Dictionary (2004). (2001). Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Phonetics. Roach.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Martin. (1999). H. Phonetics the science of speech. (1974). Linguistik. Asas fonetik. Linguistik untuk bukan ahli linguistik. Universiti Malaya. Pengenalan fonetik dan fonologi. P. Rahmat Sato. (1983). F. Mohd. Nor Hashimah Jalaluddin (1998).W. Verhaar. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik. Sudaryanto (1983). (1947). K. Parker. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. J. London: Penguin Books. J. Budaya dan bahasa Melayu masalah dan harapan.B. London: Arnold. United Kingdom: Oxford University Press. 44 . J. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Taib Osman (2004). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. (1998).M.

bunyi rangkap . membezakan bunyi vokal. bunyi bahasa dibahagikan kepada dua golongan. bunyi keras .bunyi tunggal.bunyi lembut.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Unit 3 KLASIFIKASI BUNYI BAHASA HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. Perbezaan ini didasarkan pada ada 45 . membezakan bunyi oral . Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Klasifikasi Bunyi Bahasa dalam bahasa Melayu yang mencakupi bunyi vokal. Jones. bunyi rangkap dan bunyi tunggal. ii.bunyi nasal.bunyi tidak nyaring. Tahukah Anda Bunyi Vokal? Secara umum. vokal.bunyi pendek. bunyi panjang . 1958:12). membezakan bunyi dengan arus udara egresif dan bunyi dengan arus udara ingresif. dan bunyi nyaring . iii. unit ini juga menyentuh hal tentang bunyi oral dan bunyi nasal. bunyi panjang dan bunyi pendek. konsonan dan semi-konsonan (D. konsonan dan semi-vokal. anda seharusnya dapat: i. konsonan dan semi-vokal. Di samping itu. bunyi keras dan bunyi lembut. dan bunyi nyaring dengan bunyi tidak nyaring serta bunyi dengan arus udara egresif dan bunyi dengan arus udara ingresif.

3 Berikan contoh bunyi-bunyi konsonan bersuara dan tak bersuara bahasa Melayu. maka pita suara bergetar.2 Terangkan bagaimanakah proses penghasilan bunyi konsonan? 3. Halangan untuk bunyi vokal hanya pada pita suara sahaja. s] dan seumpamanya. t. misalnya bunyi [p.W. Pita suara dalam keadaan tertutup. Halangan yang hanya terjadi pada pita suara tidak lazim disebut artikulasi (J. Proses halangan pada arus udara ini dapat disertai dengan bergetarnya pita suara. Jika artikulasi itu tidak disertai bergetarnya pita suara. 3. k. maka bunyi yang dihasilkan adalah konsonan tak bersuara. Arus udara dihalang semasa bunyi dihasilkan. f. tetapi tidak rapat sekali. g. Arus udara keluar terus-menerus tanpa sekatan. semua vokal ialah bunyi bersuara.M. Dengan demikian. 3.1 Terangkan bagaimanakah proses penghasilan bunyi vokal? Tahukah Anda Bunyi Konsonan? Bunyi disebut konsonan apabila terjadinya arus udara dihalang atau disekat pada sebahagian alat artikulasi. glotis dalam keadaan terbuka. maka yang terbentuk adalah bunyi konsonan bersuara. d. l] dan lain-lain. z.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 tidaknya halangan atau gangguan (proses artikulasi) pada alat artikulasi. Jika hal ini terjadi. misalnya bunyi [b. 46 . Bunyi disebut vokal apabila tiada halangan pada alat artikulasi. v. Verhaar. 1977:17) kerana vokal dihasilkan dengan halangan pita suara.

Cara terbentuknya jika dibandingkan dengan vokal [u] sebagai vokal yang dihasilkan dengan posisi penutupan sedikit dari posisi bibir yang tertutup bulat itu. tetapi kerana pada waktu diartikulasikan belum membentuk konsonan murni. b. Pembentangan bibir itu tidak sampai terbentang lebar sehingga yang terjadi ialah bunyi [i]. f. misalnya [p. Cara terbentuknya jika dibandingkan dengan vokal [i] sebagai vokal yang dihasilkan dengan posisi lidah paling tinggi. ǰ. v]. Jika udara keluar atau disertai keluarnya udara melalui rongga hidung dengan cara menurunkan langit-langit lembut beserta hujung anak tekaknya. maka bunyi-bunyi itu disebut semi-vokal atau semi-konsonan. bunyi [w] bilabial. masing-masing tempat artikulasinya ialah bibir atas dengan bibir bawah dan gigi atas dengan bibir bawah. [y] ini terbentuk dengan meninggikan sedikit tengah lidah dari posisi lidah yang paling tinggi dalam mengucapkan [I]. [č. istilah semi-konsonan jarang dipakai. Bunyi [y] medio-palatal tempat artikulasinya adalah tengah lidah dengan langit-langit keras. Bunyi-bunyi vokal. З]. Namun. maka bunyi itu disebut bunyi nasal atau sengau. misalnya. dan penutupan bibir itu pun tidak sampai tertutup sama sekali sehingga yang terjadi ialah bunyi konsonan.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Tahukah Anda Bunyi Semi-Vokal? Bunyi semi-vokal atau separuh vokal ialah bunyi yang secara praktis termasuk golongan konsonan. Misalnya. [w] labio-dental.4 Apakah yang anda faham tentang bunyi semi-vokal? Tahukah Anda Bunyi Nasal dan Bunyi Oral? Bunyi bahasa dapat dibezakan sebagai bunyi nasal (sengau) dan oral. Tetapi peninggian itu tidak sampai menempel pada langit-langit keras sehingga yang terjadi ialah konsonan. 3. 47 . Perbezaan ini didasarkan pada keluarnya atau disertainya udara melalui rongga hidung. konsonan dan semi-vokal akan dihuraikan secara lebih terperinci dalam bahagian-bahagian selanjutnya. ∫.

Jika tidak disertai ketegangan kekuatan arus udara disebut bunyi lembut. ĩ. d. Vokal nasal dalam dialek Kelantan dan bahasa Acheh misalnya: [ã. p). c. Konsonan juga dibezakan atas konsonan oral atau non-nasal seperti: [p. ∫] adalah keras sedangkan yang bersuara [b. 1963:51-52). ch. en [ ə] dan [ε] dalam matin `pagi’ [matε]. maka bunyi yang dihasilkan disebut bunyi oral. 1964:1-2). Tahukah Anda Bunyi Keras (Fortes) dan Lembut (Lenes)? Bunyi bahasa dibezakan atas bunyi keras atau fortis (fortes) dan lembut atau lenis (lenes). Oleh sebab itu.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Jika tidak demikian. ph) dan desis (š ṣ. bh) serta nasal [m. s] adalah konsonan keras sedangkan konsonan bersuara tanpa aspirasi (g. t. k] serta geseran tak bersuara [f. b) dan beraspirasi (gh. Bunyi bahasa disebut keras apabila pada waktu diartikulasi disertai ketegangan kekuatan arus udara. j. ŋ. ñ. g. jh. ẽ. beraspirasi (kh. g. disebabkan langit-langit lembut beserta hujung anak tekak menaik menutupi rongga hidung sehingga udara hanya melalui rongga mulut sahaja. d. n. Vokal nasal dalam bahasa Perancis misalnya: on [õ]. 3. konsonan letupan tak bersuara tanpa aspirasi (k. l] serta semi-vokal dalam 48 . d. Perbezaan ini didasarkan pada ada tidaknya ketegangan kekuatan arus udara pada waktu bunyi itu diartikulasikan (B. v. t. b. maka vokal sering dibezakan menjadi vokal nasal dan vokal oral. З] adalah lembut. ũ]. Dalam bahasa Inggeris dan Perancis. Bunyi-bunyi nasal dan likuida [r.5 Huraikan perbezaan antara bunyi nasal dan bunyi oral dengan memberikan beberapa contoh. s. Dalam bahasa Sanskerta. bunyi letupan tak bersuara [p. k. d]. ɲ] adalah konsonan lembut (Haryati Soebadio. Malmberg. th. t. z. Vokal nasal banyak terdapat dalam dialek Kelantan. bahasa Acheh dan Perancis. dh. dh.

Vokal dapat dibahagikan atas vokal panjang dan pendek. e. [u] panjang ditulis [u:] atau [ū]. ǰ. d. 3. Tanda untuk panjang biasanya dengan tanda garis pendek di atas atau dengan titik dua di sebelah kanan bunyi panjang itu. B. Acheh. maka vokal-vokal [i. Jones. Misalnya. likuida [r.7 Berikan beberapa contoh bunyi keras dan bunyi lembut dalam bahasa yang anda tahu. Demikianlah.A. d. Perbezaan ini berdasarkan pada lamanya bunyi itu diucapkan atau lamanya bunyi itu diartikulasikan. 1963:52). [a] panjang ditulis [a:] atau [ā]. Gorontalo.6 Apakah yang anda faham tentang bunyi keras dan bunyi lembut? 3. č. l] serta semi-vokal [w. Vokal selain [ə] adalah lembut. bahasa Indonesia. Sedangkan [ə] seperti terdapat dalam bahasa Melayu. Jawa dan Madura adalah termasuk vokal lembut. t. bunyi letupan tak bersuara [p. j. n. j] adalah lembut. Gleason. 1955:247-248. Demikian pada konsonannya.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 bahasa-bahasa Eropah selalu lembut (H. Dalam bahasa Indonesia. Bugis dan Jawa ialah vokal-vokal keras. [l] panjang ditulis [l:] atau [Ī] dan sebagainya. t. j] adalah lembut. k] dan geseran [s] adalah keras sedangkan bunyi letupan bersuara [ b. č. Dalam bahasa Jawa. t. u] seperti terdapat dalam bahasa Melayu. 1958:136). Tahukah Anda Bunyi Panjang dan Bunyi Pendek? Bunyi bahasa dibezakan atas dasar bunyi panjang dan pendek (D. ɲ]. bahasa Indonesia. d. Malmberg. 49 . nasal [m. letupan tak bersuara [p. ŋ. o. k] dan geseran [s] adalah keras sedangkan letupan bersuara [b. g] dan semi-vokal [w. g ].

Bunyi rangkap adalah bunyi yang terdiri daripada dua bunyi dan terdapat dalam satu suku kata. Diftong naik dalam bahasa Indonesia ialah [oi. [gua]. au] dan [ui]. Aceh dan Jawa ialah pr. [kuih]. Bunyi rangkap konsonan disebut gugusan konsonan atau konsonan klaster. tr. iaitu kedua-duanya dihasilkan secara berbeza. Ciri diftong ialah keadaan posisi lidah dalam mengucapkan bunyi vokal penuh dan bunyi vokal separuh penuh. Dalam bahasa Banjar Hulu ialah [ai. Gugusan konsonan antaranya terdapat dalam bahasa Melayu. ai] dan [au]. Dalam bahasa Madura ialah [ai. Dalam ketiga-tiga bahasa ini tidak ada diftong turun. Contoh gugusan konsonan dalam bahasa Indonesia. kr. Tentang diftong ini akan dihuraikan lagi secara terperinci dalam bahagian lain kemudian. baik diftong naik. Tahukah Anda Bunyi Rangkap dan Bunyi Tunggal? Bunyi dibezakan atas dasar bunyi rangkap (padu. Banjar Hulu dan Madura. Ciri gugusan konsonan atau konsonan klaster ialah cara diartikulasikan atau tempat artikulasi kedua konsonan itu saling berbeza. Lebih jauh. Diftong naik dihasilkan dengan cara vokal pertama dihasilkan dengan cara tidak selesai dan vokal kedua dihasilkan sepenuhnya. bl. manakala vokal kedua dihasilkan separuh penuh. diftong dibezakan lagi atas diftong naik dan diftong turun. Contoh. bahasa Indonesia. Diftong naik antaranya terdapat dalam bahasa Melayu. ɔi] dan diftong turun ialah [iə. mahupun diftong turun terdapat kedua-duanya. Bunyi rangkap vokal yang terdiri daripada satu vokal penuh dan satu vokal tak selesai disebut diftong sedangkan bunyi tunggal vokal disebut monoftong. Jawa dan bahasa Inggeris. bukan bunyi rangkap melainkan bunyi tunggal saja. Dalam bahasa Inggeris. bahasa Indonesia. seperti dalam perkataan [amboi]. kl dan sebagainya.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. uə]. [lambai] dan [tapai].8 Apakah yang anda faham tentang bunyi panjang dan bunyi pendek? 3. Jika terdapat dalam dua suku kata yang berbeza. ganda) dan tunggal. Aceh. Termasuk diftong naik dalam bahasa ini ialah [ei. [buah]. oi] dan [ui]. Diftong turun pula dihasilkan dengan cara vokal pertama dihasilkan sepenuhnya. Contoh 50 .9 Berikan contoh bahasa yang mempunyai bunyi bahasa yang pendek dan bunyi bahasa yang panjang.

iv. Jadi. v. u]. 3. ii. Darjah kenyaringan ruang resonansi pada waktu bunyi itu diucapkan. lambai tiup kalau landai tuala vi. makin rendah pula darjah kenyaringannya. Makin luas ruang resonansi saluran pengucapan yang digunakan pada waktu membentuk bunyi bahasa.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 gugusan konsonan dalam bahasa Inggeris ialah [t∫] dan [dЗ].12 Nyatakan sama ada perkataan-perkataan di bawah merupakan vokal rangkap atau diftong. [u] mempunyai darjah kenyaringan (kelantangan. viii. drama. 51 . aktif dan seumpamanya. i. x. perbezaan bunyi berdasarkan darjah atau sifat kenyaringan itu. 1963:66). Gugusan konsonan dalam bahasa Melayu banyak dipinjam daripada bahasa Inggeris seperti dalam perkataan praktik. 3. dari yang paling rendah sampai kepada yang paling tinggi ialah: vokal tertutup [i. sonoran) paling rendah kerana ruang resonansinya pada waktu diucapkan paling sempit jika dibandingkan dengan vokal-vokal yang lain. jelaskan perbezaan diftong naik dan diftong turun. makin tinggi darjah kenyaringannya. Antara vokal-vokal. Malmberg. 3. kaloi bius buih sekoi tuai Tahukah Anda Bunyi Nyaring dan Tidak Nyaring? Bunyi dibezakan kepada bunyi nyaring (lantang) dan tidak nyaring pada waktu terdengar dengan telinga (B.10 Huraikan perbezaan antara vokal rangkap dan diftong. ix. iii. makin sempit ruang resonansinya. Sebaliknya. vii. sebenarnya adalah tinjauan menurut aspek auditoris. Makin ke bawah darjah kenyaringan untuk vokal itu.11 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. maka vokal yang paling tinggi seperti [i].

d. untuk [u-a] dan [o-a] ialah [w]. ɔ:]. [a-i] dalam air. o. Bunyi pelancar itu ialah semi-vokal untuk struktur [i-a]. Malmberg. misalnya kata: siang diucapkan [siyaŋ]. Bunyi seperti itu disebut diftong. bunyi-bunyi yang demikian disebut bunyi silabik. k]. loak diucapkan [lowaʔ] dan sebagainya. [e-a] ialah [y]. sedang yang kedua tidak silabik. vokal terbuka [a] (B. dalam bahasa Indonesia [i-a] dalam kata ia. letupan bersuara [b. [a-u] dalam bausasra `kamus’ [a-ε] dalam aeng `ajiab’ dan sebagainya. ɔ:] boleh diucapkan sebagai [u:. Dua vokal yang masing-masing mempunyai darjah kenyaringan tinggi. Jadi. Dapat juga terjadi bunyi yang kedua daripada vokal yang berdistribusi berdekatan itu tidak nyaring. bunyi-bunyi konsonan tidak nyaring bunyi konsonan terhasil dengan disertai oleh halangan alat artikulasi pada saluran pengucapan sebagai ruang resonansinya. 1963:66). Bunyi silabik dapat membentuk suku kata. č. Konsonan letupan tak bersuara adalah yang paling rendah kenyaringannya dan yang paling tinggi kenyaringannya adalah konsonan getaran seperti [r]. 1963:66). geseran bersuara [v. darjah kenyaringannya juga berbeza-beza. Dalam bahasa Jawa. Dua vokal itu merupakan dua suku kata. sisian [l] dan getaran [r] (B. s] dan sebagainya. Antara konsonan-konsonan itu sendiri. Dua bunyi vokal yang nyaring yang kedua-duanya silabik yang berdistribusi berdekatan. misalnya diftong dalam bahasa Inggeris [u:. ε. ɲ. z] dan sebagainya. Darjah kenyaringan untuk konsonan dari yang paling rendah sampai yang paling tinggi berturut-turut adalah sebagai berikut: konsonan letupan tak bersuara [p. gua diucapkan [guwa]. diftong pada dasarnya adalah luncuran dari vokal tunggal ke vokal tunggal yang lain (D. Dibandingkan dengan bunyi vokal. Malmberg. Pada prinsipnya semua luncuran itu seperti pemanjangan vokal tunggal saja. geseran tak bersuara [f. jua diucapkan [ǰuwa]. Demikianlah. Jika demikian maka vokal yang kedua tidak membentuk suku kata. n. bunyi merupakan puncak kenyaringan adalah bunyi yang darjah kenyaringannya tinggi. bunyi [a-i] dalam kata baita `perahu’. 1958:22). d. Dalam bahasa Indonesia. [a-u] dalam mau dan sebagainya. ǰ g]. ə. t. Dalam kata. niat diucapkan [nijat]. keduaduanya adalah silabik. maka darjah kenyaringannya lebih rendah. 52 . Jones. jika kemudian berdistribusi secara berdekatan. Yang bunyi silabik hanya vokal yang pertama saja. Dalam bahasa Jawa. Misalnya.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 vokal semi-tertutup (semi-terbuka) [e. jika vokal yang kedua itu waktu diucapkan posisi lidah lebih rendah daripada yang pertama maka muncullah bunyi pelancar yang tidak nyaring di antara kedua-dua vokal itu. ŋ]. ɔ]. nasal [m. t. hanyalah merupakan luncuran bunyi saja dari vokal yang pertama.

sedangkan bunyi yang mendahului atau mengikuti kurang nyaring atau bahkan tidak nyaring sama sekali dan konsonan itu kebetulan darjat kenyaringannya tinggi sehingga menjadi puncak kenyaringan di antara konsonan di sekitarnya. m]. Tahukah Anda Bunyi dengan Arus Udara Egresif dan Bunyi dengan Arus Udara Ingresif? Arah arus udara dalam pembentukan bunyi bahasa dapat dibezakan atas egresif dan ingresif (P.13 Huraikan perbezaan bunyi nyaring dan bunyi tidak nyaring. maka bahagian atau kata yang mengandungi konsonan tersebut dapat membentuk suku kata.14 Jelaskan konsonan silabik dengan menyertakan contoh yang sesuai. terdapat konsonan silabik [l. glg]. terdapat juga [n] silabik dalam kata: drsta. Konsonan yang demikian disebut konsonan silabik. 1993:23). Konsonan kerana kenyaringannya yang rendah tidak bersifat silabik dan dalam keadaan biasa tidak pernah merupakan puncak kenyaringan sehingga tidak dapat membentuk suku kata tanpa bantuan vokal. 3. l] dalam kata-kata tiruan bunyi seperti [krk. misalnya: drs `pemandangan’. kuwat `kuat’. m] misalnya dalam: apple [æpl] `buah epal’ often [ɒfn] `sering’. arus udara demikian disebut egresif. smrti `ingatan’. terdapat konsonan silabik [r. st. buwang `buang’. Namun. button [b⋀tn] `kancing’ atau ‘butang’. dalam bahasa-bahasa tertentu 53 . sisian [l] dan nasal [n. lowah `sela. r]. Biasanya konsonan yang silabik seperti itu hanya terbatas pada bunyi-bunyi: getaran [r]. jika ada sebuah konsonan. tiyang `orang’. Dalam bahasa Inggeris. `dilihat’ krta `telah dikerjakan’. 3. Selain itu. yang terakhir ini juga terdapat dalam bahasa Sanskerta. sadean `berjualan’ diucapkan [sadhejan] dan sebagainya. dalam bahasa Jawa Kuno. bottom [bɒtəm] `dasar’. s. Namun. Ladefoged. keboan `tiruan kebau’ diucapkan sebagai [kebhowan].KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 misalnya: piyara `pelihara’. n. pembentukan bunyi itu dilaksanakan dengan arus udara keluar dari paru-paru. Dalam bahasa Indonesia dan Jawa. Dalam kebanyakan bunyi bahasa. geseran [s.

Demikian juga bunyi egresif pulmonik ini turut terdapat dalam bahasa Melayu. Apakah Egresif Pulmonik? Egresif pulmonik ialah bunyi yang terbentuk dengan arus udara egresif (keluar) dengan mekanisma pulmonik. Begitu juga arus udara ingresif dapat dibahagi kepada dua. otot perut dan rongga dada. iaitu egresif pulmonik dan egresif glotalik. Arus udara egresif dapat dibahagi lagi kepada dua.15 Jelaskan maksud arus udara egresif dan arus udara ingresif. Hampir semua bunyi bahasa yang dihasilkan dalam pertuturan dibentuk dengan cara egresif pulmonik ini. bahasa Indonesia dan kebanyakan bahasa Nusantara. 3.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 dapat juga bunyi itu terbentuk dengan arah udara masuk ke dalam paru-paru.16 Mengapakah bunyi bahasa disebut bunyi egresif pulmonik? 54 . 3. Mekanisma udara pulmonik ialah udara dari paruparu sebagai sumber utamanya dihembuskan keluar dengan cara mengecilkan ruangan paru-paru oleh otot paru-paru. iaitu ingresif glotalik dan ingresif valerik. jika demikian arah udara itu disebut ingresif.

1993:25). Kemudian udara masuk.d]) dan Sawu ([b. t’. Bersama-sama dengan itu. s’ ∫’]. Apakah Ingresif Glotalik? Ingresif glotalik ialah bunyi bahasa yang terbentuk dengan arus udara ingresif (masuk) dengan mekanisma glotalik. Kemudian udara yang terhalang itu dihembuskan keluar dengan cara membuka saluran rongga mulut.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Apakah Egresif Glotalik? Egresif glotalik ialah bunyi yang terbentuk dengan arus udara (keluar) dengan mekanis glotalik. hanya penutupan sedikit saja. bunyi ejektif itu diberi tanda apostrof di sebelah atas kanan. bunyi implosif jenis ini ditandai dengan lengkung ke arah kanan. Bunyi yang dihasilkan dengan proses egresif glotalik ini disebut bunyi ejektif. Ngadha ([b. k’. Swahili. 1993:26). g]. misalnya: [b. sehingga glotis keadaannya hanya tertutup dengan cara tidak terlalu rapat. misalnya: [p’. d. pita suara ikut bergetar. sehingga udara dalam rongga mulut dan rongga kerongkongan (faring) terhalang serta tertekan (tersekat). Bunyi letupan terhalang dengan mekanisma seperti itu terdapat dalam bahasa Toyolabal. Tetapi bunyi bahasa dengan jenis ini tidak banyak. Bunyi-bunyi bahasa yang dihasilkan dengan proses ingresif glotalik ini disebut bunyi implosif. Dalam sistem tulisan. Proses yang lebih umum ialah pada waktu rongga pangkal tenggorok yang disempitkan itu diturunkan tidak disertai dengan penutupan dengan cara merapatkan pita suara. seluruh rongga pangkal tenggorok (laring) disempitkan dan dinaikkan. salah satu bahasa Indian-Amerika. Bunyi-bunyi ini antaranya terdapat dalam bahasa: Sindhi. Dalam sistem tulisan. d]). Ladefoged. Indian-Amerika dan Kaukasus (P. Bunyi egresif glotalik terdapat dalam kebanyakan bahasa di Afrika. Mekanisma glotalik terjadi dengan cara merapatkan pita-pita suara sehingga glotis dalam keadaan tertutup rapat sekali. Ladefoged. Bunyi dengan arus udara ingresif mekanisma glotalik ini mungkin secara sempurna prosesnya sama dengan egresif glotalik di atas. 55 . iaitu dengan cara merapatkan pita-pita suara sehingga glotis tertutup rapat sekali. Hanya bersama-sama dengan itu rongga pangkal tenggorok yang disempitkan itu diturunkan (tidak dinaikkan). Marwari (P. Saluran rongga mulut dan hidung ditutup.

dan klik postalveolar [c]. alveolar lateral [З].17 Huraikan perbezaan bunyi bahasa yang berikut dengan contoh yang sesuai: a. Kemudian hujung lidah (atau daun lidah) dan kedua-dua sisi lidah yang merapat pada gigi atau gusi dalam itu dilepaskan turun serta dikebelakangkan. Keadaan ini menyebabkan terjadinya bunyi klik sebagai akibat proses ingresif velarik. 3. seperti dalam bahasabahasa Khoisa (seperti Bosman dan Hottentot) dan beberapa bahasa Bantu Selatan (seperti Xhosa dan Zulu) (P. Sedangkan pangkal lidah tetap terkena (berkontak-hubungan) dengan langit-langit lembut. 1993:28-30). ingresif glotalik d. bibir dibuka sehingga ada kerenggangan ruangan udara pada rongga mulut. atau yang lebih umum ialah hujung (atau daun lidah) dan kedua-dua sisi lidah dirapatkan pada gigi atas atau gusi dalam. Bersama-sama dengan itu kedua-dua bibir ditutup rapat. Misalnya. dalam bahasa Zulu. Dengan demikian memungkinkan udara luar masuk. Ladefoged. iaitu: klik dental [∫].KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Apakah Ingresif Velarik? Ingresif velarik ialah bunyi terbentuk dengan arus udara ingresif (masuk) dengan mekanisma velarik. terdapat tiga jenis klik. egresif pulmonik b. ingresif velarik 56 . Mekanisma udara velarik terjadi dengan menaikkan pangkal lidah ditempelkan pada langit-langit lembut. egresif glotalik c.

Sila beri contoh bunyi-bunyi nasal iii.2 Bagi menjawab soalan ini. Sila beri contoh bunyi-bunyi oral.5 Bagi soalan ini. anda perlu: i. konsonan geseran. 57 . semi-vokal iii. vokal belakang iv. Menerangkan cara lidah yang terlibat dalam penghasilan bunyi vokal tersebut v. 3. Dapat menjelaskan bunyi konsonan letupan. anda dinasihatkan membuat rujukan pada bahagian proses penghasilan bunyi konsonan pada halaman 89 – 118.Bagi proses penghasilan bunyi-bunyi vokal (sila rujuk halaman 71 – 80). konsonan getaran. Menerangkan cara penghasilan vokal depan. Mengenali semua jenis konsonan bahasa Melayu ii. Menerangkan cara udara keluar dari paru-paru melalui rongga mulut vii. 3.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 3 3. konsonan sengau. 3. anda perlu: i. Menjelaskan jenis-jenis bunyi vokal bahasa Melayu ii. anda perlu: i. Menunjukkan kedudukan lidah menaik dan menurun vi. 3. anda perlu: i.3 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. Bagi menjawab bagaimana konsonan itu dihasilkan. vokal tengah. Berikan contoh-contoh konsonan bersuara bahasa Melayu iii. konsonan letusan. Memahami ciri-ciri bunyi vokal dan bunyi konsonan ii.1 Bagi menjawab soalan ini. Menerangkan keadaan bibir hampar dan bundar iii. Berikan contoh-contoh konsonan tak bersuara bahasa Melayu iv. Menjelaskan bunyi-bunyi semi-vokal kerana ada percampuran antara bunyi vokal dengan bunyi konsonan iii. Menerangkan ciri-ciri bunyi nasal dan bunyi oral ii. Menjelaskan berlakunya geluncuran semasa menghasilkan bunyi tersebut. Anda perlu membuat rujukan tambahan daripada buku atau sumber lain. Memahami konsonan bersuara dan konsonan tak bersuara ii.4 Bagi menjawab soalan ini.

3. Sila berikan contoh-contoh bunyi lembut dalam bahasa yang anda tahu atau dalam dialek-dialek anda.7 Bagi soalan ini. 3. Menjelaskan ciri-ciri vokal rangkap dan ciri-ciri diftong ii.6 Bagi soalan ini. bau. au dalam kurau. Menerangkan ciri-ciri bunyi panjang dan bunyi pendek ii. 3. Boleh memberikan contoh bahasa yang mempunyai bunyi pendek seperti yang terdapat dalam bahasa Melayu dan bahasa-bahasa di Asia Tenggara. Berikan contoh-contoh vokal rangkap seperti tahu. anda perlu: i. Berikan contoh-contoh diftong seperti oi dalam kaloi. Boleh membezakan antara bunyi panjang dan bunyi pendek ii. Boleh memberikan contoh bahasa yang mempunyai bunyi panjang seperti yang terdapat dalam bahasa Inggeris. Sertakan contoh-contoh bunyi panjang dan bunyi pendek yang terdapat dalam bahasa yang anda tahu. anda perlu: i.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. Sila berikan contoh-contoh bunyi keras dalam bahasa yang anda tahu atau contoh dalam dialek-dialek anda iii. bahasa Arab.9 Bagi soalan ini. anda perlu: i. Menjelaskan ciri-ciri bunyi keras dan lembut ii. 3. anda perlu: i. 58 . Menjelaskan ciri-ciri bunyi keras ii. anda perlu: i. Berikan contoh-contoh bunyi yang keras dan bunyi yang lembut dalam bahasa Melayu.8 Bagi soalan ini.10 Sebelum menjawab perbezaan antara vokal rangkap dengan diftong. dll di Eropah iii. dll iii. Menjelaskan bunyi-bunyi lembut iii. ai dalam rampai.

dan contoh dalam bahasa Inggeris [l.s. Berikan contoh bunyi-bunyi ingresif 59 . Sila berikan contoh-contoh konsonan silabik dalam bahasa Jawa kuno. seperti vokal rendah [a] iii. [i] 3.15 Bagi menjawab soalan ini. Menerangkan ciri-ciri konsonan silabik ii. Menjelaskan ciri-ciri diftong ii.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. button. often. sila kenal pasti perkataan (i) .m] seperti apple.n.12 Bagi menjawab soalan ini: i. jawapan anda perlu: i. Sila berikan contoh-contoh bunyi tak nyaring dalam bahasa Melayu. anda perlu boleh: i.11 Bagi soalan ini. contohnya [n]. Berikan contoh diftong naik dan diftong turun dalam bahasa Melayu. Berdasarkan kepada ciri-ciri vokal dan diftong tadi. 3. anda perlu: i. Menjelaskan ciri-ciri bunyi nyaring dan tidak nyaring ii. 3.vokal kedua dalam diftong tersebut dihasilkan tak selesai iv.14 Soalan ini memerlukan anda: i. [r. seperti vokal tinggi [u]. Sila berikan contoh-contoh bunyi nyaring dalam bahasa Melayu. 3.(x) sama ada bunyi-bunyi vokal dalam perkataan tersebut ialah vokal rangkap atau diftong.l]. Berikan contoh bunyi-bunyi egresif iii. Menjelaskan perbezaan maksud antara arus udara egresif dengan arus udara ingresif ii. Anda perlu menjelaskan bahawa diftong turun . Sila kenal pasti sama ada dua vokal itu dihasilkan sepenuhnya atau salah satu daripada vokal tersebut dihasilkan tidak selesai ii. Anda perlu menjelaskan bahawa diftong naik itu mempunyai ciri vokal pertama dihasilkan tak selesai iii.13 Bagi soalan ini.

Menyertakan contoh yang sesuai dalam huraian anda iii.16 Soalan ini memerlukan anda: i.17 Bagi menjawab soalan ini. Sila gunakan istilah dan laras yang betul. Menjelaskan maksud bunyi egresif pulmonik ii.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. Merujuk penerangan dalam halaman 53 – 56. Menerangkan sebab mengapa bunyi itu diistilahkan sebagai bunyi egresif pulmonik iii. anda perlu: i. 3. Sertakan contoh yang sesuai bagi menyokong penerangan anda. ii. 60 .

International encyclopedia of linguistics.T. Masa Enterprise. (Ed) (1992). New York: Oxford University Press. Kuala Lumpur: PTS Professional. Jakarta: Penerbit P. D. Toronto: World Book Inc.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). J. Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu. Harimurti Kridalaksana (1983). Crystal. D. Kamus linguistik.). (1995). (1998). Ashby. Abdul Hamid Mahmood (2002).J. Kuala Lumpur: Aslita Sdn.A. H.K. Gramedia Jakarta. (1986). Oxford: Basil Blackwell Ltd. New York: Holt. Introducing phonetics & phonology. (1966). London: Routledge. Rinehart & Winston. (Ed. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Ejaan bahasa Melayu terkini. Dalam Brigth (Ed. Linguistics and Language Planning. C. & Yallop. Barnhart. Clark. W. Bhd. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). S. Hymes.L. USA: Blackewell. An introduction to phonetics and phonology (second edition). (1995). Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. C. The world book of encyclopedia volume two. Gleason. 61 . Bright.) (1981). & Barnhart. Sociolinguistics. An introduction to descriptive linguistics. Auckland: Arnold. M. Guru dan bahasa Melayu. P. R. Davenport. & Hannahs. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Speech sounds. (1955).

& Rahilly. Linguistik untuk bukan ahli linguistik. Vowels and consonants (second edition). Phonetics. (1947). 1991. Nor Hashimah Jalaluddin (1998). 62 . Pike. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. J. Ladefoged. F. (1993). Principles of phonetics. Preliminaries to linguistic phonetics. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. New York: Penguin Modern Master University Press. London: Arnold. D. Tatabahasa dewan. (1958). Parker. Australia: Blackwell Publishing. Fonetik. Ladefoged. An outline of English phonetics. (2006). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Malmberg. Phonetics the science of speech. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. New York: Cambridge University Press.B. P. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). B. K. Noam Chomsky. Chicago: University of Chicago Press. Lyons.L. Boston. (1981). Jones. P. (1974). Bahasa Malaysia – Bahasa Inggeris. J. New York: Denver. Asas fonetik.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Istilah linguistik Bahasa Inggeris – Bahasa Malaysia. Nik Safiah Karim dan rakan-rakan. J. (1963). Laver. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. (2003). (1973). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. J. Martin. Marsono (1986). MA: Thomson Wadsworth. P. A course in phonetics (fifth edition). Ladefoged. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. London: Heffer. (1999). (2005).

Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Pengenalan fonetik dan fonologi. J. (1998). Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik.) (1984). Universiti Malaya. H. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.W. Linguistik. Bandung: Pustaka Prima Bandung. G. 63 . (2001). United Kingdom: Oxford University Press. (1983). Pengantar linguistik. Phonetics. (Drs.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Rahmat Sato. Pengantar linguistik dan tatabahasa bahasa Indonesia. Roach. Sitindoan. P. Sudaryanto (1983). Verhaar.M.

konsonan dan semi-vokal.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Unit 4 BUNYI-BUNYI BAHASA HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. ii. Huraian juga meliputi kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal. mengetahui cara penghasilan bunyi vokal dan bunyi konsonan dalam bahasa Melayu. 64 . Pengenalan Fokus unit ini adalah tentang Bunyi-bunyi Bahasa secara terperinci. membezakan ciri bunyi vokal dan bunyi konsonan dalam bahasa Melayu. Apakah Bunyi Vokal? Vokal ialah bunyi bersuara yang tatkala dihasilkan. menjelaskan kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal. iii. konsonan jati dan konsonan pinjaman dalam bahasa Melayu. iaitu seperti yang telah dijelaskan dalam pelajaran yang terdahulu. udara dari paru-paru keluar berterusan melalui ronga tekak dan rongga mulut tanpa sebarang gangguan atau sekatan. bunyi vokal. bunyi-bunyi bahasa dapat dibahagikan kepada tiga kategori utama. anda seharusnya dapat: i. konsonan jati dan pinjaman dalam bahasa Melayu. Bunyi vokal mempunyai ciri-ciri kelantangan dan kepanjangan.

[ε]. [a]. Pembukaan rahang. 4. Vokal dalam bahasa Melayu terdiri daripada enam jenis. separuh tinggi. Sekiranya bahagian depan lidah yang berperanan. Ketinggian lidah yang dinaikkan. sama ada luas atau sempit. vokal tengah dan vokal belakang. Kriteria yang menentukan jenis-jenis vokal itu ialah lidah. [a]. [a]. tengah lidah atau belakang lidah.1 Terangkan pengertian dan ciri-ciri vokal. maka bunyi vokal yang dihasilkan itu ialah bunyi vokal depan. 65 . [ɔ] dan [ә].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Maksudnya bunyi-bunyi vokal dapat didengar lebih jelas dan lebih panjang daripada bunyi-bunyi konsonan.1 yang berikut. Kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal itu dapat dirumuskan seperti yang berikut: (i) (ii) (iii) (iv) Bahagian lidah yang berperanan. tengah atau belakang lidah. vokal tengah [ә] serta vokal belakang [u] dan [o] seperti dalam rajah 4. iaitu vokal depan [i]. Vokal dalam bahasa Melayu terdiri daripada vokal [i]. sama ada tinggi. Vokal dalam bahasa Inggeris terdiri daripada lapan jenis. sekiranya bahagian tengah lidah yang berperanan. [o]. iaitu vokal hadapan. iaitu [i]. [u]. sama ada bahagian depan. Tahukah Anda Vokal dalam Bahasa Melayu? Bunyi-bunyi vokal dalam bahasa Melayu terbahagi kepada tiga jenis utama. sama ada bibir dihamparkan atau dibundarkan. [u]. [e]. Keadaan bibir. [e]. sama ada bahagian depan lidah. [o] dan [ә]. [e]. maka bunyi vokal yang dihasilkan itu ialah bunyi vokal tengah dan seterusnya jika bahagian belakang lidah yang berperanan dalam penghasilan bunyi itu. rendah dan separuh rendah. maka bunyi vokal tersebut ialah vokal belakang.

2005:33) 66 . lidah dinaikkan setinggi mungkin sementara bagi membunyikan vokal [a].2 menunjukkan keadaan turun-naik bunyi ketika vokal [a] dan [i] disebutkan pada tona yang sama. Garis-garis yang melintang itu pula merupakan garis yang menunjukkan ketinggian lidah yang dinaikkan. Rajah 4. Bagi membunyikan bunyi vokal [i] dan vokal [u] misalnya. Rajah 4. Bahagian di sebelah kiri merupakan bahagian hadapan lidah dan di bahagian kanan merupakan bahagian belakang lidah dan di bahagian tengah merupakan bahagian tengah lidah. kedudukan lidah letaknya rendah sekali.2: Vokal [a] seperti dalam perkataan bahasa Inggeris “father” dan vokal [i] seperti dalam perkataan “see” menunjukkan turun-naik bunyi apabila vokal-vokal berkenaan diujarkan pada tona yang sama (Sumber: P.1: Kedudukan Vokal Bahasa Melayu Rendah Rajah kedudukan vokal bahasa Melayu di atas menunjukkan kedudukan lidah mengikut bahagian-bahagiannya. Ladefoged.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Hadapan Sempit Tengah Belakang i o ә u Tinggi Separuh sempit e Separuh luas Luas a Rajah 4.

[biru]. Chaiyanara.4: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [e] (Sumber: Paitoon M. [iteʔ]. maka vokal bahasa Melayu dapat dirumuskan seperti yang berikut: Vokal Hadapan [ i ] Vokal depan sempit Contoh dalam perkataan: [ibu]. 2006:48) [a] Vokal depan luas Contoh dalam perkataan: [ayu]. [ba ǰa]. 2006:48) 67 .3: Kedudukan bibir semasa menghasilkan bunyi [i] (Sumber: Paitoon M. [lari]. [sate]. 2006:47) [ e ]Vokal depan separuh sempit Contoh dalam perkataan: [ekor]. [ubi]. [kita]. [sila].5: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [a] (Sumber: Paitoon M. [kaja]. [bola]. Chaiyanara. Rajah 4. [bәli]. [eloʔ].1. [ela]. [abaŋ]. [beloʔ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Berdasarkan rajah kedudukan vokal bahasa Melayu pada rajah 4. [batu]. [pәti]. Rajah 4. [seroŋ]. [ikan]. [herot]. Rajah 4. [aku]. Chaiyanara.

[ǰamu]. [ukor].6: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ә] (Sumber: Paitoon M. [tola ʔ]. [soto] Rajah 4.7: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [u] (Sumber: Paitoon M. [әŋkau]. [satu]. [buroŋ]. Chaiyanara.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Vokal Tengah [ ә ]Vokal tengah pendek Contoh dalam perkataan: [әmaʔ]. [foto]. [olah]. 2006:49) [o] Vokal belakang separuh sempit Contoh dalam perkataan: [oleh]. [kota]. Rajah 4. [solo]. [lәmaʔ]. [hu ǰan]. [obor]. 2006:49) 68 . [әmas]. [boleh]. Chaiyanara. [lәmas]. 2006:48) Vokal Belakang [u] Vokal belakang sempit Contoh dalam perkataan: [ular]. [kuda]. [bәsar]. Rajah 4. [adu]. [unta].8: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [o] (Sumber: Paitoon M. Chaiyanara.

Dalam bahasa Melayu.10: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ɔ] (Sumber: Paitoon M. 2006: 48) Rajah 4.9: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ε] (Sumber: Paitoon M. Untuk 69 . Begitu juga dengan bahagian belakang lidah menghasilkan bunyibunyi vokal belakang. Begitu juga sekiranya bahagian lidah itu diturunkan separuh rendah akan menghasilkan vokal separuh rendah [ε] dan [ɔ]. Bahagian lidah itu boleh diangkat setinggi mungkin untuk menghasilkan vokal tinggi [i] dan [u]. contohnya dalam perkataan [makε]. iaitu [ε] dan [ɔ] yang tidak digunakan dalam penulisan tetapi terdapat dalam dialek-dialek tempatan seperti dialek Kelantan. Rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Terdapat dua lagi bunyi vokal. kemudian jika diturunkan separuh tinggi terhasil pula bunyi vokal separuh tinggi. iaitu [u]. Bahagian hadapan lidah. misalnya berperanan menghasilkan bunyi vokal hadapan. bunyi [ε] dan [e] dilambangkan dengan huruf “e”. Bahagian tengah lidah berfungsi menghasilkan vokal tengah. iaitu vokal [e] dan [o]. 2006: 48) Alat artikulasi lidah merupakan kriteria penting dalam pembahagian jenis vokal. [ ɔrε]. manakala bunyi [ ɔ] dan [o] dilambangkan dengan huruf “o”. [e] dan [a]. Vokal tengah pula dihasilkan apabila bahagian tengah lidah berperanan menghasilkan bunyi dengan cara tengah lidah dinaikkan separuh tinggi. [malε]. Chaiyanara. Perbezaan bunyi antara vokal-vokal tersebut yang dihasilkan adalah terletak pada tinggi rendahnya bahagian lidah itu diangkat atau diturunkan. [kitɔ]. [o] dan [ɔ]. Chaiyanara. iaitu vokal [i].

11: Kedudukan Lidah semasa Menghasilkan Bunyi-bunyi Vokal 4.3 Namakan jenis vokal bagi huruf vokal yang bercetak tebal di bawah: (a) e n a k (b) f o t o (c) b a j u (d) s i k u ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ 70 .2 Senaraikan vokal-vokal yang terdapat dalam bahasa Melayu. i e ε a u o ɔ ә Rajah 4. berikut diturunkan gambar rajah yang menunjukkan kedudukan tinggi rendah lidah semasa menghasilkan bunyi-bunyi vokal. 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 lebih jelas lagi.

di tengah perkataan: [biru]. [silap]. [bila].12). di awal perkataan: [ikan]. [itu]. [o]. Berikut diberikan contoh kehadiran bunyi [i] dalam perkataan. [ibu]. [ɔ] dan [ә] dihasilkan oleh alat artikulasi. [bәsi] [guli]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut. [sila].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (e) k o t a (f) h a r i (g) l a p a n (h) k a s u t (i) b e s a n (j) k e j a r ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Vokal? Berikut dihuraikan secara terperinci cara bunyi vokal kardinal [i]. [ipar]. [bәli]. [ε]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Bibir dihamparkan. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [i] (lihat rajah 4. [e]. [kita]. [ikut]. (ii) Depan lidah dinaikkan tinggi (setinggi mungkin) ke arah gusi. Vokal Depan Sempit (Tinggi) [i] Bagi menghasilkan bunyi vokal hadapan sempit [i]. [bәri]. u]. 71 . (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak keluar melalui rongga hidung. [a]. di akhir perkataan: [tali].

[heret]. [sepet]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [e] (lihat rajah 4. [beraŋ]. [leper]. perkara yang berikut turut berlaku: (i) Bibir dihamparkan separuh sempit. [ela] . (ii) Depan lidah dinaikkan separuh tinggi ke arah gusi. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. 72 . Contoh kehadiran bunyi vokal ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [ekor].13). di akhir perkataan: [sate]. [eloʔ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [i] Rajah 4. [ edah]. [elaʔ]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut.12 : Penghasilan Vokal [i] Vokal Depan Separuh Sempit (Separuh Tinggi) [e] Bagi menghasilkan bunyi vokal depan separuh sempit [e]. di tengah perkataan: [katel].

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [e] Rajah 4. [bulε]. [pεlεʔ]. [εǰεʔ].14). 73 . [udε]. [tulε]. [gεtεʔ]. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [εdoh]. Berikut diberikan contoh perkataan yang dihadiri oleh bunyi vokal ini dalam dialek Kelantan: di awal perkataan: [εsoʔ]. [εloʔ]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Bibir dihampar separuh luas.13 : Penghasilan Vokal [e] Vokal Depan Separuh Luas (Separuh Rendah) [ε] Untuk menghasilkan bunyi vokal depan separuh luas. di akhir perkataan: [godε]. (ii) Depan lidah dinaikkan separuh rendah ke arah gusi. [gεlεʔ]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal [ε] (lihat rajah 4. di tengah perkataan: [bεso]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut.

[lampu]. di akhir perkataan: [pita]. [aǰar]. di tengah perkataan: [dadu]. [kәlapa].14 : Penghasilan Vokal [ε] Vokal Depan Luas (Rendah) [a] Vokal depan luas [a] boleh dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Bibir dalam keadaan hampar. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ε] Rajah 4. [paku]. [kuda]. [asap]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal depan luas hampar seperti yang terdapat dalam perkataan yang berikut: di awal perkataan: [araŋ]. [amal]. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara dari paru-paru tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [bukan]. [alah]. [tiba]. [bahu]. [rasa]. 74 . (ii) Depan lidah diturunkan serendah mungkin.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [a] Rajah 4.16). Kehadiran bunyi ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: 75 . (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara yang keluar dari paru-paru menggetarkan pita suara ke rongga mulut.15 : Penghasilan Vokal [a] Vokal Belakang Sewaktu penghasilan vokal belakang. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal belakang bundar [u]. Vokal Belakang Sempit (Tinggi) [u] Untuk menghasilkan bunyi vokal belakang sempit. alat artikulasi penting yang berperanan ialah bahagian belakang lidah. (lihat rajah 4. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui hidung. Keadaan bibir adalah bundar. (ii) Belakang lidah dinaikkan tinggi (setinggi mungkin) ke arah lelangit lembut. proses yang berikut harus dilakukan: (i) Bibir dibundarkan.

[unto ʔ]. [kelambu].17). [bubur]. [labu]. Kehadiran bunyi vokal ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: 76 . [kabur]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal belakang separuh sempit [o] (lihat rajah 4. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [subur]. di akhir perkataan: [baǰu]. di tengah perkataan: [buka]. (ii) Belakang lidah dinaikkan separuh tinggi ke arah lelangit lembut.16 : Penghasilan Vokal [u] Vokal Belakang Separuh Sempit (Separuh Tinggi) [o] Vokal ini boleh dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Bibir dibundarkan. [usuŋ]. [pasu]. [undur]. [usap]. [u] Rajah 4. [gandum]. [batu].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 di awal perkataan: [uli]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut menggetarkan pita suara.

[foto] [o] Rajah 4. [obor]. (ii) Belakang lidah dinaikkan separuh rendah ke arah lelangit lembut. [otaʔ]. [ɔtaʔ].18).17 : Pengasilan Vokal [o] Vokal Belakang Separuh Luas (Separuh Rendah) [ɔ] Untuk menghasilkan bunyi vokal belakang separuh luas. 77 . [pәčɔh]. [bilɔ]. [sudɔh].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 di awal perkataan: [oleh]. [soto]. [oren]. di akhir perkataan: [solo]. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [koŋkoŋ]. [sotoŋ]. proses berikut berlaku: (i) Bibir dibundarkan. [guanɔ]. [ɔrε]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut. [bɔrɔh]. di tengah perkataan: [pɔkɔʔ]. di akhir perkataan: [kitɔ]. [bәlakɔ]. Bunyi ini terdapat dalam dialek Kelantan seperti yang berikut: di awal perkataan: [ɔbat]. [ɔpeh]. di tengah perkataan: [boleh]. [toloŋ]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal [ɔ] (lihat rajah 4.

[bәrat]. Keadaan bibir adalah hampar.19). [čәrgas]. [әmbun]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut menggetarkan pita suara. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. 78 . (ii) Tengah lidah dinaikkan sedikit ke arah lelangit keras. [әnam]. Bunyi ini hadir dalam perkataan seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [әmaʔ].18 : Penghasilan Vokal [ɔ] Vokal Tengah Alat artikulasi yang berperanan dalam penghasilan vokal tengah ialah bahagian tengah lidah. [kәmas]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Keadaan bibir hampar. [әmpat]. di tengah perkataan: [pәnat]. Vokal Tengah [ә] Untuk menghasilkan bunyi vokal tengah ini. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [ә] (lihat rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ɔ] Rajah 4.

[o] dan [ ә]. berikut pula diberikan rajah serta nama dan lambang-lambang vokal antarabangsa.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ә] Rajah 4. Sementara itu.19 : Penghasilan Vokal [ә] Kesimpulannya. 1999: 226) 79 . maka lambang pada sebelah kanan mewakili vokal bundar Rajah 4.] [e]. Rahilly.B. dapat dirumuskan bahawa jumlah vokal kardinal ialah lapan jenis. [ε]. [u]. [a]. [e]. Kecuali vokal [ә] yang agak lemah bunyinya dan kurang lantang. [α]. Martin & J. iaitu vokal [i.20: Carta Kedudukan Vokal Antarabangsa (Sumber: J. HADAPAN Sempit Separuh sempit Separuh luas Luas TENGAH BELAKANG * Apabila lambang hadir secara berpasangan. Semua vokal adalah bersuara. [o] dan [u]. [ɔ] . Vokal asli dalam bahasa Melayu hanya enam jenis. [a]. vokal-vokal lain adalah nyaring dan lantang. iaitu vokal [i].

Chaiyanara. 2006:59-60) 80 .BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [i] [e] [ε] [a] [u] [o] [ɔ] [α] [y] [ø] [œ] [Œ] [ɒ] [Λ] [Ɣ] [ɯ] [ɨ] [u] Vokal depan sempit hampar (Closed front unrounded) Vokal depan separuh sempit hampar (Closed-mid front rounded) Vokal depan separuh luas hampar (Open-mid front unrounded) Vokal depan luas (Open front unrounded) Vokal belakang sempit bundar (Closed back rounded) Vokal belakang separuh sempit bundar (Closed-mid back rounded) Vokal belakang separuh luas bundar (Opened-mid back rounded) Vokal belakang luas hampar (Opened back rounded) Vokal depan sempit bundar (Closed front rounded) Vokal depan separuh sempit bundar (Closed-mid front rounded) Vokal depan separuh luas bundar (Opened-mid front rounded) Vokal depan luas bundar (Opened front rounded) Vokal belakang luas bundar (Opened back rounded) Vokal belakang separuh luas hampar (Opened-mid back unrounded) Vokal belakang separuh sempit hampar (Opened-mid back unrounded) Vokal belakang sempit hampar (Closed back unrounded) Vokal tengah sempit hampar (Cosed central unrounded) Vokal tengah sempit bundar (Closed central rounded) (Sumber: Paitoon M.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.5 Tuliskan tiga contoh perkataan (jika ada) bagi setiap vokal di bawah mengikut kedudukannya dalam perkataan: Vokal Awal perkataan Tengah perkataan Belakang perkataan [i] [e] [a] [u] [o] [ә] 81 .4 Namakan kelompok vokal yang sifatnya kurang nyaring dan kurang lantang. 4.

n. Konsonan dalam bahasa Melayu terdiri daripada dua golongan. Konsonan bersuara ialah konsonan yang semasa penghasilannya. iaitu 1 separuh vokal dua bibir bersuara [w] dan 1 separuh vokal lelangit keras bersuara [j] 82 . d] (iii) 2 letupan lelangit lembut bersuara dan tidak bersuara [k. g] (iv) 1 konsonan hentian glotis (ʔ) (v) 2 konsonan letusan bersuara dan tidak bersuara [č. konsonan pinjaman Tahukah Anda Konsonan Asli Bahasa Melayu? Konsonan asli dalam bahasa Melayu adalah konsonan yang tersedia ada dalam bahasa Melayu dan telah digunakan oleh penutur bahasa Melayu tanpa perubahan. Menurut Yunus Maris. Konsonan boleh terdiri daripada konsonan bersuara dan konsonan tidak bersuara. pita suara digetarkan oleh arus udara yang keluar dari paru-paru. iaitu geseran gusi tidak bersuara [s] dan geseran glotis bersuara [h] (vii) 1 konsonan getaran bersuara [r] (viii) 1 konsonan sisian bersuara [l] (ix) 4 konsonan sengau bersuara [m. Sekiranya bunyi vokal itu adalah bunyi yang dihasilkan oleh alat artikulasi dengan udara keluar terus-menerus tanpa sekatan atau gangguan oleh alat artikulasi. [d] dan [g]. maka bunyi konsonan ialah bunyi yang semasa menghasilkannya terdapat gangguan atau halangan oleh alat artikulasi. Konsonan tidak bersuara pula adalah konsonan yang dihasilkan tanpa mengalami getaran pita suara oleh arus udara seperti [p]. contohnya [b]. iaitu: i. konsonan asli dan ii. ŋ] (x) 2 konsonan separuh vokal bersuara. ɲ. [t] dan [k].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Apakah Bunyi Konsonan? Konsonan ialah bunyi bahasa selain daripada bunyi vokal. b] (ii) 2 konsonan letupan gusi bersuara dan tidak bersuara [t. terdapat 19 konsonan asli dalam bahasa Melayu yang terdiri daripada: (i) 2 konsonan letupan dua bibir bersuara dan tidak bersuara [p. ǰ] (vi) 2 konsonan geseran tidak bersuara.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Penghasilan konsonan-konsonan tersebut melibatkan daerah artikulasi tertentu seperti dua bibir. pita suara. lelangit keras.21 : Carta Konsonan Asli Bahasa Melayu 83 . glotis. lelangit lembut. Berikut diberikan carta konsonan asli bahasa Melayu dan daerah artikulasi dan cara penyebutannya sekali. gusi. Daerah Sebutan Cara Sebutan 1 Dua bibir p b 2 Gusi 3 Gusi Lelangit Keras 4 Lelangit keras 5 Lelangit lembut k g 6 Pita suara ʔ Letupan tak bersuara Letupan bersuara Letusan tak bersuara Letusan bersuara Sengau Geseran tak bersuara Geseran bersuara Getaran Sisian Separuh vokal t d č ǰ m n s ɲ ŋ h r l w y/j Rajah 4. rongga hidung dan lain-lain.

Berikut diberikan nama bunyi konsonan antarabangsa tersebut: [p] [b] [t] [d] [c] [ɟ] [k] [g] [q] [G] [ʔ] [ph] [bh] [m] [ɱ] Letupan dua bibir tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated bilabial stop) Letupan dua bibir tidak beraspirat bersuara (Voiced bilabial stop) Letupan gigi-gusi tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated dental-alveolar stop) Letupan gigi-gusi tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated dental-alveolar stop) Letupan lelangit keras tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated palatal stop) Letupan lelangit keras tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated palatal stop) Letupan lelangit lembut tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated velar stop) Letupan lelangit lembut tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated velar stop) Letupan anak tekak tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated uvular stop) Letupan anak tekak tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated uvular stop) Letupan glotis tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated glottal stop) Letupan dua bibir beraspirat tidak bersuara (Voiceless aspirated bilabial stop) Letupan dua bibir beraspirat bersuara (Voiced aspirated bilabial stop) Sengau dua bibir bersuara (Voiced bilabial nasal) Sengau bibir-gigi bersuara (Voiced labio-dental nasal) 84 . terdapat juga lambang-lambang linguistik untuk melambangkan bunyi-bunyi bahasa yang terdapat dalam kalangan bahasa dunia.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Di samping itu. Lambanglambang fonetik antarabangsa itu adalah seperti dalam rajah 4.21.

Rajah 4.B. * Bahagian berwarna menandakan artikulasi mustahil berlaku.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Dua bibir Letupan Gigibibir Gigi Gusi Postalveola Retrofleks Lelangit keras Lelangit lembut Uvular Faringal Glotal p b m B ɱ t n r Ր d ʈ ɖ ɳ C ɟ ɲ k g ŋ R N ʔ Sengau Getaran Tap/ Flap Geseran Geseran Sisian Malaran Tak Bergeser Malaran Tak Bergeser Sisian ɽ ∫ ʒ ʐ Ф β f v Θ ð S z ɫ ɮ ç ʝ x Ɣ Χ ʁ ћ ʕ h ɦ ʊ ɺ l ɻ Į j ʎ պ L * Apabila lambang hadir secara berpasangan. Rahilly. Martin & J. maka lambang pada sebelah kanan mewakili konsonan bersuara.22: Carta Lambang Konsonan Antarabangsa (The International Phonetic Alphabet) (Sumber: J. 1999:226) 85 .

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [n] [ɳ] [ɲ] [ŋ] [N] [ф] [β] [f] [v] [θ] [ð] [s] [z] [ ] [ʐ] [∫] [Ʒ] [ç] Sengau gigi-gusi bersuara (Voiced dental-alveolar nasal) Sengau gelungan bersuara (Voiced retroflex nasal) Sengau lelangit keras bersuara (Voiced palatal nasal) Sengau lelangit lembut bersuara (Voiced velar nasal) Sengau anak tekak bersuara (Voiced uvular nasal) Geseran dua bibir tidak bersuara (Voiceless bilabial fricative) Geseran dua bibir bersuara (Voiced bilabial fricative) Geseran bibir-gigi tidak bersuara (Voiceless labio-dental fricative) Geseran bibir-gigi bersuara (Voiced labio-dental fricative) Geseran gigi tidak bersuara (Voiceless dental fricative) Geseran gigi bersuara (Voiced dental fricative) Geseran gigi-gusi tidak bersuara (Voiceless dental-alveolar fricative) Geseran gigi-gusi bersuara (Voiced dental-alveolar fricative) Geseran gelungan tidak bersuara (Voiceless retroflex fricative) Geseran gelungan bersuara (Voiced retroflex fricative) Geseran gusi-lelangit keras tidak bersuara (Voiceless palato-alveolar fricative) Geseran gusi-lelangit keras bersuara (Voiced palato-alveolar fricative) Geseran lelangit keras tidak bersuara (Voiceless palatal fricative) 86 .

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ʝ] [x] [Ɣ] [χ] [ʁ] [ћ] [ʕ] [h] [ɧ] [w] [ɥ] [ʊ] [ɺ] [ɻ] [j] [պ] [ɬ] [ɮ] Geseran lelangit keras bersuara (Voiced palatal fricative) Geseran lelangit lembut tidak bersuara (Voiceless velar fricative) Geseran lelangit lembut bersuara (Voiced velar fricative) Geseran anak tekak tidak bersuara (Voiceless uvular fricative) Geseran anak tekak bersuara (Voiced uvular fricative) Geseran rongga tekak tidak bersuara (Voiceless pharyngeal fricative) Geseran rongga tekak bersuara (Voiced pharyngeal fricative) Geseran pita suara tidak bersuara (Voiceless glottal fricative) Geseran pita suara bersuara (Voiced glottal fricative) Malaran tidak bergeser bibir-lelangit lembut (Labial-velar approximant) Malaran tidak bergeser bibir-lelangit keras (Labial-palatal approximant) Malaran tidak bergeser bibir-gigi (Labial-dental approximant) Malaran tidak bergeser gigi-gusi (Dental-alveolar approximant) Malaran tidak bergeser gelungan (Retroflex approximant) Malaran tidak bergeser lelangit keras (Palatal approximant) Malaran tidak bergeser lelangit lembut (Velar approximant) Sisian bergeser gigi-gusi (Dental-alveolar lateral fricative) Sisian bergeser lepas gusi (Post-alveolar lateral fricative) 87 .

Chaiyanara. 2006:53-58) 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [l] [Į] [ʎ] [r] [R] [Ր] [ɽ] [R] Sisian tidak bergeser gigi-gusi (Dental-alveolar lateral) Sisian tidak bergeser gigi-gusi (Retroflex lateral) Sisian tidak bergeser lelangit keras (Palatal lateral) Getaran gigi-gusi (Dental-alveolar trill) Getaran anak tekak (Uvular trill) Tamparan gigi-gusi (Dental-alveolar trill) Tamparan gelungan (Retroflex flap) Tamparan anak tekak (Uvular flap) (Sumber: Paitoon M.6 Lengkapkan bahagian berwarna dalam carta di bawah dengan lambang konsonan bahasa Melayu yang betul. Daerah Sebutan / Cara Sebutan Letupan tak bersuara Letupan bersuara Letusan tak bersuara Dua bibir Gusi Gusi Lelangit Keras Lelangi t keras Lelangit lembut Pita suara p k ʔ d g 88 .

Udara tersekat sepenuhnya pada bibir. kemudian dilepaskan serta-merta.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Daerah Sebutan / Cara Sebutan Letusan bersuara Sengau Dua bibir Gusi Gusi Lelangit Keras Lelangit keras Lelangit lembut Pita suara ǰ n ŋ Geseran tak bersuara Geseran bersuara Getaran s Sisian l Separuh vokal y/j Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Konsonan? 1. Letupan Dua Bibir Tidak Bersuara [p] Konsonan letupan dua bibir tidak bersuara [p] dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Dua bibir dirapatkan untuk menghalang sepenuhnya udara dari paruparu yang keluar ke rongga mulut. 89 . (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan kepada dinding tekak bagi menyekat udara supaya tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tanpa menggetarkan pita suara. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan).

basah 90 boros pijak hitam bola 5.23 : Penghasilan Konsonan [p] 5. [putәri]. [dapur]. di akhir perkataan: [dakap]. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [papan]. Bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letupan dua bibir tidak bersuara.23). [dapat].8 besar hampas perah . [atap]. [santap].7 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Dua Bibir Tidak Bersuara [p]. di tengah perkataan: [lәpas].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan dua bibir tidak bersuara [p] (lihat rajah 4. [p] Rajah 4. [sәdap]. [pukul]. [pasu]. [sepaʔ].

di akhir perkataan: [sәbab]. [budaʔ]. kemudian udara dilepaskan dengan serta-merta. [buku]. [batu].24). Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [buruŋ]. [subuh]. (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut dan tersekat sepenuhnya seketika pada bibir mulut. (iii) Pita suara dirapatkan. di tengah perkataan: [tubuh]. [kitab]. [karib]. [tabur]. [tiba].24 : Penghasilan Konsonan [b] 91 . [adab]. [b] Rajah 4. Letupan Dua Bibir Bersuara [b] Konsonan ini dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Dua bibir dirapatkan untuk menghalang sepenuhnya udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan dua bibir bersuara [b] (lihat rajah 4. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menyekat udara supaya tidak dapat keluar melalui rongga hidung.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 2.

Udara kemudiannya dilepaskan dengan serta-merta. [putus]. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [taŋan].25). [bantu]. [tareʔ]. 92 . [tahu]. [patut]. [sәbut]. [toloŋ]. kemudian tersekat pada bahagian gusi. [lәmbut]. di akhir perkataan: [pәnuntut]. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. di tengah perkataan: [pәtaŋ]. (iv) Udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut keluar tanpa menggetarkan pita suara.9 Terangkan cara penghasilan bunyi Konsonan Letupan Dua Bibir Bersuara [b]. 3. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan letupan gusi tidak bersuara [t] (lihat rajah 4. [satu].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Letupan Gusi Tidak Bersuara [t] Konsonan letupan gusi tidak bersuara dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Hujung lidah dirapatkan pada gusi untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut.

4. Letupan Gusi Bersuara [d] Untuk menghasilkan bunyi konsonan ini. .25: Penghasilan Konsonan [t] 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [t] Rajah 4. (iii) Pita suara dirapatkan. 93 . (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung.10 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Gusi Tidak Bersuara [t]. proses yang berikut perlu berlaku: (i) Hujung lidah dirapatkan pada gusi untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut.

kemudian udara tersebut dilepaskan dengan serta-merta. [hasad]. [duka]. [tekad]. [dahulu]. [padah]. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan dua bibir bersuara [d] (lihat rajah 4. Konsonan ini hadir dalam perkataan yang berikut: di awal perkataan: [dalam]. [dapur]. di tengah perkataan: [pәdaŋ].26). [sidaŋ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut dan tersekat sepenuhnya pada gusi. [d] Rajah 4. di akhir perkataan: [abad]. [padaŋ]. [maʔsud].26: Penghasilan Konsonan [d] 94 .

11 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Gusi Bersuara [d]. 4. [teŋoʔ]. [dәkat]. [pukat].12 Bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letupan gusi bersuara. duri gulai dapur batas desak buruh gitar bilas 5. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan yang berikut: di awal perkataan: [kawan]. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tanpa menggetarkan pita suara.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. [bakat]. [kalau]. [kuda]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dirapatkan pada dinding tekak untuk menyekat udara supaya tidak dapat keluar melalui rongga hidung.27). di tengah perkataan: [sukat]. Letupan Lelangit Lembut Tidak Bersuara [k] Konsonan letupan lelangit lembut tidak bersuara [k] dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Belakang lidah dinaikkan dan dirapatkan pada lelangit lembut untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. di akhir perkataan: [budaʔ]. [әmaʔ]. kemudian dilepaskan dengan serta-merta. [pәkaʔ]. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). 95 . Udara tersekat pada bahagian lelangit lembut. [kita]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan lelangit lembut tidak bersuara [k] (lihat rajah 4.

13 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Lelangit Lembut Tidak Bersuara [k]. Letupan Lelangit Lembut Bersuara [g] Bagi menghasilkan konsonan letupan lelangit lembut bersuara [g].27 : Penghasilan Konsonan [k] 4. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dirapatkan kepada dinding tekak untuk membuat sekatan supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. 5 6. proses berikut perlu dilakukan: (i) Belakang lidah dinaikkan dan dirapatkan pada lelangit lembut untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paruparu. 96 .BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [k] Rajah 4.

[monolog]. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan lelangit lembut bersuara [g] (lihat rajah 4. [g] Rajah 4. 4 97 . [ǰuga]. Udara tersebut kemudiannya dilepaskan dengan serta-merta. [ragu]. di akhir perkataaan: [beg]. [dialog].28 : Penghasilan Konsonan [g] 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iii) (iv) (v) Pita suara dirapatkan. [agar]. Udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut dan tersekat pada bahagian lelangit lembut.14 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Lelangit Lembut Bersuara [g].28). di tengah perkataan: [agaʔ]. [gantuŋ]. [gambar]. [ganti]. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [guru]. 1.

Hentian Glotis [ʔ] Untuk menghasilkan bunyi hentian glotis. di tengah perkataan: [saʔat].29).29 : Penghasilan Konsonan [ʔ] 98 . Contoh perkataan yang mengandungi bunyi konsonan ini ialah: di awal perkataan: [ʔibu]. [ʔada]. (iii) Udara dari paru-paru keluar dan tersekat dan terhenti pada bahagian glotis dan tidak dilepaskan.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 7. di akhir perkataan: [tidaʔ]. [ǰumaʔat]. [ʔ] Rajah 4. [kәʔadaʔan]. [čәkaʔ]. [ʔikan]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan kepada dinding tekak untuk membuat sekatan supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [anaʔ]. (iv) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan hentian glotis [ʔ] yang terdapat dalam bahasa Melayu (lihat rajah 4. [galaʔ]. proses berikut turut berlaku: (i) Pita suara dirapatkan serapat-rapatnya. [ʔoraŋ]. [soʔal].

[čuti]. [čuri]. 4. di akhir perkataan: [mač]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk membuat sekatan supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung.15 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Hentian Glotis [ʔ]. Bunyi konsonan [č] yang hadir dalam bahasa Melayu adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [čari].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Walau bagaimanapun. [čontoh]. Letusan Lelangit Keras-Gusi Tidak Bersuara [č] Untuk menghasilkan bunyi konsonan ini. untuk bunyi konsonan [č] dalam bahasa Melayu. [koč]. di tengah perkataan: [suči]. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tanpa menggetarkan pita suara. 99 . Udara tersebut tersekat seketika pada bahagian lelangit keras-gusi. [kunči]. [bәnči]. pelepasan udara adalah lebih cepat sedikit berbanding dengan pelepasan udara untuk bunyi konsonan letusan (afrikat) dalam bahasa Inggeris seperti dalam perkataan church. proses yang berikut turut berlaku: (i) Depan lidah dirapatkan pada daerah lelangit keras-gusi untuk membuat sekatan pada arus udara dari paru-paru ke rongga mulut.16 Bulatkan perkataan yang berakhir dengan hentian glotis. elok tamak cucuk kicap bahu semak muka itik 8. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). kemudian udara tersebut dilepaskan dengan perlahan (bukan dengan cepat atau dengan serta-merta). [banči].

Letusan Lelangit Keras-Gusi Bersuara [ǰ] Bunyi letusan lelangit keras-gusi dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Depan lidah dirapatkan pada daerah lelangit keras-gusi untuk membuat sekatan pada arus udara dari paru-paru ke rongga mulut. (iii) Pita suara dirapatkan. 9. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menyekat udara daripada memasuki rongga hidung. 100 .17 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letusan Lelangit Keras-Gusi Tidak Bersuara [č].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [č] Rajah 4.30 : Penghasilan Konsonan [č] 4.

101 . [ǰ] Rajah 4. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [ǰ] (lihat rajah 4. [koleǰ]. Udara dilepaskan perlahan (bukan dilepaskan dengan cepat atau sertamerta).BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dengan menggetarkan pita suara dan tersekat pada daerah lelangit keras-gusi. [ǰuga].18 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letusan Lelangit Keras-Gusi Bersuara [ǰ]. Bagi bunyi kononan [ǰ] dalam bahasa Melayu. di tengah perkataan: [taǰam]. [buǰaŋ].31 : Penghasilan Konsonan [ǰ] 4. [tәrǰun]. [huǰan]. [ǰoloʔ]. [ǰaŋgut]. pelepasan udara adalah lebih cepat daripada pelepasan udara untuk bunyi konsonan j dalam bahasa Inggeris seperti untuk perkataan judge. di akhir perkataan: [imeǰ]. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [ǰaŋan].31).

di akhir perkataan: [habis].32 : Penghasilan Konsonan [s] 102 . [s] Rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.19 Bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letusan lelangit keras bersuara. [bәras]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Daun lidah dinaikkan ke arah gusi untuk membuat sempitan. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). Pita suara tidak digetarkan. [pasar]. [sәdap]. [bilis]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran gusi tidak bersuara [s] (lihat rajah 4. [dasar]. [sapu]. cukai jambu capal juta celah kipas cuci jala 10. [suŋguh]. (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan pada daerah gusi. [hiris]. di tengah perkataan: [basuh].32). [kasar]. Geseran Gusi Tidak Bersuara [s] Untuk menghasilkan bunyi konsonan geseran gusi tidak bersuara [s]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dirapatkan pada dinding tekak bagi menyekat udara daripada keluar melalui rongga hidung. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [sayaŋ].

[hulur]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak bagi menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui hidung. Geseran Glotis Bersuara [h] Untuk menghasilkan bunyi konsonan geseran glotis [h].20 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Geseran Gusi Tidak Bersuara [s]. [kaseh]. di tengah perkataan: [lihat].33). Pita suara digetarkan. proses yang berikut turut berlaku: (i) Pita suara dibuka (direnggangkan) sedikit untuk membuat sempitan pada glotis. [hantu]. [lәteh]. [lәbeh]. 103 . (iii) Udara keluar dengan menggeser melalui sempitan glotis. di akhir perkataan: [bәrseh]. 11. (iv) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan geseran glotis bersuara [h] (lihat rajah 4. Kehadiran bunyi ini adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [habis]. [sehat]. [hiŋgap].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. [pehaʔ]. [tahap].

104 . 12. (iii) Pita suara dirapatkan.21 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Geseran Glotis Bersuara [h].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [h] Rajah 4. Getaran Gusi Bersuara [r] Bunyi getaran gusi bersuara [r] dihasilkan dengan cara yang berikut: (i) Hujung lidah dikenakan pada gusi.33 : Penghasilan Konsonan [h] 4. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung.

[laras]. [edar]. Konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [rasa]. [karut]. [kasar]. [rabun]. 105 . [rusuh].34 : Penghasilan Konsonan [r] 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan menggetarkan hujung lidah dan pita suara digetarkan.34). [kәras]. di akhir perkataan: [bәsar]. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi getaran gusi bersuara [r] (lihat rajah 4. [lebar]. di tengah perkataan [bәras]. [r] Rajah 4.22 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Getaran Gusi Bersuara [r]. [runtuh].

(iii) Pita suara dirapatkan. di tengah perkataan: [sәlamat].35 : Penghasilan Konsonan [l] 106 .35). Pita suara digetarkan. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tetapi hanya dapat keluar melalui sisian atau tepian. [kilat]. [pukul] [l] Rajah 4. Sisian Gusi Bersuara [l] Konsonan sisian gusi bersuara [l] dihasilkan dengan cara: (i) Hujung lidah dikenakan pada bahagian tengah gusi untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. di akhir perkataan: [tiŋgal]. [bәkal]. [kәlat]. [peŋgal]. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [lama]. [lambat]. [lupa]. [bulat]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan sisian gusi bersuara [l] (lihat rajah 4. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [lampu].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 13.

(iv) Udara dari paru-paru memasuki rongga mulut dan keluar melalui rongga hidung.23 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sisian Gusi Bersuara [l]. [dalam].36 : Penghasilan Konsonan [m] 107 . Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [makan]. (iii) Pita suara dirapatkan. Bibir mulut dibuka semasa menyebut bunyi [m] dan pita suara digetarkan (lihat rajah 4. [mula]. [m] Rajah 4.36). [tilam]. di tengah perkataan: [timun].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. [namun]. [malam]. [lima]. [masin]. [timur]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan supaya suara dapat memasuki rongga hidung. [silam]. Sengau Dua Bibir Bersuara [m] Konsonan sengau dua bibir bersuara [m] dihasilkan dengan cara: (i) Bibir bawah dirapatkan pada bibir atas untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. 14. di akhir perkataan: [salam].

[panas]. di akhir perkataan: [papan].37). (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi sengau gusi bersuara [n] (lihat rajah 4. [sәmbilan] [n] Rajah 4. di tengah perkataan: [kәnari]. [naluri]. [binasa].37 : Penghasilan Konsonan [n] 108 . kemudian keluar melalui rongga hidung. [lontar]. [simpan]. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan terhalang pada bahagian gusi. Kehadiran bunyi konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [nasi]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan membuka rongga hidung supaya udara dapat keluar melalui rongga hidung. Sengau Gusi Bersuara [n] Bunyi sengau gusi bersuara [n] dihasilkan dengan cara: (i) Hujung lidah dirapatkan pada gusi untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. [naŋka]. Pita suara digetarkan. [nuri]. (iii) Pita suara dirapatkan. [lapan].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 15.

4. [ɲata]. Sengau Lelangit Keras-Gusi Bersuara [ɲ] Untuk menghasilkan bunyi ini. di tengah perkataan: [baɲaʔ]. kemudian keluar melalui rongga hidung. [suɲi]. [ɲamoʔ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.38). [ɲaɲoʔ].24 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Dua Bibir Bersuara [m]. (iii) Pita suara dirapatkan. 109 . (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan membuka ruang rongga ke hidung supaya udara dari paru-paru dapat keluar melalui rongga hidung. [taɲa]. Pita suara digetarkan. [miɲaʔ]. Kehadiran bunyi konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [ɲaɲi]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan sengau lelangit kerasgusi bersuara [ɲ] (lihat rajah 4. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan terhalang pada daerah lelangit keras-gusi. proses yang berikut turut berlaku: (i) Depan lidah dirapatkan pada daerah lelangit keras-gusi untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. 16.25 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Gusi Bersuara [n].

17. 110 . Sengau Lelangit Lembut Bersuara [ŋ] Bunyi konsonan sengau lelangit lembut bersuara [ŋ] dihasilkan melalui proses yang berikut: (i) Belakang lidah dinaikkan dan dirapatkan kepada lelangit lembut untuk menyekat udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut.38 : Penghasilan Konsonan [ɲ] 4. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan membuka rongga hidung supaya udara dapat keluar melalui rongga hidung. (iii) Pita suara dirapatkan.26 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Lelangit KerasGusi Bersuara [ɲ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ɲ] Rajah 4.

di akhir perkataan: [taŋguŋ]. [tanǰuŋ].27 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Lelangit Lembut Bersuara [ŋ]. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi sengau lelangit lembut bersuara [ŋ] (lihat rajah 4. [ŋiau].39). [baŋga].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan terhalang pada daerah lelangit lembut. [taŋga]. [gunuŋ]. [baraŋ]. 111 . kemudian keluar melalui rongga hidung. Pita suara digetarkan.39 : Penghasilan Konsonan [ŋ] 4. [ŋ] Rajah 4. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [ŋaŋa]. [siŋa]. di tengah perkataan: [buŋa].

di tengah perkataan: [kawan]. lidah dengan pantas berubah ke kedudukan (posisi) untuk menghasilkan vokal tengah [ә] (lihat rajah 4. [waris]. [waŋ]. [wajaŋ]. [kawat]. (ii) Belakang lidah diangkat ke arah lelangit lembut tetapi tidak menyentuh lelangit lembut (sama seperti kedudukan lidah untuk membunyikan vokal belakang [u]). Separuh Vokal Dua Bibir Bersuara [w] Bunyi separuh vokal dua bibir bersuara [w] ini dihasilkan dengan cara: (i) Bibir dibundarkan. [lewat]. [w] Rajah 4. di akhir perkataan: [sepaʔ takraw]. Semasa menghasilkan bunyi vokal [u]. (iii) Pita suara dirapatkan. [lawan].40). (iv) Udara keluar dari paru-paru ke rongga mulut menggetarkan pita suara.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 18.40: Penghasilan Separuh Vokal [w] 112 . Kehadiran konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [wau].

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Kehadiran bunyi konsonan ini dalam perkataan adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [jaŋ]. [sajaŋ]. [bajaŋ]. 113 . [sәmbahjaŋ]. kemudian semasa menghasilkan bunyi itu. proses yang berikut turut berlaku: (i) Depan lidah dinaikkan ke arah gusi seperti hendak menghasilkan bunyi vokal [i]. (iii) Pita suara dirapatkan. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan separuh vokal [j] (lihat rajah 4.28 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Separuh Vokal Dua Bibir Bersuara [w]. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan menggetarkan pita suara. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan kepada dinding tekak supaya udara tidak keluar melalui rongga hidung. [jatim]. [jakin]. di tengah perkataan: [dajaŋ]. kedudukan lidah berubah dengan pantas ke kedudukan vokal tengah [ә].29 Bulatkan perkataan yang bermula dengan separuh vokal dua bibir bersuara: wisel wirid yuran watan lipas yakin larut wira 19.41). kedudukan lidah berubah dengan pantas ke kedudukan vokal tengah [ә]. Semasa menghasilkan bunyi vokal [i]. 4. [juran]. Separuh Vokal Lelangit Keras Bersuara [j] Bagi menghasilkan bunyi konsonan separuh vokal lelangit keras bersuara [j].

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

[j]

Rajah 4.41 : Penghasilan Separuh Vokal [j]

4.30 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Separuh Vokal Lelangit Keras Bersuara [j].

Tahukah Anda Konsonan Pinjaman dalam Bahasa Melayu?
Dengan konsonan pinjaman, dimaksudkan konsonan-konsonan yang bukan berasal daripada bahasa Melayu tetapi dipinjam daripada bahasa lain, seperti bahasa Arab, Sanskrit, Inggeris dan sebagainya. Konsonan-konsonan ini telah umum dipakai dalam perkataan-perkataan yang dipinjam daripada bahasa asing. Konsonan-konsonan tersebut terdiri daripada:

114

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

(i) (ii) (iii) (iv) (v) (vi) (vii) (viii)

Geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] Geseran bibir-gigi bersuara [v] Geseran gigi tidak bersuara [] Geseran gigi bersuara [ð] Geseran gusi bersuara [z] Geseran lelangit keras tidak bersuara [š, ž] Geseran lelangit lembut tidak bersuara [x] Geseran lelangit lembut bersuara [Ɣ]

Tahukah Anda Cara Penghasilan Konsonan Pinjaman dalam Bahasa Melayu?
Geseran Bibir-Gigi Tidak Bersuara [f]
Bunyi konsonan geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] dihasilkan dengan cara: (i) Bibir bawah dihampirkan pada gigi atas untuk membuat sempitan supaya udara keluar dengan menggeser melalui ruang yang sempit. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan pada daerah bibir-gigi. Pita suara tidak digetarkan. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] (lihat rajah 4.42). Konsonan ini hadir dalam perkataan pinjaman seperti contoh yang berikut: di awal perkataan: [fikir], [fitnah], [faham], [fonetiʔ]. di tengah perkataan: [nafkah], [sifir], [sifar], [kufur]. di akhir perkataan: [arif], [maʔaf], [alif], [huruf].

115

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

[f]

Rajah 4.42 : Penghasilan Konsonan [f]

4.31 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan pinjaman Geseran BibirGigi Tidak Bersuara [f].

Geseran Bibir-Gigi Bersuara [v]
Bunyi konsonan geseran bibir-gigi bersuara [v] dihasilkan dengan cara: (i) Bibir bawah dihampirkan pada gigi atas untuk membuat sempitan supaya udara keluar dengan menggeser melalui sempitan. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iii) Pita suara dirapatkan. (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan pada daerah bibir-gigi. Pita suara digetarkan.

116

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

(v)

Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran bibir-gigi bersuara [v] (lihat rajah 4.43). Kehadiran bunyi konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [vokal], [variasi]. di tengah perkataan: [univәrsiti], [novel].

[v]

Rajah 4.43 : Penghasilan Konsonan [v]

4.32 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan pinjaman Geseran BibirGigi Bersuara [v].

Geseran Gigi Tidak Bersuara []
Konsonan geseran gigi tidak bersuara [] dihasilkan melalui cara: (i) Hujung lidah dihampirkan kepada daerah antara gigi atas dengan gigi bawah untuk membuat sempitan pada daerah antara gigi atas dan gigi bawah supaya udara keluar dengan menggeser.

117

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

(ii)

(iii) (iv) (v)

Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. Pita suara dibuka (direnggangkan). Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan antara gigi atas dan gigi bawah. Pita suara tidak digetarkan. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran gigi tidak bersuara [] (lihat rajah 4.44). Konsonan ini hadir dalam perkataan seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [inin], [alaa], [abit], di tengah perkataan: [mial]. di akhir perkataan: [hadi].

[oman].

[]

Rajah 4.44 : Penghasilan Konsonan []

118

34 (a) _____________ (b) _____________ (c) _____________ (d) _____________ (e) _____________ (f) _____________ (g) _____________ (h) _____________ 119 (i)_____________ .BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.33 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan pinjaman Geseran Gigi Tidak Bersuara []. Tuliskan lambang bunyi konsonan yang dihasilkan berdasarkan gambar rajah di bawah: 4.

35 Kenal pasti jenis bunyi konsonan dalam perkataan berikut: Perkataan duri gulai dapur batas desak buruh gitar bilas jala cukai jambu capal juta celah kipas cuci besar hampas perah basah boros pijak hitam bola wisel wirid yuran watan lipas yakin larut wira elok tamak cucuk kicap bahu semak muka Jenis Konsonan 120 .BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.

jawapan anda perlu: i. jawapan anda harus mencakupi: i.3 Bagi soalan ini. Mengandungi vokal-vokal yang berikut.vokal hadapan separuh luas. vokal tengah dan vokal belakang dengan menyertakan gambar rajah kedudukan bibir dan lidah semasa menghasilkan bunyi vokal tersebut dan contoh yang sesuai. Anda perlu rujuk Rajah 4.1 Bagi soalan ini. [u]. 4. 121 . [o] dan vokal [ә] ii. Anda juga perlu memberikan vokal tengah [ә] iii. Menyenaraikan enam jenis vokal bahasa Melayu ii. Definisi vokal ii. . Bebas memilih mana-mana perkataan dalam bahasa Melayu.vokal hadapan separuh sempit.5 Bagi soalan ini. atau lain-lain ii. Ciri-ciri vokal bahasa Melayu iii. Menjelaskan ciri-ciri vokal hadapan. . 4. Anda perlu memberikan tiga contoh perkataan bagi setiap vokal tersebut yang hadir di hadapan. . . 4.vokal belakang.vokal hadapan luas.1 bagi mengesahkan jawapan anda itu betul.4 Bagi menjawab soalan ini.vokal hadapan sempit. [e]. [a]. 4. Sila buat rujukan tambahan daripada sumber lain.vokal tengah. anda: i. iaitu vokal tinggi [i]. asalkan perkataan tersebut mengandungi vokal [i].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 4 4. Sila sertakan contoh-contoh yang mengandungi vokal tersebut.2 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. . di tengah dan di akhir perkataan. dan [u] ii. anda harus: i. Mengenal pasti sama ada huruf yang bercetak tebal dalam perkataan yang diberikan tersebut merupakan: .

anda perlu: i. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan dua bibir bersuara [b] tersebut dengan teratur dan betul iii. 4. Mengisi kotak bahagian berwarna itu dengan lambang konsonan yang betul ii. 4. anda perlu: i.8 Bagi soalan ini. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda.26 ii. [m].11 Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4. dll iii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan [p] tersebut dengan teratur dan betul iii.21 bagi mendapatkan jawapan seterusnya iv. 4. 4. Antara lambang konsonan yang perlu mengisi kotak bahagian berwarna itu ialah [b]. [j]. Anda perlu melihat gambar rajah 4.10 Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4. anda perlu: i. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda. Sila pastikan yang anda mengetahui nama-nama konsonan tersebut. anda perlu: i.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. [č].23 ii.25 ii. [t].24 ii. 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan gusi tidak bersuara [t] tersebut dengan teratur dan betul iii. 122 . anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan carikan perkataan yang mengandungi konsonan letupan dua bibir bersuara [b]. Merujuk Rajah 4. Merujuk Rajah 4.9 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan gusi bersuara [d] tersebut dengan teratur dan betul iii.7 Bagi menjawab soalan ini.6 Bagi menjawab soalan ini.

Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan lelangit lembut bersuara [g] tersebut dengan teratur dan betul iii. Merujuk Rajah 4.17 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. 4. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang berakhir dengan hentian glotis. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan hentian glotis [ʔ] tersebut dengan teratur dan betul iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.12 Bagi soalan ini. 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan lelangit lembut tidak bersuara [k] tersebut dengan teratur dan betul iii.16 Bagi soalan ini. 123 .13 Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letusan lelangit keras-gusi tidak bersuara [č] tersebut dengan teratur dan betul iii.14 Bagi menjawab soalan ini.29 ii.30 ii. Merujuk Rajah 4. Merujuk Rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. 4.28 ii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.15 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang mengandungi konsonan letupan gusi bersuara. anda perlu: i. anda perlu: i.27 ii.

Merujuk Rajah 4.22 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan geseran gusi tidak bersuara [s] tersebut dengan teratur dan betul iii. anda perlu: i.33 ii.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.31 ii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.18 Bagi menjawab soalan ini. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letusan lelangit keras-gusi bersuara [j] tersebut dengan teratur dan betul iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.19 Bagi soalan ini.34 ii. Merujuk Rajah 4. Merujuk Rajah 4.32 ii. Merujuk Rajah 4.21 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan Getaran gusi bersuara [r] tersebut dengan teratur dan betul iii. 4. 4. anda perlu: i. 4. 124 . Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letusan lelangit keras bersuara. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan geseran glotis bersuara [h] tersebut dengan teratur dan betul iii.20 Bagi menjawab soalan ini.

Bagi menjawab soalan ini.24 4. 4.37 ii. anda perlu: i. anda perlu: i. Merujuk Rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.23 Bagi menjawab soalan ini. Bagi menjawab soalan ini. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. anda perlu: i.39 ii.38 ii.27 125 . Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sisian gusi bersuara [l] tersebut dengan teratur dan betul iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Merujuk Rajah 4. Merujuk Rajah 4. Merujuk Rajah 4. anda perlu: i. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau lelangit keras-gusi bersuara [ɲ] tersebut dengan teratur dan betul iii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau dua bibir bersuara [m] tersebut dengan teratur dan betul iii. anda perlu: i. Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4.35 ii.26 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau lelangit lembut bersuara [ŋ] tersebut dengan teratur dan betul iii. Bagi menjawab soalan ini.25 4.36 ii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau gusi bersuara [n] tersebut dengan teratur dan betul iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.

30 4. anda perlu: i. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. anda perlu: i.31 4.41 ii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan separuh vokal lelangit keras bersuara [j] tersebut dengan teratur dan betul iii.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Merujuk Rajah 4.32 126 . Bagi soalan ini. 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan pinjaman geseran bibir-gigi bersuara [v] tersebut dengan teratur dan betul iii.42 ii. Merujuk Rajah 4. Bagi menjawab soalan ini. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.40 ii. anda perlu: i. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan vokal dua bibir bersuara Bagi menjawab soalan ini. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan separuh vokal dua bibir bersuara [w] tersebut dengan teratur dan betul iii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan pinjaman geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] tersebut dengan teratur dan betul iii.43 ii. Merujuk Rajah 4.29 4. Merujuk Rajah 4.28 Bagi menjawab soalan ini.

anda perlu: i. [z]. Menerangkan setiap rajah (a) . [n] dalam jawapan anda. [g]. [z].34 4. Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4. [č]. [t]. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan pinjaman geseran gigi tidak bersuara [] tersebut dengan teratur dan betul iii. [ʔ].(i) ii. Meneliti setiap perkataan yang disenaraikan dalam soalan ii. Kenal pasti jenis-jenis bunyi konsonan dalam perkataan tersebut. anda perlu: i. [s]. 4.33 Bagi menjawab soalan ini. [k].44 ii. anda perlu: i.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.35 127 . Kenal pasti kedudukan alat artikulasi yang menghasilkan bunyi konsonan tertentu iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Pastikan anda memasukkan lambang konsonan [p]. Bagi menjawab soalan ini.

Rinehart & Winston. 128 .K. Kuala Lumpur: PTS Professional. London: Heffer. Toronto: World Book Inc. (1995). Davenport. Speech sounds. H. Chicago: University of Chicago Press. M. (Ed) (1992). (1995). (Ed.J. (1973). The world book of encyclopedia volume two. S. (1958). Crystal. J. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Ladefoged. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. & Hannahs. Clark. Bhd. Ejaan bahasa Melayu terkini. Barnhart. London: Routledge. Bright. Jones. D. Masa Enterprise. D. & Yallop. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Guru dan bahasa Melayu. USA: Blackewell.) (1981). (1998). Ashby. Preliminaries to linguistic phonetics. Abdul Hamid Mahmood (2002).BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). P. International encyclopedia of linguistics. Introducing phonetics & phonology. P. Gleason. Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu. (1986). New York: Oxford University Press. W. & Barnhart. (1955). An outline of English phonetics. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Kuala Lumpur: City Reprographic Services. C. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. An introduction to descriptive linguistics. New York: Holt. Auckland: Arnold. R.A. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. C.L. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). An introduction to phonetics and phonology (second edition).

Brace and Jovanovich. Boston.L. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Vowels and consonants (second edition). Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Linguistik. J. Roach. P. (1993). London: Penguin Books. Laver. Malmberg. (2001). J. & Rahilly. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. J.M. Noam Chomsky. (1998). Universiti Malaya. Verhaar. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Principles of phonetics.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Ladefoged. Phonetics the science of speech. Rahmat Sato. H. J. (1947). Asas fonetik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. New York: Denver. Pike. (1983). New York: Penguin Modern Master University Press. 129 . A course in phonetics (3rd. (1981). Lyons. (1993). P. P. (1963). Pengantar linguistik. New York: Cambridge University Press. B. (2006). Ladefoged. P. Ed). J. Fonetik. K. London: Arnold. Pengenalan fonetik dan fonologi. Ladefoged. Nor Hashimah Jalaluddin (1998). Phonetics. MA: Thomson Wadsworth. Phonetics. New York: Harcourt.W. (2005).B. (1999). A course in phonetics (fifth edition). The Penguin Dictionary (2004). Sudaryanto (1983). United Kingdom: Oxford University Press. Martin. Australia: Blackwell Publishing. Marsono (1986). Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik.

Sewaktu menyebutkan sesuatu bunyi tertentu. menerangkan pengertian artikulasi tambahan/ koartikulsi. Apakah Pengertian Artikulasi Tambahan / Koartikulasi? Artikulasi tambahan atau koartikulasi ialah sebutan tambahan yang terjadi akibat daripada pengaruh penyebutan sesuatu bunyi tertentu. penyengauan.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Unit 5 ARTIKULASI TAMBAHAN / KOARTIKULASI HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. menulis perkataan dalam bentuk fonetik dengan memasukkan lambang-lambang koartikulasi. penglelangitkerasan. penglelangitkerasan. terjadi juga sebutan tambahan secara sampingan kerana dalam proses penyebutan sesuatu bunyi tertentu. ii. anda seharusnya dapat: i. Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Artikulasi Tambahan atau juga dipanggil Koartikulasi yang mencakupi pembibiran. beberapa alat artikulasi turut 130 . membezakan antara pembibiran. penyengauan. perengkungan dan pengglotisan. perengkungan dan pengglotisan iii.

2 Dengan memberikan contohcontoh yang sesuai.1 Apakah yang anda faham tentang koartikulasi? Berikan pengertian menurut banyak sumber. Tahukah Anda Proses Pembibiran? Pembibiran atau dikenal sebagai labialisasi ialah artikulasi tambahan yang berlaku semasa hendak menyebut bunyi vokal belakang. misalnya bibir. lelangit keras. pembibiran. iaitu pengaruh daripada hendak menyebut bunyi vokal belakang [u] dalam perkataan “kuning” itu. Misalnya. ii. penglelangitkerasan. dan v. jelaskan maksud pembibiran. berlaku sedikit pembundaran bibir. pengglotisan (Glotalisasi) 5.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 terlibat. 131 . penyengauan. perengkungan. Artikulasi tambahan pembibiran ditanda dengan lambang w seperti dalam contoh yang berikut: [kwuniŋ] [kwučiŋ] [lwubaŋ] [swulit] [twolaʔ] 5. iv. rengkung dan seumpamanya sehingga berlakunya artikulasi tambahan seperti: i. Sebenarnya semasa kita hendak menyebut bunyi konsonan [k] yang diikuti oleh vokal belakang [u] dalam perkataan “kuning” itu. rongga hidung. semasa kita menyebut bunyi perkataan [kuniŋ]. iii.

nyamuk. ɲ. ɲ. Penglelangitkerasan ini terhasil sebelum bunyi letusan lelangit keras [č] dan [ǰ] dan lambang yang digunakan untuk melambangkan penglelangitkerasan ialah lambang [^] di bawah atau [ǰ] di sebelah kanan atas lambang fonetik konsonan berkenaan. n. nasi. Tahukah Anda Proses Penglelangitkerasan? Penglelangitkerasan atau palatalisasi merupakan artikulasi tambahan yang berlaku akibat proses penghasilan bunyi lelangit keras. n. ŋ] seperti dalam perkataan malam.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Tahukah Anda Proses Penyengauan? Penyengauan atau nasalisasi merupakan artikulasi tambahan yang berlaku pengaruh daripada proses penyebutan bunyi perkataan yang mengandungi konsonan sengau yang diikuti oleh vokal.3 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. seperti dalam contoh yang berikut: [punǰča] [manǰja] [belanjǰa] [senǰǰa] [belunǰǰur] 132 . Lambang penyengauan atau nasalisasi ditanda dengan lambang ~ seperti dalam perkataan yang berikut: [mãkan] [nãŋka] [ɲãɲi] [məŋãntoʔ] 5. [m. ŋ] merebak kepada bunyi vokal kerana rongga hidung tidak sempat ditutup sepenuhnya semasa menyebut bunyi vokal dalam perkataan tersebut. misalnya. pengaruh bunyi sengau [m. jelaskan maksud penyengauan. nganga. Semasa menyebutkan bunyi sengau.

Simbol yang digunakan bagi melambangkan bunyi perengkungan ialah seperti yang terdapat pada fonem yang berikut: L. Tahukah Anda Proses Perengkungan? Perengkungan ialah artikulasi tambahan yang berlaku akibat daripada pengucapan bunyi rengkungan. Sebelum bunyi vokal itu dilafazkan. Tahukah Anda Proses Pengglotisan (Glotalisasi)? Pengglotisan atau glotalisasi merupakan ciri suprasegmental yang berlaku sebelum penyebutan bunyi vokal. [ʔadeʔ]. [ʔabaŋ]. d dan z 5.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 5.4 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. jelaskan maksud perengkungan. alat artikulasi mengambil sedikit masa untuk melafazkan bunyi vokal tersebut dan ini mengakibatkan udara terhenti sebentar pada glotis semasa menyebut bunyi vokal dalam perkataan itu. jelaskan maksud penglelangitkerasan. Bunyi seperti ini banyak terdapat dalam bahasa Arab. Misalnya.5 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. Glotalisasi biasanya berlaku pada awal bunyi vokal yang hadir pada perkataan yang disebut secara satu-satu. [ʔalat] dan seumpamanya. 133 .

penyengauan. Contohnya. penglelangitkerasan. Semasa menyebut vokal pertama. 5.8 Nyatakan artikulasi tambahan yang terlibat dalam contoh-contoh perkataan di bawah: (a) [kwuraŋ] (b) [tanǰǰaʔ] (c) [ʔiteʔ] (d) [taʔat] (e) [mãsin] (f) [punjčaʔ] (g) [kwotaʔ] (h) [panǰǰat] (i) [ŋãŋã] (j) [kaʔedah] ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ 134 .ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Glotalisasi juga berlaku antara dua vokal yang berdekatan dalam perkataan. 1. jelaskan maksud glotalisasi.7 Nyatakan perbezaan antara pembibiran. [saʔat]. perengkungan dan pengglotisan 1.6 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. udara terhenti sekejap pada glotis dan memakan sedikit masa untuk menyebut vokal yang berikutnya. [ǰumaʔat]. [faʔedah] dan seumpamanya.

ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 5.9 Salin semula perkataan-perkataan di bawah dalam bentuk fonetik dengan memasukkan lambang-lambang artikulasi tambahan yang sesuai. a) putih (b) banjir (c) singa (d) taat (e) tulang (f) banyak (g) kumbang (h) sunting (i) jemaah (h) sengaja (i) ombak (j) semalam ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ 135 .

4 Untuk menjawab soalan ini. anda harus: i. 5. bunyi koartikulasi pembibiran yang hadir bersama dengan konsonan [k] semasa menyebut bunyi [kwuda] ii. Sila teliti perkataan yang mengandungi konsonan lain yang diikuti oleh vokal belakang. Berikan contoh-contoh perkataan yang mengandungi artikulasi tambahan tersebut. anda perlu: i. ii. Sila berikan juga contoh-contoh konsonan sengau lain yang diikuti oleh bunyi-bunyi vokal tersebut. [nusa] iii.1 Bagi menjawab soalan ini. Sila teliti semua definisi yang diberikan oleh tokoh-tokoh bahasa yang berlainan dan terangkannya mengikut fahaman anda iii. anda harus: i. Menerangkan maksud artikulasi tambahan/ koartikulasi ii. 136 . konsonan [n] yang diikuti oleh konsonan [j] berlaku artikulasi tambahan penglelangitkerasan yang hadir bersamasama bunyi tersebut iii. Anda perlu menjelaskan proses menghasilkan bunyi konsonan tertentu yang melibatkan berlakunya artikulasi tambahan. Berikan contoh-contoh lain dalam bahasa Melayu tentang artikulasi tambahan penglelangitkerasan. misalnya apabila menyebut perkataan panjang.2 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. Menerangkan bahawa bunyi-bunyi penyengauan berlaku kerana wujudnya konsonan sengau yang diikuti oleh bunyi vokal. 5. Pengaruh daripada konsonan sengau itu terkena juga pada vokal yang mengikutinya. 5. Menghuraikan artikulasi tambahan/ koartikulasi yang hadir bersama-sama dengan bunyi konsonan yang lain yang hadir selepas konsonan tersebut. misalnya [mãlam].ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 5 5.3 Bagi menjawab soalan ini. [nila]. Pastikan anda memberikan contoh-contoh penyengauan yang berlaku pada vokal-vokal lain yang hadir mengikuti konsonan sengau. Menjelaskan maksud koartikulasi penglelangitkerasan ii. Contohnya.

iii. perengkungan dan pengglotisan ii. 5. Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan. dll 137 . penglelangitkerasan. Terangkan cara penghasilan konsonan tertentu yang boleh menyebabkan berlakunya koartikulasi perengkungan iii. Memberikan maksud koartikulasi pengglotisan bahasa Melayu ii. Menerangkan maksud koartikulasi perengkungan bahasa Melayu ii. Pastikan anda menerangkan setiap artikulasi tambahan yang berlainan yang terdapat dalam perkataan (a) . anda perlu: i.(j) tersebut iii. Huraikan proses pengglotisan berlaku iii.9 Untuk soalan ini. 5.7 Bagi menjawab soalan ini.6 Untuk menjawab soalan ini. Berikan contoh-contoh lain koartikulasi perenkungan dalam bahasa Melayu.5 Untuk menjawab soalan ini. penyengauan. Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan. pengglotisan. anda perlu: i. 5. anda perlu: i. Anda juga perlu mengetahui setiap penghasilan bunyi konsonan dan vokal itu ada bunyi lain yang turut serta bersama-samanya.8 Bagi soalan ini. Menerangkan perbezaan cara-cara menghasilkan bunyi koartikulasi pembibiran. seperti pembibiran. Berikan contoh-contoh koartikulasi pengglotisan dalam bahasa Melayu. Meneliti dan mengenali setiap perkataan dan bunyi-bunyi konsonan serta vokal yang terdapat pada perkataan tersebut ii.(j) ii. anda perlu: i.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 5. Sila rujuk halaman 131 – 133. Mengenal pasti jenis-jenis koartikulasi yang berlainan yang berlaku semasa menyebut perkataan dalam soalan (a) . 5. anda perlu: i.

Anda perlu memasukkan lambang-lambang artikulasi tambahan tersebut bagi perkatan-perkataan itu. 138 .ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 iii. Misalnya bagi perkataan ombak. berlakunya pengglotisan pada huruf vokal [o] dan bentuk transkripsi fonetik ditulis seperti berikut: [ʔombaʔ].

Jones.) (1981). (1958). Bhd. C. (1998). Kuala Lumpur: City Reprographic Services. New York: Oxford University Press. (Ed) (1992). London: Heffer. W. Crystal. Abdul Hamid Mahmood (2002). (1995). D. C. Barnhart. Gleason. Masa Enterprise. Guru dan bahasa Melayu. D.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). & Barnhart. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. J. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. P. M.L. (1995). London: Routledge. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Bright. Introducing phonetics & phonology. Ejaan bahasa Melayu terkini. Chicago: University of Chicago Press. (Ed. 139 . USA: Blackewell. Ashby. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Jakarta: Penerbit P. An introduction to descriptive linguistics. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007).T. International encyclopedia of linguistics. Speech sounds.K. New York: Holt. Ladefoged. Auckland: Arnold. R. Toronto: World Book Inc.J. Oxford: Basil Blackwell Ltd. (1955). The world book of encyclopedia volume two. Davenport. Kamus linguistik. Preliminaries to linguistic phonetics. Rinehart & Winston. & Hannahs. H. Clark. S. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. An introduction to phonetics and phonology (second edition). Gramedia Jakarta. (1986). Harimurti Kridalaksana (1983). (1973). & Yallop.A. P. An outline of English phonetics.

Rahmat Sato. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.L. Malmberg. Roach. H. (1999). Pengantar linguistik. J. (1947). (1963). Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Noam Chomsky. Universiti Malaya. Fonetik. Linguistik untuk bukan ahli linguistik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Ladefoged. A course in phonetics (fifth edition). New York: Denver. (1998). B. & Rahilly. Verhaar. Pike. K. (2006).M. Boston. Vowels and consonants (second edition). The Penguin Dictionary (2004). J. (1993). MA: Thomson Wadsworth.B. Marsono (1986). 140 .W. Australia: Blackwell Publishing. (1974). P. J. New York: Penguin Modern Master University Press. Phonetics. Pengenalan fonetik dan fonologi. Phonetics. P.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Ladefoged. F. New York: Cambridge University Press. P. London: Penguin Books. United Kingdom: Oxford University Press. Principles of phonetics. London: Arnold. (2005). Laver. (2001). Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik. (1981). Phonetics the science of speech. Lyons. (1983). J. Martin. J. Parker. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

tetapi ciri yang hadir bersama dengan cara menindihi atau menumpangi bunyi penggalan. kepanjangan. Fonem suprasegmental tersebut terdiri daripada: i. ii. menerangkan pengertian fonem suprasegmental. tekanan. jeda. Apakah Pengertian Fonem Suprasegmental? Fonem suprasegmental yang juga disebut fonem suprapenggalan ialah ciri atau sifat bunyi yang menindihi atau menumpangi sesuatu fonem.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Unit 6 FONEM SUPRASEGMENTAL HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. tona dan intonasi dalam bidang fonetik dan fonologi bahasa Melayu. ciri suprasegmental hadir bersama-sama fonem penggalan dengan cara menumpangi bunyi segmental. kepanjangan. ii. tona dan intonasi. kepanjangan. jeda. membezakan antara tekanan. Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Fonem Suprasegmental dalam fonetik dan fonologi bahasa Melayu yang meliputi tekanan. Maksudnya. anda seharusnya dapat: i. Fonem suprasegmental ini bukannya bunyi segmental atau bunyi penggalan. 141 .

2 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. tekanan boleh membezakan / makna. Tekanan ditanda dengan tanda ( / ). misalnya bahasa Inggeris. jelaskan bagaimana “tekanan” boleh membezakan makna sesuatu frasa atau ayat. Bunyi vokal dalam bahasa Melayu disebut dengan lantang dan boleh dipanjangkan. Dalam bahasa asing. Dalam bahasa Melayu. 6. jeda. Tekanan biasanya berlaku pada suku kata dalam perkataan. iv. 6. 142 . Tekanan dalam perkataan bahasa Melayu lazimnya berlaku pada suku kata yang kedua seperti dalam perkataan ki ta. Begitu juga dengan / perkataan ex port yang tekanannya diletakkan pada awal suku kata membawa / maksud “barang yang dieksportkan” (kata nama) sedangkan ex port yang tekanannya dilakukan pada suku kata kedua membawa maksud “melakukan kerja eksport” (kata kerja). perkataan pro gress bermaksud “memajukan” (kata kerja) / dan pro gress bermaksud “kemajuan” (kata nama). v. Contohnya. Apakah Tekanan? Tekanan ialah ciri lemah atau kerasnya suara penyebutan sesuatu suku kata. insult dan seumpamanya boleh membawa maksud yang berbeza dalam bahasa Inggeris apabila dipakai tekanan pada suku kata yang berbeza. Begitulah seterusnya dengan perkataan conduct. sa tu dan seumpamanya.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 iii. ba pa.1 Apakah perbezaan antara bunyi segmental dan bunyi suprasegmental? i. tekanan berlaku pada vokal. tona dan intonasi.

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 ii. “saya menjerit” dan ice-cream “aiskrim” bunyi ujarannya sama dan sukar dibezakan maknanya sekiranya kita tidak membezakannya dengan jeda seperti yang berikut: 143 . ayat atau rangkai kata. iaitu perkataan. iii. Jika tanda mora itu satu titik ( . 6.3 Ciri kepanjangan ditandai dengan tanda titik yang dipanggil mora. kepanjangannya ialah dua mora. dan si:t bermakna “tempat duduk”. Misalnya. Terangkan lambang mora tersebut dengan contoh yang sesuai. ). perbezaan makna terjadi apabila kepanjangan ini digunakan. unsur jeda ini boleh membezakan makna. Dalam bahasa Inggeris. Apakah Jeda? Jeda yang juga disebut persendian ialah ciri atau unsur hentian (senyap) dalam ujaran sebagai tanda memisahkan unsur linguistik. Jeda atau persendian ini dilambangkan dengan tanda ( + ). perkataan sit bermakna “duduk”. Ciri panjang pendek ini ditanda dengan tanda titik yang dipanggil mora. ujaran I scream. kepanjangannya satu mora. Apakah Kepanjangan? Kepanjangan atau juga disebut panjang pendek bunyi merupakan ciri khusus yang terdapat pada perkataan dalam bahasa-bahasa tertentu. dua titik ( : ). khususnya bahasa Inggeris. dan jika empat titik ( :: ). Dalam bahasa tertentu. kepanjangan bunyinya setengah mora. Contohnya. Ciri kepanjangan atau panjang pendek ini boleh membezakan makna dalam bahasa-bahasa tertentu seperti bahasa Inggeris dan Arab tetapi tidak membezakan makna dalam bahasa Melayu. ship maknanya “kapal” dan shi:p bermakna “kambing biri-biri”.

Bagi membezakan makna ujaran. rangkai kata itu perlu ditanda dengan tanda jeda seperti yang berikut: / belikan / beli + + tin / “membelikan tin “membeli kantin = = tin yang dibeli” kantin yang dibeli” kantin / Sebenarnya jeda atau persendian merupakan unsur pembeza dalam bahasa.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 i scream / ai / ais + + skri:m / kri:m / “saya menjerit” “aiskrim” ice cream Dalam bahasa Melayu juga terdapat rangkai kata yang boleh mengelirukan makna sekiranya tidak dipakai tanda jeda. Contoh ayat “Saya membaca buku kakak” boleh dibezakan maknanya dengan memakai jeda seperti yang berikut: / # Saya membaca buku kakak # / (Maksudnya saya membaca buku kepunyaan kakak) / # Saya membaca buku # kakak / (Maksudnya saya memberitahu kakak bahawa saya membaca buku) / # Kami makan sate kambing # / (Maksudnya kami makan sate daging kambing) / # Kami makan sate # kambing / (Maksudnya kami memberitahu kambing bahawa kami makan sate) 144 . Jeda juga digunakan untuk membezakan makna ayat. misalnya ujaran belikantin (belikan tin) dan belikantin (beli kantin).

4 Apakah makna dan lambang jeda? 6. Kemudian. bahasa Kampuchea dan lain-lain. (a) Ibu menjahit baju ayah. (i) _________________________________________ (ii) _________________________________________ (b) Saya mahu membaca ensiklopedia bahasa Melayu cikgu. bahasa Laos. bahasa Thai.5 Bagi setiap ayat di bawah.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 6. jelaskan makna ayat-ayat yang telah dibina. bahasa Vietnam. tona turun-naik dan tona menurun seperti dalam contoh yang berikut: 145 . (i) _________________________________________ (ii) _________________________________________ (c) Adik suka makan nasi ayam. Terdapat dua jenis tanda atau lambang yang berbeza digunakan untuk membezakan tinggi rendahnya bunyi satu-satu perkataan itu. bina dua ayat yang berlainan makna dengan meletakkan lambang jeda pada bahagian yang sesuai. Banyak bahasa yang mempunyai tona dan tona ini membezakan makna seperti dalam bahasa Mandarin. Apakah Tona? Tona merupakan naik atau turunnya suara dalam pengucapan perkataan. Yang pertama memakai lambang tona mendatar. (i) _________________________________________ (ii) _________________________________________ iv. tona meninggi.

146 . 2 untuk tona rendah (lemah) dan 1 untuk tona sangat rendah (sangat lemah).FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Tona datar Tona meninggi Tona turun-naik Tona menurun ma ma ma ma – / V “ibu” “guni” “kuda” “marah” \ Tona datar Tona meninggi Tona turun-naik Tona menurun “ibu” “guni” “kuda’ “marah” Rajah 6.1: Kedudukan Tinggi-Rendah Suara (Sumber:P. 3 untuk tona sederhana tinggi (keras). sesetengah pengarang menggunakan tona 4 untuk tona tinggi (sangat keras). 2005:12) Yang kedua pula memakai tanda nombor 1 hingga 4 untuk menunjukkan perbezaan tona seperti yang berikut: Tona tinggi (sangat keras) Tona sederhana tinggi (keras) Tona rendah (lemah) 1 2 3 Tona sangat rendah (sangat lemah) 4 Walau bagaimanapun. Ladefoged.

Ayat-ayat yang dituturkan itu turut menggunakan intonasi atau lagu bahasa yang berbezabeza. seperti dalam ayat yang berikut: 4 3 Pelajar 2 i tu 2 peng awas 147 . Intonasi juga disebut sebagai lagu bahasa. Dalam bahasa Melayu. Misalnya. ayat berita mempunyai intonasi yang menurun pada akhir ayat. iaitu: a) Intonasi ayat penyata b) Intonasi ayat tanya c) Intonasi ayat perintah d) Intonasi ayat terbalik atau songsang e) Intonasi ayat pasif a) Intonasi Pada Ayat Penyata Biasa Intonasi pada ayat penyata mempunyai pola intonasi 2-4-2-3. iaitu tekanan. Semua jenis ciri suprasegmental atau suprapenggalan. terdapat berbagaibagai intonasi atau lagu yang terdapat pada ayat. Apabila kita bertutur. kita menggunakan ayat-ayat yang diucapkan secara bersambung-sambung.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 6. kepanjangan. Berikut diturunkan contoh-contoh intonasi pada ayat-ayat dalam bahasa Melayu. Apakah Intonasi? Intonasi ialah turun naik nada suara dalam pengucapan ayat atau frasa.6 Apakah makna dan lambang tona? v. dan digunakan dalam pertuturan. jeda dan tona secara kombinasi turut membentuk intonasi ayat. Ayat tanya pula mempunyai intonasi meninggi pada akhir ayat dan seumpamanya.

Sebagai contoh. ayat Pergi! sebenarnya terbit daripada ayat Awak pergi! Kata ganti nama diri kedua. Tingkat nada 3 pada suku kata akhir ayat naik semula ke nada 4 sebagai tanda selesainya pengucapan ayat. iaitu nada permulaan bagi frasa predikat pengawas. oleh sebab predikat yang disertai partikel kah dipentingkan. intonasi ayat tanya biasa ditandai dengan tingkat nada 2-4-3-4. Contohnya: 4 3 4 Pelajar 2 i tu peng awas ? Intonasi ayat tanya seperti contoh di atas digunakan dalam bentuk pertanyaan kepada seorang pendengar untuk dijawab oleh pendengar berkenaan. Pemisahan frasa subjek daripada predikat menjadi jelas disebabkan nada suara turun daripada tingkat 4 pada subjek pelajar itu ke tingkat nada 2. Frasa predikat pergi dilafazkan dengan tingkat nada 2-3 seperti yang berikut: 148 . b) Intonasi Pada Ayat Tanya Dalam bahasa Melayu. Ayat tanya dapat juga dibentuk dengan meletakkan partikel -kah pada bahagian predikat ayat. Tingkat nada 3 pada suku kata akhir menandakan selesainya pengucapan frasa predikat pengawas. iaitu awak digugurkan dan meninggalkan predikat pergi. Dalam hal ini. maka predikat dipindahkan ke bahagian hadapan ayat menjadi: Pengawaskah pelajar itu? Intonasi bagi ayat tanya di atas ditandai dengan tingkat nada 2-3-1-4 seperti dalam contoh yang berikut: 3 4 Penga was kah 2 1 pelajar i tu ? c) Intonasi Pada Ayat Perintah Dalam ayat perintah. manakala frasa predikat pengawas ditandai dengan tingkat 2-3. bahagian predikat lebih dipentingkan berbanding bahagian subjek.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Frasa subjek pelajar itu ditandai dengan tingkat nada 2-4.

Intonasi ayat di atas ditandai dengan tingkat nada 2-3-1 seperti yang berikut: 3 Per g i lah 2 1 d) Intonasi Pada Ayat Terbalik atau Ayat Songsang Ayat bahasa Melayu dalam bentuk susunan biasa ialah Subjek + Predikat. iaitu bahagian predikat ayat mendahului bahagian subjek. Walau bagaimanapun. partikel -lah dapat disertakan bagi membentuk ayat: Pergilah. Contoh: Susunan biasa Ayat songsang Susunan biasa Ayat songsang : : : : Adik saya Pandai Pelajar itu Pengawas + + + + pandai adik saya pengawas pelajar itu Intonasi ayat penyata biasa seperti yang telah dijelaskan mempunyai tingkat nada 2-4-2-3 seperti yang berikut: 4 3 Adik 2 sa ya 2 pan dai Apabila ayat tersebut disongsangkan. seperti yang berikut: 3 Pan dai 2 adik saya 1 149 . kerap berlaku susunan ayat yang berlawanan dengan pola biasa tersebut.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 3 Per g i! 2 Bagi melembutkan perintah dalam ayat perintah di atas. Ayat yang mempunyai susunan sedemikian disebut ayat terbalik atau ayat songsang. dalam percakapan atau pertuturan seharian. intonasinya bertukar menjadi 2-3-1.

-lah juga menandakan bahawa bahagian predikat diberi penekanan. Tingkat nada berkenaan tidak berubah meskipun kedudukan predikat berubah ke hadapan ayat. Susunan biasa: 4 3 Pelajar 2 i tu 2 penga was Susunan songsang: 3 4 Penga 2 was kah 1 pelajar i tu 150 . maka nada untuk -kah dan -lah menurun kepada tingkat 1. bersama-sama keseluruhan subjek ayat berkenaan yang tidak lagi dipentingkan. tingkat nada bagi bahagian predikat kekal pada tingkat 2-3. Selain partikel -kah. Sila teliti contoh ayat yang mengandungi partikel -kah. Oleh sebab kedua-dua partikel ini berfungsi hanya sebagai tanda bahawa bahagian predikat ayat dipentingkan. iaitu menurun kepada tingkat 1. yang berubah ialah tingkat nada pada bahagian subjek.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Begitu juga ayat-ayat di bawah: Susunan biasa: 4 3 Pelajar 2 i tu 2 penga was Susunan songsang: 3 Penga was 2 pelajar itu 1 Perhatikan bahawa dalam contoh ayat-ayat di atas. Sebaliknya.

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 e) Intonasi Pada Ayat Pasif Ayat pasif mempunyai intonasi yang sama seperti ayat aktif biasa. tingkat nada intonasi berbeza. bahagian pertama yang mempunyai tingkat nada 2-4 merupakan subjek. iaitu 2-4-2-3. Ayat tanya aktif biasa dan ayat tanya pasif biasa juga mempunyai tingkat nada 2-4 bagi bahagian subjek dan 2-3 bagi bahagian predikat seperti dalam contohcontoh yang berikut: Ayat Tanya Aktif Biasa: 4 3 Di 2 a 2 membuka bungkusan i tu? Ayat Tanya Pasif Biasa: 4 3 Bungkusan 2 i tu 2 dibuka nya? Walau bagaimanapun. manakala bahagian kedua yang mempunyai tingkat nada 2-3 pula merupakan bahagian predikat ayat. Lihat contoh-contoh yang berikut: 151 . Perhatikan contoh-contoh yang berikut: Ayat Aktif: 4 3 I bu 2 2 belum menjahit baju i tu Ayat Pasif: 4 3 Baju 2 i tu 2 belum dijahit oleh i bu Dalam ayat-ayat di atas. jika ayat pasif berkenaan merupakan ayat pasif bagi orang pertama dan kedua.

Dalam contoh di atas. intonasi bagi ayat (b) di atas adalah 2-3-1. seperti dalam contoh yang berikut: 152 . iaitu 2-4-2-3. nada intonasinya tetap mempunyai pola yang sama. Dalam ayat (c) di atas. ayat (a) merupakan ayat aktif biasa. manakala ayat (b) merupakan ayat pasif songsang. seperti dalam contoh-contoh yang berikut: Nada Intonasi Ayat (a): 4 3 Sa ya 2 2 membuka bungkusan i tu Nada Intonasi Ayat (c): 4 3 Bungkusan 2 i tu 2 saya bu ka f) Intonasi Pada Ayat yang Panjang Perlu diingat bahawa nada turun naiknya suara disesuaikan dengan unit-unit frasa. Dalam hal ini. seperti yang berikut: Nada Intonasi Ayat (b): 3 Saya 2 bu ka bungkusan itu 1 Ayat (a) dan (c) pula mempunyai intonasi ayat penyata biasa. Oleh sebab itu. Predikat sesuatu ayat mempunyai tingkat intonasi 2-3. walau bagaimana panjang sekalipun sesuatu ayat. fungsi intonasi adalah sebagai pemisah frasa-frasa dalam ayat. Saya buka bungkusan itu. bahagian predikat ayat ialah saya buka.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 (a) (b) Saya membuka bungkusan itu. Ayat (b) berasasl daripada ayat: (c) Bungkusan itu saya buka. Oleh hal yang demikian.

frasa di perpustakaan merupakan keterangan tambahan dan tidak begitu penting. iaitu frasa subjek. pola intonasi bagi ayat di atas. Seperti yang telah dijelaskan. seperti yang berikut: 4 3 Para 2 pelajar i tu 2 menelaah pelaja ran di perpustakaan 1 Ayat di atas berkemungkinan diucapkan dengan nada 2-3 pada bahagian frasa tambahan yang menjadi keterangan sekiranya frasa tambahan itu dipentingkan dan perlu ditegaskan seperti yang berikut: 4 4 Para 2 pelajar i tu 2 3 menelaah pelaja ran di 2 perpustaka an 153 . tanpa keterangan adalah seperti yang berikut: 4 3 Para 2 pelajar i tu 2 menelaah pelaja ran Dalam contoh di atas.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Para pelajar itu menelaah pelajaran di perpustakaan. pola intonasi bagi ayat biasa ialah 2-4-2-3. Oleh yang demikian. Maka intonasi bagi keseluruhan ayat tersebut ialah 2-4-3-1. nada yang diterimanya ialah nada 1. Ayat di atas boleh dibahagikan kepada tiga frasa intonasi utama. frasa predikat dan keterangan. Oleh hal yang demikian.

154 .8 Tandakan tingkat nada intonasi yang sesuai bagi ayat-ayat di bawah: (a) (b) (c) (d) (e) (f) (g) (h) Jalan! Minumlah Kurus Anjing Suami Bunga Budak Hadiah budak itu itu garang pegawai siram Milah itu itu itu saya dihalaunya? belum dibungkus oleh Anis 6.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 6.7 Huraikan perbezaan antara intonasi dan tona.9 Huraikan fonem-fonem suprasegmental yang terdapat dalam bahasa Melayu. 6.

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 6
6.1 Untuk soalan ini, anda perlu: i. Memberi perbezaan definisi antara bunyi segmental (bunyi penggalan) dengan bunyi-bunyi suprasegmental, iaitu bunyi yang hadir secara menumpangi bunyi penggalan ii. Sila buat rujukan daripada sumber-sumber lain untuk mendapatkan maklumat tambahan. 6.2 Bagi menjawab soalan ini, anda harus: i. Menerangkan maksud tekanan dan tanda tekanan ( / ) ii. Tekanan dalam perkataan bahasa Melayu tidak membezakan makna, tetapi membezakan makna dari segi ayat, misalnya:
 kami makan sate kambing (tekanan diberikan pada sate)  kami makan sate kambing (tekanan diberikan pada kambing)

iii.

iv.

Tekanan boleh membezakan makna dalam perkataan bahasa lain, misalnya bahasa Inggeris: /  in sult (tekanan pada suku kata kedua) /  in sult (tekanan pada suku kata pertama) Sila dapatkan maklumat daripada sumber lain.

6.3 Untuk soalan ini, anda perlu: i. Menerangkan maksud mora/ kepanjangan v. Anda perlu juga menerangkan bahawa dalam bahasa Melayu, kepanjangan tidak membezakan makna, tidak seperti bahasa Arab dan bahasa Inggeris. Contoh:  [ sit ] = bermaksud “duduk”  [ si:t ] = bermaksud “tempat duduk” ii. iii. Sertakan lambang-lambang mora satu titik (.), dua titik (:), tiga titik (·:), empat titik (::) dengan contoh yang sesuai Sila dapatkan maklumat tambahan daripada sumber lain.

6.4 Untuk menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menghuraikan maksud jeda dan lambang jeda ii. Berikan contoh-contoh penggunaan jeda dalam bahasa Melayu iii. Sila rujuk halaman 143 – 144 untuk mendapat keterangan yang jelas.

155

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

6.5 Bagi soalan ini, anda perlu: i. Memberi dua contoh ayat yang membawa makna yang berbeza, contohnya:
[ Ibu menjahit + baju ayah ] maksudnya, ibu membuat kerja menjahit baju ayah [ Ibu menjahit baju + ayah ] maksudnya, dia memberitahu ayahnya bahawa ibunya menjahit baju. ii. Dengan berpandukan contoh yang diberikan, sila jawab soalan (b) dan (c)

dengan betul. iii. Sila dapatkan maklumat tambahan daripada buku dan jurnal lain. 6.6 Bagi soalan ini, anda perlu: i. Memberi penjelasan terhadap makna tona ii. Memberi penjelasan terhadap lambang tona iii. Sila rujuk halaman 145 – 146. iv. Sila sertakan contoh yang sesuai bagi menyokong huraian anda. 6.7 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menjelaskan maksud intonasi dan tona ii. Berikan contoh intonasi ayat-ayat bahasa Melayu iii. Sila rujuk halaman 145 – 153. iv. Dapatkan juga maklumat tambahan daripada sumber lain seperti buku, internet, dll. 6.8 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Meneliti ciri-ciri intonasi yang dihuraikan pada halaman 147 ii. Sila rujuk bentuk intonasi ayat perintah, ayat penyata, ayat pasif, ayat tanya pada halaman 147 – 153 dan terapkannya dalam ayat (a) - (h). iii. Pastikan anda tidak tersalah letak tanda intonasi pada ayat-ayat yang berlainan tersebut. 6.9 Bagi menjawab soalan tentang fonem suprasegmental ini, anda perlu: i. Merujuk jenis-jenis fonem suprasegmental seperti tekanan, kepanjangan, jeda, tona dan intonasi pada halaman 141 – 153 ii. Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan. 156

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

Rujukan
Abdul Hamid Mahmood (1995). Ejaan bahasa Melayu terkini. Masa Enterprise.

Abdul Hamid Mahmood (2002). Guru dan bahasa Melayu. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Bhd. Ashby, P. (1995). Speech sounds. London: Routledge. Barnhart, C.L. & Barnhart, R.K. (Ed.) (1981). The world book of encyclopedia volume two. Toronto: World Book Inc. Bright, W. (Ed) (1992). International encyclopedia of linguistics. New York: Oxford University Press. Clark, J. & Yallop, C. (1995). An introduction to phonetics and phonology (second edition). USA: Blackewell. Crystal, D. (1986). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Davenport, M. & Hannahs, S.J. (1998). Introducing phonetics & phonology. Auckland: Arnold. Gleason, H.A. (1955). An introduction to descriptive linguistics. New York: Holt, Rinehart & Winston. Harimurti Kridalaksana (1983). Kamus linguistik. Jakarta: Penerbit P.T. Gramedia Jakarta. Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu. Kuala Lumpur: PTS Professional. Istilah linguistik Bahasa Inggeris – Bahasa Malaysia, Bahasa Malaysia – Bahasa Inggeris. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1991. Jones, D. (1958). An outline of English phonetics. London: Heffer.

157

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Ladefoged, P. (2005). Vowels and consonants (second edition). Australia: Blackwell Publishing. Ladefoged, P. (2006). A course in phonetics (fifth edition). Boston, MA: Thomson Wadsworth. Laver, J. (1993). Principles of phonetics. New York: Cambridge University Press. Lyons, J. (1981). Noam Chomsky. New York: Penguin Modern Master University Press. Malmberg, B. (1963). Phonetics. New York: Denver. Marsono (1986). Fonetik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Martin, J.B. & Rahilly, J. (1999). Phonetics the science of speech. London: Arnold. Nik Safiah Karim dan rakan-rakan. (2003). Tatabahasa dewan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Pike, K.L. (1947). Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Rahmat Sato, H. (1998). Pengenalan fonetik dan fonologi. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik, Universiti Malaya. Roach, P. (2001). Phonetics. United Kingdom: Oxford University Press. Sitindoan, G. (Drs.) (1984). Pengantar linguistik dan tatabahasa bahasa Indonesia. Bandung: Pustaka Prima Bandung. Sudaryanto (1983). Linguistik.Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. The Penguin Dictionary (2004). London: Penguin Books. Verhaar, J.W.M. (1983). Pengantar linguistik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.

158

BIDANG FONEMIK / 7

Unit

7
BIDANG FONEMIK
HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini, anda seharusnya dapat:

i. menjelaskan bunyi itu distingtif atau tidak distingtif, ii. membezakan fonem dengan alofon, diftong dengan fonem vokal rangkap, iii. menjelaskan konsep pasangan minimal, bervariasi bebas, beralternasi bebas, saling melengkapi dan kesamaan fonetis serta iv. menjelaskan fonem konsonan rangkap.

Pengenalan
Unit ini membincangkan Bidang Fonemik yang meliputi bunyi distingtif atau tidak distingtif, konsep fonem, alofon, pasangan minimal, bervariasi bebas, beralternasi bebas, saling melengkapi, kesamaan fonetis, fonem vokal rangkap, dan fonem konsonan rangkap dalam bahasa Melayu.

Apakah Bidang Fonemik?
Bidang fonemik ialah bidang linguistik yang membincangkan hal yang berkaitan dengan sistem atau fungsi bunyi bahasa. Dalam bidang fonemik, bunyi-bunyi bahasa akan dianalisis dan menentukan taraf sesuatu bunyi itu sama ada bunyi itu distingtif (membezakan makna) atau tidak distingtif. Jika bunyi itu bertaraf 159

Di sebaliknya. Oleh sebab perkataan pedang hampir sama.2 Apakah yang anda faham tentang bunyi distingtif dan bunyi tidak distingtif? Tahukah Anda Pengertian Fonem? Fonem ialah unit bunyi yang terkecil yang membezakan makna. pasangan minimal. bunyi d dan bunyi t adalah bertaraf fonem yang berbeza dan bunyi fonem ini diletakkan dalam kurungan fonem. jika bunyi itu tidak distingtif dan tidak membezakan makna. Perbezaan makna ini dapat dilihat pada pasangan minimal atau pasangan terkecil perkataan.BIDANG FONEMIK / 7 distingtif. iaitu bunyi d dan bunyi t. 7. kecuali bunyi d dan bunyi t. iaitu membezakan makna. pedang dengan petang. maka dikatakan bahawa bunyi d dan bunyi t adalah bunyi yang distingtif yang membezakan makna. Contoh-contoh pasangan minimal yang lain yang membezakan makna adalah seperti yang berikut: (i) kaya paya / k / dan / p / adalah fonem yang berbeza barat karat / b / dan / k / adalah fonem yang berbeza sayang wayang / s / dan / w / adalah fonem yang berbeza 160 (ii) (iii) . iaitu / d / dan / t /. Oleh itu.1 Jelaskan pengertian bidang fonemik. maka bunyi itu dianggap alofon. Dalam pasangan minimal perkataan pedang dengan petang itu terdapat bunyi yang berbeza (distingtif). maka bunyi itu dianggap bertaraf fonem. Misalnya. 7.

misalnya alofon k.3 Berikan beberapa contoh pasangan minimal yang anda tahu. 7. Misalnya. terdapat banyak pasangan minimal yang lain yang membezakan makna.BIDANG FONEMIK / 7 (iv) dalam talam / d / dan / t / adalah fonem yang berbeza cari jari / c / dan / j / adalah fonem yang berbeza (v) Selain contoh pasangan minimal di atas. Contohnya: pakar dengan bakar. bunyi fonem / k / dalam bahasa Melayu mempunyai beberapa kelainan bunyi (alofon) kerana terpengaruh oleh bunyi di sekitarnya. kw 161 . tulang dengan dulang. sakat dengan zakat dan lain-lain. Kelainan bunyi yang tergolong ke dalam satu fonem ini berlaku akibat terpengaruh oleh bunyi tertentu sama ada yang terdahulu atau terkemudian daripadanya. (i) (ii) (iii) (iv) _________________________ _________________________ _________________________ _________________________ Tahukah Anda Pengertian Alofon? Alofon ialah anggota-anggota kepada satu fonem. Alofon juga merupakan kelainan bunyi antara satu sama lain tetapi masih tergolong ke dalam satu fonem.

BIDANG FONEMIK / 7

dan ʔ. Bunyi alofon k terjadi akibat kehadirannya dalam perkataan kiri (atau k yang diikuti oleh vokal depan i). Bunyi kw terjadi kerana kehadirannya dalam perkataan kuda (iaitu k yang diikuti oleh vokal belakang u). Bunyi ʔ terjadi kerana kehadirannya diakhiri kata dalam suku kata tertutup seperti dalam perkataan kakaʔ. Dalam hal ini, alofon k, kw dan ʔ adalah alofon-alofon daripada keluarga bunyi yang sama, iaitu fonem / k /. Ketiga-tiga bunyi k, kw, ʔ itu adalah bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis. Maksudnya bunyi-bunyi alofon tersebut hampir-hampir sama dari segi cara pengucapannya dan juga cara penghasilannya. Ketiga-tiga bunyi itu adalah saling melengkapi. Dengan saling melengkapi dimaksudkan masing-masing bunyi tersebut menduduki posisi tertentu (tempat masing-masing) dalam bahasa Melayu. Alofon juga boleh terjadi daripada bunyi yang bervariasi bebas. Dengan bervariasi bebas dimaksudkan walaupun bunyi-bunyi itu berbeza dalam perkataan tertentu, misalnya faham dengan paham, tetapi perbezaan bunyi tidak membawa makna yang berbeza (maknanya sama). Dalam bahasa Melayu terdapat pula beberapa perkataan yang hampir sama dari segi sebutan, tetapi maknanya sama (tidak berbeza), misalnya perkataan agama, ugama dan igama. Walaupun perkataan agama, ugama dan igama itu dari segi makna tidak berbeza, tetapi vokal a, u dan i adalah asalnya fonem yang berbeza kerana terdapat pasangan minimal masing-masing yang membezakan makna, iaitu baru, buru, biru. Oleh sebab itu, vokal a, u dan i adalah distingtif (membezakan makna), maka bunyi a, u dan i adalah bertaraf fonem. Apabila bunyi a, u dan i itu sudah pernah bertaraf fonem, maka bunyi a, u dan i adalah bertaraf alternasi bebas.

7.4 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai, jelaskan maksud alofon.

162

BIDANG FONEMIK / 7

Tahukah Anda Pengertian Pasangan Minimal?
Pasangan minimal ialah pasangan terkecil perkataan, iaitu pasangan perkataan yang hampir sama dari segi sebutan dan juga cara menghasilkan bunyi perkataan tersebut tetapi masih terdapat perbezaan kecil pada bunyi (fonem) tertentu yang membezakan makna antara perkataan tersebut. Contoh-contoh pasangan minimal adalah seperti yang berikut: paku tari laku baca sama bawang situ garu bila serong buka dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan baku dari lagu baja sana bayang satu guru bela sorong buku

7.5 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai, jelaskan maksud pasangan minimal.

7.6 Kenal pasti sama ada pasangan minimal yang berikut berkontras atau tidak berkontras. i. ii. iii. iv. v. fikir perang panah semak bela pikir perang patah semak bela

163

BIDANG FONEMIK / 7

vi. vii. viii. ix. x.

serang agama Selasa faham tadah

-

terang ugama Thalatha paham tabah

Tahukah Anda Pengertian Bervariasi Bebas?
Bervariasi bebas merupakan istilah yang digunakan bagi dua bunyi yang berbeza secara fonetis yang hadir pada lingkungan yang sama dalam perkataan dan bunyi itu boleh saling berganti antara satu sama lain tetapi tidak membezakan makna. Contohnya: fikir dengan elok dengan orang dengan pikir ( f dengan p bervariasi bebas ) Elok ( e dengan ε bervariasi bebas ) Orang ( o dengan ɔ bervariasi bebas)

7.7 Berikan contoh-contoh perkataan yang bervariasi bebas dalam bahasa Melayu.

Tahukah Anda Pengertian Beralternasi Bebas?
Beralternasi bebas merupakan istilah yang dipakai bagi bunyi yang sudah bertaraf fonem, tetapi boleh dipakai secara bertukar ganti dalam perkataan tertentu pada lingkungan yang sama tetapi tidak membezakan makna. Contohnya fonem /a/, /i/ dan /u/ yang hadir pada lingkungan yang sama dalam perkataan agama, igama dan ugama tetapi maknanya tidak berbeza. Oleh hal yang demikian, fonem /a/, /i/ dan /u/ dikatakan beralternasi bebas.

164

BIDANG FONEMIK / 7

7.8 Berikan contoh-contoh perkataan yang beralternasi bebas dalam bahasa Melayu. 7.9 Huraikan perbezaan antara beralternasi bebas dan bervariasi bebas.

Tahukah Anda Pengertian Saling Melengkapi?
Istilah saling melengkapi juga dikenali sebagai distribusi komplementar, iaitu lingkungan atau tempat yang dihadiri (diisi) oleh satu anggota bunyi daripada satusatu fonem dan lingkungan atau tempat itu tidak boleh dihadiri (diisi) oleh anggota bunyi yang lain daripada fonem yang sama dalam perkataan. Maksudnya bunyi tersebut mempunyai tempat (lingkungan) tertentu yang boleh dihadiri atau dilengkapinya. Misalnya bunyi [k] dalam perkataan [kakaʔ]. Bunyi [k] boleh hadir hanya pada awal suku kata (koda) manakala bunyi [ʔ] pula boleh hadir pada lingkungan akhir suku kata (onset) sahaja. Kehadiran bunyi [ k] dan [ʔ] pada tempat tertentu sahaja ini terdapat dalam banyak perkataan lain dalam bahasa Melayu, misalnya perkataan [kanaʔ-kanaʔ, pəkaʔ, pokoʔ, beŋkoʔ, bəŋkaʔ, songkoʔ] dan seumpamanya. Oleh sebab tempat atau lingkungan yang boleh diisi oleh [k] dan [ʔ] adalah tempat yang tertentu sahaja, maka bunyi [k] dan [ʔ] dikatakan saling melengkapi. Oleh hal yang demikian, bunyi [k] dan [ʔ] adalah alofon-alofon kepada fonem /k/.

7.10 Jelaskan pengertian saling melengkapi.

165

BIDANG FONEMIK / 7

Tahukah Anda Pengertian Kesamaan Fonetis?
Kesamaan fonetis merupakan satu cara atau kriteria yang digunakan untuk menentukan sama ada bunyi-bunyi itu merupakan alofon-alofon kepada satu fonem. Cara yang lain untuk menentukan alofon-alofon kepada satu fonem ialah saling melengkapi (distribusi komplementar) seperti yang dihuraikan di atas. Bunyi kesamaan fonetis ialah bunyi yang mempunyai sifat fonetis yang sama. Bunyi kesamaan fonetis ini boleh terjadi dengan cara bunyi tertentu yang mendapat pengaruh artikulasi tambahan (koartikulasi) seperti pembibiran, penyengauan (penasalan), penglelangitkerasan, pengglotisan dan seumpamanya. Contohnya bunyi k dengan bunyi kw (k yang mendapat pengaruh daripada vokal depan dan kw pembibiran) yang terdapat pada perkataan kawan dan buwku merupakan bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis (k, dan k w). Oleh itu, k dan kw adalah alofon kepada fonem yang sama, iaitu k. Begitu juga dengan bunyi vokal a dalam perkataan dalam dan ã sengauan (nasalisasi) dalam perkataan mãlam juga merupakan bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis (yang satu merupakan vokal biasa sedangkan vokal a yang satu lagi disengaukan). Oleh hal yang demikian, bunyi a biasa dan bunyi a yang disengaukan itu dikatakan bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis. Dalam bahasa Inggeris, terdapat juga bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis. Contohnya bunyi p yang mendapat pengaruh koartikulasi hembusan seperti dalam perkataan pen (phen) mempunyai kesamaan fonetis dengan p yang tidak dihembus yang berada di akhir kata dalam perkataan top. Oleh hal yang demikian, bunyi ph (yang diiringi oleh hembusan) dengan p (yang tidak dihembuskan) adalah alofon-alofon kepada fonem p.

7.11 Bagaimanakah kesamaan fonetis berlaku? Jelaskan dengan contohcontoh yang sesuai.

166

7. Dalam bahasa Inggeris. misalnya dia. Cara menghasilkan diftong pula melibatkan berlakunya geluncuran. steep. Contohnya perkataan kerbau (kerbaw). clock. bring. Konsonan rangkap tidak terdapat dalam bahasa Melayu kecuali dalam kata-kata pinjaman daripada bahasa Jawa dan bahasa Inggeris. bau. Contohnya perkataan stop. Fonem vokal rangkap ini berbeza dengan diftong. Tahukah Anda Pengertian Fonem Konsonan Rangkap? Fonem konsonan rangkap ialah dua konsonan yang hadir berturut-turut dalam satu-satu perkataan. sampai (sampay) dan amboi (amboy). kedudukan lidah kemudiannya berubah dan geluncur kepada bunyi vokal yang lain. Diftong dihasilkan dengan cara satu vokal diucapkan sepenuhnya sedangkan yang satu lagi diucapkan separuh sahaja.13 Nyatakan perbezaan diftong dan vokal rangkap. Maksudnya semasa menghasilkan bunyi vokal penuh. terdapat banyak perkataan yang memakai fonem konsonan rangkap ini. Vokal rangkap ialah vokal penuh yang diucapkan dengan penuh tiap-tiap satu dalam perkataan. 167 . jelaskan maksud fonem vokal rangkap.BIDANG FONEMIK / 7 Tahukah Anda Pengertian Fonem Vokal Rangkap? Fonem vokal rangkap ialah fonem yang hadir berturut-turut dalam satu-satu perkataan. cloth dan seumpamanya. creep.12 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. brief. jauh dan buah sedangkan diftong ialah dua vokal yang hadir berturut-turut dalam perkataan tetapi cara penghasilan diftong itu berbeza. 7.

proses dan seumpamanya. draf.BIDANG FONEMIK / 7 Konsonan rangkap dalam bahasa Melayu terdapat dalam perkataan-perkataan pinjaman yang dipinjam daripada bahasa Jawa dan Inggeris seperti trampil.15 Adakah fonem konsonan rangkap terdapat dalam bahasa Melayu? Bincangkan. prihatin. 7. drama. projek. 7. 168 . blok.14 Huraikan maksud fonem konsonan rangkap dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai.

konsanan rangkap.2 Bagi menjawab soalan ini. 7. Memahami maksud fonem distingtif.3 Untuk soalan ini. Sila dapatkan maklumat tambahan daripada sumber lain seperti buku dan internet. seperti agama. seperti dalam perkataan petang dan pedang yang berlainan maksudnya iii. vokal rangkap. yakni vokal [a] dengan vokal [u] ialah fonem berbeza kerana membezakan makna. ii.1 Bagi soalan ini. 163 – 164. Sila berikan contoh-contoh lain tentang bunyi-bunyi alofon kepada fonemfonem tertentu vii. igama dan agama v. anda perlu: i. Berikan contoh yang sesuai bagi menyokong penerangan anda iii. Definisi fonem seperti yang dijelaskan pada halaman 160. Anda perlu memberikan beberapa contoh perkataan yang mengandungi fonem yang berbeza iv. pasangan minimal dan seumpamanya ii. iaitu yang membezakan makna ii. anda perlu: i. Anda perlu memasukkan contoh perkataan yang mengandungi fonem yang beralternasi bebas. Menerangkan bidang fonemik dan cakupannya seperti fonem. Anda perlu memberikan contoh-contoh bunyi alofon yang tidak distingtif. anda perlu memberikan: i. Berikan contoh perkataan yang sesuai yang mengandungi fonem distingtif tersebut. Beberapa contoh pasangan minimal seperti:  baru – biru.  petang – pedang. 169 . alofon. 7. Sila rujuk huraian tentang pengertian fonem dan alofon pada halaman 159 – 162. Begitu juga dengan fonem [t] dan [d] membezakan makna bagi pasangan minimal tersebut iii. iaitu bunyi-bunyi yang tidak membezakan makna vi. Sila berikan contoh-contoh pasangan minimal yang lain yang menunjukkan berlakunya fonem-fonem yang membezakan makna iv.BIDANG FONEMIK / 7 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 7 7. Sila rujuk sumber lain bagi mendapatkan maklumat tambahan.

iaitu “agama”. 7. Memahami perbezaan antara bunyi bervariasi bebas dan bunyi distingtif seperti fonem p dengan f dalam perkataan fikir dengan pikir yang tidak membezakan makna ii.paham yang tidak membezakan makna. Menjelaskan maksud alofon ii.5 Bagi soalan ini. anda perlu terlebih dahulu: i. u dan a adalah beralternasi bebas (sudah bertaraf fonem dalam perkataan lain) walaupun masih boleh membawa makna yang sama. anda perlu mengenal pasti sama ada perkataan pasangan minimal yang diberikan itu ( no. misalnya alofon [f] kepada fonem [p] dalam perkataan [fiker]. Berikan beberapa contoh alofon kepada satu fonem. ugama.x) berkontras atau tidak berkontras. 170 . misalnya menyatakan perbezaan makna perkataan pasangan minimal tersebut adalah akibat pengunaan fonem yang berbeza. Dengan berpandukan bunyi bervariasi bebas dalam contoh di atas. Menerangkan maksud pasangan minimal dengan memberikan contohcontoh yang sesuai. [piker] dan alofon [k w] dalam perkataan [kita]. contoh perkataan: serong – sorong ii. Anda perlu memberi jawapan untuk pasangan minimal yang lain dengan berpandukan jawapan di atas. anda perlu: i. seperti faham .8 Jawapan untuk soalan ini ialah anda perlu memberikan beberapa contoh fonem yang bertaraf distingtif yang kemudiannya digunakan untuk maksud yang sama seperti dalam igama. 7. berikan perkataan yang mengandungi bunyi bervariasi bebas. anda perlu: i. Fonem ə.4 Bagi soalan ini. Dengan berpandukan penjelasan tentang fonem dan alofon tersebut.6 Bagi menjawab soalan ini. [kwuda] 7. anda perlu: i. agama. maksud bunyi alofon kepada fonem tertentu.BIDANG FONEMIK / 7 7. 7. Menjelaskan ciri-ciri fonem dan alofon ii. i .7 Untuk soalan ini.

Menjelaskan cara kesamaan fonetis berlaku.9 Bagi menjawab soalan ini. yakni bunyi konsonan diikuti oleh bunyi vokal tertentu menyebabkan kesamaan fonetis berlaku. Menjelaskan perbezaan antara diftong dan vokal rangkap ii. Memberikan definisi tentang fonem vokal rangkap ii. 7.10 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan. jurnal dan internet bagi mendapatkan malumat tambahan. Sila sertakan contoh perkataan yang bunyinya saling melengkapi seperti perkataan kakak. Contohnya perkataan kataʔ. anda perlu: i. 7. 7. anda perlu: i. Sila berikan beberapa contoh vokal rangkap dan diftong bagi menjelaskan huraian anda. 171 . yakni fonem k dan ʔ ialah saling melengkapi iii. Dengan berpandukan contoh di atas. Penjelasan tentang perbezaan antara beralternasi bebas dengan bervariasi bebas ii. iaitu k dan ʔ saling melengkapi ii. anda perlu memberi: i.BIDANG FONEMIK / 7 7. Dengan berpandukan contoh di atas. Menghurai maksud saling melengkapi ii. iii. Sila rujuk buku.11 Bagi menjawab soalan ini.13 Untuk soalan ini.12 Jawapan bagi soalan ini. Sila berikan beberapa contoh pasangan perkataan beralternasi bebas dengan bervariasi bebas dalam bahasa Melayu. sila berikan beberapa contoh lain dalam bahasa Melayu. sila berikan beberapa contoh lain dalam bahasa Melayu. Sila berikan beberapa contoh perkataan yang mengandungi fonem vokal rangkap iii. anda perlu: i. 7.

Sila nyatakan bahawa tidak terdapat fonem konsonan rangkap asli dalam bahasa Melayu kecuali perkataan pinjaman daripada bahasa Inggeris dan bahasa Jawa. Membincangkan bahawa dalam bahasa Melayu terdapat fonem konsonan rangkap atau tidak ii. dan seumpamanya iii. Menghuraikan definisi tentang fonem konsonan rangkap ii. misalnya project. dan bahasa Jawa seperti gembleng. anda perlu: i.BIDANG FONEMIK / 7 7.15 Bagi menjawab soalan ini. struktur. prihatin iii. misalnya kontraktor. structure. anda perlu: i.14 Bagi menjawab soalan ini. Anda perlu menyatakan bahawa fonem konsonan rangkap tidak terdapat dalam bahasa Melayu asli kecuali fonem konsonan rangkap yang dipinjam daripada bahasa Inggeris dan bahasa lain. 172 . Berikan beberapa contoh perkataan yang mengandungi fonem konsonan rangkap yang dipinjam daripada bahasa Inggeris. 7. Berikan contoh-contoh fonem konsonan rangkap yang terdapat dalam bahasa yang anda tahu seperti bahasa Inggeris.

T. Toronto: World Book Inc. Introducing phonetics & phonology. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. New York: Holt. Kamus linguistik. Guru dan bahasa Melayu. A course in phonetics (3rd. Bhd. Ed). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. (1993).J. Ladefoged. Masa Enterprise. & Barnhart.A. Chicago: University of Chicago Press.BIDANG FONEMIK / 7 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Preliminaries to linguistic phonetics. (Ed) (1992). Oxford: Basil Blackwell Ltd. International encyclopedia of linguistics. Ashby. Jakarta: Penerbit P. & Yallop. Auckland: Arnold. (1995). An introduction to phonetics and phonology (second edition). Bright. Gramedia Jakarta. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. (1998). Barnhart. P. (1955).L. Rinehart & Winston. 173 . London: Routledge. Ladefoged. Ejaan bahasa Melayu terkini. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). New York: Oxford University Press. The world book of encyclopedia volume two. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Speech sounds. D. Clark. W. P. (1973). (1986). H. S. Harimurti Kridalaksana (1983). R.K.) (1981). Abdul Hamid Mahmood (2002). P. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. (1995). Brace and Jovanovich. (Ed. C. An introduction to descriptive linguistics. M. & Hannahs. Gleason. J. New York: Harcourt. Davenport. C. USA: Blackewell. Crystal.

(1983). Phonetics. New York: Cambridge University Press. J. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Roach. B. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Malmberg. Vowels and consonants (second edition). (2001). Pengantar linguistik. MA: Thomson Wadsworth. 174 . (1963). London: Penguin Books. (2005). Ladefoged. A course in phonetics (fifth edition). J. P. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. P. (1993). Laver. Phonetics. Marsono (1986). (1947). Verhaar. Australia: Blackwell Publishing. Pike. United Kingdom: Oxford University Press. Fonetik. The Penguin Dictionary (2004).L.M. Boston. K. P. Principles of phonetics.W.BIDANG FONEMIK / 7 Ladefoged. New York: Denver. (2006).

Dalam transkripsi fonetik. satu lambang digunakan untuk mewakili satu bunyi yang 175 . juga diterangkan beberapa lambang yang digunakan dalam penulisan transkripsi fonetik dan fonemik bagi mewakili bunyi yang diucapkan. Transkripsi juga menurunkan lambang-lambang bunyi sebutan ke dalam bentuk lambang-lambang fonetik yang setepat mungkin mengikut sebutan sebenar penutur satu-satu bahasa.TRANSKRIPSI / 8 Unit 8 TRANSKRIPSI HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. iii. Pengenalan Fokus huraian unit ini adalah tentang bentuk penulisan dalam transkripsi fonetik dan fonemik. ii. Apakah Transkripsi? Transkripsi ialah penulisan dalam bentuk lambang-lambang fonetik daripada lambang-lambang tulisan huruf-huruf biasa. Di samping itu. menulis transkripsi fonetik dan fonemik dengan baik. anda seharusnya dapat: i. mengenali dan membezakan lambang-lambang yang digunakan dalam penulisan transkripsi fonetik dan fonemik. mengenal pasti bentuk penulisan dalam transkripsi fonetik dan fonemik.

perengkungan [L. kecuali dalam kata-kata pinjaman daripada bahasa asing seperti bahasa Inggeris atau bahasa Arab. d. Transkripsi fonemik mencatatkan bunyi-bunyi bahasa yang diucapkan dengan cara yang lebih luas. Walau bagaimanapun. Dalam transkripsi fonetik atau transkripsi sempit ini pengkaji cuba memberi lambang fonetik yang setepat-tepat dan sedetail-detailnya (terperinci) dengan bunyi yang diucapkan atau tulisan yang dipindahkan ke dalam transkripsi fonetik tersebut. penyengauan (nasalisasi) [ ]. Tujuan penulisan transkripsi fonemik ialah untuk memberikan lambang-lambang bunyi dengan mudah dalam bentuk lambang bunyi segmental sahaja tanpa mencatat dengan detail semua sifat bunyi yang ada pada satu-satu bahasa natif itu. dalam bahasa Melayu. z]. iaitu transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik. penulisan transkripsi fonemik bagi ayat Buku itu di atas meja ditulisnya dengan mudah sebagai: / # buku itu di atas meǰa # / 176 . Dalam transkripsi fonetik.TRANSKRIPSI / 8 diucapkan. Misalnya. Transkripsi fonemik tidak menulis lambang-lambang transkripsi fonetik dengan detail (terperinci) dan tidak menggunakan ciri-ciri koartikulasi atau ciri-ciri suprasegmental. iaitu dengan menggunakan fonem-fonem yang terdapat dalam satu-satu bahasa itu secara umum dan mudah. Apakah Transkripsi Fonetik? Transkripsi fonetik juga dikenali sebagai transkripsi sempit. j penglelangitkerasan [ ] dan pengglotisan (glotalisasi) [ʔ]. Terdapat dua jenis transkripsi. tidak semua bunyi koartikulasi itu wujud. Misalnya dalam tulisan atau sebutan untuk ayat Buku itu di atas meja ditulis semula dengan terperinci segala bunyi segmental dan juga segala jenis koartikulasi dan juga ciri-ciri suprasegmental yang ditumpanginya dalam bentuk transkripsi fonetik seperti yang berikut: [ # b u w ku iwtu di atas meǰa # ] Transkripsi fonetik bertujuan mencatatkan setepat mungkin semua sifat yang terdapat pada pengucapan seseorang penutur natif. dimasukkan juga lambang-lambang koartikulasi seperti lambang pembibiran [w]. Apakah Transkripsi Fonemik? Transkripsi fonemik juga disebut transkripsi luas.

Contoh Transkripsi Fonetik [ # bahasa ijalah alat jaŋ diwgunãkan unwtoʔ məɲãmpaikan fikeran dan pərasaʔan # səgala pandaŋãn // pəndapat // rasa sənãŋ hati dan mãrah dapat diwluwahkan məlawluwi pəŋwgunãʔan bahasa # ] [ # məlawluwi bahasa wǰuga kita bərwhuǰah unwtoʔ məjakenkan pəndəŋãr tərhadap səsuawtu pərkara dan ini boleh məmpəŋãwrohi məreka unwtoʔ məmwbuwat kəwpuwtusan samã ʔada bərsewtuwǰu atau tidaʔ dəŋãn apa jaŋ diwucapkan # ] Contoh Transkripsi Fonemik / # bahasa ijlah alat jaŋ digunakan untoʔ məɲampaikan fikeran dan perasaan # səgala pandaŋan // pəndapat // rasa sənaŋ hati dan marah dapat diluahkan məlalui pəŋgunaʔan bahasa# / / # məlalui bahasa ǰuga kita bərhuǰah untoʔ məjakenkan pəndəŋar tərhadap səsuatu pərkara dan ini boleh məmpəŋarohi məreka untoʔ məmbuat kəputusan sama ada bərsetuǰu atau tidaʔ dəŋan apa jaŋ diucapkan # / 177 . Berikut diberikan beberapa petikan dalam tulisan Rumi bahasa Melayu beserta contoh-contoh transkripsi fonetik (transkripsi sempit) dan transkripsi fonemik (transkripsi luas): Petikan 1 Bahasa ialah alat yang digunakan untuk menyampaikan fikiran dan perasaan. pendapat. rasa senang hati dan marah dapat diluahkan melalui penggunaan bahasa. Melalui bahasa juga kita berhujah untuk meyakinkan pendengar terhadap sesuatu perkara dan ini boleh mempengaruhi mereka untuk membuat keputusan sama ada bersetuju atau tidak dengan apa yang diucapkan. Segala pandangan.TRANSKRIPSI / 8 Transkripsi fonemik sangat mirip kepada sistem ejaan bagi satu-satu bahasa natif.

1985. Sistem Undang-undang Di Malaysia. Kuala Lumpur. Pendaftar harus memberi notis kepada plaintif atau peguamnya mengenai hal itu dan mengenai cara saman disampaikan.TRANSKRIPSI / 8 Petikan 2 Saman hendaklah disampaikan sendiri oleh Mahkamah Rendah kepada defendan. (Dipetik daripada Ahmad Ibrahim dan Ahilemah Joned. tidak kurang daripada 14 hari sebelum hari pengembalian saman (melainkan mahkamah memerintahkan selainnya). di mana dan bagaimana penyampaian saman dibuat serta kepada siapa saman disampaikan. Orang yang menyampaikan saman dikehendaki membuat catatan yang mengandungi butiran-butiran seperti tarikh dan hari saman disampaikan. Setelah saman disampaikan dan catatan penyampaian dibuat. halaman 275) Contoh Transkripsi Fonetik [ # samãn həndaʔlah disampaikan səndiri oleh mãhkamãh rəndah kəpada difendan // tidaʔ wkuraŋ daripada əmpat bəlas hari səbəwlom pəŋəmbalijan samãn məlaenkan mãhkamãh məmərintahkan səlaenɲã # ʔoraŋ jaŋ məŋãmpaikan samãn dikəhəndaki məmwbuwat čatatan jaŋ məŋãnwduŋi buteran səpərti tarex dan hari samãn disampaikan // di mãnã dan bagaimãnã pəɲãmpaijan samãn diwbuwat sərta kəpada sijapa samãn diwsampaikan # sətəlah samãn disampaikan dan čatatan pəɲãmpaian diwbuwat // pəndaftar haros məmbəri nõtis kəpada plentif atau pəwguamɲã məŋənãʔi hal itu dan məŋənãʔi čara samãn disampaikan # ] Contoh Transkripsi Fonemik / # saman həndaʔlah disampaikan səndiri oleh mahkamah rəndah kəpada difendan // tidaʔ kuraŋ daripada əmpat bəlas hari səbəlom pəŋəmbalian saman məlaenkan mahkamah məmərintahkan səlainɲa # oraŋ jaŋ məŋampaikan saman dikəhəndaki məmbuat čatatan jaŋ məŋanduŋi buteran buteran səpərti tarex dan hari saman disampaikan // di mana dan bagaimana pəŋampaian saman dibuat sərta kəpada siapa saman disampaikan # sətəlah saman disampaikan dan čatatan pəɲampaian dibuat // pəndaftar haros məmbəri notis kəpada plentif atau pəguamɲa məŋənai hal itu dan məŋənai čara saman disampaikan # / 178 . DBP.

Undang-undang Perniagaan. dan orang dengan siapa dia berurusan itu tahu atau percaya bahawa dia seorang pekongsi. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Hussain. Noor Alam S.M. (Dipetik daripada Shaik Mohd. kecuali jika pekongsi-pekongsinya yang bertindak itu pada hakikatnya tidak mempunyai kuasa bertindak untuk firma dalam perkara tertentu itu. halaman 27) Contoh Transkripsi Fonetik [ # sətijap pəwkoŋsi adalah wakel bagi firmã dan pəwkoŋsi pəwkoŋsi jaŋ laen bagi mãkwsud pərnijagaʔan pərkoŋsijan itu // dan tindakan setijap pəwkoŋsi jaŋ məlawkukan apa apa tindakan unwtoʔ mənǰalankan səčara lazem ǰənis pərnijagaʔan jaŋ diǰalankan oleh firmã itu jaŋ dija mənǰadi ahli # məŋiwkut firmã dan pəwkoŋsi pəwkoŋsiɲã kəwčuwali ǰika pəkoŋsi pəkoŋsiɲã jaŋ bərtindaʔ itu pada hakikatɲã tidaʔ məmpuɲãi kwuasa bərtindaʔ unwtoʔ firmã dalam pərkara tərtəntu itu // dan oraŋ dəŋãn sijapa dija bərʔurusan itu tawhu atau pərčaja bahawa dija səoraŋ pəwkoŋsi # ] Contoh Transkripsi Fonemik / # sətiap pəkoŋsi adalah wakel bagi firma dan pəkoŋsi pəkoŋsi jaŋ laen bagi maksud pərniagaan pərkoŋsian itu // dan tindakan setiap pəkoŋsi jaŋ məlakukan apa apa tindakan untoʔ mənǰalankan səčara lazem ǰənis pərniagaan jaŋ diǰalankan oleh firma itu jaŋ dia mənǰadi ahli # məŋikut firma dan pəkoŋsi pəkoŋsiɲa kəčuali ǰika pəkoŋsi pəkoŋsiɲa jaŋ bərtindaʔ itu pada hakikatɲa tidaʔ məmpuɲai kuasa bərtindaʔ untoʔ firma dalam pərkara tərtəntu itu // dan oraŋ dəŋan siapa dia bərurusan itu tahu atau pərčaja bahawa dia səoraŋ pəkoŋsi # / 179 . mengikut firma dan pekongsi-pekongsinya.TRANSKRIPSI / 8 Petikan 3 Setiap pekongsi adalah wakil bagi firma dan pekongsi-pekongsi yang lain bagi maksud perniagaan perkongsian itu. dan tindakan setiap pekongsi yang melakukan apa-apa tindakan untuk menjalankan secara yang lazim jenis perniagaan yang dijalankan oleh firma itu yang dia menjadi ahli. 1987.

TRANSKRIPSI / 8 8.3 Salin semula petikan-petikan di bawah dalam bentuk transkripsi fonemik. Gelas yang sangat tulin paling baik digunakan sebagai teras tetapi mahal kosnya.2 Huraikan perbezaan transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik. 8. Plastik adalah lebih murah tetapi pelemahan isyaratnya tinggi dan hanya sesuai digunakan untuk jarak yang dekat. 2003:49) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ (b) Petikan 2 Bakteria laktobasilus adalah bakteria yang bersifat gram positif. Satu kabel gentian optik mempunyai bentuk silinder yang terdiri daripada tiga bahagian memusat: teras cladding dan jaket. (Dipetik daripada: Saadiah Yahya & Rosilah Haji Hassan.1 Jelaskan pengertian transkripsi. (a) Petikan 1 Kabel gentian optik mengandungi satu atau lebih media liut yang diperbuat daripada gelas atau plastik. 8. tidak membentuk spora dan berkembang biak dengan baik dalam keadaan 180 .

Tempat yang paling disukainya adalah pada lesi dentin yang dalam. Bakteria ini kebanyakan ditemui di dalam mulut bayi dan mewakili satu peratus daripada flora mulut. Populasinya tergantung kepada dan dipengaruhi oleh kebiasaan memakan. Dengan perkataan lain. dasar fizikal ialah dasar yang dijalankan dalam soal perundangan dan peraturan yang berhubung dengan pencukaian.TRANSKRIPSI / 8 mikroaerofilik. 1989:37) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ (c) Petikan 3 Dasar fizikal atau dasar belanjawan ialah cara pengurusan pendapatan dan perbelanjaan kerajaan dengan tujuan untuk mempengaruhi tingkat pendapatan negara. semenjak Millre mengemukakan teori kemoparasitnya. (Dipetik daripada Siti Rohani. hutang kerajaan dan perbelanjaan awam untuk menghasilkan tingkat guna tenaga penuh dan mengawal inflasi dengan sesebuah ekonomi bergantung kepada tingkat permintaan agregat berbanding dengan kemampuan ekonomi untuk memenuhinya. Bakteria laktobasilus telah dilaporkan sebagai bakteria yang cukup penting dan terbanyak. (Dipetik daripada Rahimah Abdul Kadir. 1985:34) 181 .

2003: 179) _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ 182 . Jali. budaya dan ideologi politik. Razani Mohd. Perubahan ini dapat dirasakan di Malaysia dengan adanya teknologi maklumat dan komunikasi yang hampir seiring dengan negara maju seperti Amerika Syarikat. (Dipetik daripada: Siti Hadijah Che Mat. Jepun dan Singapura.TRANSKRIPSI / 8 _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ (d) Petikan 4 Globalisasi ialah keadaan di mana perhubungan yang tidak terbatas dan tidak dikongkong oleh sempadan geografi. Fauzi Hussin dan Mohd. Fenomena ini menjadikan dunia kelihatan mengecil daripada segi perhubungan manusia disebabkan kepantasan teknologi maklumat. bahasa.

Hal ini membezakan sebatian organik dengan sebatian tak organik yang merangkumi hampir semua sebatian yang tidak mengandungi karbon dan didapati daripada batuan dan mineral. (a) Petikan 1 Sifat Termodinamik adalah sebarang ciri makroskop yang tercerap untuk sistem. Pada asalnya. Contoh sebatian organik semulajadi termasuklah sebatian yang mempunyai struktur ringkas seperti etena. ketersediaan dan 183 .4 Salin semula petikan-petikan di bawah dalam bentuk transkripsi fonetik. kolestrol dan koenzim yang terdapat dalam tisu. isipadu. entropi. tenaga-dalam. (Dipetik daripada: Kamaliah Mahmood. buah pinggang dan pankreas.TRANSKRIPSI / 8 (e) Petikan 5 Kimia organik bermula sebagai kimia benda hidup. Terdapat lapan sifat yang biasa digunakan: tekanan. 2004:1-2) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ 8. suhu. entalpi. kimia organik terlibat dengan kajian sebatian yang diekstrak daripada benda hidup seperti tumbuh-tumbuhan. Sebutan organik bermaksud diterbitkan daripada organisma hidup. hati. haiwan dan mikroorganisma. sejenis alkaloid. terutama dalam jantung. etanol dan asid oksalik hinggalah sebatian yang berstruktur kompleks seperti karpain.

terutamanya melalui perbendaharaan kata dan sebagainya melalui sistem tatabahasa. Zaki Abdul Muin.TRANSKRIPSI / 8 rangkap Gibb. 1987:3) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ (b) Petikan 2 Dengan keintelektualan bahasa dimaksudkan bahasa itu harus mempunyai keupayaan menyampaikan buah fikiran dan hujah dengan tepat dan berkesan. Keintelektualan bahasa dicapai. Tiga sifat pertama merupakan kuantiti-kuantiti yang boleh diukur secara langsung sementara yang lainnya diterbit. iaitu mengungkapkan kesinambungan dan keRumitan fikiran. kemuncak pencapaian taraf keintelektualan bahasa ialah penggunaan laras saintifik yang berusaha menghasilkan bentuk bahasa yang tepat yang mencerminkan kejelasan pemikiran yang logik. Kita akan tunjukkan nanti betapa tenaga-tenaga dalam merupakan natijah langsung daripada Hukum Termodinamik Pertama sementara entropi dihasil daripada Hukum Termodinamik Kedua. (Dipetik daripada Mohd. (Dipetik daripada Abdul Hamid Mahmood. Mengikut Havranek. 2002:80) 184 .

hutan hujan tropika mengandungi tiga strata utama. (Dipetik daripada: Abdul Hamid Mar Iman. Struktur yang lazim. Hal sebaliknya pula. lapisan silaranya lebih mudah dilihat.TRANSKRIPSI / 8 ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ (c) Petikan 3 Strata hutan dimaksudkan sebagai lapisan tumbuhan yang silaranya mempunyai ketinggian yang berbeza-beza dalam julat tertentu. Stratifikasi silara hutan dan kaitannya dengan struktur hutan terangkum dalam apa yang disebut sebagai sinusia. 2000: 8) ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ 185 . Jika sesebuah hutan mengandungi hanya beberapa spesies. iaitu pokok. jika hutan berkenaan mengandungi banyak spesies dengan setiap spesies hidup rapat-rapat di antara satu sama lain. Strata pokok dapat membentuk silara yang bersambungan atau terputus-putus. semak samun dan herba.

Segala najis. air dikeluarkan dengan banyak bersama najis dan akibatnya badan akan kekurangan air. Keadaan ini boleh dikawal dengan meminum banyak air. air kencing dan muntah pesakit ini mestilah dibuang dengan teliti supaya ia dimusnahkan dengan cara yang betul. 1987:49) ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ 186 . Dalam keadaan cirit-birit. Orang-orang yang diserang taun mestilah diasingkan supaya penyakit ini tidak berjangkit. Antara ciri penyakit taun ialah cirit-birit yang berterusan dan diikuti oleh keadaan kekeringan badan kerana kehilangan air. Bakteria ini boleh berada di mana-mana sahaja termasuk dalam air dan dalam makanan. ia memerlukan masa di antara satu hingga lima hari untuk menunjukkan ciri-ciri taun. Ia disebabkan oleh sejenis bakteria yang dipanggil vibrio cholerae. (Dipetik daripada Mustafa Ali Mohd..TRANSKRIPSI / 8 (a) Petikan 4 Taun adalah sejenis penyakit cirit-birit yang amat berbahaya. Ia dibawa oleh lalat dan boleh membiak dengan cepat. air liur. Apabila kuman vibrio cholerae masuk ke badan manusia.

TRANSKRIPSI / 8

(e) Petikan 5 Salah satu peninggalan material daripada peradaban Melayu tradisi ialah naskhah tulisan tangan atau manuskrip. Sebahagian besarnya tersimpan di perpustakaan termasuk di luar rantau ini. Kehadiran katalog yang menyenaraikan pegangan manuskrip ini pada perpustakaan itu memberi gambaran seolah-olah kegiatan mengumpul atau mengutipnya sudah berlalu dan segala yang pernah terhasil, sudah terkumpul. Ini tidak benar kerana pengesahan simpanan manuskrip Melayu, pengumpulannya, serta pengajian dan penerbitannya masih berjalan dengan rancak. Jika dahulu kita banyak bergantung kepada sarjana Barat dari segi pengetahuan kita terhadap alam manuskrip Melayu, kini tidak lagi. Sarjana dan golongan intelektual tempatan semenjak berpindahnya pusat pengajian Melayu ke rantau ini sejak tahun 60-an, memberi perhatian penuh terhadap khazanah peninggalan peradabannya. (Dipetik daripada Mohd. Taib Osman, 2004:155)

___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________

187

TRANSKRIPSI / 8

PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 8
8.1 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Perjelaskan maksud transkripsi, iaitu transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik ii. Berikan contoh lambang-lambang transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik mengikut contoh bunyi perkataan dalam bahasa Melayu 8.2 Untuk soalan ini, jawapan anda perlu mencakupi: i. Perbezaan antara lambang transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik ii. Anda perlu memberikan contoh perbezaan antara kurungan fonetik dengan kurungan fonemik semasa membuat transkripsi tersebut iii. Anda juga perlu memasukkan alofon-alofon tertentu kepada fonem-fonem tertentu semasa membuat transkripsi fonetik, termasuklah lambang bunyi yang saling melangkapi iv. Perlu dinyatakan juga bahawa lambang-lambang alofon tidak digunakan dalam transkripsi fonemik. 8.3 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menyalin semula petikan soalan (a) - (e) dengan menggunakan kurungan fonemik ii. Anda juga perlu menggunakan lambang fonem dan tidak menggunakan lambang-lambang alofon kepada satu fonem, maksudnya anda menggunakan lambang fonetik yang luas dan bukan lambang fonetik sempit dalam transkripsi fonemik iii. Sila rujuk contoh penulisan transkripsi fonemik pada halaman 176 – 179. 8.4 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menyalin semula petikan soalan (a) - (e) dengan menggunakan transkripsi fonetik ii. Bagi menjawab soalan yang melibatkan transkripsi fonetik ini, anda perlu terlebih dahulu mengenal semua lambang bunyi bunyi fonetik bahasa Melayu iii. Anda perlu memulakan jawapan anda dengan membuat kurungan fonetik terlebih dahulu dengan diikuti oleh tanda kesenyapan seperti berikut: [ # ... # ]

188

TRANSKRIPSI / 8

iii. Anda juga perlu menulis lambang fonetik dengan lebih terperinci dengan memasukkan tanda-tanda kesamaan fonetis iv. Sila rujuk halaman 176 – 179 bagi melihat contoh penulisan transkripsi fonetik v. Sila buat rujukan pada sumber-sumber lain bagi mendapatkan maklumat tambahan.

189

TRANSKRIPSI / 8

Rujukan
Abdul Hamid Mahmood (1995). Ejaan bahasa Melayu terkini. Masa Enterprise. Abdul Hamid Mahmood (2002). Guru dan bahasa Melayu. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Bhd. Abdul Hamid Mar Iman (2000). Hutan pengurusan dan penilaian. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Ahmad Ibrahim & Ahlilemah Joned (1985). Sistem undang-undang di Malaysia. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Barnhart, C.L. & Barnhart, R.K. (Ed.) (1981). The world book of encyclopedia volume two. Toronto: World Book Inc. Bright, W. (Ed) (1992). International encyclopedia of linguistics. New York: Oxford University Press. Clark, J. & Yallop, C. (1995). An introduction to phonetics and phonology (second edition). USA: Blackewell. Crystal, D. (1986). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Davenport, M. & Hannahs, S.J. (1998). Introducing phonetics & phonology. Auckland: Arnold. Harimurti Kridalaksana (1983). Kamus linguistik. Jakarta: Penerbit P.T. Gramedia Jakarta. Jones, D. (1958). An outline of English phonetics. London: Heffer. Kamaliah Mahmood (2004). Kimia organik awalan. Kuala Lumpur: Utusan Publications & Distributors. Sdn. Bhd. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

190

TRANSKRIPSI / 8

Ladefoged, P. (1973). Preliminaries to linguistic phonetics. Chicago: University of Chicago Press. Ladefoged, P. (1993). A course in phonetics (3rd. Ed). New York: Harcourt, Brace and Jovanovich. Ladefoged, P. (2005). Vowels and consonants (second edition). Australia: Blackwell Publishing. Ladefoged, P. (2006). A course in phonetics (fifth edition). Boston, MA: Thomson Wadsworth. Laver, J. (1993). Principles of phonetics. New York: Cambridge University Press. Lyons, J. (1981). Noam Chomsky. New York: Penguin Modern Master University Press. Malmberg, B. (1963). Phonetics. New York: Denver. Mangantar Simanjuntak (1991). Neurolinguistik dan Afasiologi: Satu kewujudan kerjasama yang saling menguntungkan. Dewan Bahasa, 35(2). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Marsono (1986). Fonetik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Martin, J.B. & Rahilly, J. (1999). Phonetics the science of speech. London: Arnold. Mohd. Taib Osman (2004). Budaya dan bahasa Melayu masalah dan harapan. Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Malaya. Pike, K.L. (1947). Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Rahimah Abdul Kadir (1989). Ilmu pergigian: pencegahan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Rahmat Sato, H. (1998). Pengenalan fonetik dan fonologi. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik, Universiti Malaya. Roach, P. (2001). Phonetics. United Kingdom: Oxford University Press.

191

Jali (2003).M. Pahang: PTS Publications. The Penguin Dictionary (2004). Selangor: Venton Publishing. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Pengantar linguistik. Konsep asas ekonomi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.TRANSKRIPSI / 8 Saadiah Yahya & Rosilah Haji Hassan (2003). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Komunikasi data dan telekomunikasi. 192 . Ekonomi Malaysia. (1983).W. Hussain (1987). London: Penguin Books. Fauzi Hussin & Mohd. Noor Alam S. Siti Hadijah Che Mat. Shaik Mohd. Undang-undang Perniagaan. Siti Rohani (1985). Verhaar.M. J. Razani Mohd.

perkembangan ejaan Rumi di Tanah Melayu. Pengenalan Fokus huraian unit ini adalah tentang Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu yang mencakupi perancangan ejaan Rumi di Tanah Melayu. juga diketengahkan sistem keselarasan vokal dan pola kekecualian keselarasan vokal dalam bahasa Melayu.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Unit 9 SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. Di samping itu. pedoman umum ejaan bahasa Melayu. anda seharusnya dapat: i. iaitu sistem ejaan baharu yang dipersetujui bersama oleh Kerajaan Malaysia dan Pemerintah Republik Indonesia berikutan dari perisytiharan oleh Yang Berhormat Menteri Pendidikan Malaysia dan Menteri Pendidikan dan Kebudayaan Republik 193 . Tahukah Anda Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu? Sistem Ejaan Bahasa Melayu bermaksud Sistem Ejaan Rumi Bahasa Melayu. mengenal pasti sistem keselarasan vokal dan pola kekecualian keselarasan vokal bahasa Melayu. ii. mengetahui perancangan dan perkembangan ejaan Rumi di Tanah Melayu.

tulisan Rumi mula mendapat asas dalam ejaan Rumi bahasa Indonesia. Sistem Ejaan Rumi yang dilaksanakan pada tahun 1972 itu adalah hasil kesepakatan Majlis Bahasa Indonesia-Malaysia (MBIM) bagi pihak Kerajaan Malaysia dan Republik Indonesia. penjelajah dan juga sarjana dari Eropah.1 Terangkan definisi sistem baharu bahasa Melayu. dan ejaan Rumi Maxwell (1882). 1992: 43) 194 . ejaan Rumi J. pengembara. dan Jawatankuasa ini diletak di bawah Dewan Bahasa dan Pustaka. hasil usaha mereka dalam banyak hal tidak begitu sempurna. pengembara. Badan yang ditugaskan menyusun pedoman ejaan Rumi di Malaysia ialah Jawatankuasa Tetap Bahasa Malaysia yang dilantik oleh Menteri Pendidikan. ejaan Rumi Swettenham (1881). Semasa di sini. Begitu juga dengan orang Inggeris yang mula berminat terhadap bahasa Melayu telah mengasaskan beberapa kaedah ejaan Rumi bagi bahasa Melayu di Tanah Melayu pada abad ke17 hingga akhir abad ke-19. mereka tertarik dengan tatabahasa bahasa Melayu dengan menggunakan huruf-huruf Rumi Latin.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Indonesia serentak pada 16 Ogos. Antara sistem ejaan Rumi yang disusun oleh orang Inggeris sebelum abad ke-20 termasuklah ejaan Rumi Thomas Bowrey (1701). Bermula dalam abad ke-16. yang kesemuanya berpedomankan kaedah transliterasi huruf Jawi kepada Rumi. (Ismail Dahaman. dan banyak pula terdapat kesilapan. (Daftar Ejaan Rumi Bahasa Malaysia. bahasa Melayu terus ditulis dengan huruf Rumi oleh pedagang.Howison (1800). 1972. Huruf Latin yang mula-mula digunakan untuk menulis perihal bahasa Melayu ditemui dalam senarai pelayaran Pigafetta dari Itali pada tahun 1522. 1978:v) Sejarah awal penggunaan tulisan Rumi Bahasa Melayu dilakukan oleh pedagang. dan penjelajah yang datang dari Eropah ke Nusantara secara perseorangan. 9. ejaan Dalam abad ke-17 dengan kedatangan bangsa Belanda ke Timur. Namun demikian.

Antaranya (i) Mithal Huruf Rumi Bagi Darjah Satu (1902). terutamanya apabila Maktab Perguruan Sultan Idris (SITC) turut memperkembangkannya. (ii) Kitab Loghat Melayu susunan R.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Tahukah anda sejarah sistem ejaan Rumi di Indonesia? Tahukah Anda Perancangan dan Perkembangan Sistem Ejaan Rumi di Tanah Melayu? Perancangan ejaan Rumi yang pertama di Tanah Melayu bermula pada tahun 1902 apabila kerajaan Negeri-negeri Melayu Bersekutu menubuhkan sebuah jawatankuasa ejaan yang diketuai oleh R.T. antaranya ialah kamus Jawi-Melayu-Inggeris (1903). 195 . Tahukah anda punca perancangan ejaan Rumi di Malaysia? Kamus Jawi-Melayu-Inggeris (1903) Perkembangan dan pemantapan sistem ejaan Rumi turut berlaku seiring dengan perkembangan bahasa Melayu dalam pendidikan. Wilkinson. Ejaan Wilkinson digunakan secara rasmi di semua sekolah umum di Tanah Melayu.0 Winstedt dan Ibrahim Dato’ Muda Linggi (1921). Beberapa buah buku tentang tulisan Rumi yang memperluas penggunaan sistem ‘Ejaan Sekolah’ yang berasaskan ejaan Wilkinson telah disusun dan diterbitkan oleh beberapa orang tokoh bahasa dan pendidikan di SITC. 1904. Ejaan itu sama seragam dengan ejaan yang digunakan dalam semua kamus dan penerbitan karangan Wilkinson sendiri yang dihasilkan dari tahun 1901 hingga akhir tahun 1940-an. Dussek (1923).J. dan Kitab Kumpulan Nama Melayu susunan Ibrahim Dato’ Muda Linggi (1924). (iii) Kitab Pelita Mengarang (Rumi) susunan O. Jawatankuasa ini telah menghasilkan Ejaan Wilkinson yang dikenali sebagai Romanised Malay Spelling yang diterbitkan dalam bulan Oktober.

Slamet Muljana di Jakarta pada 4 hingga 7 Disember 1959. Pada 17 April 1959 tercapailah suatu perjanjian persahabatan antara Malaysia (dahulunya Persekutuan Tanah Melayu) dengan negara Republik Indonesia. Usaha Kongres itu mendapat perhatian kerajaan. Selain Sistem Ejaan Za’ba. 1972. Pertemuan ini telah menghasilkan Ejaan Malindo yang mengikut perancangan. Terutamanya dalam (i) Ilmu Bahasa Melayu Penggal I (1926). dan (iii) Daftar Ejaan Melayu (Jawi-Rumi) (1949). Mendatangkan shor2 berkenaan dengan masa dan chara2 bagi pelaksanaan cara ejaan yang baharu itu. Memeriksa dan menimbangkan ketetapan2 yang telah diambil dalam Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu iii (1956) berkenaan dengan ejaan Rumi dan penyatuannya dengan ejaan bahasa Indonesia. 2. dirasmikan pelaksanaannya tidak dapat 196 . dan dalam tahun 1957 sebuah Jawatankuasa Ejaan telah dibentuk oleh kerajaan untuk: 1.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Sistem Ejaan yang terkenal selepas Ejaan Wilkinson ialah Sistem Ejaan Rumi Za’ba yang juga dihasilkan dari SITC. mendatangkan shor2 bagi satu chara Ejaan Kebangsaan Rumi yang tetap. soal sistem ejaan Melayu telah dibincangkan dalam Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu yang ketiga. (ii) Pelita Bahasa Melayu Penggal I (1941). Inilah kali pertama isu ejaan Rumi mendapat perhatian yang serius. terdapat juga beberapa sistem ejaan Rumi yang lain yang digunakan di Tanah Melayu dan Singapura sebelum tahun 1967 seperti (i) Ejaan Fajar Asia. Sistem Ejaan Za’ba telah disusun dan diperkemas dalam jangka masa beberapa tahun dan termuat dalam beberapa buah buku pedoman bahasa terbitan Pejabat Karang Mengarang SITC. Ejaan Fajar Asia ini berbeza sedikit dengan Ejaan Za’ba di Tanah Melayu dan Ejaan Van Opuijsen di Indonesia. dengan judul Petua-Petua Ejaan Rumi yang kesemuanya dikarang oleh Za’ba. Sistem Ejaan Za’ba telah digunakan sebagai Ejaan Sekolah yang sebenar dan sebagai ejaan rasmi kerajaan sehingga digantikan dengan Sistem Ejaan Rumi Baharu Bahasa Malaysia yang dirasmikan penggunaannya pada 16 Ogos. Beberapa pembaharuan yang radikal telah dibuat. 1992: 43) Pada tahun 1956. Ejaan Fajar Asia ini kemudiannya digunakan oleh Asas’50 sebagai ejaan rasmi mereka. Hasil daripada perjanjian persahabatan itu membawa kepada satu pertemuan antara jawatankuasa Ejaan Rumi Persekutuan Tanah Melayu yang diketuai oleh Tuan Syed Nasir bin Ismail dengan Panitia Pelaksanaan kerjasama Bahasa Melayu – Bahasa Indonesia yang dipimpin oleh Dr. iaitu ejaan Rumi yang digunakan dalam majalah FAJAR ASIA yang diterbitkan di Singapura pada zaman pendudukan Jepun 1942-1945. (Ismail Dahaman.

Meneruskan usaha jawatankuasa Ejaan di bawah pengerusinya. Kedua-dua negara bersetuju memperbaiki ejaan masing-masing bagi mencapai keseragaman atas dasar-dasar yang berikut: 1. (Pedoman Umum Ejaan Bahasa Malaysia. 2. Dalam pertemuan itu. Kekurangan-kekurangan yang masih terdapat pada ejaan sekarang dalam hal mencerminkan kesanggupan bahasa Malaysia dan Indonesia. terutama dalam bidang ilmu bahasa yang baik. Tuan Syed Nasir bin Ismail. Dalam perkembangan selanjutnya. kedua-dua pihak bersetuju mengesyorkan kepada kerajaan masing-masing supaya EJAAN MALINDO yang dipersetujui pada tahun 1959 itu dilaksanakan segera. satu lagi perundingan diadakan di Jakarta. Satu kertas kerja mengenai ejaan baharu itu telah dikaji oleh Jawatankuasa Malaysia. dan hasilnya kedua-dua pihak Malaysia dan Indonesia telah mencapai persetujuan untuk mengkaji semula serta memperbaiki Ejaan Malindo.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 dilakukan hinggalah menjelang tahun 1966 apabila Kerajaan Malaysia membentuk sebuah jawatankuasa Bahasa/ Ejaan yang diketuai oleh Tuan Syed Nasir bin Ismail. 197 . Tugas jawatankuasa ini ialah untuk: a) Mengadakan rundingan dengan jawatankuasa Bahasa Pemerintahan Indonesia dengan maksud bagi menyampai persetujuan yang seluasluasnya di dalam penggunaan dan perkembangan bahasa Melayu – Indonesia dan untuk memenuhi maksud tersebut supaya mendapat persetujuan dengan lapangan: (i) Bahasa dalam jangka panjang (ii) Pertukaran bahan-bahan berkenaan dengan bahasa dan sastera (iii) Soal pemakaian istilah-istilah a. yang telah bertanggungjawab mencapai keputusan dalam masalah Ejaan dengan Pihak Indonesia. Kedua-dua pihak bersetuju mengadakan kerjasama yang lebih erat dalam usaha untuk menyamakan penggunaan istilah bahasa Malaysia dengan bahasa Indonesia. satu pertemuan antara Jawatankuasa Bahasa/ Ejaan Malaysia dengan satu rombongan kebudayaan dari Indonesia yang diketuai oleh Kolonel Wahju Sukatjo diadakan di Dewan Bahasa dan Pustaka Kuala Lumpur. pada 20-25 September 1966. Hasilnya persetujuan telah tercapai mengenai beberapa masalah dasar yang penting. Kemajuan ilmu pengetahuan dan perkembangan konsep ilmiah. 1957: xi) Pada tanggal 7 September 1996.

Dari segi teknis – iaitu menggunakan satu huruf bagi melambangkan satu fonem. Bapak Mahsuri. satu kenyataan bersama telah ditandantangi oleh Menteri Pendidikan Malaysia. Majlis yang dianggotai bersama oleh Jawatankuasa Tetap Bahasa dan Pustaka. iaitu sesuai digunakan dikedua-dua negara. namun beberapa perkara kecil mengenai ejaan tersebut perlu diselesaikan dengan segera. Dato’ Hussein Onn dengan Menteri Pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia. yang dapat berlaku untuk kedua-dua negara Malaysia dan Indonesia. Majlis ini yang diadakan di Johor Bahru pada 2 hingga 4 Disember 1974. Kedua-dua negara. Dari segi ilmiah – iaitu sistem ejaan itu hendaklah menunjukkan satu hasil kajian yang ilmiah yang boleh digunakan dengan baik dalam kemajuan bahasa dan ilmu. 5. Berdasarkan pertimbangan tersebut. Ejaan Baharu yang diputuskan itu harus ilmiah. 2. Dalam usaha memperbaiki sistem ejaan itu. Malaysia dan Indonesia kemudiannya melaksanakan Sistem Ejaan Baharu Bahasa Malaysia yang disempurnakan pada 16 Ogos 1972. Pentingnya pengajaran membaca dan menulis. 3. dan Panitia Pengembangan Bahasa Indonesia yang diketuai oleh Dr. Dalam persidangan Kelima. bersetuju mengeluarkan pedoman umum ejaan yang lebih lengkap. telah mengadakan lima persidangan. Amran Halim. Kedua-dua 198 . ekonomis dan praktis. Malaysia dan Indonesia. Jawatankuasa Ejaan/ Bahasa Melayu Malaysia dan Team Ahli Bahasa KOTI dari Indonesia telah mengadakan perundingan di Dewan Bahasa dan Pustaka di Kuala Lumpur selama beberapa hari dan telah mencapai persetujuan mengadakan satu sistem ejaan bersama antara Malaysia dan Indonesia. sesuai dari segi mesin taip dan mesin cetak. Jawatankuasa di kedua-dua negara harus juga mengambil kira perkara-perkara berikut: 1. Pada tanggal 23 Mei 1972. Beberapa masalah kecil mengenai ejaan telah dibincangkan dan diselesaikan bersama oleh jawatankuasa yang dibentuk dikenali dengan nama Majlis Bahasa Indonesia-Malaysia. 4. Dari segi praktis – iaitu boleh digunakan dengan mudah. Perlunya usaha kodifikasi dalam pemakaian huruf dan tanda baca. Peranan yang akan dimainkan oleh bahasa Malaysia dan bahasa Indonesia di Asia Tenggara dan di seluruh dunia. Tuan Haji Sujak bin Rahiman.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 3. Walaupun sistem ejaan bersama yang baharu telah digunakan secara rasmi di Malaysia dan negara Indonesia.

SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 belah pihak bersetuju menerbitkan versi yang sesuai dengan negara masingmasing. (Pedoman Umum Ejaan Bahasa Malaysia. Huruf-huruf abjad tersebut adalah seperti yang berikut: Huruf Aa Bb Cc Dd Ee Sebutan e bi si di i Perkataan arnab burung cawan darah ekor 199 . dan dengan ini wujudlah Sistem Ejaan Baharu Bahasa Malaysia-Indonesia seperti yang digunakan pada hari ini.2 Bilakah bermulanya perancangan ejaan Rumi di Tanah Melayu? 9. Pedoman umum ini mencakupi penggunaan abjad dan huruf vokal. Abjad dan Huruf Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu yang diselaraskan dengan sistem ejaan bahasa Indonesia menggunakan sebanyak 26 huruf abjad tulisan Rumi. penggunaan tanda koma di atas dan huruf yang diperkenalkan. Tahukah Anda Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu Bahagian ini membincangkan hal tentang Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu. 1974) 9.3 Rumuskan sejarah ejaan bahasa Melayu. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Malaysia diterbitkan untuk kegunaan umum. Pada 5 Disember 1974. diftong dan huruf konsonan lama kepada baharu.

SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Ww Xx Yy Zz ef gi ec ai je ke el em en o pi kiu ar es ti yu vi dabliu eks wai zek filem gigi hati ibu jam kuda lari malam nangka orang pintu Quran rambut sikat tahu ular vokal wang xenom yuran zarah Huruf Vokal Terdapat sebanyak enam vokal atau bunyi vokal standard dalam bahasa Melayu. Huruf-huruf yang melambangkan pemakaiannya adalah seperti yang berikut: Huruf Vokal a ə (i) pepet e (ii) taling i o u di depan api əmak ela ibu oleh ubi di tengah tali kəna petak tidur kota uda di belakang kita sosialismə tauge padi pidato satu 200 .

4 Berapakah jumlah huruf vokal asli bahasa Melayu? Huruf Diftong Dalam bahasa Melayu terdapat tiga diftong. dan nya. pemakaiannya adalah seperti berikut: Diftong ai au oi di depan aising aurat oidium di tengah ghairah saudara boikot Contoh di belakang lambai surau amboi Huruf Konsonan Dalam bahasa Melayu terdapat sebanyak 26 huruf konsonan. Berikut diberikan contoh pemakaian konsonan tersebut dalam perkataan: Huruf konsonan b c d f g gh h j k kh l di depan baju cakap dapur fikir guru ghaib hari jari kami khusus langsat di tengah sabut baca budak tafsir tiga maghrib saham hajat paksa akhir bila di belakang adab Mac abad maaf beg mubaligh buah kolej adik tarikh kesal 201 . iaitu gh.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 9. iaitu ai. Daripada 26 konsonan tersebut lima daripadanya memakai huruf gabungan. kh. ng. au dan oi.

Huruf v digunakan untuk mengeja kata pinjaman daripada daripada bahasa Inggeris dan bahasa-bahasa asing yang lain. Contohnya: vitamin revolusi vokal subversif novel universiti 202 . x. Huruf q digunakan sebagai padanan kepada huruf jawi qaf ( ‫ ) ق‬untuk mengeja kata istilah agama atau kata mengenai agama yang asal daripada bahasa Arab. di pangkal kata atau di pangkal suku kata. i. iaitu q.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 m n ng ny p q r s sy t v w y z (i) z (ii) x makan nama nganga nyata payung Quran rasa satu syarat tahu vitamin wanita yakin zaman xenom bumi anak bunga hanya tempat wuquf berat beras isytihar mati universiti bawa sayang lazat - tilam ikan kuning siap buraq biar besar Quraisy alat takraw lafaz - Huruf yang Diperkenalkan Daripada 26 huruf konsonan dalam sistem ejaan Melayu terdapat tiga huruf yang diperkenalkan supaya digunakan secara tetap. v. Contohnya: Quran qadak dan qadar wukuq ii.

Contohnya: Lama active passive negative Baharu aktif pasif negatif iii.5 Berapakah huruf konsonan asli bahasa Melayu? Sistem Keselarasan Huruf Vokal Dalam bab ini kita akan berbicara tentang Sistem Keselarasan Huruf Vokal. Dengan Sistem Keselarasan Huruf Vokal bererti sistem atau aturan mengikut kesesuaian dua huruf vokal yang membentuk dua suku kata pada kata dasar.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Huruf -ve yang hadir diakhir kata ditukar menjadi f. Sisitem ejaan bahasa Melayu yang baharu ini digubal dengan mengambil kira sistem keselarasan huruf vokal. iaitu pasangan antara huruf vokal ini mengikut syarat yang berikut: 203 . Huruf x hanya digunakan pada pangkal kata istilah khusus yang ditukar menjadi z. Contohnya: Lama xeromorph xenon xanthate Baharu xeromorf xenon xantat 9.

a 4. kalah. e taling 8. lembayung əmak. e taling 9. heret. Pola Keselarasan Huruf Vokal Dalam Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu. halus. batuk. təmənggung enak. yang terlibat dengan sistem keselarasan vokal hanyalah dua suku kata yang terakhir. təmpuh. belerang gelek. a 3. esok.6 Jelaskan sistem keselarasan huruf vokal bahasa Melayu. panas. serong. ii. ə pepet 6. 9. səlekeh elok. e taling 204 . Kata dasar hendaklah berakhirkan suku kata tertutup. tewas. təlan. təmbelang bənih. iii. ə pepet 5. a 2. terdapat sebanyak 18 pola keselarasan huruf vokal seperti yang berikut: Pola Keselarasan Vokal Suku kata akhir Contoh pemakaian tertutup a arah. habis asuh.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 i. leceh. səlekoh Suku kata praakhir 1. ləbih. təlur. bətik. kəlam. Keselarasan antara dua huruf vokal pada kata dasar. ə pepet 7. gadis. Bagi kata yang mengandungi lebih daripada dua suku kata. səmbəlih bəlum. halangan i u a i u a e taling o alih. dewan.

tulis. kelompok ulat. pilon tulən. tunduk. riuh. belimbing cium. 2. pulih. pilih. raden calon. 4. gerusih tujuh. korek. otak. i 12. ketupat usik. Sistem Ejaan Rumi Bahasa Melayu juga menerima beberapa pola lain sebagai kekecualian kepada pola keselarasan huruf vokal. lancong. 5. o 15. o 14. hilang.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 10. borang. Contohnya: Pola Vokal 1. lapor. simen. 3. ulat Contoh Kata Bahasa Inggeris kabaret. seliuh olah. Pola kekecualian ini digunakan untuk mengeja kata-kata pinjaman seperti kata-kata daripada bahasa Nusantara atau bahasa Inggeris. sisih. sekolah boleh. selinap intip. lakon. i 11. kaget. bilang. i 13. 7. aneh. transistor subjek. ubat. cəloteh. keratin. borang. a – e taling a–o ə pepet – e taling ə pepet – o i – e taling i–o u – e taling Contoh Kata Bahasa Nusantara awet. untuk. tumpang. dokumen 205 . intərkom parlimen. 6. panel atom. perabot gəmbleng jəmpol. tiup. kotor. pamer. tiket diftong. u 18. u a i u a e taling o a i u ingat. kontraktor gabənor. tengkujuh Pola Kekecualian kepada Keselarasan Huruf Vokal Selain pola-pola keselarasan huruf vokal tersebut. oleh botol. o 16. u 17. bəndok imlek ijon.

e taling – u 12.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 8. konduktor. spektrum 10. forum skutər Adakah prinsip kekecualian vokal sama dengan prinsip keselarasan vokal? Bincangkan. o – i 15. u–o a – ə pepet bunglon. fosil bonus. aerial aerpgraph Bahasa Melayu (BM) abstrak plat aerial aerograf Perubahan huruf BI BM a a ae ae 206 . buron pakəm kupon. u – ə pepet lumər dəmdem. Berikut diberikan contoh-contoh perkataan bahasa Inggeris dan bahasa asing yang disesuaikan ejaannya mengikut ejaan bahasa Melayu: Bahasa Inggeris (BI) 1. pəpət isəng filəm. ə pepet – ə pepet 13. i – ə pepet 14. e taling – i 11. artikəl. objektif petroleum. 9. abstract plate 2. partikəl hipokrit. lelucon teatər hipotesis. Penyesuaian Huruf Ejaan Kata Pinjaman Ejaan bagi kata pinjaman daripada bahasa Inggeris dan bahasa-bahasa Eropah yang lain dibuat mengikut peraturan penyesuaian huruf-huruf yang terdapat dalam perkataan bahasa Inggeris atau bahasa asing disesuaikan ejaannya dengan huruf mengikut ejaan bahasa Melayu. o – u 16.

machine achelin 11. geometry stereo 19. accent vaccin 10.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 3. geology aggressive 22. gg h i e ai au b s k ks s k d e ea i i ei eo eu f g h i . carbon classic 9. dd e ea ea ee ei eo eu f. identity textile estetik hematit aileron trailer automatik auditorium barbeku lobi silinder sen karbon klasik aksen vaksin mesin eselin teknik kolera dividen efektif sistem bearing idealis bikar gris bir jambori protein ateis geometri stereo petroleum europium faktor trafik geologi agresif harmoni hotel identity tekstil 207 ae ai au b. protein atheist 18. harmony hotel 23. bearing idealist 15. cylinder cent 8. technique cholera 12. barbecue lobby 7. cc cc ch ch. factor traffic 21. automatic auditorium 6. bb c c. petroleum europium 20. chh d. aesthetics haematite 4. beaker grease 16. aileron trailer 5. beer jamboree 17. effective system 14. ff g. dividend 13.

mm n. optimism mammal 35. pie 27. pill 34. diesel tieceron 28.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 24. kk kh. pp ia i ai ie io iu j k kh l m n ng o o e oi oo u au u P 208 . operator orthodox 38. kilo 32. khaki 33. journal jury 31. nn ng o oa oe oi oo oo ou ou p. dialect criteria 25. linguistics congres 37. kh l. coat cardboard 39. zoo zoology 42. jj k. iodine 29. apple dialek kriteria kalori pai diesel tieceron iodin stadium premium jurnal juri kilo khaki pil optimisme mamalia neon tenis linguistik kongres operator ortodoks kot kadbod gonorea fetus alkaloid duboisin zoo zoologi kartun akautan paun kupon serius epal ia ie ie ie io iu j. calorie 26. stadium premium 30. cartoon 43. gonorrhea foetus 40. coupon serius 45. neon tennis 36. ll m. accountant pound 44. alkaloid duboisine 41.

scooter telescope 53. aquarium dualism 58. ss sc sc sch t. scheme scholastic 54. rr rh s. science proscenium 52. status express 51. vaccum continuum 64. tractor battery 55. cheque catalogue 61. duet 60.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 46. kiwi wire 66. novel university 65. unit republic 57. anthropology theory 56. quota quorum 63. graph phoneme 47. tt th teori u ua ue ue ue ui uo uu uu w wh f k r r s s sk sk t t u ua u ue digugurkan iu uo u u w w 209 . whisky whistle graf fonem kualiti teknik rekrut lori ritma retorik status ekspres sains prosenium skuter teleskop skim skolastik traktor bateri antropologi teori unit republik akuarium dualisme tisu akru duet cek katalog ekuinoks enuiti kuota korum vakum kontinum novel universiti kiwi wayar Wiski wisel ph q r. equinox annuity 62. rhythm rhetoric 50. tissue accrue 59. quality technique 48. recruit lorry 49.

xenon 69. Contohnya: Bahasa Inggeris atom block bonus carbon cartoon clinic college contigent conductor Jadi dialogue dialect drama engine factor function garage general image institute ledger logic Bahasa Melayu atom blok bonus karbon kartun klinik kolej kontijen konduktor dialog dialek drama enjin faktor fungsi garaj jeneral imej institut lejar logik 210 atum belok bonos kaban katun kelinik koleg kontigen kondakter dailog dailek derama engin fekter fangsi garag general imaj. iaitu hampir sama dengan ejaan (dalam bahasa asalnya). dynasty 70. Maksudnya ejaan bagi perkataan asing yang dipinjam daripada bahasa asing itu dieja mengikut bentuk tampak. zodiac teksi ekspres xenon dinasti royalti yangki zodiak x x y y z. royalty yankee 71. imag institiut leger lojik Bukan . zz ks x i y z Bentuk Ejaan Tampak Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu berlandaskan bentuk tampak atau bentuk visual. taxi express 68.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 67.

211 . Contohnya: Bahasa Inggeris class club custom driver glass modern pension plan stamp Bahasa Melayu klas kelas klas kelab kusom kastam driver. iaitu perkataan yang sudah sebati pemakaiannya dalam bahasa Melayu. Kekecualian ini diberikan kepada perkataan Inggeris atau asing yang sudah lama digunakan dalam bahasa Melayu. drebar driber Bukan glas gelas modern moden pension pencen plan pelan stem setem 9.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 logistics magistrate margarine prestige psychology regime sabotage sergeant structure technologi zoology Jadi logistik majistret marjerin prestij psikologi rejim sabotaj sarjan struktur teknologi zoologi Bukan lojistik magistrat margarin prestig saikoloji regim sabotag serjen strakcer teknoloji zooloji Kekecualian bagi Ejaan yang Sudah Lama Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu membenarkan beberapa kekecualian daripada peraturan yang ditetapkan.7 Senaraikan 15 perkataan Inggeris yang sudah sebati dengan bahasa Melayu.

jawapan anda hendaklah mempunyai: i. u dan ə ii. jawapan anda hendaklah: i. anda perlu: i. iaitu hasil daripada persetujuan Malaysia dengan Pemerintah Republik Indonesia untuk mengadakan satu sistem ejaan bersama antara dua negara.4 Untuk soalan ini.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 9 1. a.5 Bagi soalan ini. Jumlah huruf vokal asli bahasa Melayu. iaitu sebanyak 26 jenis semuanya ii. 1. Menyatakan tarikh bermulanya perancangan ejaan Rumi di Tanah Melayu dan badan yang terlibat dengannya ii. 212 . Memasukkan semua jenis konsanan asli bahasa Melayu. Menerangkan keenam-enam vokal tersebut iii. yakni sebanyak enam huruf vokal. Berikan contoh-contoh perkataan bahasa Melayu yang menggunakan enam vokal tersebut. Menjelaskan sebab perancangan tersebut dilaksanakan 1.1 Bagi soalan ini. e. o. Berikan juga contoh. iaitu i. Sejarah perkembangan sistem ejaan Rumi di Malaysia daripada tahap awal pada tahun 1902 (Ejaan Wilkinson) hinggalah akhir pada tahun 1974 (Pedoman Umum Ejaan Bahasa Melayu) ii.3 Jawapan bagi soalan ini haruslah mencakupi: i.kehadiran konsanan tersebut dalam perkataan bahasa Melayu. 1. Menghuraikan susur galur dan perkembangan dari masa ke masa dalam memurnikan sistem ejaan yang sedia ada dengan bekerjasama dengan pelbagai pihak 1.2 Bagi menjawab soalan ini. anda harus menjelaskan maksud sistem ejaan Rumi baharu bahasa Melayu dengan jelas.

Berikan contoh yang sesuai bagi menjelaskan penerangan anda iii. anda haruslah: i. 1. Menjelaskan bahawa sistem keselarasan vokal itu ialah sistem atau aturan mengikut kesesuaian dua huruf vokal yang membentuk dua suku kata pada kata dasar. pencen dan seumpamanya. iaitu mengikut syarat tertentu ii.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 1.6 Bagi soalan ini.7 Bagi soalan ini. Sila rujuk juga sumber-sumber lain bagi mendapatkan maklumat tambahan. anda perlu memberikan senarai 15 perkataan Inggeris yang sudah sebati dalam bahasa Melayu seperti stesen. drebar. 213 .

Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Abdul Hamid Mahmood (2002). Abdul Hamid Mahmood (2010). Abdul Hamid Mahmood (2004). Guru dan bahasa Melayu. Masa Enterprise. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Nik Safiah Karim. Onn. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Farid M. Kuasai sistem ejaan baharu bahasa Melayu melalui latihan. Abdul Hamid Mahmood (2002). Menguasai bahasa Melayu tinggi. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. Abdul Hamid Mahmood (2012). Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Hashim Hj. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Kursus menguasai bahasa Melayu mudah. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Musa & Abdul Hamid Mahmood (2008). Bhd. 214 . Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Bhd. Ejaan bahasa Melayu terkini. Bhd.

IMBUHAN PINJAMAN. menggunakan imbuhan pinjaman. tanda sempang digunakan seperti berikut: 1.conteng kura.kupu 215 . rangkai kata dan kata majmuk dalam bahasa Melayu dengan tepat.TANDA SEMPANG. Penggunaan Tanda Sempang Dalam penulisan. IMBUHAN PINJAMAN. RANGKAI KATA DAN KATA MAJMUK. ii. tanda sempang diletak pada bahagian kata yang diulang. menggunakan tanda sempang bahasa Melayu dengan betul. rangkai kata serta kata majmuk bahasa Melayu.… / 10 Unit 10 TANDA SEMPANG. Bagi kata ulang yang diulang sepenuhnya. Pengenalan Fokus huraian unit ini adalah tentang penggunaan tanda sempang dalam bahasa Melayu dan penulisan imbuhan pinjaman. HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. Contoh: anai-anai anak.kura kupu. anda seharusnya dapat: i.anak cantik-cantik conteng.

… / 10 biri-biri budak-budak dalam. Contohnya: dikucar-kacirkan disia-siakan diporak-perandakan mengucar-kacirkan 5.TANDA SEMPANG.dalam hati-hati sia. Contohnya: se-Nusantara se-Malaysia se-Tanah Melayu 216 .undang 2. Bagi kata ulang yang dalam pengulangannya mengalami perubahan bunyi atau fonem. Bagi kata terbitan yang kata dasarnya diulang. Contohnya: dolak-dalik gerak-geri gunung-ganang serba-serbi kucar-kacir kuih-muih lemah-lembut tunggang-langgang mandi-manda mundar-mandir ramah-tamah sedu-sedan 3. tanda sempang diletak di antara bahagian-bahagian kata yang diulang. Contohnya: anak-anakan akhir-akhirnya bermain-main berpeluk-pelukan pijak-memijak bersiri-siri dibesar-besarkan ditinggal-tinggalkan karang-mengarang renung-merenung kait-mengait menangis-nangis melambai-lambai pukul-memukul sayang-menyayangi 4. Tanda sempang juga digunakan apabila kata ulang dijadikan bentuk dasar yang sekali gus mendapat awalan dan akhiran. Tanda sempang digunakan apabila awalan se. tanda sempang diletak di antara kata dasar dan kata yang diulang. IMBUHAN PINJAMAN.sia undang.diikuti oleh kata nama khas yang huruf awalnya huruf besar.

Contohnya: ke-12 (kedua belas) ke-100 (keseratus) ke-100. Tanda sempang digunakan untuk merangkaikan huruf kecil dengan huruf besar pada kata yang sama.… / 10 6. Contohnya: tahun 50-an (tahun lima puluhan) tahun 60-an (tahun enam puluhan) tahun 70-an (tahun tujuh puluhan) tahun 80-an (tahun lapan puluhan) 8. Tanda sempang juga digunakan untuk merangkaikan awalan ke. Contohnya: anti-Rusia pro-Malaysia hamba-Mu kepada-Nya petunjuk-Nya rahmat-Nya 7. 000 (keseratus ribu) 9. Tanda sempang digunakan untuk merangkaikan angka yang menunjukkan tahun dengan akhiran -an.TANDA SEMPANG. IMBUHAN PINJAMAN.dengan angka. Tanda sempang yang digunakan untuk menyatakan hubungan antara katakata pada rangkaian kata setara tertentu atau rangkai kata istilah. Contohnya: duti anti-lambak (anti-dumping dutty) mikro-zat makanan (micronutrient) lima butir-isi peluru (load five rounds) larutan Kerbs-Ringer (Kerbs-Ringer Solution) nodus sino-atrium (sino-atrial node) antisiklon semi-kekal (semi-permanent anticyclone) perbadanan semi-awam (semi-public corporation) semi-berdaulat (semi-severeign) suai-iklim (acclimation) penyesuaian-ikliman (acclimatization) 217 .

TANDA SEMPANG. poli-. sub-.… / 10 10. mono-. -ita. anti-. inter-. bi-. dan -wati penulisannya dilakukan secara serangkai. semi-. tata-. interaktif kontrarevolusi 218 . Penulisan Imbuhan Pinjaman Dalam Sistem Ejaan Rumi Baharu. hidro-. infra-. IMBUHAN PINJAMAN. interlingua. maha-. pan-. Contohnya: Imbuhan pinjaman abantibidasadwiekahidrohomoinfrainterkontra- Contoh perkataan abnormal antikerajaan. re-. homo-. kontra-. trans-. ekabahasa hidrometer homograf infrastruktur interlokal. -isme. -man. mikro-. -wan. dwi-. Maksudnya imbuhan pinjaman itu dirangkaikan pada kata dasar. dasa-. tuna-. imbuhan-imbuhan pinjaman seperti ab-. tele-. dwibahasa ekafungsi. pra-. swa-. makro. inter-. ultra-. eka-. antitoksin biadab dasawarsa dwibulanan. panca-.1 Terangkan penggunaan tanda sempang dalam bahasa Melayu.

prodemokrasi reaksi semiparasit. Contohnya: Maha Besar Maha Mengetahui Maha Esa Maha Bijaksana Duli Yang Maha Mulia 219 . ultrasonik impresionisme. (semi-profesional) substandard. subgolongan swadaya tatabahasa. praijazah prokerajaan. prasekolah. kolonialisme biduanita seniman angkasawan seniwati Penulisan kata Maha secara Terpisah Dalam bahasa Melayu terdapat juga kata maha yang ditulis secara terpisah. subtajuk. tatasusila telefoto transmigrasi tunasusila ultralembayung. mahaguru makroskopi mikrofilem monograf pancaindera panteisme politeknik prasangka. IMBUHAN PINJAMAN.… / 10 mahamakromikromonopancapanpolipraproresemisubswatatateletranstunaultra-isme -ita -man -wan -wati mahasiswi.TANDA SEMPANG.

Contohnya: Ejaan Lama ka-atas ka-bawah ka-dalam ka-pejabat ka-sekolah ka-Hotel Istana ka-seluruh dunia ka-England Ejaan Baharu ke atas ke bawah ke dalam ke pejabat ke sekolah ke Hotel Istana ke seluruh dunia ke England 220 . Contohnya: Ejaan Lama di-atas di-bawah di-dalam di-pejabat di-sekolah di-Hotel Istana di-seluruh dunia di-England Ejaan Baharu di atas di bawah di dalam di pejabat di sekolah di Hotel Istana di seluruh dunia di England Kata depan ka. IMBUHAN PINJAMAN.) selepas kata depan di dan ke kini digugurkan dalam Ejaan Rumi Baharu.… / 10 Ejaan bagi Kata Depan Peraturan penulisan kata depan ejaan lama yang menggunakan tanda sempang ( .TANDA SEMPANG. Kata depan ditulis secara berasingan atau terpisah.dalam ejaan lama diubah menjadi ke dalam ejaan baharu dan ditulis terpisah daripada kata yang mengikutnya.

-tah dan -pun. Contohnya: Ejaan Lama ada-lah datang-lah tolong-lah apa-kah apa-tah bila-tah Ejaan Baharu adalah datanglah tolonglah apakah apatah bilatah Ada dua cara menulis partikel pun. iaitu -lah. 3. Contohnya: 1. Ada 13 perkataan yang telah ditetapkan ejaannya supaya ditulis serangkai dengan partikel tersebut. iaitu: adapun andaipun ataupun biarpun meskipun sekalipun sungguhpun walaupun 221 .TANDA SEMPANG. Bagi partikel pun yang membawa makna ‘‘juga’’ ditulis berasingan atau terpisah daripada kata yang mendahuluinya.… / 10 Ejaan bagi Partikel Ada empat jenis partikel dalam bahasa Malaysia. Guru itu membaca buku di perpustakaan dan murid-muridnya pun membaca di perpustakaan. Partikel pun yang satu lagi itu pula ditulis serangkai dengan kata yang mendahuluinya. IMBUHAN PINJAMAN. Jika ibu pergi. -kah dan -tah yang menggunakan tanda sempang dalam ejaan lama ditulis serangkai dengan kata dasar yang mendahuluinya. Partikel -lah. Ahmad pergi ke Tanjong Malim dan Aminah pun pergi ke Tanjong Malim. -kah. anaknya pun ingin pergi. 2. tanpa sempang dalam Ejaan Rumi Baharu.

mu dan nya sebagai akhiran ditulis serangkai dengan kata yang mendahuluinya. IMBUHAN PINJAMAN. Contohnya: kuambil kulihat kuterima kauambil kaulihat kauterima Kata ganti singkatan singkatan ku.2 Terangkan penggunaan partikel dalam bahasa Melayu. iaitu ku.TANDA SEMPANG. Ejaan bagi Kata Ganti Singkatan Dalam bahasa Melayu terdapat empat jenis kata ganti singkatan. kau.… / 10 kalaupun kendatipun mahupun lagipun bagaimanapun 10. Contohnya: hatiku cintaku untukku hatimu cintamu untukmu hatinya cintanya untuknya 222 . mu dan kau sebagai awalan penanda pasif ditulis serangkai dengan kata dasar yang mengikutinya.

Contohnya: Ampunkan hamba-Mu. Terdapat empat jenis rangkai kata atau frasa. hidayat-Nya dan petunjuk-Nya Rangkai Kata Dalam bahasa Melayu.TANDA SEMPANG.). rangkai kata juga dikenali sebagai frasa. ya Tuhanku Tolonglah hamba-Mu. frasa adjektif dan frasa sendi nama. iaitu frasa nama. ya Tuhanku Mereka memohon rahmat-Nya. IMBUHAN PINJAMAN.… / 10 Kata ganti singkatan -mu dan -nya bagi nama Tuhan menggunakan huruf besar sebagai huruf pertama dan ditulis dengan mengguna tanda sempang ( . frasa kerja. Ejaan bagi rangkai kata atau frasa tersebut ditulis secara terpisah seperti contoh berikut: Ejaan Frasa Nama anak sulung burung putih rumah besar emas tulen kereta baharu perempuan gemuk hutan tebal ikan masin bangunan tinggi pemandangan indah udara nyaman zaman moden Ejaan Frasa Kerja berjalan cepat bangun awal sembahyang subuh terbang tinggi menunai janji memancing ikan memelihara ayam datang lewat berlumba kuda membina bangunan memasak nasi menyanyi lagu kebangsaan Ejaan Frasa Ejaan Frasa Adjektif Sendi Nama biru yang lembut di dapur hijau seperti warna di Kuala Lumpur daun tinggi gunung di dewan hitam manis merah saga masam seperti cuka merah muda panas terik pucat putih panjang lebar kurus kering lemah lembut ke pasar malam ke Amerika ke Jepun oleh Ahmad oleh mereka itu oleh polis tentang perkara itu tentang pendidikan moral tentang budaya kerja 223 .

Kata Majmuk Ejaan Cara Terpisah Kata majmuk yang dieja secara terpisah ini terdiri daripada kata majmuk yang terbentuk daripada dua kata bebas.TANDA SEMPANG. Hubungan makna antara kata-kata dasar yang membentuk kata majmuk itu sangat erat bentuknya hingga tidak boleh menerima sebarang penyisipan unsur lain. pengejaan kata majmuk dilakukan melalui dua cara. baik istilah yang berbentuk daripada dua kata bebas mahupun tiga kata bebas dieja secara terpisah.… / 10 Kata Majmuk Kata Majmuk ialah kata yang terbentuk daripada dua kata dasar atau lebih yang membawa satu makna. Contohnya kata majmuk ‘kereta lembu’ tidak boleh disisipkan dengan perkataan ‘itu’ atau ‘yang’ menjadikan ‘kereta itu lembu’ atau ‘kereta yang lembu’. Kata majmuk berbeza dengan dengan rantai kata atau frasa. IMBUHAN PINJAMAN. misalnya rangkai kata rumah ‘rumah besar’ boleh disisipkan dengan perkataan ‘yang’ menjadikan ‘rumah yang besar’. iaitu cara terpisah dan cara tercantum. Contoh: 224 . kerana rangkai kata atau frasa boleh menerima penyisipan unsur lain. Contoh: air batu air hujan alat tulis baju kemeja balai raya bandar raya bom tangan nuzul Quran peti besi periuk nasi ulat bulu burung merpati daging lembu daun pandan dasar laut duta besar enam ratus ribu empat puluh lima pukat tunda ratu cantik terima kasih ular sawa kapal terbang kapal korek kereta api kereta kebal kereta kuda meja tulis mesin jahit nasi minyak topi keledar tukang besi tukang rumah Kata majmuk yang terdiri daripada kata-kata istilah khusus.

walaupun bentuk kata lama tersebut ternyata mengandungi dua kata dasar. (Nik Safiah Karim dan rakan. IMBUHAN PINJAMAN. Antara kata majmuk yang lama serta mantap dan dieja tercantum adalah seperti berikut: adakala antarabangsa apabila apahal apakala bagaimana barangkali beritahu bumiputera darihal daripada dinihari dukacita hulubalang jawatankuasa kadangkala kakitangan kepada kerjasama manakala olahraga padahal peribadi peribahasa 225 .… / 10 batu kapur garis pusat kanta tangan kaedah bayar balik kawasan pinggiran kertas kerja kultur mutiara lintasan bebas min mata pelajaran min jangka masa model linear nisbah bayar balik peledekan gambut tanah gambut telefon dail terus tempoh pinjaman lesung sendi lintasan cahaya rumput ternak Kata majmuk yang terbentuk daripada kata yang digunakan sebagai gelaran juga dieja secara terpisah. Contoh: Duta Besar Ketua Menteri Ketua Setiausaha Negara Menteri Besar Naib Presiden Pegawai Daerah Profesor Madya Perdana Menteri Timbalan Perdana Menteri Raja Muda Setiausaha Politik Kata Majmuk Ejaan Cara Tercantum Dalam bahasa Melayu. 2003:75). terdapat sebilangan kecil kata majmuk yang sudah dianggap mantap sebagai satu perkataan yang utuh.TANDA SEMPANG.

Contohnya: alat-alat tulis balai-balai raya garis-garis pusat kapal-kapal terbang mata-mata pelajaran model-model linear Guru-guru Besar Naib-naib Cancelor Ketua-ketua Menteri Menteri-menteri Besar Perdana-perdana Menteri Timbalan-timbalan Perdana Menteri Penggandaan kata majmuk melibatkan penggandaan unsur pertama kata majmuk sahaja. dan ejaannya dilakukan dengan cara meletakkan tanda sempang 226 .… / 10 perikemanusiaan pesuruhjaya sediakala sepertimana setiausaha sukacita sukarela suruhanjaya tandatangan tanggungjawab warganegara Ejaan Tercantum yang Sudah Mantap Buku Tatabahasa Dewan Edisi Baharu (2003:75) telah menyenaraikan 15 perkataan yang terdiri daripada kata majmuk yang penggunaannya sudah mantap sebagai satu perkataan yang utuh.TANDA SEMPANG. dan ejaannya dilakukan dengan cara meletakkan tanda sempang pada kata yang digandakan. IMBUHAN PINJAMAN. Perkataan yang demikian tetap dieja sebagai satu perkataan. Bentuk perkataan tersebut ialah: antarabangsa beritahu bumiputera jawatankuasa kakitangan kerjasama olahraga matahari setiausaha sukarela suruhanjaya tandatangan tanggungjawab warganegara pesuruhjaya Ejaan Penggandaan Kata Majmuk Penggandaan kata majmuk melibatkan penggandaan unsur pertama kata majmuk itu sahaja. walaupun bnetuk kata dasar tersebut ternyata mempunyai dua kata dasar.

Contohnya: kakitangan-kakitangan jawatankuasa-jawatankuasa pesuruhjaya-pesuruhjaya sukarela-sukarela warganegara-warganegara setiausaha-setiausaha 10.… / 10 pada kata yang digandakan seperti ditunjukkan dalam contoh di atas.TANDA SEMPANG. terdapat kekecualian bagi kata majmuk yang telah mantap. yakni penggandaannya melibatkan keseluruhan unsur (Tatabahasa Dewan. 2008: 75). Walau bagaimanapun.3 Terangkan penggunaan kata majmuk dalam bahasa Melayu. 227 . IMBUHAN PINJAMAN.

dll. IMBUHAN PINJAMAN. anda perlu: i. anda perlu menjelaskan cara-cara menggunakan tanda sempang bahasa Melayu dengan betul seperti yang diterangkan pada halaman 215 – 217.1 Bagi menjawab soalan ini. Sila rujuk buku Kuasai Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu Melalui Latihan. Menerangkan semua penggunaan partikel dalam bahasa Melayu seperti -lah.TANDA SEMPANG.… / 10 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 10 10. Sertakan contoh-contoh penggunaannya dalam perkataan iii. Menerangkan pengertian kata majmuk bahasa Melayu ii.2 Bagi soalan ini. kupu-kupu  tanda sempang digunakan untuk merangkaikan huruf kecil dengan huruf besar pada kata yang sama. anda perlu: i. Penerbit UPSI (2004). Sila rujuk buku lain dan internet untuk maklumat tambahan. Membezakan kata majmuk dengan frasa dan sertakan contohcontohnya sekali iii. Huraikan jenis-jenis kata majmuk tercantum dan kata majmuk terpisah. petunjuk-Mu. contoh: anti-Amerika. 10.3 Bagi menjawab soalan ini. kemudian sertakan contoh-contohnya sekali iv. misalnya:  tanda sempang diletak pada kata ulang. 228 . contoh: cantik-cantik. -tah. pun ii. 10. -kah.

Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. Abdul Hamid Mahmood (2002). Abdul Hamid Mahmood (2012). Kursus menguasai bahasa Melayu mudah. Tatabahasa dewan edisi ketiga. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Abdul Hamid Mahmood (2004). Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Guru dan bahasa Melayu. Nik Safiah Karim. Masa Enterprise. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.TANDA SEMPANG. Ejaan bahasa Melayu terkini. Bhd. Kuasai sistem ejaan baharu bahasa Melayu melalui latihan. Menguasai bahasa Melayu tinggi. 229 . Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Bhd. Tatabahasa dewan edisi baharu. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda. Hashim Hj. Bhd. Farid M. Abdul Hamid Mahmood (2010). IMBUHAN PINJAMAN. Onn. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Abdul Hamid Mahmood (2002). Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Nik Safiah dan rakan-rakan (2003).… / 10 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Musa & Abdul Hamid Mahmood (2008).

[ hadi ].Glosari afrikat Bunyi letusan yang dihasilkan oleh geseran dan hentian di antara artikulator pasif dan aktif. artikulator Alat pengucapan yang berfungsi dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa. 230 . [ d ]. berlaku getaran pada pita suara. bersuara Bunyi yang dihasilkan dalam keadaan pita suara tertutup rapat dan sewaktu udara keluar melaluinya. alveolar daerah di atas serta di belakang gigi yang melengkung ke dalam menghadap lidah. Contoh bunyi yang dihasilkan ialah [ ǰ ] dan [ č ]. dental Bunyi yang dihasilkan oleh gigi seperti bunyi [ θ ] dalam perkataan hadith. [ g ] dan semua bunyi vokal. bundar Keadaan atau bentuk bibir yang bulat. Pada peringkat permulaan. pengucapan atau pengeluaran bunyi mengikut rongga mulut atau rongga hidung. alofon Anggota-anggota kepada satu fonem yang juga merupakan kelainan bunyi antara satu sama lain. bunyi yang hendak dihasilkan tersekat di daerah lelangit keras dan diikuti oleh geseran di antara bahagian tengah lidah dengan daerah lelangit keras. artikulasi Proses pengujaran. Contoh bunyi bersuara ialah [ b ].

khususnya dari segi bunyi. diftong Bunyi yang dihasilkan akibat geluncuran dari satu daerah artikulasi ke daerah artikulasi yang lain. Contoh-contoh diftong dalam bahasa Melayu ialah [ ai ]. s’ ∫’ ]. contohnya: [ p’. sama ada bunyi itu distingtif (membezakan makna) atau tidak distingtif (tidak membezakan makna). fonetik Kajian tentang bunyi-bunyi bahasa yang dituturkan oleh manusia yang merangkumi cara pengeluaran. Dalam sistem tulisan. t’. [ au ] dan [ oi ]. fonem Unit bunyi terkecil yang memberi perbezaan makna. bunyi ejektif diberikan tanda apostrof (`) di sebelah atas kanan.dialek Variasi bagi sesuatu bahasa. ejektif Bunyi yang dihasilkan dengan proses egresif glotalik. iaitu menentukan sistem bunyi satu-satu bahasa dengan berdasarkan jenis-jenis bunyi. 231 . k’. egresif Pembentukan bunyi yang dilaksanakan dengan cara arus udara keluar dari paru-paru. glotalik Penghasilan bunyi dengan cara merapatkan pita suara sehingga glotis dalam keadaan tertutup rapat dan seluruh rongga pangkal tenggorok (laring) disempitkan dan dinaikkan sehingga udara dalam rongga mulut dan rongga kerongkongan (faring) terhalang serta tersekat. Kemudian udara yang terhalang dihembuskan keluar dengan cara membuka saluran rongga mulut. daerah pengeluaran dan alat-alat pengucapan yang terlibat dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa itu. fonologi Kajian tentang fungsi-fungsi bunyi bahasa.

232 . rangkai kata atau ayat. labial Bunyi yang dihasilkan oleh bibir. sentimen atau falsafah. Contoh bunyi yang dihasilkan ialah [ ʔ ] ingresif Pembentukan bunyi yang dilaksanakan dengan cara arus udara masuk ke dalam paru-paru.glotis Ruang atau garisan antara pita suara. hentian glotis Bunyi yang dihasilkan oleh hentian di daerah anak tekak atau glotis. intonasi Turun naik nada suara dalam pengucapan ayat atau frasa. ramalan. nasal Bunyi yang dihasilkan apabila udara keluar melalui rongga hidung dengan cara menurunkan lelangit lembut beserta hujung anak tekak. [ b ] dan [ m ]. klik Bunyi letupan yang dihasilkan sebagai akibat proses ingresif velarik. iaitu ruangan atau kawasan yang tertutup rapat yang dilalui oleh arus udara. jeda ciri atau unsur hentian (kesenyapan) dalam ujaran sebagai tanda memisahkan unsur linguiistik seperti perkataan. tanpa dipengaruhi ole agak-agakan. oral Bunyi yang dihasilkan apabila lelangit lembut serta hujung anak tekak naik menutupi rongga hidung sehingga udara hanya melalui rongga mulut sahaja. iaitu menganalisis satu-satu bahasa tertentu secara empirikal dan objektif. seperti bunyi [ p ]. linguistik Ilmu yang mengkaji bahasa secara saintifik. terutama ketika pita suara dalam keadaan tertutup atau renggang sedikit.

struktur dalaman Struktur yang lazimnya mengandungi ayat dasar atau ayat inti yang diperlukan untuk membentuk asas makna ayat. lazimnya berlaku pada suku kata dalam perkataan. [ š ] dan [ ž ].palatal Bunyi yang dihasilkan oleh lelangit keras. 233 . getaran pada pita suara tidak berlaku. Contoh bunyi semi-vokal ialah [w] dan [j]. Contoh ciri suprasegmental ialah tekanan. kepanjangan. maka disebut bunyi semi-vokal atau separuh vokal. tidak bersuara Bunyi yang dihasilkan dalam keadaan pita suara direnggangkan (terbuka) dan sewaktu udara keluar melaluinya. tona dan intonasi. tekanan Ciri lemah atau kerasnya suara penyebutan sesuatu suku kata. [k]. semi-vokal Bunyi yang secara praktis termasuk golongan konsonan tetapi disebabkan ketika diartikulasikan belum membentuk konsonan murni. Contoh bunyi palatal ialah [ č ]. suprasegmental Ciri atau sifat bunyi yang menindihi sesuatu fonem. [ ǰ ]. jeda. tona Naik atau turunnya suara dalam pengucapan perkataan. Contoh bunyi tidak bersuara ialah [p]. [s] dan lain-lain. [f]. pulmonik Penghasilan bunyi dengan udara dari paru-paru sebagai sumber utama dihembuskan keluar dengan mengecilkan ruangan paru-paru. struktur permukaan Struktur ayat yang lazimnya telah mengalami perubahan daripada struktur dalaman dan merupakan bentuk ayat yang sebenarnya diucapkan. otot perut dan rongga dada. [t].

234 . [ a ]. vokal kardinal Sekumpulan vokal yang diletakkan di kedudukan tertentu bagi memberikan gambaran yang lebih dekat tentang kedudukan vokal-vokal dalam bahasabahasa di dunia. velum Bahagian lembut selepas lelangit keras beserta bahagian hujungnya yang disebut anak tekak dapat turun naik mengikut bunyi yang hendak diujarkan. velum akan menurun. Terdapat sejumlah lapan vokal kardinal. [ α ]. velarik Penghasilan udara dengan cara pangkal lidah dinaikkan pada lelangit lembut dan kedua-dua bibir ditutup rapat. velar Daerah artikulasi di bahagian belakang lidah dan juga di kawasan selepas lelangit lembut. Dalam penghasilan bunyi oral. bibir dibuka sehingga terdapat kerenggangan ruangan udara pada rongga mulut bagi membolehkan udara luar masuk. velum akan naik manakala untuk bunyi nasal. [ o ] dan [ u ]. Keadaan ini menyebabkan terjadinya bunyi klik. [ ε ]. iaitu [ i ]. udara dari paru-paru keluar berterusan melalui rongga tekak dan rongga mulut tanpa sebarang gangguan. vokal Bunyi bersuara yang tatkala dihasilkan. Kemudian hujung lidah dan kedua-dua sisi lidah yang merapat pada gigi atau gusi dalam dilepaskan turun serta dikebelakangkan. [ e ].transkripsi Penulisan dalam bentuk lambang-lambang fonetik daripada lambang-lambang tulisan huruf-huruf biasa. [ ɔ ].

Istilah Linguistik Bahasa Inggeris A abbreviate abbreviation acoustics active articulator active cavity active voice acute resonant adam’s apple affix air chamber air mechanism air stream air stream mechanism allomorph allopohone allophonic change allophonic realization allophonic variant alteration alternant alveolar alveolar arch alveolar ridge alveolar sound alveolum alveopalatal alveopalatal sound ambiguity ambiguous ambilingual ambilingualism analyse analysis analytic language analytical method analytical procedur anaphora apex aphasia Bahasa Melayu menyingkatkan. memendekkan singkatan ilmu akustik artikulator aktif rongga aktif ragam aktif kenyaringan tirus halkum imbuhan ruang udara mekanisma udara arus udara mekanisma arus udara alomorf alofon perubahan alofon pengwujudan alofon kelainan alofon/ varian alofon perubahan kelainan/ varian gusi/ alveolar lengkung gusi/ lengkung alveolar batas gusi/ batas alveolar bunyi gusi/ bunyi alveolar gusi/ alveolum alveopalatal bunyi alveopalatal ketaksaan taksa dwibahasa setara keadaan dwibahasa setara menganalisis analisis bahasa analitik kaedah analisis tatacara analisis anafora hujung lidah afasia 235 .

penghembusan asonansi bentuk berbintang tak silabik konsonan tak simetri sifat/atribut kawasan pendengaran alat pendengaran fonetik pendengaran bahasa-bahasa Austronesia belakang belakang lidah vokal belakang morfem dasar landasan artikulasi dua bibir/bilabial bunyi dua bibir/bunyi bilabial bilabiodental 236 .apical articulation apicoapico-alveolar apico-dental apico-dental sound approach arbitrariness arbitrary arbitrary symbol articulacy articulation articulation mechanism articulator articulatory parameter articulatory phonetics articulatory setting articulatory system articulatory variable artificial speech ascending diphthong aspirate aspirated aspirated affricate aspirated-p aspirated stop aspiration assonance asterick form asyllabic asymmetric consonant attribute auditory area auditory organs auditory phonetics Austronesian languages B Back back of tongue back vowel base morpheme basic of articulation bilabial bilabial sound bilabiodental artikulasi hujung lidah apikoapikoalveolar apikodental bunyi apikodental pendekatan kearbitrarian arbitrari lambang arbitrari/ simbol arbitrari kefasihan artikulasi mekanisma artikulasi alat artikulasi parameter artikulasi fonetik artikulasi penyesuaian alat artikulasi sistem artikulasi pemboleh ubah artikulasi ujaran buatan diftong meninggi/ menaik letusan/ hembusan berhembusan letusan berhembusan p-berhembusan hentian berhembusan hembusan.

mulut rongga mulut kardinal konsonan kardinal ragam bersahaja rongga geseran rongga.bilateral bilateral consonant bilateral opposition bilingual bilingualism blade of tongue blend blocked syllable bound form bound morpheme bound sentence boundary marker breath stream bright vowel broad band spectrogram broad transcription broad vowel buccal buccal cavity C cardinal cardinal consonant casual speech cavity cavity friction cavity wall central air escape central non-resonant central resonant central resonant oral central sound central vowel centralisation centralisation of sound centre of Broca centre of tongue centring diphthong closed syllable closed system closed vowel cluster co-articulation common language dwisisi/bilateral konsonan dwisisi/konsonan bilateral pertentangan dwisisi/ pertentangan bilateral dwibahasa kedwibahasaan daun lidah paduan suku kata tertutup bentuk terikat morfem terikat ayat terikat penanda sempadan arus udara vokal depan spektrogram jalur lebar transkripsi luas vokal belakang oral. penggeseran rongga dinding rongga saluran udara tengah bunyi bukan nyaring tengah bunyi nyaring tengah (bunyi) oral tengah nyaring bunyi tengah vokal tengah penengahan penengahan bunyi pusat Broca pusat lidah diftong menengah suku kata tertutup sistem tertutup vokal tertutup gugus/rangkap artikulasi serentak/ koartikulasi bahasa bersama 237 .

serentak ada setara hubung kait/korelasi kreol rujuk silang vokal belakang ayat penyata/modus berita penyahkod penyahkodan struktur batin. berbeza. darjah penanda darjat pengguguran/penghilangan 238 . bertentangan bezaan analisis bezaan penyebaran bezaan/ distribusi bezaan ciri bezaan pasangan bezaan tekanan bezaan persetumpuan keserasian.common speech comparative linguistics comparison of language compound compound phoneme compound predicate compound sentence compound word concordance concordant conditioned variant consonant consonant cluster consonantal consonantal vowel constituent constructed language context-free grammar contextual analysis contextual variant contrast contrastive contrastive analysis contrastive distribution contrastive feature contrastive pair contrastive stress convergence coocurence coordinate correlation creole cross-reference D dark vowel declarative sentence decoder decoding deep structure deep vowel degree degree marker deletion bahasa biasa linguistik perbandingan perbandingan bahasa majmuk fonem majmuk predikat majmuk ayat majmuk kata majmuk kesejodohan. kesejajaran sejajar dengan/ selaras dengan kelainan bersyarat konsonan rangkap konsonan/ gugus konsonan bersifat konsonan vokal bersifat konsonan unsur bahasa buatan tatabahasa bebas konteks/ nahu bebas konteks analisis konteks kelainan konteks bezaan. struktur dalaman vokal belakang darjat.

bauran digolosia diftong pendiftongan cakap ajuk morfem terbahagi wacana analisis wacana distingtif 239 . penerbitan penambah terbitan/imbuhan terbitan terbitan bentuk terbitan kata terbitan primer kata terbitan sekunder diftong menurun tatabahasa pemerian/nahu pemerian linguistik pemerian/ linguistik huraian urutan pemerian/ tatabahasa huraian linguistik perkembangan penyimpangan menyimpang diakronik linguistik diakronik fonologi diakronik kajian diakronik lingkungan penentu dwihuruf dialek kawasan dialek peminjaman dialek sempadan dialek geografi dialek dialek bahasa Melayu proses mendialek dialektologi resapan.deletion rule deletion transformation denasalisation denotation denotative meaning dental dental consonant dental sound derivation derivational affix derivative derived form derived primary word derived secondary word descending diphthong descriptive grammar descriptive linguistic descriptive order developmental linguistics deviance deviant diachronic diachronic linguistics diachronic phonology diachronic study diagnostic environment diagraph dialect dialect area dialect borrowing dialect boundary dialect geography dialectal Malay dialectalisation dialectology diffusion diglossia diphthong diphthongisation direct speech discontinuous morpheme discourse discourse analysis distinctive rumus pengguguran/ rumus penghilangan transformasi pengguguran/ transformasi penghilangan proses nyahsengau/ proses nyahnasal denotasi makna denotatif gigi/dental konsonan gigi/ konsonan dental bunyi gigi/bunyi dental terbitan.

lingkungan.distinctive feature distribution distributional analysis disylabic disyllable word domain dorsal dorsal sound dorso-alveolar dorso-palatal dorso-uvular dorsopalatal sound dorsovelar sound dorsum dorsum of tongue double articulation double stop double vowel down glide duration durative dynamic accent E ecology of language egressive egressive click egressive click sound egressive direction of air egressive sound ejection sound ejective ejective sound element emotive encode encoding epiglottis epistemology escape cavity esophageal cavity ethnographic linguistics etymologist ciri distingtif taburan. analisis penyebaran.alveolar belakang lelangit keras/ dorsopalatal belakang velar/dorsovelar bunyi belakang lelangit keras/bunyi dorsopalatal bunyi belakang velar/bunyi dorsovelar dorsum belakang lidah artikulasi ganda dwihentian vokal ganda geluncuran menurun lihat: durative panjang pendek bunyi tekanan dinamik ekologi bahasa egresif klik egresif bunyi klik egresif arah udara egresif bunyi egresif bunyi ejektif ejektif bunyi ejektif unsur emotif mengekod pengekodan epiglotis epistemologi rongga lepas udara rongga esofagus etnolinguistik ahli etimologi 240 . penyebaran analisis taburan. analisis lingkungan dwisuku (kata) kata dwisuku mandala/domain belakang/dorsal bunyi belakang/bunyi dorsal belakang gusi/dorso.

exhalation exhale exit of air expansion rule experimental phonetics expiration explode explosion explosive sound extinct language extralingual features F factor factor analysis falling diphthong feature field field of discourse field study field theory final cluster final syllable finite-state grammar first articulation first language flap flat articulator flat fricative flection fluency form-class form-word formative formula free form free morpheme free sentence free variant/free vatiation free word order frequency frequency analysis fricative fricative sound friction perlepasan udara menghembuskan nafas saluran lepas udara rumus perluasan fonetik percubaan penghembusan udara meletup letupan bunyi letupan bahasa mati ciri luar bahasa faktor analisis faktor diftong menurun ciri/fitur bidang/medan bidang wacana kajian lapangan teori medan makna/ teori bidang makna gugus akhir/rangkap akhir suku kata akhir tatabahasa terbatas/ nahu terbatas artikulasi pertama bahasa pertama tamparan alat artikulasi dasar frikatif datar/geseran datar fleksi kefasihan golongan bentuk kata tugas morfem terikat/formatif rumus bentuk bebas morfem bebas ayat bebas kelainan bebas urutan kata bebas kekerapan analisis kekerapan geseran/frikatif bunyi geseran/bunyi frikatif geseran 241 .

frictional stop frictionalizing stop frictionless frictionless continuant front of tongue front vowel fronting frozen speech function functional anlaysis functional grammar functional linguistics fundamental feature furtive glide furtive vowel G geminate gemination general general distribution general grammar general linguistics general semantics generic term geographical dialect geographical linguistics gesture gesture language glide gloss glossary glottal glottal catch glottal cavity glottal check glottal consonant glottal plosive glottal sound glottal stop glottal trill glottalic click glottalic closure glottalization glottalized hentian geseran hentian menggeser tak bergeser malaran tak bergeser depan lidah vokal depan pendepanan ragam beku fungsi/tugas analisis fungsian tatabahasa fungsian/ nahu fungsian linguistik fungsian ciri dasar geluncuran senyap vokal pelancar konsonan panjang pemanjangan konsonan umum/am penyebaran am tatabahasa am/nahu am linguistik am semantik am kata generik dialek geografi linguistik geografi gerak isyarat bahasa gerak isyarat geluncuran padanan kata senarai kata/glosari glotis hamzah/hentian glotis rongga glotis lihat: glottal stop konsonan glotis letupan glotif/plosif glotis bunyi glotis hentian glotis getaran glotis klik glotis penutupan glotis penghamzahan/pengglotisan berhamzah/berhentian glotis 242 .

glottalized sound glottalized vowel glottis glottogonic linguistics glottopolitics gradation gradation of vowel grammarian grammatical grammatical analysis grammatical category grammatical feature grammatical item grammatical meaning grammatical process grammatical structure grammatical unit grammaticalisation grapheme groove spirant grooved articulator grooved fricative H half-close vowel half-open vowel hard palate harmonic harmonic overtone head word heavy stress height of tongue hesitation form high-falling high vocoid high vowel higher-mid historical linguistics holophrase holophrastic language homorganic affricate homorganic sound hyphothesis hyphothetical bunyi glotis vokal glotis glotis linguistik asal usul ilmu politik bahasa pemeringkatan pemeringkatan voka nahu ahli tatabahasa/ahli nahu tatabahasa/nahu analisis tatabahasa/analisis nahu kategori tatabahasa/ kategori nahu ciri tatabahasa/ciri nahu butir tatabahasa/butir nahu makna kenahuan proses tatabahasa/proses nahu struktur tatabahasa/struktur nahu unit tatabahasa/unit subjek nahu pentatabahasaan/penahuan grafem geseran beralur alat artikulasi beralur geseran beralur/frikatif beralur vokal separuh sempit vokal sparuh luas lelangit keras/palatum berharmoni nada atasan berharmoni kata inti tekanan keras tinggi lidah bentuk ayat menurun tinggi vokoid tinggi vokal tinggi sederhana/agak tinggi linguistik sejarawi holofrasa bahasa holofrasa letusan homorgan/afrikat homorgan/sealat/afrikat sealat bunyi homorgan/bunyi sealat hipotesis lihat: hyphothesis 243 .

I identification of morpheme idiom idolect imitative word immigrant language imperative implosion impressionistif translation inactive voice inarticulate incomplete plosive consonant index indigenous language indirect discourse indirect object indirect question indirect speech infix inflected language inflected prefix inflection ingressive ingressive air stream inhalation inhale initial cluster initial stress initial string initiator of air stream innate stress inspiration instrumental noun instrumental phonetics interconsonantal interdental interdental phone interjection interlanguage intermedian vowel internal inflection international phonetic alphabet intonation intonation break penentuan morfem idiom/ungkapan idiolek kata ajuk bunyi/onomatopeia bahasa pendatang perintah/imperatif sedutan transkrips sepintas suara tak aktif tidak petah (bercakap/bertutur) konsonan plosif tak selesai indeks bahasa bumiputera/ bahasa pribumi wacana tak langsung objek tak langsung ayat tanya tak langsung cakap pindah sisipan bahasa fleksi awalan fleksi fleksi ingresif arus udara ingresif tarikan nafas menarik nafas rangkap awal/gugus awal tekanan awal rentetan awal pemula arus udara tekanan sejadi lihat: inhalation kata nama penantian fonetik perantian antara konsonan antara gigi bunyi antara gigi kata seru. seruan bahasa antara vokal antara fleksi dalam abjad fonetik antarabangsa intonasi jeda intonasi 244 .

intonation contour intonation morpheme intralinguistic feature intransitive verb invariable word invariant inverse derivation inversion inverted word order irregular verb isolating language isolative sound change isolex item analysis K kernel sentence kinetic consonant L labia labial labial sound labialisation labiodental labiodental sound labiolabial labiovelar laboratory phonetics laminal laminal sound laminodental sound language ability language boundary language change language development language family language learning language planning language skill language standardisation language structure language teaching language universal langue kontur intonasi morfem intonasi ciri dalam linguistik kata kerja tak transitif kata tetap bentuk lihat: invariable word terbitan terbalik/ terbitan songsang keterbalikan/kesongsangan urutan kata songsang/ urutan kata terbalik kata kerja tak transitif bahasa isolatif perubahan bunyi pencilan isoleks analisis butir ayat inti konsonan kinetik lihat: lip bibir/ labial bunyi bibir/ bunyi labial pembibiran/ pelabialan bibir gigi/ labiodental bunyi bibir gigi/ bunyi labiodental dua bibir/ labiolabial labiovelar fonetik makmal laminal bunyi laminal bunyi laminodental kebolehan berbahasa sempadan bahasa perubahan bahasa perkembangan bahasa keluarga bahasa pembelajaran bahasa perancangan bahasa kemahiran berbahasa penstandardan bahasa struktur bahasa pengajaran bahasa (ciri) kesejagatan bahasa langue 245 .

analisis kebahasaan antropologi linguistik peminjaman linguistik konteks linguistik demografi linguistik disiplin linguistik geografi linguistik norma bahasa falsafah bahasa psikologi linguistik lambang linguistik/ simbol linguistik lihat: language skill pantang larang bahasa tipologi bahasa lihat: linguist 246 . ahli leksikografi leksikon kata penghubung pembatas gambaran mendatar lingua franca bunyi lidah kaedah linguafon ahli bahasa/ ahli linguistik linguistik.lapse laryngeal laryngeal air mechanism laryngeal consonant laryngeal sound laryngealisation laryngealised vowel larynx lateral lateral area lateral consonant lateral plosion lateral release lateral resonant lateral sound lexical lexical field lexical item leksikal meaning lexical stress lexicalisation lexicographer lexicon limitative conjunction linear representation lingua franca lingual sound linguaphone method linguist linguistic linguistic analysis linguistic anthropology linguistic borrowing linguistic context linguistic demography linguistic discipline linguistic geography linguistic norm linguistic philosophy linguistic psychology linguistic sign linguistic skill linguistic taboo linguistic typology linguistician selang (masa) laringal mekanisma udara laringal konsonan laringal bunyi laringal pelaringalan vokal laringalan larinks sisian ruang sisian konsonan sisian letupan sisian/plosif sisian pelepasan sisian kenyaringan sisian bunyi sisian leksikal medan leksikal butir leksikal makna leksikal tekanan leksikal pengleksikalan ahli perkamusan. kebahasaan analisis linguistik.

linking morpheme lip lip formation lip position lip rounding lip spreading lip tracing literal literal translation literary language literary translation loan word local friction long consonant long vowel loose apposition loquacity loudness low vocoid low vowel lowering M macro macrolinguistics major air stream manner of articulation manner of discourse marked marker mathematical linguistics matrix matrix sentence maximal stress mechanistic linguistics medial medial cluster medial voice median resonant medieval linguistics medio of tongue mediopalatal medium mentalistic linguistics metalanguage morfem penghubung bibir pembentukan bibir kedudukan bibir pembundaran bibir penghamparan bibir surihan bibir harfiah penterjemahan harfiah bahasa persuratan penterjemahan sastera kata pinjaman geseran tempatan konsonan panjang vokal panjang kedudukan terpisah kefasihan kelantangan vokoid rendah vokal rendah perendahan makro makrolinguistik mekanisma udara utama cara artikulasi cara wacana bertanda penanda linguistik matematik matriks ayat matriks tekanan maksima aliran mekanisma tengah rangkap tengah/ gugus tengah lihat: middle voice bunyi nyaring tengah linguistik zaman pertengahan tengah lidah mediopalatal perantara linguistik mentalisma metalinguistik 247 .

microlinguistics mid vocoid mid vowel middle of tongue middle voice minimal contrast minimal pair minimal stress minimum obstruction minor air stream mechanism mixed language mode of articulation modern language modification modifier modulation monitor function monolateral consonant monolingual monolingual approach monologue monomorphemic monophonemic monophthong monosyllabic monosyllabic word monosyllable monotone mora morph morpheme morpheme boundary morphemic morphemic analysis morphemic reference morphemic script morphemic transcription morphemics morphologic morphological analysis morphological assimilation morphological process morphology morphoneme mikrolinguistik vokoid tengah vokal tengah tengah lidah ragam tengah bezaan minimal pasangan minimal tekanan terlemah/ tekanan minimal gangguan minimum gangguan arus udara minor bahasa campuran cara artikulasi bahasa moden modifikasi penerang modulasi fungsi monitor konsonan monolateral ekabahasa pendekatan ekabahasa monolog monomorfemik monofonemik monoftong ekasuku kata ekasuku ekasuku senada ciri yang menunjukkan panjang pendek bunyi suara bagi perkataan tertentu morf morfem batas morfem morfemik analisis morfemik rujukan morfemik aksara morfemik transkripsi morfemik lihat: morphology morfologi analisis morfologi asimilasi morfologi proses morfologi morfologi morfonem 248 .

morphophoneme morphophonemic rule morphophonemic stress morphophonemic transcription morphophonemic variation morphophonemics mother tongue mouth air mouth cavity movable speech organ movable stress multidimensional phonology multilingual multisyllabic murmur vowel mutual intelligibility mutually complementary mutually exclusive N narrative discourse narrow narrow diphthong narrow transcription narrow vowel narrowing of meaning nasal nasal and oral exit of air nasal cavity nasal exit of air nasalisation nasalisation symbol morfofonem rumus morfofonemik tekanan morfofonemik transkripsi morfofonemik kelainan morfofonemik morfofonemik bahasa ibunda udara mulut rongga mulut lihat: articulator tekanan pindah fonologi pelbagai dimensi pelbagai bahasa pelbagai suku lihat central vowel kefahaman menyaling saling melengkapi saling menyingkiri nasalised click nasalised vowel nasalism nasality nasalization nasalized nasally released stop nasal pharynx nasal plosion nasal release huraian naratif sempit diftong sempit transkrisi halus/ transkripsi sempit vokal sempit penyempitan makna sengau/hidung/nasal saluran keluar udara dari hidung dan mulut rongga hidung saluran udara keluar dari hidung penyengauan/penasalan lambang penyengauan/lambang penasalan/simbol penyengauan/ simbol penasalan klik sengauan/hentian nasalan vokal sengauan/vokal nasalan sebutan sengau kesengauan/kenasalan penyengauan disengaukan/dinasalkan hentian lepasan hidung farinks sengau/letupan nasal letupan sengau/letupan nasal pelepasan sengau/ pelepasan nasal 249 .

nasal resonant nasal sound nasal twang nasal vowel native language native speaker natural language negation negative negative conjunctive negative particle negative sentence neo-linguistics network of isogloss neutral neutral vowel neutralisation node nominal nominal adjective nominal clause nominal definition nominal inflection nominal phrase nominal sentence nominalisation non-consonantal non-continuant non-distinctive feature non-finite verb form non-linguistic context non-syllabic non-syllabic segment non-syllabic vocoid non-vocalic non-vocoid non-speech sound normative grammar normative linguistics nose cavity notional grammar noun noun adjunct noun clause noun cluster bunyi nyaring sengau/ bunyi nyaring nasal bunyi sengau/bunyi nasal telor sengau/telor nasal vokal sengau/vokal nasal bahasa asli penutur asli bahasa tabii penafian nafi kata penghubung nafi partikel nafi ayat nafi neolinguistik jaringan isoglos neutral vokal neutral peneutralan nodus namaan kata sifat namaan/ adjektif namaan klausa namaan takrif namaan fleksi namaan frasa namaan ayat namaan penamaan bersifat bukan konsonan bukan malaran ciri bukan distingtif bentuk kata kerja tak finit konteks bukan linguistik bukan sukuan segmen bukan sukuan vokoid bukan sukuan bukan vokalik bukan vokoid bunyi bukan bahasa lihat: prescriptive grammar linguistik normatif rongga hidung lihat: linguistic philosophy kata nama nama penerang klausa nama rangkap nama/gugus nama 250 .

noun phrase initiator noun word null hyphothesis numeral classifier O object objective objectivity obligatory obligatory transformation obscure vowel off-glide official dialect on-glide open juncture open lip rounding open syllable open transition open vocoid open vowel optional optional transformation rule oral oral air mechanism oral exit of air oral plosion oral resonant distinctive feature oral sound oratorical speech organs of speech origin of language origin of speech orthographical procedure orthographic transcription orthography overlapping distribution P palatal palatal consonant palatal lateral palatal sound palatalisation palatalised pemula frasa nama kata nama hipotesis nol penjodoh bilangan objek Objektif keobjektifan wajib rumus transformasi wajib vokal kabur geluncuran akhir lihat: standard dialect geluncuran awal saktah terbuka pembundaran bibir luas suku kata terbuka lihat: open juncture vokoid luas vokal luas pilihan rumus transformasi pilihan mulut/oral mekanisma udara mulut saluran keluar udara mulut letupan oral/plosif oral ciri distingtif nyaring oral bunyi oral ragam pidato organ sebutan/alat sebutan asal usul bahasa lihat: origin of language tatacara ejaan transkripsi ejaan ejaan penyebaran bertindan lelangit keras/palatal konsonan lelangit keras/ konsonan palatal sisian lelangit keras/ sisian lateral bunyi lelangit keras/ bunyi palatal penglelangitkerasan/ pempalatalan dilelangitkeraskan/ dipalatalkan 251 .

farinks mekanisma udara farinks rongga farinks bunyi farinks pemfaringalan rongga tekak/farinks udara farinks fasa artikulasi tatabahasa falsafah/ nahu falsafah pembunyian fonem kesepadanan fonem-grafem fonemik analisis fonemik perbezaan fonemik rujukan fonemik tekanan fonemik struktur fonemik suku kata fonemik lambang fonemik/ simbol fonemik 252 .palate palate-alveolar palato-alveolar consonant palatum paralanguage paralinguistic feature parameter parametric linguistics paraphrase parent language parenthesis perenthetic clause adjunct parsing part of speech passive passive articulator passive voice peak of prominance peak of sonority pedagogical grammar pedagogical linguistics permutation rule pharyngeal pharyngeal air mechanism pharyngeal cavity pharyngeal sound pharyngealisation pharynx pharynx air phase of articulation philosophical grammar phonation phoneme phoneme-grapheme correspondence phonemic phonemic analysis phonemic contrast phonemic reference phonemic stress phonemic structure phonemic syllable phonemic symbol lihat: palatum gusi-lelangit keras konsonan gusi lelangit keras/ konsonan palato-alveolar lelangit keras/palatum lihat: paralinguistic feature ciri paralinguistik parameter linguistik parametrik parafrasa bahasa induk tanda kurungan/perentesis penerang klausa parentesis/ adjung klausa parentesis penghuraian ayat golongan kata/ jenis perkataan pasif alat artikulasi pasif ragam pasif lihat: peak of sonority puncak kelantangan tatabahasa pedagogi/ nahu pedagogi linguistik pedagogi rumus permutasi faringal.

phonemic transcription phonemic variant phonemicist phonemics phonetic phonetic analysis phonetic chart phonetic complement phonetic diagraph phonetic indicator phonetic notation phonetic sound change phonetic spelling phonetic syllable phonetic symbol phonetic transcription phonetic variant phonetician phonetics phonic phonic substance phono-morphology phonological analysis phonological change phonological component phonological item phonological process phonologist phonology phonometrics phrasal verb phrase phrase marker phrase structure phrase structure component phrase structure grammar phrase structure rule pidgin pitch pitch level place of articulation plosion plosive plosive consonant transkripsi fonemik perbezaan fonemik ahli fonemik fonemik fonetik/bunyi analisis fonetik carta fonetik lihat: phonetic indicator dwihuruf fonetik penanda bunyi lihat: phonetic transcription perubahan bunyi ejaan fonetik suku kata fonetik lambang fonetik/simbol fonetik transkrispsi fonetik kelainan fonetik ahli fonetik (ilmu) fonetik fonik jisim fonik fonomorfologi analisis fonologi perubahan fonologi komponen fonologi butir fonologi proses fonologi ahli fonologi fonologi fonometrik frasa kerja/frasa verba rangkai kata/frasa penanda frasa struktur frasa komponen struktur frasa tatabahasa struktur frasa/ nahu struktur frasa rumus struktur frasa pijin nada tingkat nada daerah artikulasi letupan/plosif letupan/plosif konsonan letupan/ konsonan plosif 253 .

plosive sound p-marker point of articulation polyglot polysyllable position of articulation position of tongue positional variant positive sentence possessive compound possessive pronoun post-alveolar post-dental post of tongue post-palatal post-velar post-vocalic pragmatic translation pragmatics predicate predicative phrase prefix prefixation prehistoric language prenasalisation prepalatal prepalatal sound prescriptive grammar prestige dialect prevelar prevocalic primary articulation primary derivative primary language primary stress principal principal clause principal verb pronominal pronominal inflection pronominalisation prop word proscriptive grammar prosodic distinctive feature prosodic feature bunyi letupan/bunyi plosif penanda frasa titik artikulasi penutur pelbagai bahasa banyak suku (kata) kedudukan artikulasi kedudukan lidah kelainan lingkungan/ kelainan posisi ayat positif majmuk milik kata ganti milik belakang gusi/belakang alveolar belakang gigi belakang lidah belakang lelangit keras/belakang palatal belakang lelangit lembut/ belakang velar lepas vokal penterjemahan pragmatik pragmatik predikat frasa predikat awalan pengawalan bahasa prasejarah prapenyengauan pralelangit keras/prapalatal bunyi pralelangit keras/bunyi prapalatal tatabahasa preskriptif/nahu preskriptif dialek martabat/dialet prestij pravelar pravokal artikulasi primer terbitan primer bahasa primer tekanan primer utama klausa utama kata kerja utama/verba utama kata ganti fleksi kata ganti kepronominalan kata silih tatabahasa proskriptif/nahu proskriptif ciri distingtif prosodi ciri prosodi 254 .

rumus penyempitan (makna) penambah serentak/pengimbuhan serentak dialek kawasan bahasa daerah 255 .prosodic mark prosodic phoneme prosodic phonology proto language pseudo-procedure psycholinguistics pulmonic air mechanism pulmonic click punctuation punctuation mark pure vowel Q qualifier qualifying phrase qualitative qualitative analysis quantifier quantitative quantitative analysis quantitative linguistics question word R radical axis radical language radix of tongue raising rapid form received pronounciation recessive stress reciprocal reciprocal pronoun reciprocal verb reciprocity reconstruction recursive string reduction reduction rule reduplicate affixation regional dialect regional language tanda prosodi fonem prosodi fonologi prosodi bahasa purba/bahasa proto tatacara semu psikolinguistik mekanisme udara pulmonik klik pulmonik tanda baca lihat: punctuation vokal tulen penerang rangkai kata penerang/ frasa penerang kualitatif analisis kualitatif kata kuantiti kuantitatif analisis kuantitatif linguistik kuantitatif kata tanya paksi radikal lihat: isolating language lihat: root of tongue peninggian bentuk cepat lafaz terima tekanan pangkal menyaling/timbal balik ganti nama menyaling/ganti nama timbal balik kata kerja menyaling kesalingan/ketimbalbalikan rekonstruksi deretan ulang penyingkatan. penyempitan (makna) rumus penyingkatan.

register register tone system regularity release released-P released plosive renaissance linguistics repertoire replacement rule reported speech resonance resonance chamber resonant resonant distinctive feature resonant sound resonator retroflex retroflexed consonant retroflexed sound retroflexed vowel retroflexion revival form rewrite rule rhetorics rhyme rhythm rising rising diphthong rising-falling rolled rolled consonant romance linguistics romanisation root root-inflected language root inflection root-isolating language root of tongue root of word rounded rounded lip (vowels) rounded lip formation rounded vocoid rounded vowel rounding laras bahasa sistem nada register kenalaran pelepasan P-lepas letupan lepas/plosif lepas linguistik zaman pembaharuan perbendaharaan rumus ganti cakap pindah kenyaringan rongga kenyaringan nyaring. bunyi nyaring ciri distingtif nyaring bunyi nyaring penyalun gelungan konsonan gelungan bunyi gelungan vokal gelungan penggelungan bentuk pulih rumus tulis semula retorik rima irama menaik diftong menaik turun naik bergulung konsonan bergulung/konsonan bergetar linguistik romans peRumian akar bahasa fleksi akar fleksi akar bahasa isolatif akar pangkal lidah akar kata dibundarkan bibir dibundarkan (vokal) pembentukan bibir bundar vokoid dibundarkan vokal dibundarkan pembundaran 256 .

semi-vokal semiotik ayat 257 .rule S sampel Saussurean linguistics scholaticism scientific grammar second articulation second language second-order language second sound shift secondary secondary phoneme secondary stress segment (noun) segment (verb) segment diagram segment of utterance segmental analysis segmental morpheme segmental phoneme segmental phonology segmentation segmentator semantic semantic analysis semantic change semantic component semantic differential semantic distinguisher semantic feature semantic field semantic field theory semantic marker semantic pair semantic range semantif shift semantic triangle semantic value semantics semi-consonant semi-vowel semiotics sentence rumus sampel linguistik ala Saussure linguistik skolastik/ skolastisisme tatabahasa ilmiah/ tatabahasa saintifik/ nahu ilmiah/ nahu saintifik artikulasi kedua bahasa kedua bahasa tertib kedua perubahan bunyi peringkat kedua sekunder fonem sekunder tekanan sekunder penggalan memenggal gambar rajah penggalan penggalan ujaran analisis penggalan morfem penggalan fonem penggalan fonologi penggalan pemenggalan pemenggal semantik analisis semantik perubahan makna/ perubahan semantik komponen semantik kebezaan makna pembeza makna ciri makna medan makna teori medan makna penanda semantik pasangan makna julat makna perubahan makna segi tiga makna nilai semantik makna/semantik separuh konsonan separuh vokal.

sentence adverbial sentence compound sentence connector sentence modifier sentence part sentence stress sentence structure shape word sharp resonant distinctive feature shift of meaning sibilant side adjunct side chamber sign sign language signification silence simultaneous affixation simultaneous distinctive feature single morpheme single phoneme singular singular number slang slavic linguistics slavonic linguistics slit fricative slot slur social dialect sosiolect sociolinguistics sociological linguistics soft consonant soft palate sonant sonogram sonorant sonority sound sound change sound change by allophones sound change by phonemes sound classification criteria adverba ayat majmuk ayat penghubung ayat penerang ayat bahagian ayat tekanan ayat struktur ayat kata bentuk ciri distingtif nyaring tajam perubahan makna bunyi desis/sibilan adjung samping ruang samping tanda. lambang. isyarat bahasa isyarat pemaknaan kesenyapan penambahan serentak ciri distingtif serentak morfem tunggal fonem tunggal mufrad bilangan mufrad slanga linguistik slavik lihat: slavic linguistics geseran selit/frikatif selit gatra pelah dialek sosial sosiolek Sosiolinguistik linguistik sosiologi konsonan lembut lelangit lembut/palatum lembut sonan lihat: spectogram sonoran kesonoran bunyi perubahan bunyi perubahan bunyi alofonik perubahan bunyi fonemik kriteria penggolongan bunyi/ kriteria 258 .

celah bunyi frikatif celah morfem terbahagi bentuk pertuturan bahasa lisan/bahasa pertuturan lihat: sporadic sound change perubahan bunyi semerta vokal hampar dialek standard 259 . pecahan (diakronik).sound complex sound echoism sound law sound shift sound source sound spectograph sound symbolism sound value sound wave source source language special language spectogram spectograph spectrum speculative grammar speech speech act speech community speech event speech habit speech organ speeech pathology speech perception speech production speech recognition speech response speech signal speech sound speech stretcher speech symbol speech synthesis speech therapy spirant split split fricative split morpheme spoken form spoken language spontaneous sound change sporadic sound change spread vowel standard dialect klasifikasi bunyi bunyi kompleks gema bunyi hukum bunyi perubahan bunyi sumber bunyi spektograf bunyi perlambangan bunyi nilai bunyi gelombang bunyi sumber bahasa sumber bahasa khas spektogram spektograf spektrum tatabahasa spekulatif/ nahu spekulatif pertuturan lakuan bahasa komuniti bahasa peristiwa bahasa kebiasaan berbahasa alat ujaran/alat artikulasi patologi bahasa persepsi bahasa pengwujudan bahasa pengenalan bahasa gerak balas bahasa isyarat bahasa bunyi bahasa peregang bahasa lambang bahasa sintesis bahasa terapi bahasa geseran pemecahan. terbahagi (nahu).

standard language standard pronounciation standard speech standardisation state of language static linguistics statistical linguistics stem stem compound stem-inflected language stop stratification stratificational grammar stress stress group stress mark stress prosodic distinctive feature stressed syllable string string analysis strong stress structural change structural linguistics structural meaning structural semantics structural word structuralistic linguistics structure drill style style of pronounciation stylictics subclause subcategorisation subcategory subgroup subject subordinate subordinate clause subordinate conjunction subordination subordinator subphonemic modification subphonemic variant bahasa standard sebutan standard lihat: standard language penstandardan keadaan bahasa linguistik statik linguistik statistik dasar majmuk dasar bahasa fleksi dasar hentian stratifikasi tatabahasa stratifikasi/ nahu stratifikasi tekanan kelompok tekanan tanda tekanan ciri tekanan/fitur distingtif prosodi tekanan struktur kata bertekanan untaian/rentetan analisis untaian/analisis rentetan tekanan kuat perubahan struktur linguistik struktur makna struktur semantik struktur kata struktur linguistik struktur latih tubi struktur gaya gaya sebutan ilmu gaya bahasa klausa subordinat pensubkategorian subkategori subgolongan subjek tak setara/subordinat klausa tak setara/klausa subordinat kata penghubung tak setara/ kata penghubung subordinat pentaksetaraan/subordinasi lihat: subordinate conjunction perubahan subfonemik kelainan subfonemik 260 .

substandard substitution substitution class substitution drill substitution frame substitution item suction sound suffix suffixation suffixing language superficial structure supraglottal friction supraglottal cavity suprasegmental feature suprasegmental grapheme suprasegmental phoneme surface grammar surface structure switching syllabic syllabic consonant syllabic peak syllabic sign syllabic sound syllabic vocoid syllabication syllable symbol symbolic sign symmetry syntactic syntactic category syntactic change syntactic class syntactic compound syntactic construction syntactic group syntactic order syntactic pattern syntax synthetic compound synthetic index synthetic language systematic transcription systemic grammar substandard/koman/kodi penggantian. gantian golongan gantian latih tubi gantian rangka gantian butiran gantian bunyi sedutan akhiran pengakhiran bahasa berakhiran struktur permukaan geseran supraglotal rongga supraglotal ciri suprasegmental grafem suprasegmental fonem suprasegmental tatabahasa permukaan/ nahu permukaan struktur permukaan/struktur lahir alih silabik konsonan silabik puncak suku kata tanda suku kata bunyi silabik vokoid silabik penyukuan suku kata lambang/simbol tanda lambang/tanda simbol keseimbangan sintaksis kategori sintaksis perubahan sintaksis golongan sintaksis majmuk sintaksis binaan sintaksis/ konstruksi sintaksis kelompok sintaksis urutan sintaksis pola sintaksis sintaksis majmuk sintesis indeks sintesis bahasa sintesis transkripsi sistematik tatabahasa sistemik/ nahu sistemik 261 .

T tag statement tag question tap target language taxanomic phonemics teeth ridge tense vocoid tense vowel terminal contour terminal juncture terminal stress terminal string terminology territorial dialect tertiary articulator tertiary stress theoretical linguistics theory theory of meaning thesaurus throat thought and language tight phonation tip of tongue tone tone language tone prosodic distinctive feature tongue tongue position trachea traditional grammar transcribe transcription transfer transferred meaning transformation transformation rule transformational generative grammar tranformational grammar transformed sentence transliteration penyataan tempelan ayat tempelan tamparan bahasa sasaran fonemik taksonomi lengkungan pangkal gigi vokoid tegang vokal tegang kontur akhir saktah akhir tekanan akhir untaian akhir peristilahan dialek kawasan alat artikulasi tertier tekanan tertier linguistik teori teori teori makna tesaurus kerongkong/tekak fikiran dan bahasa pembunyian tegang hujung lidah nada bahasa nadaan ciri distingtif prosodi nada lidah kedudukan lidah trakea tatabahasa tradisional/ nahu tradisional mentranskripsi transkripsi/alih tanda memindahkan. pindahan makna kiasan transformasi rumus transformasi tatabahasa transformasi generatif/nahu transformasi generatif tatabahasa transformasi/ nahu transformasi ayat terbitan alih huruf/transliterasi 262 . pemindahan.

tree diagram trill consonant trill sound trillisation triphthong type of articulation U ultimate ultimate constituents ultimate stress ultra unilateral consonant ultrasound unaccented underlying form underlying structure unexploded plosive ungrammatical unilateral unilingual union language universal universal form universal grammar universal language universal semantics universalism unmarked unreleased plosive unrounded unrounded lip formation unrounded vowel unrounding unstressed unvoiced unvoiced inherent distinctive feature utterance utterance act uvula uvula sound uvular uvular sound rajah pohon konsonan getaran bunyi getaran penggetaran triftong jenis artikulasi terakhir unsur terakhir tekanan terakhir ultra konsonan ekasisi ultrabunyi tanpa aksen bentuk batin struktur batin letupan tak lepas/plosif tak lepas/letupan tertahan/ plosif tertahan binahu ekasisi ekabahasa bahasa persatuan sejagat bentuk sejagat tatabahasa sejagat bahasa sejagat semantik sejagat kesejagatan tak bertanda lihat: unexploded plosive tak bundar pembentukan bibir tak bundar vokal tak bundar penyahbundaran tak bertekanan tak bersuara ciri distingtif hakiki tak bersuara ujaran aksi ujaran anak tekak/uvula bunyi anak tekak/bunyi uvula anak tekak/uvular bunyi anak tekak/bunyi uvular 263 .

suara 2. ragam kualiti suara bersuara klik bersuara hentian bersuara hentian bersuara tanpa hembusan vokal bersuara tak bersuara geseran beralur tak bersuara/ frikatif beralur tak bersuara bunyi tak bersuara hentian tak bersuara hentian tak bersuara tanpa hembusan vokal tak bersuara penyuaraan 264 .V valency variable word variant variation variety in language velar velar sound velaric click velaric closure velarisation velic verb cluster vibration vibration frequency vocal bands vocal cord vocal lip vocal organ vocal tract vocalic alteration vocalisation vocalised vocative vocoid vocoid backing vocoid low vocoid mid voice voice quality voiced voiced click voiced stop voiced unaspirated stop voiced vowel voiceless voiceless grooved fricative voiceless sound voiceless stop voiceless unaspirated stop voiceless vowel voicing valensi kata boleh ubah kelainan kelainan kelainan bahasa lelangit lembut/velar bunyi lelangit lembut/ bunyi velar klik lelangit lembut/klik velar penyempitan lelangit lembut/ penyempitan velar pemvelaran anak lidah/velik gugus karyaan getaran kekerapan getaran pita suara pita suara pita suara alat ujaran saluran udara perubahan bunyi vokal penyuaraan lihat: voiced vokatif vokoid pembelakangan vokoid vokoid rendah vokoid tengah 1.

pemisahan unsur kata terjemahan harfiah bentuk kata pembentukan kata kelompok kata senarai kata urutan kata/jujukan kata lambang kata tekanan kata bahasa tulisan 265 .vowel vowel cluster vowel harmony vowel modification vowel quadrilateral vowel reduction vowel shift vowel system vowel triangle vokal rangkap vokal/gugus vokal mutasi vokal perubahan vokal rajah vokal sisi empat pengurangan vokal penggeseran vokal sistem vokal rajah vokal segi tiga W wave waveband wave-form wave length wavemeter wave theory way of obstruction weak form weak stress Wernicke’s area whispered sound whispered vowel Whorfian hypothesis wide diphthong word base word border marker configurative feature word boundary word class word count word division word-for-word translation word form word formation word group word list word order word sign word stress written language gelombang jalur gelombang bentuk gelombang jarak gelombang meter gelombang teori gelombang cara gangguan bentuk lemah tekanan lemah kawasan Wernicke bunyi bisikan vokal bisikan hipotesis Whorf diftong lebar dasar kata ciri konfiguratif tanda sempadan kata sempadan kata golongan kata hitung kata pemisahan suku kata.

Z zero zero anaphora zero modification zero morpheme zero phoneme kosong/sifar (tiada langsung) anafora kosong/anafora sifar perubahan kosong/ perubahan sifar morfem kosong/morfem sifar fonem kosong/fonem sifar 266 .

Universiti Putra Malaysia (1996-0gos 1999) dau Timbalan Pengarah IDEAL. Fakulti Pengajian Bahasa Moden. Menguasai Ejaan Dengan Cepat. Maktab Sultan Ismail. Universiti Putra Malaysia (1995-1996). Berkley.D di University of California. Jeli. Cheras (1972). Betulkan Kesalahan Bahasa Anda. Profesor Dr. Ketua Jabatan Bahasa Melayu. (1992) 267 . Kelantan (1966-69) dan Sekolah Alam Shah. Beliau pernah memegang jawatan Ketua Jabatan Bahasa (1979-1983). Kelantan. (karya bersama) Dewan Bahasa dan Pustaka (1986) 2. Kota Bharu. beliau bergiat cergas dalam penyelidikan dan penulisan tentang bahasa dan linguistik Melayu. Sehingga kini beliau telah menghasilkan beberapa buah buku bertaraf akademik dan digunakan sebagai rujukan di sekolah. kemudian di Sekolah Datok Abdul Razak (SDAR). Tanjong Malim. Amerika Syarikat. menjadi pensyarah di Kolej Pertanian Malaya (1972-73). Penerbitan Masa (1992) 4. Perak dan menjadi ketua penuntut SDAR pada tahun 1961. Profesor Madya di Universiti Pertanian Malaysia (1981) dan Profesor (1992). Antara buku beliau yang terpenting ialah : 1. Pada 1 November 2001 beliau dilantik sebagai Pengarah Penerbit UPSI. mendapat pendidikan awal di Sekolah Kebangsaan Dewan Beta. Abdul Hamid berkhidmat sebagai guru terlatih selama 5 tahun di Sekolah Menengah Ayer Lanas. Beliau kemudian mengikuti kursus bagi menyiapkan tesis Ph. Tatabahasa Dewan Jilid 1. Pada 1964-65 beliau mengikuti kursus perguruan di Language Institute (kini Institut Bahasa) Lembah Pantai. Dewan Bahasa dan Pustaka (1992) 3. Universiti Putra Malaysia (Ogos 1999-31 Disember 2000). maktab dan universiti. menjadi Ketua Hal Ehwal Akademik IDEAL. pernah memegang jawatan Setiausaha Agung Persatuan dan pada tahun 1969 melanjutkan pelajaran di Universiti Malaya. Dalam bidang penerbitan. Kota Bharu. Kelantan.BIODATA PENULIS Profesor Dr. Pada awal Januari 2001 beliau telah dijemput untuk menjadi Profesor Bahasa Melayu di UPSI. Bhd. Timbalan Dekan (Hal Ehwal Pelajar) di Fakulti Pengajian Pendidikan (1989-1995). Ayat Pasif Bahasa Melayu. Insimal (M) Sdn. Abdul Hamid Mahmood dilahirkan pada 23 Ogos 1945 di Kampung Dewan Beta.

Affluent Master Sdn. Tuanku Bainun. Tatabahasa Dewan Edisi Sekolah Rendah (Dalam penerbitan Dewan Bahasa dan Pustaka. Penerbit UPSI (2004) 18. Penerbit UPSI (2007) 23. Bhd. Canselor Pendidikan (Karya Bersama). Dewan Bahasa dan Pustaka (1995) 8. 2012) 31. Dewan Bahasa dan Pustaka (1997) 10. Aslita Sdn. Kuasai Bahasa Anda. (2007) 25. Linguistik. Bhd. Pro-Office Shoppe Sdn. 268 . Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu. Kursus Bahasa Melayu Mudah (2006) 22. Tatabahasa Dewan Edisi Sekolah Menengah (Dalam penerbitan Dewan Bahasa dan Pustaka.5. Warisan Maktab Kirkby (karya Bersama). Bhd. Tatabahasa Dewan Edisi Semakan (2008) 27. 2012) 30. Bhd. Memartabatkan Warisan Za'ba (2005) 19. City Reprographic Services (1991) 6. Penerbit UPSI (2007) 24. Penerbit Aslita Sdn. (2012) Di samping itu. Ejaan Bahasa Melayu Terkini. Syarikat Percetakan Bintang Baru (1) 13. Percetakan Nasional Malaysia Berhad (1997) 12. beliau telah menghasilkan lebih daripada 200 artikel bahasa dan linguistik Melayu dan telah mengedit sebanyak 107 buah buku terbitan UPSI. City Reprographic Services (1997) 11. Seminar Bahasa Melayu. (2001) 16. (2000) 15. Kuasai Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu Melalui Latihan. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda. Penerbit UPSI (2008) 26. Aspirasi Global (2006) 21. Tatabahasa Dewan (Edisi Baru). Menguasai Ejaan Bahasa Melayu. Glosari Dialek Kelantan. Dewan Bahasa dan Pustaka (1999) 14. Perkembangan Profesional Dalam Pendidikan Bahasa. Pendidikan Gemilang Menuju Wawasan: Koleksi Ucapan Naib Canselor (Karya Bersama). (2002) 17. Dewan Bahasa dan Pustaka (1994) 9. Bhd. Sintaksis Dialek Kelantan. Tinjauan Pelaksanaan Dasar Bahasa Dalam Sistem Pendidikan Negara Di Peringkat Sekolah (suntingan bersama Asiah Idris). Betulkan Kesalahan Bahasa Anda (2012) 29. Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. Masa Enterprise (1995) 7. Penerbit UPSI (2010) 28. Menguasai Bahasa Melayu Tinggi. Aspirasi Kebitaraan Ibu Kandung Suluh Budiman 1922-2002 (2003) 20. Bahasa Melayu Sebagai Bahasa Ilmu: Cabaran dan Harapan. Guru dan Bahasa Melayu. Menguasai Tatabahasa Dengan Cepat. Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. Affluent Master Sdn.

Sarawak dan di Semenanjung. Beliau juga turut menceburkan diri dalam kegiatan kemasyarakatan. Pada tahun 1996 beliau telah dilantik menjadi pemeriksa luar program Bahagian Bahasa Malaysia Pusat Pengajian Ilmu Kemanusiaan. Pada tahun 2005 beliau telah menerima anugerah Cemerlang Tokoh Kontrak Terpuji UPSI . Penggubal soalan Bahasa Melayu STPM. Tanjong Malim.Y. Jeli dan pada tahun 1995 sebagai Presiden Persatuan Anak Jeli di Perantauan.S. dan ahli panel Pelaksanaan Bahasa Melayu di sekolah-sekolah Kementrian Pendidikan Malaysia. Beliau dilantik sebagai penulis tamu majalah MINDA PELAJAR dan pada tahun 1994 telah terpilih sebagai Tokoh Minda Pelajar. Beliau menerima lebih daripada 200 undangan untuk memberi kursus dan ceramah penataran Bahasa Melayu di Singapura.S. Dalam bidang politik pernah terpilih sebagai perwakilan UMNO kawasan Ayer Lanas. pada sesi tahun 1997/98 dan pada 1998/99 Universiti Brunei Darussalam telah melantik beliau sebagai pemeriksa luar bagi Program Pengajian Sarjana Muda Pendidikan dan pada tahun 1997 beliau dilantik sebagai panel perancangan program ijazah pertama Universiti Pendidikan Sultan Idris. Jeli. 269 . Pada tahun 2008 beliau dilantik sebagai Penilai Luar Program Pengajian Bahasa Melayu oleh Akademik Pengajian Melayu Universiti Malaya. Abdul Hamid telah dianugerahi Darjah Kebesaran Bintang Ahli-Sultan Salahuddin Abdul Aziz Shah (A. dan Johan Setia Mahkota (J.M) oleh D.Beliau juga menjadi ahli panel kurikulum dan penilai luar Malaysian Studies kepada SSABSA South Australia (1983-1990). Brunei. ahli panel penggubalan Kurikulum Baru Bahasa Melayu STPM Majlis Peperiksaan Malaysia. Seri Paduka Baginda Yang Di Pertuan Agong (2000).M. baik di peringkat kebangsaan mahupun di peringkat antarabangsa. Beliau juga menduduki Jawatankuasa Induk Persatuan Linguistik Malaysia dan turut menyumbang perkhidmatan beliau dalam perjuangan mengenai pemasyarakatan Bahasa Kebangsaan di negara ini.A) oleh Duli Yang Maha Mulia Sultan Selangor Darul Ehsan. Pada tahun 1968. beliau telah dilantik menjadi Presiden Persatuan Belia Ayer Lanas. Berita Harian. ahli panel Biro Buku Teks. Universiti Sains Malaysia. di samping banyak membentangkan kertas kerja di konferensi. seminar dan bengkel. Sabah. Beliau juga menjadi penulis Ensiklopedia Dewan Bahasa dan juga menjadi penulis tamu kepada Dewan Bahasa dan Pustaka cawangan Sarawak (1996-1999). Pada tahun 1996 Profesor Dr.M. Beliau telah dilantik sebagai penilai luar untuk jawatan Profesor Universiti Kebangsaan Malaysia (1998) dan Universiti Malaya (1999).

73. 71. 67-69. 112-113. 242. 4. 50 D B batang tenggorok. 118. 200. 32. 133. 240 270 . 256. 35. 31-41. 234. 155. 259. 57. 261. 251. 41. 34. 48. 250. 167. 22-27. 53-54. 141. 56-57. 25. 159. 65. 239.96. 31. 234 bunyi ejektif. 92-93. 55 glotalik. 82-91. 29. 34. 53-56. 6. 77. 125-126. 188. 141. 3-4. 231232. 29. 8. 29. 71-78. 247. 162 anak tekak. 232. 16 dialek. 232. 201. 159-162. 22. 18. 239-248. 235. 95-96. 127. 130. 48. 249. 84. 131. 31. 41. 159-167. 24-27. 64. 235 alternasi bebas. 94. 240 bunyi nyaring. 106-110. 117118. 95. 258-259. 121122. 265 diftong naik. 58-59. 231. 50-52. 258. 188. 80. 170171 bibir. 8. 90-95. 236. 64-. 169-170. 252. 52. 14. 51. 115-117. 99-100. 241. 34-36. 130-133. 230-237. 250-259. 27. 159. 241. 111-113. 45-46. 231. 82. 254. 75. 240. 263-265 bukan bunyi bahasa. 75. 257 bunyi tidak bersuara. 237. 120-127. 230. 78. 244. 113. 256. 55 ingresif. 260. 236. 230. 155. 175176. 101-103. 31 beralternasi bebas. 3-4. 236-237. 176. 50 bunyi segmental (penggalan). 256. 105-109. 84. 162. 40-41. 205. 235 arus udara. 55 pulmonik. 235 alat artikulasi. 262 diftong. 69. 239. 259 de Saussure. 107. 171. 40. 230-231 bunyi bersuara. 208. 55. 27 bunyi bahasa. 262 alofon. 55 bunyi. 82. 26. 164 bervariasi bebas. 46. 55 glotalik. 164. 79-80. 86-89. 13. 45-60. 12. 231. 57. 106-109. 169-170. 169-171. 37. 243. 165-166. 233 bunyi tunggal. 48. 230. 216. 230. 115-116. 59 distingtif. 50 diftong turun. 26.INDEKS A afasia. 245. 250 bunyi rangkap. 78. 5. 248 egresif. 263 bundar. 45. 58. 210. 29 artikulator. 254-255. 37. 234. 18. 262-263 dorsal (pangkal lidah). 45. 98-104. 82. 263 hampar. 97-99. 51. 84. 39. 75. 256. 47. 74. 263 aritenoid. 143. 136-137. 239. 17-18. 199. 55 velarik. 65-78. 145. 176. 231. 34. 115. 91-93. 18. 50. 27. 59. 29. 2. 251. 22-27. 159-162. 29.

115118. 233-234. 167. 147-148. 50-53. 82. 234-235. 99. 115 geseran glotis. 157-158. 136-137. 263 konsonan rangkap. 230. 82 getaran. 4. 131-132. 56. 59. 115-118. 233. 98. 122-125. 123-126. 113. 71-73. 103. 140. 102103. 126-127. 238. 47 langit-langit lembut. 22. 82-84. 8. 29. 175-180. 241-243. 49. 133. 246. 233 konsonan. 216. 155156. 230-231. 2. 160-167. 237. 64. 52-53.89. 249. 199. 52. 141-144. 132. 169. 147. 34-36. 258-259. 257-258. 29. 21-23. 236-239. 86-88. 115116. 256. 258. 153. 40-41. 82. 29 G geseran. 159. 244245. 46. 99-102. 40. 252253. 92-94. 156. 266 suprasegmental. 176-179. 82-84. 256-258.E Ejaan Wilkinson. 147. 29. 233. 242. 35-36. 159. 48-49. 255. 262 glotis. 151-152. 89. 83. 90-99. 108-109. 196. 243. 269 J jeda. 141-142. 95-96. 198. 126-127. 38-39. 263-264 gigi. 261. 40. 35. 26. 230. 252. 85. 234. 244-248. 188. 88. 48. 230. 31 I idiolek. 113. 232-244 K kepanjangan. 174. 34 lelangit keras. 115. 84. 24-26. 254 lelangit lembut. 64-65. 250253. 240. 244 intonasi. 104-106. 131-132. 29. 141. 236. 143. 55. 38-39. 45-48. 232-233. 92. 71-78. 123124. 100. 188. 201202. 40. 57. 191. 118 letupan. 57. 98-110. 113. 82 geseran gusi. 242-243 gusi. 156. 176. 141 fonemik. 82. 122-123. 200. 241-242. 47. 26. 102. 101-103. 239. 26. 115. 82-85. 36. 32-33. 172 krikoid. 26. 171-172. 242. 78. 109. 57. 247. 128-129. 253-254. 26-27. 42-43. 251. 124. 52-53. 244-245 F fonem. 264 geseran bibir-gigi. 3. 82. 261. 169-172. 123-124. 55. 252. 8. 106-117. 261. 56. 243 271 . 195. 263 letusan. 57. 209. 141. 251-252. 240. 230. 61-62. 212 epiglotis. 230. 269 fonologi. 262 fonetik. 13. 90. 155-156. 254. 232. 18. 159. 99-102. 94-97. 154. 34. 120-127. 104-105. 25-26. 57. 86-88. 231-232. 233. 91-93. 82-84. 133-134. 167. 254 L langit-langit keras. 86-88.

8-9. 43. 12 Linguistik Sinkronis. 27. 192. 52. 62. 262. 91-95. 131132. 242 penglelangitkerasan. 57. 264 Psikolinguistik. 12 Linguistik Fungsional. 47-48. 254. 234. 247-248. 83. 32-35. 3. 133-134. 117. 50. 89. 52-53. 134. 55-57. 91-96. 105. 234-237. 230-234. 231234 pasangan minimal. 47-49. 130131. 12 Linguistik Renaisans. 9. 34. 249. 110. 22. 136-137. 41. 25. 166. 252. 12 Linguistik Pedagogi.lidah. 230-233. 167. 191 Noam Chomsky. 104-106. 89. 115-116. 3. 36. 95-96. 112-113. 176. 25. 121. 199 pembibiran. 35. 22-23. 5 Linguistik Kontrastif. 176. 17 Linguistik Kognitif. 238-239. 250 272 . 251 R rongga hidung. 12 Linguistik Historis. 129. 237. 143. 71-78. 8-9. 99-100. 245 pengglotisan (glotalisasi). 232. 34. 45. 69-78. 107. 31. 101. 139-140. 43. 89. 48. 82. 130-132. 256. 29. 16. 248 Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu. 99101. 102. 1. 260. 57. 12 Linguistik Matematik. 12 N nasal. 251 penyengauan (nasalisasi). 22-23. 3. 91-118. 208. 129. 71-78. 262. 71-78. 65-66. 105-113. 10. 181. 13. 13 Linguistik Taksonomi. 87. 245-247. 230. 25. 47. 2. 137. 34. 140. 27. 84. 53-54. 166. 5-6. 130-131. 240. 64. 249 perengkungan. 42-44. 29. 13 Linguistik Etnografi. 155. 112113. 55. 173-174. 134. 230-232. 232. 242243. 3. 61-63. 158. 22. 190. 159-163. 34. 12 Linguistik Komparatif. 11 M monoftong. 92-93. 169-170. 55. 166. 50. 176 pita suara. 97. 82-83. 94-95. 10-24. 248 mora. 24 Linguistik Deskriptif. 108-109. 130-134. 136-137. 110-113. 86. 176. 89. 20. 12 Linguistik Medis. 14. 137-138. 13 Linguistik Struktural. 46. 12 Linguistik Saussure. 231 paru-paru. 3. 106109. 3-4. 71-78. 64. 242-243. 84. 3. 29. 98-104. 99. 97. 31-32. 5657. 31-34. 157-159. 143. 130-132. 191 P pangkal tenggorok. 264 Linguistik. 5. 13 Linguistik Terapan. 136-137. 118. 249. 250. 3. 166. 176. 255-258. 16 Linguistik Diakronis. 268-269 Linguistik Am. 10. 27. 250 Neurolinguistik. 9192. 248 mulut. 246. 27. 37-39. 133-134. 27. 249.

113. 177-179. 233-234. 238. 15. 29 273 . 228 tekanan. 57. 178. 57. 212-213. 261 suprasegmental. 250-251. 121 T tanda sempang. 154156. 142. 26. 156. 14. 253 rumus transformasi. 4. 155. 65 vokal rangkap. 204. 262-265 Keselarasan Huruf Vokal. 258 struktur dalaman. 171. 261. 240. 14 transkripsi. 57. 141-142. 65. 169. 237. 26. 159-160. 233. 249.49. 133. 257 vokal belakang. 136. 254-255. 265 tidak distingtif. 107-111. 112-113.rongga mulut. 183. 251. 8. 52. 121. 26. 236238. 12. 138. 179 transkripsi fonetik. 246-247. 199-200. 6-7. 46-53. 226. 242-244. 20. 145-147. 15. 230. 147. 176. 57-59. 162. 132. 231 tiroid. 112. 176. 262-263. 203. 215-216. 156. 89. 14-15. 121. 193. 188 V vokal. 141. 240. 64. 259. 205 semi-vokal. 253. 233. 159. 57. 234. 233. 55. 248-249. 5. 251. 167 vokal tengah. 202-206. 180. 131 vokal depan. 223. 15. 147. 69. 188. 233. 177. 17. 15. 65. 3. 131-134. 82-83. 257-258. 38. 246-249. 249-250 Sosiolinguistik. 20. 220-221. 248. 40-41. 238 struktur frasa. 26. 243-244. 69. 175. 82. 183. 126. 262 S sengau. 117. 260. 45. 261 tona. 233 Transformasi Generatif. 254-257. 136-138. 175. 189. 141-142. 26-27. 262 transkripsi fonemik. 47. 45. 253 struktur permukaan. 252. 176. 231 rumus struktur frasa. 64-79. 176. 31. 233. 166-167. 125. 66.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful