MODUL

BML 3043:

FONETIK
&

FONOLOGI
BAHASA MELAYU
Penulis: PROF. DR. ABDUL HAMID MAHMOOD Penyunting: SUHAINA BINTI ABDULLAH

FAKULTI BAHASA DAN KOMUNIKASI UNIVERSITI PENDIDIKAN SULTAN IDRIS 2012

Cetakan Pertama/ First Printing 2012

Cetakan Pertama/ First Printing 2012 ©Universiti Pendidikan Sultan Idris 2012

Hak Cipta Terpelihara. Tiada bahagian daripada terbitan ini boleh diterbitkan semula, disimpan untuk pengeluaran atau ditukarkan ke dalam sebarang bentuk atau dengan sebarang alat juga pun, sama ada dengan cara lektronik, gambar serta rakaman dan sebagainya tanpa kebenaran bertulis daripada Penerbit Universiti Pendidikan Sultan Idris terlebih dahulu. All right reserved. No part of this publication may be reproduced or transmitted in any form or by an v means, electronic or mechanical including photocopy, recording, or any information storage and retrieval system, without permission in writing from the Penerbit Universiti Pendidikan Sultan Idris.

Diterbitkan di Malaysia/ Published in Malaysia by Universiti Pendidikan Sultan Idris 35900 Tanjong Malim, Perak Darul Ridzuan, Malaysia Tel: 05-450 6000, Faks: 05-459 5169 Laman Sesawang: www.upsi.edu.my E-mel: penerbitupsi.edu.my. Atur huruf olehl Typesetting by Penerbit UPSI Universiti Pendidikan Sultan Idris 35900 Tanjong Malim, Perak Darul Ridzuan, Malaysia. Dicetak oleh/ Printed by

Perpustakaan Negara Malaysia

Data Pengkatalogan-dalam-Penerbitan

KANDUNGAN
Senarai Rajah Prakata Pengenalan viii xi xiii

Unit 1 : LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA
Pengenalan Tahukah Anda Pengertian Linguistik? Tahukah Anda Asal Perkataan Linguistik? Siapakah Pelopor Linguistik Moden? Kesimpulan tentang Ilmu Linguistik Tahukah Anda Cabang-cabang Linguistik? i. Apakah Linguistik Deskriptif ? ii. Apakah Linguistik Historis? iii. Apakah Linguistik Komparatif? iv. Apakah Sosiolinguistik? v. Apakah Neurolinguistik? vi. Apakah Linguistik Am? vii. Apakah Linguistik Terapan? viii. Apakah Psikolinguistik? Apakah Cabang Linguistik Lain? Linguistik Aliran Tatabahasa Transformasi Generatif Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 1 Rujukan 1 1 2 2 2 3 3 5 5 6 8 9 10 11 12 14 16 21

Unit 2 : FONETIK DAN FONOLOGI
Pengenalan Apakah yang Dimaksudkan dengan Bunyi? Tahukah Anda Pengertian Fonetik? Tahukah Anda Pengertian Fonologi? Tahukah Anda Konsep Fonetik dan Fonologi dalam Bahasa Melayu? Tahukah Anda Bunyi Bahasa dan Bukan Bunyi Bahasa ? Apakah Alat Artikulasi? Tahukah Anda Fungsi Alat Artikulasi? Paru-paru Pangkal Tenggorok (Larynx) Rongga Kerongkongan (Pharynx) Langit-langit Lembut (Soft Palate, Velum) Langit-langit Keras (Hard Palate, Palatum) iii 22 22 23 24 25 27 29 31 31 31 34 34 34

Gusi Dalam (Alveola, Alveolum) Gigi (Teeth Denta) Bibir (Lip, Labia) Lidah (Tongue) Apakah Bunyi Bersuara dan Bunyi Tidak Bersuara? Panduan Menjawab Soalan Unit 2 Rujukan

35 35 35 36 37 40 42

Unit 3 : KLASIFIKASI BUNYI BAHASA
Pengenalan Tahukah Anda Bunyi Vokal? Tahukah Anda Bunyi Konsonan? Tahukah Anda Bunyi Semi-Vokal? Tahukah Anda Bunyi Nasal dan Bunyi Oral? Tahukah Anda Bunyi Keras (Fortes) dan Lembut (Lenes)? Tahukah Anda Bunyi Panjang dan Bunyi Pendek? Tahukah Anda Bunyi Rangkap dan Bunyi Tunggal? Tahukah Anda Bunyi Nyaring dan Tidak Nyaring? Tahukah Anda Bunyi dengan Arus Udara Egresif dan Bunyi dengan Arus Udara Ingresif? Apakah Egresif Pulmonik? Apakah Egresif Glotalik? Apakah Ingresif Glotalik? Apakah Ingresif Velarik? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 3 Rujukan 45 45 46 47 47 48 49 50 51 53 54 55 55 56 57 61

Unit 4 : BUNYI-BUNYI BAHASA
Pengenalan Apakah Bunyi Vokal? Tahukah Anda Vokal dalam Bahasa Melayu? Vokal Hadapan Vokal Tengah Vokal Belakang Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Vokal? Apakah Bunyi Konsonan? Tahukah Anda Konsonan Asli Bahasa Melayu? Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Konsonan? Tahukah Anda Konsonan Pinjaman dalam Bahasa Melayu? Tahukah Anda Cara Penghasilan Konsonan Pinjaman dalam 64 64 65 67 68 68 71 82 82 89 114

iv

Bahasa Melayu? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 4 Rujukan

115 121 128

Unit 5 : ARTIKULASI TAMBAHAN / KOARTIKULASI
Pengenalan Apakah Pengertian Artikulasi Tambahan / Koartikulasi? Tahukah Anda Proses Pembibiran? Tahukah Anda Proses Penyengauan? Tahukah Anda Proses Penglelangitkerasan? Tahukah Anda Proses Perengkungan? Tahukah Anda Proses Pengglotisan (Glotalisasi)? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 5 Rujukan 130 130 131 132 132 133 133 136 139

Unit 6 : FONEM SUPRASEGMENTAL
Pengenalan Apakah Pengertian Fonem Suprasegmental? i. Apakah Tekanan? ii. Apakah Kepanjangan? iii. Apakah Jeda? iv. Apakah Tona? v. Apakah Intonasi? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 6 Rujukan 141 141 142 143 143 145 147 155 157

Unit 7 : BIDANG FONEMIK
Pengenalan Apakah Bidang Fonemik? Tahukah Anda Pengertian Fonem? Tahukah Anda Pengertian Alofon? Tahukah Anda Pengertian Pasangan Minimal? Tahukah Anda Pengertian Bervariasi Bebas? Tahukah Anda Pengertian Beralternasi Bebas? Tahukah Anda Pengertian Saling Melengkapi? Tahukah Anda Pengertian Kesamaan Fonetis? Tahukah Anda Pengertian Fonem Vokal Rangkap? Tahukah Anda Pengertian Fonem Konsonan Rangkap? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 7 Rujukan v 159 159 160 161 163 164 164 165 166 167 167 169 173

Pengenalan Penggunaan Tanda Sempang Penulisan Imbuhan Pinjaman Penulisan kata Maha secara Terpisah Ejaan bagi Kata Depan Ejaan bagi Partikel Ejaan bagi Kata Ganti Singkatan 215 215 218 219 220 221 222 vi .Unit 8 : TRANSKRIPSI Pengenalan Apakah Transkripsi? Apakah Transkripsi Fonetik? Apakah Transkripsi Fonemik? Contoh Transkripsi Fonetik & Fonemik? Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 8 Rujukan 175 175 176 176 177 188 190 Unit 9 : SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU Pengenalan Tahukah Anda Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu? Tahukah Anda Perancangan dan Perkembangan Sistem Ejaan Rumi di Tanah Melayu? Kamus Jawi-Melayu-Inggeris (1903) Tahukah Anda Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu Abjad dan Huruf Huruf Vokal Huruf Diftong Huruf Konsonan Huruf yang Diperkenalkan Sistem Keselarasan Huruf Vokal Pola Keselarasan Huruf Vokal Pola Kekecualian kepada Keselarasan Huruf Vokal Penyesuaian Huruf Ejaan Kata Pinjaman Bentuk Ejaan Tampak Kekecualian bagi Ejaan yang Sudah Lama Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 9 Rujukan 193 193 195 195 199 199 200 201 201 202 203 204 205 206 210 211 212 214 Unit 10 : TANDA SEMPANG. IMBUHAN PINJAMAN. RANGKAI KATA DAN KATA MAJMUK.

Rangkai Kata Kata Majmuk Kata Majmuk Ejaan Cara Terpisah Kata Majmuk Ejaan Cara Tercantum Ejaan Tercantum yang Sudah Mantap Ejaan Penggandaan Kata Majmuk Panduan Menjawab Soalan Latihan Unit 10 Rujukan Glosari Istilah Linguistik Biodata Penulis Indeks 223 224 224 225 226 226 228 229 230 235 267 270 vii .

1 : Bentuk gelombang akustik bagi perkataan bahasa Inggeris “see” /si:/ Rajah 2.11 : Kedudukan Lidah Semasa Menghasilkan Bunyi-bunyi Vokal 26 28 30 32 33 38 39 66 66 67 67 67 68 68 68 69 69 70 viii .7 : Tiga bentuk gelombang bunyi yang mungkin berupa getaran pada pita suara Rajah 4.3 : Kedudukan bibir semasa menghasilkan bunyi [i] Rajah 4.10 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ɔ] Rajah 4.8: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [o] Rajah 4.3 : Alat-alat Artikulasi Rajah 2. (b) terbuka untuk bunyi bersuara.2 : Vokal [a] seperti dalam perkataan bahasa Inggeris “father” dan vokal [i] seperti dalam perkataan “see” menunjukkan turun-naik bunyi apabila vokal-vokal berkenaan diujarkan pada tona yang sama Rajah 4.6 : Keadaan pita suara (glotis) ketika: (a) tertutup.5 : Keadaan Glotis Ketika Menghasilkan Bunyi Rajah 2.2 : Proses Penghasilan Bunyi Rajah 2.4 : Proses Menutup dan Membukanya Glotis Rajah 2.SENARAI RAJAH Rajah 2. (c) terbuka untuk bunyi bisikan.4 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [e] Rajah 4.5 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [a] Rajah 4.9 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ε] Rajah 4.1 : Kedudukan Vokal Bahasa Melayu Rajah 4.7 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [u] Rajah 4. (d) proses getaran Rajah 2.6 : Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ə] Rajah 4.

28 : Penghasilan Konsonan [g] Rajah 4.12 : Penghasilan Vokal [i] Rajah 4.31 : Penghasilan Konsonan [ǰ] Rajah 4.25 : Penghasilan Konsonan [t] Rajah 4.30 : Penghasilan Konsonan [č] Rajah 4.34 : Penghasilan Konsonan [r] 72 73 74 75 76 77 78 79 79 83 85 90 91 93 94 96 97 98 100 101 102 104 105 ix .Rajah 4.13 : Penghasilan Vokal [e] Rajah 4.14 : Penghasilan Vokal [ε] Rajah 4.18 : Penghasilan Vokal [ɔ] Rajah 4.24 : Penghasilan Konsonan [b] Rajah 4.26 : Penghasilan Konsonan [d] Rajah 4.27 : Penghasilan Konsonan [k] Rajah 4.22 : Carta Lambang Konsonan Antarabangsa (The International Phonetic Alphabet) Rajah 4.15 : Penghasilan Vokal [a] Rajah 4.17 : Pengasilan Vokal [o] Rajah 4.16 : Penghasilan Vokal [u] Rajah 4.20 : Carta Kedudukan Vokal Antarabangsa Rajah 4.19 : Penghasilan Vokal [ə] Rajah 4.29 : Penghasilan Konsonan [ʔ] Rajah 4.32 : Penghasilan Konsonan [s] Rajah 4.23 : Penghasilan Konsonan [p] Rajah 4.21 : Carta Konsonan Asli Bahasa Melayu Rajah 4.33 : Penghasilan Konsonan [h] Rajah 4.

37 : Penghasilan Konsonan [n] Rajah 4.38 : Penghasilan Konsonan [ɲ] Rajah 4.1 : Kedudukan Tinggi-Rendah Suara 106 107 108 110 111 112 114 116 117 118 146 x .Rajah 4.35 : Penghasilan Konsonan [l] Rajah 4.41 : Penghasilan Separuh Vokal [j] Rajah 4.42 : Penghasilan Konsonan [f] Rajah 4.40 : Penghasilan Separuh Vokal [w] Rajah 4.43 : Penghasilan Konsonan [v] Rajah 4.39 : Penghasilan Konsonan [ŋ] Rajah 4.44 : Penghasilan Konsonan [] Rajah 6.36 : Penghasilan Konsonan [m] Rajah 4.

jeda. diberikan penjelasan tentang fonem-fonem suprasegmental yang terdapat dalam bahasa Melayu seperti tekanan. menghuraikan pembahagian bunyi bahasa yang digolongkan kepada bunyi vokal. dimuatkan contoh-contoh transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik sebagai panduan bagi mengukuhkan kefahaman anda tentang penulisan transkripsi fonetik dan fonemik bahasa Melayu. Unit 4: Bunyi-bunyi Bahasa menjelaskan secara terperinci bunyi-bunyi bahasa. Unit 10: Tanda Sempang. perengkungan dan pengglotisan (glotalisasi). Pelajaran akhir ini menjelaskan penggunaan xi . fonetik dan fonologi bahasa Melayu dengan lebih mudah dan menguasainya dengan baik. Rangkai Kata dan Kata Majmuk. Imbuhan Pinjaman. Pelajaran yang dimuatkan dan disusun dalam Modul ini bermula dengan Unit 1: Linguistik dan Cabang-cabangnya yang menghuraikan aspek-aspek kajian yang ditekankan dalam setiap cabang linguistik. kepanjangan. Dalam unit ini. konsonan. Modul ini dibahagikan kepada sepuluh unit pelajaran yang disampaikan secara komprehensif bagi membantu anda memahami ilmu linguistik. alofon. bunyi nasal. dalam Unit 5. penglelangitkerasan. Pelajaran ini menghuraikan perbezaan transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik. huraian tentang Artikulasi Tambahan menyentuh hal tentang proses pembibiran. semi-vokal. Unit 3: Klasifikasi Bunyi Bahasa. saling melengkapi dan kesamaan fonetis. Seterusnya. penyengauan. oral dan sebagainya. menjelaskan sejarah dan perkembangan serta pedoman umum ejaan Rumi bahasa Melayu. Unit ini turut memuatkan pelajaran tentang alat-alat artikulasi dan peranannya dalam proses penghasilan bunyi bahasa. Unit 2: Fonetik dan Fonologi membincangkan pengertian fonetik dan fonologi bahasa Melayu. dimuatkan pelajaran tentang Transkripsi.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU PRAKATA M odul BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu ini ditulis khusus untuk memberikan bimbingan serta pengetahuan tentang ilmu fonetik dan fonologi bahasa Melayu kepada pelajar program Pengajian Jarak Jauh (PJJ). Unit 9: Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu. Unit 7: Bidang Fonemik pula mengandungi penerangan tentang perbezaan fonem. Dalam Unit 8. konsonan bervariasi bebas. Dalam Unit 6: Fonem Suprasegmental. tona dan intonasi. pasangan minimal. Huraian tentang cara-cara penghasilan bunyi itu disertakan dengan gambar-gambar rajah bagi memudahkan pemahaman anda. beralternasi bebas. iaitu bunyi vokal dan konsonan yang terdapat dalam bahasa Melayu serta cara-cara penghasilan bunyi berkenaan.

panduan menjawab soalan latihan juga disediakan di hujung setiap unit pelajaran bagi membimbing anda menjawab soalan latihan yang diberikan serta membolehkan anda membuat penilaian kendiri terhadap pelajaran yang telah dipelajari. selain membantu anda mengingat semula dan mengaplikasikan ilmu yang telah dipelajari. Akhir kata. rangkai kata dan kata majmuk dalam bahasa Melayu. Modul ini turut menyediakan pelbagai bentuk latihan bagi menguji pemahaman anda. Sementara itu. Semoga Modul BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu ini dapat membantu anda menguasai ilmu linguistik. Di samping itu. Tanjong Malim. 2012. PROF.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU tanda sempang dalam sistem ejaan bahasa Melayu. Indeks. di samping penulisan imbuhan pinjaman. Perak. xii . Universiti Pendidikan Sultan Idris. fonetik serta fonologi bahasa Melayu dengan lebih mudah dan jelas. glosari dan istilah linguistik turut disediakan pada bahagian akhir Modul ini bagi kemudahan rujukan anda dan pengguna Modul ini. DR. Selamat maju jaya. Sekian. Penulis menaruh harapan penuh agar Modul ini dapat memberi bimbingan kepada anda sekalian untuk memahami aspek-aspek bidang linguistik. penulis merakamkan setinggi penghargaan dan terima kasih khusus kepada Cik Suhaina Abdullah atas jasa baiknya yang telah membantu menaip dan menyunting Modul ini. ABDUL HAMID MAHMOOD Fakulti Bahasa dan Komunikasi. fonetik dan fonologi bahasa Melayu dengan baik.

Kursus ini bernilai 3 jam kredit.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU PENGENALAN Panduan Kursus BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu disedia khusus bagi membantu pelajar program PJJ memahami sepenuhnya keperluan dan kandungan kursus. bagi kursus ini anda perlu memperuntukkan 120 jam waktu pembelajaran. Modul ini digubal khas untuk membantu pelajar-pelajar yang mengikuti program PJJ tersebut. di samping penelitian intonasi yang terdapat dalam ayat bahasa Melayu. Anda dinasihati agar membaca bahagian ini dengan teliti. KUMPULAN SASARAN Kursus ini ditawarkan kepada semua pelajar program PJJ yang mengikuti Program Ijazah Sarjana Muda Pendidikan di UPSI. Seterusnya. sifat-sifat bunyi bahasa Melayu. Kursus BML 3043 : Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu ini memberi pendedahan dan pemahaman tentang lambang-lambang fonetik sejagat dengan penekanan khusus terhadap bunyi-bunyi bahasa Melayu. setiap jam kredit memerlukan anda memperuntukkan 40 jam waktu pembelajaran. Bagi tujuan pengajaran dan pembelajaran. PERUNTUKAN MASA PEMBELAJARAN Mengikut piawaian UPSI dan MQA. Oleh itu. jenisjenis bunyi vokal. berusaha untuk mengikuti dan memenuhi segala perkara yang disarankan bagi membolehkan anda menguasai kursus ini dengan cemerlang. Di samping pengetahuan tentang teori. Antara perkara yang diketengahkan ialah cabang-cabang fonetik. anda juga akan dilatih mengaplikasikan fonetik bahasa Melayu secara praktik. Anggaran agihan waktu pembelajaran bagi kursus ini adalah seperti dalam Jadual 1. fonem suprasegmental dan penggunaannya dalam transkripsi fonetik dan fonemik. konsonan jati dan pinjaman dalam bahasa Melayu. xiv .

mengaplikasi pengetahuan fonetik dan fonologi dalam pengajaran bahasa Melayu. menganalisis bunyi vokal. konsonan asli dan pinjaman dalam bahasa Melayu. . contohnya melalui Big Blue Button. membezakan bunyi bahasa dengan bukan bunyi bahasa. mentranskripsikan bunyi bahasa pertuturan ke dalam bentuk transkripsi fonetik dan fonemik. 3. 4. fonetik dan fonologi bahasa Melayu. diftong.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU Jadual 1: Anggaran agihan masa pembelajaran (3 jam kredit) Aktiviti Pembelajaran Membaca Modul. Skype. 5. SINOPSIS KURSUS Kursus ini membincang dan membimbing anda memahami ilmu linguistik. dll. Antara aspek yang dibincang ialah linguistik dan cabang-cabangnya. menyiap tugasan Tutorial di Pusat Tutorial dalam talian (E-Learning. sifat-sifat bunyi bahasa Melayu.) Forum (E-Learning melalui MyGuru3) Video P&P melalui MyGuru3 Kuiz dalam talian melalui MyGuru3 Jumlah Masa Pembelajaran Jam Pembelajaran BERSEMUKA TIDAK BERSEMUKA 40 10 46 12 10 2 64 120 56 HURAIAN KURSUS BML 3043 : FONETIK DAN FONOLOGI BAHASA MELAYU HASIL PEMBELAJARAN KURSUS Pada akhir kursus BML 3043. ulangkaji. deretan vokal. Menerangkan konsep fonetik dan fonologi bahasa Melayu. 2. fonetik dan fonologi bahasa Melayu. pelajar dapat: 1. fonem vokal dan konsonan serta ciri-cirinya dan cara-cara menghasilkan xv .

Membincangkan artikulasi tambahan (koartikulasi). penglelangitkerasan. ayat songsang dan ayat pasif bahasa Melayu. fungsi-fungsinya dan proses edaran udara yang menghasilkan bunyi. bunyi panjang dan bunyi pendek. bunyi rangkap dan bunyi tunggal dan bunyi nyaring dengan bunyi tidak nyaring. kepanjangan. konsonan dan semi-vokal. ayat tanya. Menerangkan alat-alat sebutan. didedahkan bunyi dengan arus udara egresif dan bunyi dengan arus udara ingresif. kandungan kursus dibahagikan kepada sepuluh unit seperti yang terkandung dalam Modul ini. 3 4 5 6 xvi . Membincangkan bunyi-bunyi bahasa secara mendalam. penyengauan. perengkungan dan pengglotisan (glotalisasi). termasuklah membezakan bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa. di samping bunyi oral dan bunyi nasal. bunyi bersuara dan bunyi tidak bersuara.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU bunyi vokal dan konsonan bahasa Melayu. konsonan rangkap dalam bahasa Melayu. Membincangkan ilmu fonetik dan fonologi serta jenis-jenis fonetik artikulasi. anda juga akan diperkenal dan dilatih dalam penggunaan transkripsi fonetik dan fonemik bahasa Melayu secara praktik. ISI KANDUNGAN KURSUS Bagi membantu anda mencapai hasil pembelajaran kursus ini. di samping meneliti intonasi dalam ayat penyata. konsonan asli dan pinjaman. termasuklah bunyi vokal. Selain itu. deretan vokal. Membincangkan fonem suprasegmental seperti tekanan. fonetik auditori dan fonetik akustik. bunyi keras dan bunyi lembut. ayat perintah. Berikut diberikan perincian bagi setiap unit pelajaran tersebut: UNIT 1 2 TAJUK Membincangkan ilmu linguistik dan cabang-cabangnya serta aliran tatabahasa transformasi generatif. konsonan jati dan pinjaman dalam bahasa Melayu. iaitu jenis bunyi. termasuklah jenis-jenis artikulasi tambahan seperti pembibiran. tona dan intonasi. di samping aplikasi fonetik dan fonologi bahasa Melayu terhadap sebutan baku dan sistem ejaan bahasa Melayu. jeda. diftong. Membincangkan klasifikasi bunyi bahasa. iaitu bunyi vokal dan kelompoknya. di samping cara penghasilan dan kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal. Selain pengetahuan tentang teori.

Membincangkan aspek transkripsi fonetik dan fonemik dengan mengaplikasikan simbol transkripsi fonetik dan fonemik dalam penulisan. Membincangkan sejarah sistem ejaan bahasa Melayu. fonem vokal rangkap dan konsonan rangkap. bervariasi bebas. Makropengajaran Mikropengajaran Cadangan Kajian Tindakan Penulisan Jurnal Refleksi Forum Jumlah xvii . beralternasi bebas.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU 7 8 9 10 Membincangkan bidang fonemik yang meliputi bunyi distingtif dan tidak distingtif. Menggunakan Google Docs atau menghantar melalui email. di samping diftong. fonem. sistem keselarasan vokal dan pola kekecualian keselarasan vokal bahasa Melayu. Menggunakan Google Docs atau menghantar melalui email. Dalam talian menggunakan MyGuru2 . rangkai kata dan kata majmuk bahasa Melayu. pasangan minimal. Membincangkan tanda sempang. saling melengkapi dan kesamaan fonetis. imbuhan pinjaman. Rakaman video pengajaran di sekolah yang sama seperti di atas. PENAKSIRAN Tugasan % Wajaran 40 20 20 10 10 100 Kaedah dan Hasil Tugasan Rancangan Mengajar Harian beserta rakaman video pengajaran di sekolah dan dimuat naik dalam talian ke Blog. alofon. termasuklah perancangan dan perkembangan ejaan Rumi di Tanah Melayu.

xviii . mengisi tempat kosong. dan/ atau mencari maklumat daripada Internet. Situasi yang memerlukan anda berfikir dan membuat refleksi mengenainya. melakar. dan sumber-sumber lain. buku.BML 3043: FONETIK & FONOLOGI BAHASA MELAYU HURAIAN IKON YANG DIGUNAKAN Ikon Huraian Aktiviti latihan bagi membina kefahaman dan mengaplikasi konsep yang dibincangkan. Aktiviti termasuklah menjawab soalan.

dan iv. menerangkan definisi linguistik dan cabang-cabangnya. cabang-cabang linguistik serta aliran linguistik tatabahasa transformasi generatif. linguistik merupakan kajian saintifik terhadap bahasa (the scientific study of language). Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Linguistik dan Cabang-cabangnya yang mencakupi konsep linguistik. menjelaskan ilmu linguistik aliran tatabahasa transformasi generatif. mengetahui pelopor linguistik moden. Tahukah Anda Pengertian Linguistik? Menurut Kamus Dewan (2005:945) linguistik bererti pengajian ilmu bahasa. asal perkataan linguistik. anda seharusnya dapat: i. pelopor linguistik moden. A Dictionary of Linguistics and Phonetics (1986:181). mengetahui asal perkataan linguistik. Oleh David Crystal dalam bukunya. ii. 1 .LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Unit 1 LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. iii.

Bukunya Cours de Linguistique Generale (1916) sangat terkenal dan dianggap sebagai buku asas linguistik moden. ramalan. Orang yang pandai atau faham bermacam-macam bahasa asing atau ahli bahasa dipanggil linguis. Langue bererti bahasa tertentu kepunyaan satu-satu kumpulan penutur tertentu. 2 . misalnya langage. Langage bererti bahasa pada umumnya. Kesimpulan tentang Ilmu Linguistik Kesimpulannya.W. Perkataan linguistik dalam bahasa Melayu berasal daripada bahasa Inggeris. Dr. iaitu lingua yang bermaksud bahasa.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Tahukah Anda Asal Perkataan Linguistik? Perkataan linguistik berasal daripada perkataan Latin. Misalnya. bahasa Jerman. Siapakah Pelopor Linguistik Moden? Ferdinand de Saussure ialah seorang sarjana bangsa Swiss. Verhaar. Maksudnya ilmu yang mengkaji dan menganalisis satu-satu bahasa tertentu secara empirikal dan objektif. beberapa istilah yang dipakai oleh de Saussure diterima umum sebagai istilah rasmi. bahasa Belanda. Beliau dianggap sebagai pelopor linguistik moden. iaitu linguistics yang dipinjam daripada bahasa Perancis.M. iaitu mengkaji bahasa itu seperti yang benar-benar wujud tanpa dipengaruhi oleh agak-agakan. langue dan parole (Prof. sentimen atau falsafah. iaitu linguistique. atau bahasa Sepanyol (lengua) atau dalam bahasa Inggeris (linguistics). Perkataan Latin ini juga digunakan dalam banyak bahasa lain yang berasal daripada bahasa Latin seperti dalam bahasa Perancis (langue. atau multilingual. langage). J. Langue dianggap bahasa kepunyaan kumpulan atau masyarakat bahasa tertentu dan parole pula merupakan pertuturan atau bentuk ucapan individu yang kerap disebut sebagai idiolek. misalnya semua manusia di dunia ini mempunyai bahasa. bahasa Itali (lingua). ilmu linguistik ialah ilmu yang mengkaji bahasa secara saintifik. dan orang yang mengetahui atau bertutur dalam dua bahasa atau banyak bahasa dikenali sebagai bilingual. kita menggunakan ilmu linguistik itu untuk mengkaji bahasa Melayu. bahasa Indonesia dan bahasa Melayu merupakan bahasa-bahasa atau langue-langue tersendiri. Oleh sebab itu. 1983:1). misalnya bahasa Perancis.

bentuk dan sistem bahasa itu.1 Jelaskan konsep Linguistik. kata. Misalnya.2 Siapakah pelopor Linguistik Moden? Tahukah Anda Cabang-cabang Linguistik? Linguistik mempunyai cabang atau bidang pengajian yang berlainan seperti: i) ii) iii) iv) v) vi) vii) viii) Linguistik Deskriptif (Descriptive Linguistics) Linguistik Historis (Historical Linguisticsi) Linguistik Komparatif (Comparative Linguistics) Sosiolinguistik (Sociolinguistics) Neurolinguistik (Neurolinguistics) Linguistik Am (General Linguistics) Linguistik Terapan (Applied Linguistics) Psikolinguistik (Psycholinguistics) i.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Kita mengkaji bahasa Melayu seperti yang benar-benar wujud dan digunakan oleh masyarakat bahasa itu. Kita mengkaji secara formal dan objektif bagaimana bunyi-bunyi bahasa itu dihasilkan. ilmu linguistik yang 3 . sistem fonem. ramalan. Kajian ini dilakukan secara objektif dan tidak boleh berdasarkan agak-agakan. misalnya bagaimana bahasa Melayu itu diucapkan. 1. sentimen atau falsafah dan hasil kajian itu pula boleh diuji kebenarannya. Apakah Linguistik Deskriptif? Linguistik Deskriptif ialah satu cabang linguistik yang menghuraikan satu-satu bahasa tertentu pada satu-satu masa tertentu. morfem. 1. frasa dan ayat yang berlainan bentuk dalam bahasa Melayu.

bahasa Itali dan lain-lain. bahasa Inggeris. diftong. 1. bahasa Portugis. morfologi. sintaksis dan segala aspek yang terdapat dalam bahasa Melayu. suku kata. iaitu seperti yang benar-benar wujud dalam bahasa itu.3 Apakah yang dimaksudkan dengan Linguistik Deskriptif? Apakah yang menjadi keutamaan dalam disiplin Linguistik Deskriptif? 1. Linguistik Deskriptif akan menghuraikan bunyi-bunyi vokal. bahasa Tagalog mahupun bahasa Mandarin. bahasa Jawa. baik bahasa Melayu. bahasa Iban. Jepun atau bahasa Cina. diftong.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 menghurai atau menganalisis bahasa Melayu seperti yang dituturkan oleh masyarakat Melayu pada hari ini. Misalnya. sistem suku kata. bahasa Kadazan. Linguistik Deskriptif menghuraikan bagaimana bunyi-bunyi bahasa itu dituturkan dan bagaimana sistem bahasa Melayu itu digunakan dalam bidang fonologi. konsonan. tetapi tidak membuat perbandingan antara sistem vokal. Linguistik Deskriptif juga tidak berminat untuk mengkaji sejarah perkembangan atau pertumbuhan bahasa Melayu. frasa atau ayat bahasa Melayu dengan ciri-ciri dan sistem dalam bahasa Inggeris. bahasa Tamil. frasa dan ayat bahasa Melayu. perkataan. bahasa Perancis. perkataan. Ilmu Linguistik Deskriptif boleh digunakan untuk mengkaji dan menghuraikan secara umum sebarang bahasa di dunia. Apa yang diutamakan dalam disiplin ini ialah menghuraikan bentuk dan sistem bahasa itu secara objektif dan secara empirikal. baik pada awal ataupun pada akhir satu-satu zaman itu. konsonan. bahasa Jepun. Linguistik Deskriptif hanya membuat huraian tentang satu-satu bahasa itu dan tidak pula membuat perbandingan dengan bahasa-bahasa lain atau mengkaji daripada sudut sejarah bahasa itu. bahasa Perancis.4 4 .

dialek Negeri Sembilan dan dialek Perak dengan bahasa Melayu baku.5 Huraikan maksud Linguistik Historis. Perancis dan Jerman. Namun demikian. 5 . Misalnya.6 Apakah yang menjadi keutamaan dalam disiplin Linguistik Historis? iii. Apakah Linguistik Historis? Linguistik Historis ialah satu cabang linguistik yang mengkaji satu-satu bahasa itu daripada sudut sejarah. Lazimnya. Linguistik Historis mengkaji sejarah pertumbuhan dan perkembangan bahasa Melayu sejak zaman sebelum merdeka hingga ke hari ini atau mengkaji sejarah perkamusan bahasa Melayu atau sejarah sistem ejaan bahasa Melayu dan seumpamanya. baik daripada segi fonologi. bahasa Iban. 1. Apa yang diutamakan dalam disiplin ini ialah sejarah dan perubahan-perubahan yang berlaku dalam bahasa dari satu masa ke satu masa yang lain. Linguistik Komparatif kerap digunakan untuk membandingkan antara dialek Kedah dengan dialek Perak atau dialek Kelantan dengan dialek Terengganu atau membandingkan bidang fonologi. iaitu menyelidiki segala perubahan dan perkembangan satu-satu bahasa itu. Apakah Linguistik Komparatif? Linguistik Komparatif ialah cabang linguistik yang mengkaji bahasa secara perbandingan. bahasa Tagalog. bahasa Kadazan. 1. iaitu dengan cara melihat aspek-aspek persamaan dan perbezaan antara satu bahasa dengan satu bahasa yang lain. ahli bahasa membandingbandingkan ciri-ciri bahasa serumpun seperti membandingkan bahasa Melayu dengan bahasa Jawa. morfologi dan sintaksis antara dialek-dialek seperti dialek Kedah.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 ii. morfologi. bahasa Murut dan lain-lain atau membandingkan bahasa Inggeris dengan bahasa-bahasa induk Jerman yang lain seperti bahasa Belanda. sintaksis dan seumpamanya. ada pula ahli-ahli bahasa yang turut membandingkan struktur bahasa-bahasa yang bukan daripada satu rumpun seperti membandingkan struktur frasa dan ayat bahasa Melayu dengan struktur frasa dan ayat bahasa Inggeris.

Daripada apa yang dicakapkan. Manusia menggunakan bahasa sebagai alat perhubungan untuk menyampaikan hasrat. Sosiolinguistik merupakan kajian yang menumpukan perhatian kepada bahasa dalam konteks sosial dan kebudayaan. fungsi sesuatu interaksi. bentuk perhubungan dan nilai-nilai yang dipegang oleh ahli-ahli yang terlibat dalam pertuturan terhadap sesama sendiri (Nik Safiah Karim. buah fikiran dan perasaan serta mengeratkan hubungan antara satu sama lain dalam kalangan masyarakat. cara ia menyebutkan perkataan. bunyibunyi perkataan. bagaimanakah ia menyusun frasa dan ayat-ayat tertentu. tajuk perbincangan. Bagaimanakah seseorang itu bercakap. Sosiolinguistik merupakan ilmu yang mengkaji bahasa daripada segi hubungan antara latar (setting). Bagaimanakah orang itu bercakap dan apa yang dicakapkan itu akan memberikan tanda-tanda dan keterangan-keterangan tertentu tentang dirinya. mengenal orang yang sedang bercakap dengan lebih mendalam. peserta (participant). 1981:4) dan Fishman (1968) pula menyatakan bahawa Sosiolinguistik ialah bidang yang mengkaji ciri-ciri variasi bahasa.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. Menurut Dell Hymes (1966). pekerjaannya dan berbagai-bagai aspek latar 6 .7 Apakah yang dimaksudkan dengan Linguistik Komparatif? 1. Apakah Sosiolinguistik? Sosiolinguistik yang juga dikenali sebagai linguistik antropologi atau linguistik sosial ialah satu cabang linguistik yang mengkaji hubungan antara bahasa dengan masyarakat. Dengan perkataan lain. ciri-ciri fungsi variasi-variasi ini dan ciri-ciri penutur yang menggunakannya apabila ketigatiga unsur ini berinteraksi.8 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. huraikan Linguistik Komparatif. Bahasa digunakan sebagai alat oleh masyarakat untuk berhubung. berubah dan mengubah satu sama lain dalam sesuatu masyarakat bahasa. serta jenis-jenis perbendaharaan kata yang digunakan olehnya akan menunjukkan dari daerah mana dan golongan mana ia berasal dan jenis pendidikan yang telah diterimanya. iv. seseorang itu dapat menangkap sikap dan pendiriannya.

panggilan dan gelaran seperti “aku”. “Encik”. sistem panggilan dan sistem gelaran dalam sesebuah masyarakat dalam masyarakat Melayu seperti penggunaan kata ganti nama. “Abang”.9 Apakah yang anda faham tentang Sosiolinguistik? 1. “Puan Sri” dan seumpamanya. “Puan”. Di samping itu. “Mak Cik”. “engkau”. Sosiolinguistik lazimnya menumpukan kajian pada aspek atau topik seperti yang berikut: i) Bahasa rasmi ii) Bahasa kebangsaan iii) Pidgin iv) Kreol v) Bilingualism vi) Multilingualism vii) Dialek viii) Ideolek ix) Ragam bahasa x) Sikap terhadap bahasa xi) Sistem panggilan dalam masyarakat xii) Kesetiaan terhadap bahasa dan perancangan bahasa 1. “Dato”. “Pak Cik”. “anda”. “patik”. Sosiolinguistik juga turut mengkaji sistem ganti nama. Bidang-bidang seperti inilah yang tercakup oleh disiplin Sosiolinguistik.10 Bincangkan aspek-aspek yang boleh dikaji dalam bidang Sosiolinguistik. “Adik”. “beta”. “Tuan”.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 belakangnya. 7 . “Tan Sri”.

Oleh sebab itulah. Medan Wernicke mengandungi representasi ingatan perbendaharaan bentuk kata yang berfungsi mengamati dan menerima ucapan. Neurolinguistik ingin mengetahui bagaimana otak diorganisasi pada waktu mengelolakan aspek-aspek kemampuan bahasa dan perlakuan bahasa yang begitu rumit. hemisfera kanan berfungsi untuk komunikasi kebahasaan yang penting. 1987 telah mengemukakan penemuan terbaharu beliau yang menunjukkan bahawa Medan Broca tidak sahaja berfungsi untuk melaksanakan proses-proses sintaksis dan produksi fonologi. iaitu Medan Wernicke korteks (hemisfera kiri korteks) dan Medan Broca korteks. Afasiologi mengkaji penyakit bertutur.Wernicke. Damasi H. Dengan perkataan lain. Hemisfera kanan mempunyai fungsi mengendalikan semua fonem segmental (aspek-aspek intonasi dan prosodi) dan tona suara. Neurologi mula-mula wujud pada abad ke-19. otak manusia mempunyai dua bahagian. Apakah Neurolinguistik? Neurolinguistik ialah cabang ilmu linguistik yang mengkaji hal-hal otak dan perkaitannya dengan bahasa. Medan Broca korteks menukar kalimat-kalimat yang disimpan dalam Medan Wernicke korteks kepada bentuk bunyi. Teori Neurolinguistik Wernicke merupakan teori yang pertama lahir daripada beberapa kes kajian penyakit afasia. Menurut teori Neurolinguistik Klasik.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 v. Kalimat-kalimat bahasa disimpan dan diproses di hemisfera kiri otak manusia. Neurolinguistik banyak mendapat manfaat daripada kerjasama antara psikologi dengan linguistik dan afasiologi pula mendapat manfaat daripada neurologi. tetapi juga proses-proses morfologi. diwujudkan oleh P. Menurut ilmu Neurolinguistik. pemahaman kalimat-kalimat terganggu apabila hemisfera kanan secara aktif terlibat dalam 8 . Pakar kajian neurolinguistik. ekspresi muka dan gerak-geri badan waktu bertutur dan makna perumpamaan serta ungkapan ideomatik juga. Kalimat-kalimat difahami melalui Medan Wernicke belahan kiri (hemisfera kiri korteks) otak manusia. terutama untuk tujuan mengubatinya dan Neurolinguistik cenderung untuk mengetahui hakikat hubungan antara otak dengan bahasa demi pengubatan penyakit bertutur. Neurolinguistik mempunyai hubungan yang erat dengan afasiologi kerana kedua-dua disiplin ini sama-sama mengkaji penyakit bertutur.Broca dan C. Neurolinguistik menumpukan kajian terhadap bagaimana bahasa itu diproses di dalam otak dari awal pemerolehan bahasa sampailah ke bahasa itu berkembang dalam kehidupan manusia. Medan Broca korteks pula berfungsi melahirkan kalimat-kalimat..

teori dan kaedah kajian bahasa mengikut aliran transformasi generatif. 1991:142-143). sedangkan hemisfera kanan bertanggungjawab mengendalikan makna-makna tersirat. Implikasi penemuan ini sangat penting pada bidang pendidikan. Apakah Linguistik Am? Linguistik Am juga disebut linguistik umum merupakan ilmu linguistik yang membuat kajian atau membicarakan bahasa secara umum. pengajaran bahasa. hemisfera kanan juga berfungsi untuk semua hal yang berkaitan dengan pembentukan idea yang bukan bahasa seperti kebolehan konstruksi. kajian bahasa mengikut aliran struktur.12 Bincangkan hubungan Neurolinguistik dengan Afasiologi. muzik dan lagu. Dalam Linguistik Am turut dihuraikan cara kajian bahasa dilakukan mengikut teori. permainan tenis. inovasi dan kekaryaan (Mangantar Simanjuntak. dalam Linguistik Am dibicarakan hal-hal tentang teori-teori kajian bahasa. vi. pengenalan muka dan garis gambar yang rumit. relasional. ruang dan segala sesuatu yang termasuk ke dalam apa yang dulunya terkenal dengan istilah bawah sedar. Di samping itu. proses kegiatan gestalt. badminton. kaedahkaedah.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 proses kebahasaan pada waktu berkomunikasi (Mangantar Simanjuntak.11 Jelaskan konsep Neurolinguistik. pendekatan-pendekatan atau model-model yang digunakan dalam kajian bahasa. pengubatan penyakit bertutur. fungsional dan seumpamanya. 9 . 1. 1. Kedua-dua hemisfera bekerjasama pada waktu berkomunikasi untuk menjamin pemahaman dan penyampaian makna yang sempurna. 1991:143). kaedah dan pendekatan tradisional. Kajian Neurolinguistik juga mendapati bahawa hemisfera kiri mengendalikan kata-kata yang membawa makna-makna literal (tersurat) dalam kalimat-kalimat. Maksudnya.

kaedah dan hasil kajian linguistik dalam pengajaran bahasa. bahasa Jepun. sama ada pengajaran bahasa sebagai bahasa pertama ataupun sebagai bahasa kedua. Teori.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Dalam Linguistik Am. ahli bahasa dapat mengkaji dan menghuraikan segala bahasa yang dituturkan oleh manusia di dunia seperti bahasa Melayu. morfologi. 1. bahasa Tamil. Huraian bahasa secara umum dan universal ini mencakupi bidang fonologi. penulisan buku-buku teks. stilistik. kaedah dan hasil kajian linguistik sangat berguna untuk diterapkan ke dalam pengajaran bahasa.15 Apakah yang dimaksudkan dengan Linguistik Terapan? 1. bahasa Thai. Apakah Linguistik Terapan? Linguistik Terapan ialah satu cabang linguistik yang memanfaatkan teori.14 Huraikan ciri-ciri Linguistik Am bahasa Melayu. 1. sintaksis dan seumpamanya secara umum. Dengan menggunakan pengetahuan ilmu Linguistik Am. pendekatan. kajian ditumpukan kepada perkara-perkara umum dalam bahasa secara universal. bahasa Mandarin. vii. bahasa Itali dan seumpamanya. dalam leksikografi.16 Bagaimanakah Linguistik Terapan dapat dimanfaatkan dalam pengajaran bahasa? 10 . bahasa Perancis. penterjemahan. patologi bahasa dan sebagainya. bahasa Inggeris.13 Apakah yang dibincangkan dalam Linguistik Am? 1. deskripsi.

17 Jelaskan Psikolinguistik berdasarkan definisi tokoh-tokoh bahasa. perubahan bahasa dan hal-hal yang ada kaitannya dengan itu yang tidak begitu mudah dicapai atau didekati melalui salah satu dari kedua ilmu tersebut secara terpisah atau sendiri-sendiri” (Lado. 1. Psikolinguistik menganalisis jenis-jenis.18 Apakah yang diteliti dalam Psikolinguistik? 11 . 1. Maksudnya. mengingat dan melahirkan kembali bentuk-bentuk bahasa dalam pertuturan. iaitu performansi atau perbuatan dan perlengkapan atau aparat psikologis yang bertanggungjawab atasnya” (Langac ker. Psikolinguistik turut mengkaji perkaitan antara peranan bahasa dengan proses mengingat. Apakah Psikolinguistik? Psikolinguistik ialah cabang linguistik yang mengkaji hubungan antara bahasa dengan jiwa manusia. Robert Lado. Disiplin ini juga memberikan perhatian terhadap pengaruh ingatan ke atas pertuturan dan kefahaman. seorang ahli dalam bidang pengajaran bahasa mengatakan bahawa Psikolinguistik ialah pendekatan gabungan melalui psikologi dan linguistik bagi telaah atau studi pengetahuan bahasa. pemerhatian dan pembelajaran. Psikolinguistik turut meneliti aspek penguasaan bahasa kanak-kanak dan mengkaji proses akal kanakkanak dalam memahami. 1976:220). 1964:64). Psikolinguistik ialah studi atau telaah mengenai behaviour atau perilaku linguistik. bentuk-bentuk bahasa dan perkataan-perkataan yang digunakan oleh penutur dan hubungannya dengan fikiran dan jiwa penutur itu. Langacker. bahasa dalam pemakaian. 1985:3). membuat persepsi. Menurut Ronald W. 1968:6) (lihat Henry Guntur Tarigan. Emmon Bach dengan singkat dan tegas mengutarakan bahawa Psikolinguistik adalah satu ilmu yang meneliti bagaimana sebenarnya para pembaca/ pemakai sesuatu bahasa membentuk/ membangun atau mengerti kalimat-kalimat bahasa tersebut” (Bach.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 viii.

iaitu cabang linguistik yang menggunakan teknik komputer dalam kajian bahasa dan kesusasteraan. Pike. Martinet. Troubetzkoy dan lain-lain. Linguistik Renaisans (Renaissance Linguistics). Linguistik Pedagogi (Pedagogical Linguistics). Linguistik Kognitif (Cognitive Linguistics). Kajian ini juga disebut patologi bahasa. Linguistik Matematik (Mathematical Linguistics). iaitu zaman sesudah linguistik abad pertengahan yang ditandai oleh perluasan kajian atau pandangan di luar bahasa Yunani dan Latin dan bahasa-bahasa Indo-Eropah dengan menambahkan beberapa konsep dan kategori baharu dalam kajian bahasa. telah wujud Tatabahasa Fungsional (Functional Grammar). iaitu kajian terhadap lingkungan alam dan budaya sesuatu masyarakat dan hubungannya dengan bahasa dan situasi pertuturan. Linguistik Saussure 12 . Lamb mengakui bahawa teori stratifikasi merupakan sejenis Linguistik Kognitif. iaitu kajian terhadap bahasa yang menekankan hubungan antara bentuk-bentuk bahasa dengan informasi-informasi yang terdapat di dalam otak atau akal manusia. misalnya menerapkan teori dan dapatan kajian linguistik dalam mencari kaedah-kaedah yang efektif dalam pengajaran bahasa dan lain-lain. Firth. iaitu cabang linguistik yang mengkaji persamaan dan perbezaan antara bahasa-bahasa atau dialek-dialek untuk mencari prinsip-prinsip yang dapat diterapkan dalam pengajaran bahasa atau penterjemahan. Huraian tentang Linguistik Fungsional ini ada terkandung di dalam teori dan tulisan sarjana-sarjana seperti Buhler. Linguistik Fungsional (Functional Linguistics). iaitu cabang kajian bahasa yang menerapkan teori dan hasil kajian bahasa dalam pengajaran. Linguistik Kontrastif (Contrastive Linguistics). Pada tahun 1970-an. Linguistik Komputasi (Computational Linguistics). baik dalam bidang bahasa ataupun di luar bidang bahasa. Linguistik Medis (Language Pathology). iaitu analisis bahasa yang memberi perhatian kepada pelbagai fungsi bahasa. Halliday. iaitu cabang Linguistik Terapan yang mengkaji permasalahan dalam bahasa seperti cacat bahasa dan sebagainya. iaitu sejenis kajian terhadap bahasa yang mempelajari ciri-ciri matematik dalam bahasa dengan menggunakan konsep-konsep statistik dan algebra. iaitu kajian linguistik pada zaman Renaisans.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Apakah Cabang Linguistik Lain? Terdapat juga beberapa cabang linguistik yang lain seperti Linguistik Etnografi (Ethnographic Linguistics). iaitu satu teori linguistik yang lahir sebagai satu alternatif kepada teori Tatabahasa Transformasi Generatif.

misalnya mengkaji bahasa Melayu pada zaman sebelum merdeka dengan bahasa pada zaman selepas merdeka dengan melihat perubahan-perubahan bahasa daripada segi fonologi. iaitu mengkaji satu-satu bahasa itu pada satu-satu masa tertentu. iaitu bidang kajian linguistik yang menggunakan teori. Cara Linguistik Sinkronis ini digunakan dalam kajian Linguistik Deskriptif. medan makna dalam bidang semantik dan sebagainya. Teori ini dianut pula dengan perubahan atau tanpa perubahan oleh aliran Praha dan Glosematik. perbezaan antara langue dengan parole. yang mencakupi pemisahan antara pendekatan diakronis dan sinkronis. Linguistik Sinkronis (Syncronic Linguistics). Kajian cara Sinkronis ini diperkenalkan oleh linguis bangsa Swiss. sintaksis dan semantik. Cara kajian Linguistik Diakronis ini diperkenalkan oleh ahli bahasa bangsa Swiss. kaedah dan pendekatan struktural. iaitu yang menganggap bahasa itu mempunyai struktur atau sistem yang bebas. atau pada abad ke-20 tanpa melihat perubahan-perubahan pada bahasa itu dan tidak pula membuat perbandingan antara perkembangan bahasa dari satu masa ke satu masa. hubungan paradigmatis dan sintagmatis. Aliran ini menumpukan kajian ke atas bahasa lisan dan tidak mengutamakan aspek semantik. Hasil kajian linguistik struktural ini boleh digunakan untuk melatih pelajar-pelajar asing atau yang baru mempelajari bahasa atau pelajar yang lemah pencapaian dalam penguasaan bahasa. Ferdinand de Saussure. Linguistik Struktural (Structural Linguistics). iaitu linguistik yang mengkaji bahasa pada dua masa atau yang berlainan masa. Ferdinand de Saussure (1916). Linguistik Taksonomi (Taxonomic Linguistics) ialah pendekatan kajian dan analisis bahasa dengan tujuan utama untuk mendaftarkan dan mengklasifikasikan pelbagai fenomena bahasa kepada kelompok atau golongan seperti kelas atau golongan kata dalam tatabahasa. iaitu kajian bahasa yang dilakukan terhad pada satu-satu masa tertentu. 13 .LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 (Saussure Linguistics) ialah istilah yang digunakan untuk kajian linguistik teori Ferdinand de Saussure. Linguistik Diakronis (Diachronic Linguistics). misanya kajian bahasa Melayu pada hari ini. morfologi. jenis-jenis konsonan dalam bidang fonetik.

1. 1. Teori ini menumpukan kajian dalam bidang sintaksis atau ayat dan mengutamakan bidang makna atau semantik. Kedua. setiap ayat yang dilahirkan mengandungi dua peringkat. iaitu struktur yang biasanya mengandungi bentuk ayat dasar atau ayat inti yang diperlukan untuk membentuk asas makna ayat atau dengan kata lain membentuk semantik ayat. rasanya tidak lengkap jika tidak disentuh serba ringkas tentang ilmu Linguistik Aliran Tatabahasa Transformasi Generatif (Transformational Generative Grammar) sebagai pengetahuan ringkas. Kemudian Chomsky telah memperbaiki teori ini dan menerbitkan pula buku Aspects of the Theory of Syntax pada tahun 1965 dan teori ini dianggap sebagai teori standard. 2003:505). peringkat struktur dalaman. iaitu struktur ayat yang biasanya telah mengalami perubahan daripada struktur dalamannya dan merupakan bentuk ayat yang akan sebenarnya diucapkan oleh si penutur dan yang diperlukan untuk ditafsirkan oleh bahagian bunyi bahasa yang dinamai komponen fonologi (Nik Safiah Karim dan rakanrakan. Menurut teori ini. peringkat struktur permukaan.21 Bincangkan perbezaan antara Linguistik Sinkronis dengan Linguistik Diakronis.19 Terangkan cabang linguistik lain. Pertama. Beliau telah mengemukakan teori tatabahasa Transformasi Generatif ini dalam buku monografnya yang terkenal. Profesor Linguistik dan bahasa-bahasa moden di Massachusetts Institute of Technology.20 Huraikan maksud Linguistik Fungsional.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. iaitu Syntactic Structures pada tahun 1957. Linguistik Aliran Tatabahasa Transformasi Generatif Apabila membicarakan ilmu linguistik dan cabang-cabang atau bidang-bidangnya. Tatabahasa aliran Transformasi Generatif ini ialah satu aliran kajian bahasa yang dikemukakan oleh ahli bahasa Amerika bernama Noam Chomsky. Teori Transformasi Generatif ini dianggapkan sebagai satu aliran linguistik yang baru dan sebagai revolusi dalam bidang kajian tatabahasa. 14 .

Rumus transformasi itu berkuasa untuk menggugurkan unsur kata. 1. Struktur dalaman yang diwujudkan oleh rumus struktur frasa kemudian akan menjadi input kepada komponen yang mengandungi rumus transformasi. 1.25 Bincangkan sejauh mana Ilmu Linguistik penting kepada guru bahasa.24 Nyatakan semua Cabang Linguistik. iaitu struktur dalaman dan struktur permukaan diterbitkan oleh dua jenis hukum atau rumus tatabahasa. 1. 1.23 Jelaskan rumus struktur frasa dan rumus transformasi. 1.22 Huraikan konsep Linguistik Aliran Tatabahasa Transformatif Generatif. Rumus struktur frasa menerbitkan ayat-ayat pada peringkat struktur dalaman dan rumus transformasi pula berfungsi menukarkan pola atau struktur ayat-ayat hingga membawa kepada peringkat struktur permukaan. menambahkan unsur kata dan mengubah atau menyusun semula susunan unsur kata. Teori ini juga mengandaikan bahawa kedua-dua jenis rumus tatabahasa itu menjadi sebahagian daripada unsur kecekapan berbahasa seseorang individu (ibid:202). iaitu rumus struktur frasa dan rumus transformasi. 15 .LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Kedua-dua jenis struktur.26 Huraikan Ilmu Linguistik yang melihat perubahan dan perkembangan bahasa. Bentuk ayat struktur permukaan selalunya tidak serupa dengan bentuk struktur dalaman.

internet. internet. anda perlu memberikan: i.5 Bagi soalan ini.1 Bagi soalan ini. Asal usul perkataan linguistik ii. internet. jurnal. jurnal. Bapa linguistik moden iii. misalnya menghuraikan bahasa Melayu iii. youtube. Contoh perkembangan bahasa secara historis. Langage. youtube dan seumpamanya. Sertakan contoh-contoh bidang linguistik yang dihuraikan oleh Linguistik Deskriptif. Ciri-ciri Linguistik Deskriptif ii. misalnya bahasa Melayu sebelum merdeka dan bahasa Melayu selepas merdeka 16 . jurnal. frasa dan ayat bahasa Melayu secara deskriptif iv. frasa dan ayat iii. anda perlu memberikan: i. bilingualisme dan multilingualisme iv. internet.2 Jawapan bagi soalan ini perlu menyentuh: i.3 Bagi soalan ini. Sertakan contoh-contohnya sekali. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Sila rujuk sumber lain daripada buku. perihal Ferdinand de Saussure dan hasil usahanya dalam bidang ilmu linguistik (Linguistique General) ii.4 Bagi soalan ini. Parole. 1.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 1 1. youtube dan seumpamanya 1. Laras-laras linguistik seperti Langue. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Definisi Linguistik Historis ii. termasuklah bidang fonetik dan fonologi kata. dll. anda harus menghuraikan: i. 1. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Maksud Linguistik Deskripstif ii. jawapan anda harus mencakupi: i. Aspek yang dihuraikan meliputi fonetik dan fonologi kata. youtube dan seumpamanya 1. jurnal.

jurnal. iv. Misalnya bahasa Melayu. 1. jurnal. Cina dan Inggeris dari segi sejarah turut menambah perbendaharaan kata bahasa Melayu.9 Bagi menjawab soalan ini.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 iii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Sanskrit. jurnal. Memahami disiplin Linguistik Historis yang mengutamakan sejarah satu-satu bahasa itu ii. Tokoh-tokoh Sosiolinguistik dalam negara dan luar negara iii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Menghuraikan linguistik komparatif. anda perlu: i. anda harus menghuraikan: i. Dialek serumpun bahasa Melayu seperti dialek Kedah. youtube.10 Bagi soalan ini.8 Bagi menjawab soalan ini.7 Bagi menjawab soalan ini. iaitu bahasa serumpun iv. misalnya bahasa yang boleh dibanding-bandingkan. anda perlu: i. youtube dan seumpamanya. bahasa Indonesia v. anda perlu memberikan: i. bahasa Tagalog. Menjelaskan maksud linguistik komparatif ii. youtube dan seumpamanya 1. Sila rujuk sumber lain daripada buku. dan seumpamanya. internet. vi. internet.6 Bagi menjawab soalan ini. 1. Bidang Sosiolinguistik yang mencakupi semua aspek yang ada kaitan antara bahasa dengan masyarakat 17 . bahasa Iban. youtube dan seumpamanya. jurnal. dialek Perak dan seumpamanya. jurnal. dialek Kelantan. mempunyai sejarah perkembangan dan pertumbuhan bahasa itu iii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Pengaruh bahasa Arab. 1. anda perlu: i. internet. internet. 1. Sila rujuk sumber lain daripada buku. internet. youtube dan seumpamanya. Maksud bidang Sosiolinguistik ii. Contoh bahasa serumpun: bahasa Melayu.

anda perlu memberikan: i. Menghuraikan kegunaan linguistik terapan dan seumpamanya. Penjelasan tentang konsep neurolinguistik ii. Jawapan anda juga harus meliputi bilingualisme dan multilingualisme serta dialek dan ideolek iv. Anda juga harus memberikan jawapan anda meliputi sikap terhadap bahasa. 1. bahasa kebangsaan.14 Bagi menjawab soalan ini. Maksud linguistik am ii. kreol. anda perlu memberikan: i.11 Bagi soalan ini. Sila hurai secara am bidang fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Sila rujuk sumber lain daripada buku. kata. frasa. jurnal.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 ii. pidjin. internet. internet. pembentukan suku kata. kata.13 Bagi menjawab soalan ini. sistem panggilan dalam masyarakat. Menerangkan hubungan antara neurolinguistik dengan penyakit afasia ii. jurnal. Aspek-aspek neurolinguistik 1. klausa. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Contoh ciri-ciri linguistik am yang terdapat dalam bahasa Melayu seperti huraian secara umum tentang bunyi-bunyi bahasa. Aspek-aspek lain berkaitan dengan neurolinguistik iii. 1. youtube dan seumpamanya. anda perlu: i. youtube dan seumpamanya. Sila rujuk sumber lain daripada buku. 1. 18 . youtube dan seumpamanya. bahasa rasmi dan seumpamanya iii. Contoh linguistik am yang terdapat dalam bahasa Melayu iii. jurnal. Menerangkan maksud linguistik terapan ii. internet. Ciri-ciri linguistik am ii. kesetiaan terhadap bahasa dan perancangan bahasa. jawapan anda harus mencakupi: i.15 Bagi soalan ini.12 Bagi soalan ini. khususnya dalam pengajaran bahasa iii. 1. sistem fonem. ayat dan seumpamanya iii. Anda perlu memberi jawapan anda yang meliputi bahasa kebangsaan. jawapan anda harus: i.

Menyatakan nama tokoh-tokoh psikolinguistik iii. 1. Menghuraikan maksud linguistik terapan ii.17 Bagi soalan ini. youtube dan seumpamanya. jurnal. Menyertakan tokoh-tokoh linguistik dan aliran mereka iv. youtube dan seumpamanya. anda perlu: i. Menjelaskan bagaimanakah linguistik terapan dimanfaatkan dalam pengajaran bahasa iii.20 Untuk menjawab soalan ini. jurnal. internet. Anda perlu menjelaskan jenis-jenis bahasa yang kerap digunakan oleh penutur tertentu ii. Menghuraikan dengan lebih lanjut setiap cabang linguistik tersebut iii.16 Bagi soalan ini. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Berikan maksud linguistik fungsional ii. Memberikan nama tokoh-tokoh bahasa Bahasa Melayu iv. Sertakan nama tokoh-tokoh linguistik fungsional iv. internet. anda perlu: i. 19 . jurnal. Anda perlu mengenal pasti bahasa-bahasa yang lazim digunakan oleh murid-murid tertentu pada peringkat-peringkat umur tertentu iii. youtube dan seumpamanya. Memberikan contoh buku teks yang mengandungi linguistik terapan iv. jurnal. Memberikan pelbagai cabang linguistik yang anda tahu ii.18 Untuk menjawab soalan ini: i.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. 1. Menjelaskan aspek-aspek yang dicakupi oleh linguistik fungsional iii. Sila rujuk sumber lain daripada buku.19 Untuk menjawab soalan ini. anda perlu: i. youtube dan seumpamanya. Memberikan definisi mengenai psikolinguistik ii. 1. internet. internet. jurnal. anda perlu: i. Sila rujuk sumber lain daripada buku. Sila rujuk sumber lain daripada buku. internet. 1. youtube dan seumpamanya. Sila rujuk sumber lain daripada buku.

huraian anda perlu: i. anda perlu: i. Noam Chomsky dan seumpamanya iii. Maksud tatabahasa transformatif generatif ii. jurnal. jurnal. Berikan maksud rumus transformasi iii. 1. termasuklah membantu mengajar sebutan kepada murid-murid ii. Menghuraikan segala aspek perubahan dan perkembangan bahasa Melayu sebelum merdeka. Berikan penjelasan ringkas bagi setiap cabang linguistik tersebut iii. Sertakan contoh-contohnya sekali. youtube dan seumpamanya. Sila rujuk sumber lain daripada buku. internet. 20 . Berikan contoh-contohnya sekali iv. Berikan maksud linguistik sinkronis ii. jurnal. Menyatakan semua cabang linguistik yang anda tahu ii. selepas merdeka dan bahasa Melayu terkini ii.26 Untuk menjawab soalan ini. youtube dan seumpamanya. Sila sertakan contoh-contohnya sekali.21 Untuk menjawab soalan ini. 1.LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 1. 1. anda perlulah: i. Sila rujuk sumber lain daripada buku. 1. Memahirkan murid-murid dengan sistem ejaan baharu iii. Berikan maksud rumus struktur frasa ii.23 Untuk menjawab soalan ini.22 Untuk menjawab soalan ini. internet. internet. Mengenal pasti perbezaan antara linguistik sinkronis dengan linguistik diakronis iv.25 Untuk menjawab soalan ini: i.24 Untuk menjawab soalan ini. Ciri-ciri tatabahasa transformatif generatif iv. anda perlu: i. Memahirkan guru-guru menghuraikan bidang-bidang bahasa kepada murid-murid termasuklah frasa dan ayat 1. Saya yakin anda pasti dapat menjelaskan kepentingan ilmu linguistik kepada guru. youtube dan seumpamanya. Berikan maksud linguistik diakronis iii. Sila rujuk sumber lain daripada buku. huraian anda perlu meliputi: i.

The world book of encyclopedia volume two. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007).L. Speech sounds. (1995). Linguistik am untuk guru Bahasa Malaysia. Bhd. Ashby. Guru dan bahasa Melayu. Kulim: Penerbit Sarlis. Bright.) (1981). C. Fonetik dan fonologi suatu tinjauan. Bhd. International encyclopedia of linguistics. (Ed. Ejaan bahasa Melayu terkini. Barnhart. P. London: Routledge. Arbak Othman (1983). Toronto: World Book Inc. (Ed) (1992).LINGUISTIK DAN CABANG-CABANGNYA / 1 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995).K. Permulaan ilmu linguistik. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Masa Enterprise. Abdullah Hassan (1993). Abdul Hamid Mahmood (2002). Petaling Jaya: Fajar Bakti Sdn. Kuala Lumpur: Sarjana Enterprise. 21 . New York: Oxford University Press. & Barnhart. R. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. W. Alias Mohammad Yatim (1992).

Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang konsep Fonetik dan Fonologi bahasa Melayu serta aspek kajiannya. Unit ini juga menjelaskan hal tentang bunyi bahasa. Semasa udara keluar melalui rongga tekak dan 22 . mengetahui alat-alat artikulasi dan fungsinya dalam penghasilan bunyi bahasa Melayu. bukan bunyi bahasa. membezakan kajian fonetik dan fonologi bahasa Melayu. anda seharusnya dapat: i. Apakah yang Dimaksudkan dengan Bunyi? Bunyi ialah kesan yang didengar oleh telinga yang berlaku apabila udara daripada paru-paru keluar melalui pita suara ke rongga tekak. menganalisis bunyi bahasa. ii. iii. bukan bunyi bahasa. bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara serta menerangkan alatalat artikulasi dan fungsinya dalam penghasilan bunyi bahasa Melayu.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Unit 2 FONETIK DAN FONOLOGI HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. menjelaskan aspek kajian fonetik artikulasi. akustik dan fonetik auditori. bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara. kemudian terus keluar ke rongga mulut atau rongga hidung. iv.

Udara yang keluar dalam bentuk gelombang itu mengenai bahagian gegendang telinga dan terhasillah bunyi. Abdullah Hassan (1993:40) memberikan definisi fonetik sebagai “fonetik mengkaji bunyi bahasa dari segi penyebutan. Barnhart & R.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 rongga mulut atau rongga hidung. penyampaian dan penerimaan bunyi bahasa”. Berikut diberikan beberapa definisi atau pengertian serta pendapat tentang fonetik: (i) Dalam The World Book of Dictionary (C. udara mungkin mengalami gangguan atau sekatan atau mungkin tidak. “fonetik ialah ilmu bahasa (linguistik) yang berkaitan dengan penyebutan kata dan lambang yang menunjukkan sebutannya”. (ii) (iii) (iv) (v) (vi) (vii) 23 . Marsono dalam bukunya. Bright (1992:194) dalam International Encyclopedia of Linguistics menghuraikan fonetik sebagai “the study of the physical characteristics of human speech sounds”. Kamus Linguistik (Harimurti Kridalaksana. and their relation to one another”. Tahukah Anda Pengertian Fonetik? Bunyi bahasa dikaji dalam bidang fonetik. Fonetik amnya ialah pengkajian terhadap unsur-unsur dalam bentuk bunyi”. The Penguin Dictionary (2004:1046) menjelaskan fonetik sebagai “the study and classification of speech sounds”.. fonetik dikatakan “the body of speech sounds of any one language. pendengaran atau sifatnya . W. Fonetik (1986:1) mendefinisikan fonetik sebagai “ilmu yang menyelidiki bunyi-bunyi bahasa tanpa melihat fungsi bunyi itu sebagai pembeda makna dalam sesuatu bahasa”. Menurut Kamus Dewan (2005:354). Barnhart. 1981:1566).L.K. 1984:51) memberikan definisi fonetik sebagai “ilmu yang menyelidiki penghasilan..

K. Antara definisi atau pengertian serta pandangan tentang fonologi adalah seperti yang berikut: (i) F. 1984:61) memberikan definisi fonologi sebagai bidang dalam linguistik yang menyelidiki bunyi-bunyi bahasa mengikut fungsinya. fonologi didefinisikan sebagai “the systems of sounds used in a language”.. 2. Roach dalam bukunya Phonetics. and the rules which regulate their use” (2001:111). Clark dan C. Dalam World Book of Dictionary (C. (ii) (iii) (iv) (v) (vi) (vii) 24 .2 Rumuskan konsep fonetik berdasarkan definisi yang telah diberikan oleh tokohtokoh di atas. menjelaskan fonologi sebagai “the study of the distinctive sound units of a language. the patterns they form. Kamus Linguistik (Harimurti Kridalaksana. Barnhart & R.L. Abdullah Hassan dalam bukunya. Menurut J. Linguistik Am untuk Guru Bahasa Malaysia (1993:40) menyatakan bahawa “fonologi mengkaji bunyi bunyi yang berfungsi dalam sesuatu bahasa itu”. Barnhart. suatu bidang yang mengkaji sesuatu bahasa. Yallop (1995:5) “phonology is concerned with the organization of speech within specific languages”. Parker (1974:112) memberikan pengertian fonologi sebagai “. P.1 Berikan definisi fonetik menurut tokoh yang anda tahu. Fonologi dalam The Penguin Dictionary (2004:1045) ditakrifkan sebagai “the study of the sound systems of a language”. iaitu rumus-rumus yang menentukan sebutan”. Tahukah Anda Pengertian Fonologi? Bunyi-bunyi bahasa yang mempunyai sistem atau peraturan pula dikaji dalam bidang fonologi.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2.. 1981:1567).

25 .3 Jelaskan konsep fonologi berdasarkan pandangan tokoh yang anda tahu.4 Bezakan konsep antara fonetik dengan fonologi. terdapat tiga aspek kajian yang dilakukan. bibir dan sebagainya (lihat rajah 2. 2. iaitu: (i) fonetik artikulasi (ii) fonetik akustik (iii) fonetik auditori Fonetik artikulasi mengkaji bagaimana bunyi-bunyi bahasa itu dikeluarkan oleh alat-alat artikulasi.1 – bentuk gelombang akustik). Tahukah Anda Konsep Fonetik dan Fonologi dalam Bahasa Melayu? Berdasarkan pelbagai definisi dan pengertian daripada beberapa buah kamus dan ensiklopedia serta berdasarkan pandangan dan pendapat yang diberikan oleh beberapa orang sarjana bahasa tentang fonetik dan fonologi. dapat kita rumuskan bahawa fonetik mengkaji bunyi-bunyi bahasa yang dituturkan oleh manusia. iaitu bagaimana gelombang udara dari paru-paru mengalami perubahan yang disebabkan oleh gangguan yang dibuat oleh alat artikulasi seperti pita suara. daerah pengeluarannya dan alat-alat pengucapan yang terlibat dalam menghasilkan bunyi-bunyi bahasa. lidah. iaitu mengkaji bunyi-bunyi bahasa dari segi cara pengeluarannya. Fonetik auditori pula merupakan kajian yang berkaitan dengan pendengaran terhadap bunyi-bunyi yang dihasilkan supaya bunyi-bunyi itu dapat diperturunkan ke dalam lambang-lambang yang tepat.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2. Dalam bidang fonetik. Fonetik akustik pula mengkaji sifat bunyi itu sendiri.

Oleh itu. misalnya bagaimanakah bunyi-bunyi vokal dan konsonan serta diftong dalam bahasa Melayu itu dihasilkan. Maksudnya bidang fonologi menentukan sistem bunyi satu-satu bahasa dengan berdasarkan jenis-jenis bunyi sama ada bunyi itu distingtif (membezakan makna) atau tidak distingtif (tidak membezakan makna). Dalam bidang ini. dan vokal tengah dalam bahasa Melayu. separuh vokal dan seumpamanya. bagaimanakah cara menghasilkan bunyi vokal hadapan. 2001:40) Fonologi pula dapat disimpulkan sebagai kajian terhadap fungsi-fungsi bunyi bahasa. Kajian fonetik dan fonologi bahasa Melayu meliputi bidang bagaimana bunyi-bunyi bahasa Melayu itu dihasilkan atau dituturkan. 2002:198). ai dan oi dalam bahasa Melayu (Abdul Hamid Mahmood. Roach. 26 . vokal belakang.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 s i Rajah 2. geseran. Matlamat akhir bidang fonologi ialah menentukan sistem bunyi atau menentukan huruf-huruf atau fonemfonem tertentu yang seterusnya mewujudkan sistem ejaan bagi sesuatu bahasa. apakah yang dimaksudkan dengan Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu? Fonetik dan fonologi bahasa Melayu ialah bidang pengajian yang melibatkan pengkajian terhadap bunyi-bunyi bahasa dan fungsi-fungsi bunyi bahasa dalam bahasa Melayu. letusan.1: Bentuk gelombang akustik bagi perkataan bahasa Inggeris “see” /si:/ (Sumber: P. sengau. Apakah alat-alat artikulasi yang terlibat dan daerah mana pada alat artikulasi yang berperanan dalam menghasilkan bunyi-bunyi bahasa dalam bahasa Melayu. Bidang ini turut mengkaji jenis-jenis diftong seperti diftong au. juga turut dikaji pelbagai jenis bunyi konsonan dalam bahasa Melayu seperti konsonan letupan. Misalnya.

misalnya bunyi batuk. Jika pita suara itu terbuka. kemudian mendapat halangan atau gangguan di berbagai-bagai tempat alat artikulasi dengan berbagai-bagai cara sehingga terjadilah bunyi-bunyi bahasa. tepuk tangan dan seumpamanya juga bukan bunyi bahasa. manusia menyedut udara setiap hari. Bunyi bahasa tidak akan terjadi sekiranya tiada halangan atau gangguan pada alat artikulasi seperti dalam bernafas. Jika pita suara itu tertutup. Jika udara mengalami gangguan atau himpitan. bunyi sendawa.5 Bincangkan aspek-aspek kajian bidang fonetik. Udara merupakan sumber tenaga utama dalam penghasilan bunyi bahasa. maka lahirlah bunyi-bunyi bersuara seperti bunyi vokal. bunyi berdengkur dan seumpamanya. rongga hidung atau rongga hidung bersama-sama dengan alat yang lain. Bunyi yang bukan bunyi bahasa pula merupakan bunyi yang mungkin dihasilkan oleh alat artikulasi. rongga mulut. fonetik artikulasi. Rajah 2. kerongkong. Udara yang dihembuskan (atau dihirup untuk sebahagian kecil bunyi bahasa) itu. pita suara boleh berada dalam keadaan terbuka atau tertutup.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2. udara yang keluar dengan kuat akan menggegarkan pita suara. Udara disedut ke dalam paru-paru dan dihembuskan keluar bersama-sama waktu kita sedang bernafas. Tahukah Anda Bunyi Bahasa dan Bukan Bunyi Bahasa? Dalam kehidupan. antaranya ialah batang tenggorok. 27 . Pada waktu udara mengalir keluar.2 yang berikut menunjukkan proses penghasilan bunyi. maka bunyi-bunyi yang dihasilkan merupakan bunyi-bunyi konsonan. pangkal tenggorok. Bunyi bahasa ialah bunyi yang dihasilkan oleh alat artikulasi manusia yang digunakan dalam pertuturan. udara dapat keluar bagi menghasilkan bunyi-bunyi tidak bersuara. bunyi siulan. bunyi dehem. Bunyi-bunyi yang dihasilkan oleh alat yang bukan alat artikulasi seperti bunyi lipatan jari. fonetik akustik dan fonetik auditori. Tempat atau alat artikulasi yang dilalui. tetapi tidak digunakan dalam pertuturan.

William.8 Berikan lima contoh bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Proses oral Proses sebutan (artikulasi) Proses penghasilan bunyi (fonasi) Proses pengaliran udara (menghembus dan menghirup) paru-paru Rajah 2. 2.7 Apakah yang dimaksudkan dengan bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa? 2. 28 . 1992:195) 2. terangkan proses-proses yang terlibat dalam penghasilan bunyi.6 Dengan menyertakan gambar rajah.2: Proses Penghasilan Bunyi (Sumber: B.

alveolum) Gigi atas (upper teeth. gusi belakang. mouth cavity) Rongga hidung (nose cavity. medium) Daun lidah (blade of the tongue. dorsum) Tengah lidah (middle of the tongue. labia) Bibir bawah (lower lip.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Apakah Alat Artikulasi? Seperti yang diterangkan bahawa bunyi bahasa terjadi jika udara mengalami halangan atau gangguan pada alat-alat artikulasi. baik secara langsung ataupun tidak langsung ialah alat artikulasi. denta) Bibir atas (upper lip. lengkung kaki gigi (alveola. palatum) Gusi dalam. labia) Mulut (mouth) Rongga mulut (oral cavity. apex) Anak tekak (uvula) Langit-langit lembut (soft palate. back of tongue. lidah belakang. laminal) Hujung lidah (tip of the tongue. bahagianbahagian anggota tubuh yang ikut membentuk bunyi. nasal cavity) 29 . ceruk gigi. denia) Gigi bawah (lower teeth. pangkal lidah (hump. Alat artikulasi atau disebut juga artikulator yang berfungsi dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa terdiri daripada yang berikut: (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) (16) (17) (18) (19) (20) (21) (22) (23) (24) (25) Paru-paru (lungs) Batang tenggorok (trachea) Pangkal tenggorok (larynx) Pita suara (vocal cords) Krikoid (cricoid) Tiroid (thyroid) atau halkum Aritenoid (arythenoids) Dinding rongga kerongkongan (wall of pharynx) Epiglotis (epiglottis) Akar lidah (root of tongue) Akar lidah. Secara terperinci. velum) Langit-langit keras (hard palate.

FONETIK DAN FONOLOGI / 2 18 17 19 16 25 15 12 21 23 22 20 13 14 6 4 24 10 8 9 7 5 5 11 3 2 1 Rajah 2.3: Alat-alat Artikulasi 30 .

(ii) dua tulang rawan aritenoid. Berkurangnya tekanan udara dalam paru-paru kerana adanya pembesaran ruangan. begitu pula sebaliknya. Rongga ini terdiri daripada empat komponen. Malmberg. Selama manusia masih hidup. Arus udara yang dari paru-paru inilah yang menjadi sumber syarat mutlak terjadinya bunyi (K. iaitu (i) tulang rawan krikoid. B. proses mengembang (pembesaran ruangan paru-paru) dan mengempis (pengecilan ruangan paru-paru)nya paru-paru yang dikerjakan oleh otot-otot paru-paru. 1963:22). epiglotis ini tidak mempunyai peranan apa-apa. sehingga memungkinkan CO2 (gas karbon dioksida) mengalir ke luar. Pada waktu kita menelan makanan dan minuman. 1947:4. Dua tulang rawan aritenoid 31 . epiglotis menutup batang tenggorok sehingga makanan atau minuman tidak masuk ke saluran itu. Proses ini disebut menarik nafas dan mengeluarkan udara yang telah kotor. Malmberg. (iii) sepasang pita suara dan (iv) tulang rawan tiroid (B. sekarang kita meneliti dengan terperinci fungsifungsi alat artikulasi tersebut: Paru-paru Fungsi utama paru-paru adalah untuk pernafasan. Pangkal Tenggorok (Larynx) Pangkal tenggorok atau laring (larynx) adalah rongga pada hujung pipa pernafasan. Udara yang mengandungi O2 (oksigen) akan mengalir ke paru-paru jika tekanan udara luar lebih besar daripada tekanan udara dalam paru-paru.L. Udara akan mengalir keluar dari paru-paru hanya apabila tekanan udara yang ada di dalam paru-paru lebih besar daripada tekanan udara yang ada di luar. Bernafas pada dasarnya ialah mengalirkan udara ke dalam paru-paru. Pike. Epiglotis (katup pangkal tenggorok) terletak pada pintu masuk pangkal tenggorok berfungsi untuk melindungi masuknya makanan atau minuman ke batang tenggorok. Proses ini disebut menghembuskan nafas. Tulang rawan krikoid berbentuk seperti lingkaran sebagai tumpuannya terletak di belakang. 1963:21-22). Dalam pembentukan bunyi bahasa. otot perut dan rongga dada berjalan terus secara teratur.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Tahukah Anda Fungsi Alat Artikulasi? Setelah kita mengenali pelbagai jenis alat artikulasi yang berperanan dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa.

FONETIK DAN FONOLOGI / 2 bentuknya kecil seperti piramid terletak di atas rawan krikoid. Tulang rawan tiroid atau halkum yang dapat dilihat berbentuk menonjol pada kaum laki-laki sebenarnya tidak begitu mempunyai peranan yang bererti dalam pembentukan bunyi bahasa. Sepasang pita suara dapat membuka lebar. Malmberg. Glotis dalam keadaan terbuka lebar terjadi apabila kita bernafas secara normal. sedang dalam keadaan tertutup. Sehubungan dengan terjadinya bunyi dan pernafasan. iaitu dalam keadaan: terbuka lebar. Sistem otot aritenoid dapat bergerak mengatur gerakan pada sepasang pita suara. menutup dan menutup rapat. maka terbentuklah suatu celah atau ruang di antara sepasang pita suara. sedangkan bahagian belakang pada tulang rawan aritenoid. 1963:25) Dengan peristiwa membuka dan menutupnya pita suara. tertutup dan tertutup rapat. Pita suara bahagian muka terkait pada tulang rawan tiroid. Glotis dalam keadaan terbuka dalam menghasilkan bunyi tak bersuara. sehingga memungkinkan arus udara yang mengalir menggetarkan pita suara pada waktu menghasilkan bunyi 32 .4: Proses Menutup dan Membukanya Glotis (Sumber: B. Celah itu disebut glotis. Fungsi utama pita suara ini adalah sebagai pintu klep yang mengatur pengawasan arus udara antara paru-paru dengan mulut atau hidung. membuka. maka glotis biasa dibezakan atas empat posisi. Tiroid (lekum) Aritenoid Krikoid Keterangan: Garis putus dengan titik – menarik nafas Garis agak tebal – bernafas biasa (normal) Garis tipis di tengah – fonasi Garis putus melengkung di bawah – pergerakan arah aritenoid Rajah 2. terbuka.

Yang terakhir. iaitu dengan menghasilkan bunyi hamzah. lubang pita suara) 2 .FONETIK DAN FONOLOGI / 2 bersuara. 1963:23-25.5 : Keadaan Pita Suara & Glotis ketika Menghasilkan Bunyi (Sumber: P. P. Ladefoged. Ladefoged. 1973:7-22). 1 1 2 tulang rawan aritenoid 2 tulang rawan aritenoid Pita suara terbuka lebar dalam bernafas normal Pita suara terbuka dalam menghasilkan bunyi tak bersuara 1 1 2 tulang rawan aritenoid 2 tulang rawan aritenoid Pita suara tertutup dalam menghasilkan bunyi bersuara Keterangan: Pita suara tertutup rapat dalam menghasilkan bunyi hamzah 1 . Proses menggetarnya pita suara itu sendiri disebut fonasi (phonation) (B.5 yang berikut dapat memperjelas huraian ini. Rajah 2.glotis (garis tempat pertemuan pita suara) Rajah 2.pita suara (celah. ruang. Malmberg. keadaannya tertutup rapat. 1973:6) 33 .

Dalam pembentukan bunyi bahasa. ia sebagai artikulator pasif. langit-langit lembut beserta anak tekaknya terangkat ke atas menutup rongga hidung.J. Trager. Bunyi yang dibentuk oleh pangkal lidah (dorsum) disebut dorsal (Bloch & George L. Trager. iaitu bahagian lembut selepas langit-langit keras. Dalam kebanyakan pembentukan bunyi bahasa. sedangkan artikulator (aktif)nya ialah pangkal lidah. Langit-langit Keras (Hard Palate. Trager. Palatum) Langit-langit keras merupakan bahagian bertulang selepas gusi yang pada bahagian depan langit-langit itu melengkung cekung ke atas dan bahagian belakang berakhir dengan bahagian yang terasa lembut apabila diraba. iaitu bunyi non-nasal atau pada waktu kita menguap. sehingga udara dapat keluar masuk melalui rongga hidung. 1942:16). Gabungan keduaduanya menjadi dorso-velar. Velum) Langit-langit lembut (velum). Gabungan yang pertama menjadi apikopalatal sedangkan gabungan yang kedua menjadi medio-palatal.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Rongga Kerongkongan (Pharynx) Rongga kerongkongan atau faring (pharynx) ialah rongga yang terletak di antara pangkal tenggorok dengan rongga mulut dan rongga hidung. Hannahs. Bunyi yang dihasilkan oleh langit-langit keras (palatum) disebut palatal (Bloch & George L. Dalam pembentukan bunyi bahasa. Davenport & S. 1942:15). L. 34 . 1998:13). beserta bahagian hujungnya yang disebut anak tekak (uvula) dapat turun naik sedemikian rupa. Bunyi sebegini terdapat dalam bahasa Arab dan Hebrew (M. Untuk bunyi yang dihasilkan dengan halangan anak tekak (uvula) disebut bunyi anak tekak atau uvular. Bunyi bahasa yang dihasilkan oleh faring disebut bunyi faringal (Bloch & George. Demikian pula pada waktu terbentuknya bunyi nasal. Dalam pembentukan bunyi. Bunyi yang dihasilkan oleh hujung lidah (apex) disebut apikal dan bunyi yang dihasilkan dengan halangan tengah lidah ( medium) disebut medial. 1942:16). Langit-langit Lembut (Soft Palate. langit-langit keras ini sebagai artikulator pasif. peranannya terutama hanyalah sebagai tabung udara yang akan ikut bergetar apabila pita suara bergetar. Dalam keadaan bernafas normal. langit-langit lunak beserta hujung anak tekak menurun. Bunyi bahasa yang dihasilkan oleh langit-langit lembut ini disebut bunyi velar. sedangkan artikulator aktifnya adalah hujung lidah atau tengah lidah. Fungsi utamanya adalah sebagai saluran makanan dan minuman.

Bunyi yang dihasilkan oleh halangan hujung lidah pada gusi disebut bunyi apiko-alveolar. Dalam pembentukan bunyi bahasa. Bunyi yang dihasilkan oleh gusi (alveola. Fungsi utama gigi untuk mengunyah. hasilnya ialah bunyi labio-dental. terletak tepat di atas serta di belakang gigi yang melengkung ke dalam menghadap lidah. Alveolum) Gusi dalam (gusi belakang. Dapat juga bibir bawah sebagai artikulator aktif itu bekerjasama dengan gigi atas. Bunyi yang dihasilkan oleh bibir (labia) disebut bunyi labial. Bunyi yang dihasilkan oleh halangan gigi atas dengan bibir bawah disebut bunyi labio-dental dan yang dihasilkan oleh halangan gigi atas dengan hujung lidah disebut bunyi apiko-dental. Walaupun gigi bawah dapat digerakkan ke bawah dan ke atas namun dalam pembentukan bunyi bahasa tidak banyak berperanan. Contoh-contoh bunyi yang dihasilkan oleh gigi ialah [] seperti dalam perkataan hadith [hadi]. 35 . Dalam pembentukan bunyi bahasa. iaitu bibir bawah dan atas. bibir adalah sebagai artikulator pasif bekerjasama dengan bibir bawah sebagai artikulator aktifnya. [b]. alveolum) disebut bunyi alveolar atau bunyi gusi.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Gusi Dalam (Alveola. Bibir (Lip. Bunyi yang dihasilkan oleh daun lidah (lamina) disebut bunyi laminal. ceruk gigi. dapat juga gusi bekerjasama dengan daun lidah sebagai artikulator aktifnya. [m] dan bunyi labio dental. lengkung kaki gigi. Yang berfungsi penuh sebagai artikulator atau dasar artikulasi adalah gigi atas bekerjasama dengan bibir bawah atau hujung lidah. lekuk gigi) adalah bahagian gusi tempat letak akar gigi depan atas bahagian belakang. [f] dan [v]. Fungsi utama kedua-dua bibir adalah sebagai pintu penjaga rongga mulut. Selain itu. gusi ini sebagai artikulator pasif sedang artikulator aktifnya adalah hujung lidah. Bunyi yang dihasilkan oleh gigi (denta) disebut bunyi dental. Gigi (Teeth Denta) Gigi terbahagi menjadi dua. Labia) Bibir terbahagi menjadi dua. Contoh-contoh bunyi yang dihasilkan oleh bibir ialah bunyi fonem [p]. hanya bersifat membantu sahaja. Gabungan keduaduanya menjadi bunyi lamino-alveolar. [w]. iaitu gigi bawah dan atas.

Selain itu. Hujung lidah bekerjasama dengan langit-langit keras menghasilkan bunyi seperti [l]. y]. 2.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Lidah (Tongue) Fungsi utama lidah adalah sebagai alat perasa dan untuk memindahkan makanan yang akan atau sudah dikunyah. Lidah dapat dibahagi kepada lima bahagian.9 Namakan alat-alat artikulasi dalam rajah di bawah. 36 . lidah sebagai artikulator aktif mempunyai peranan yang amat penting. seperti dalam perkataan [tadi] dan [sapu]. juga dengan gusi untuk menghasilkan bunyi [t. pangkal lidah (dorsum). ʒ . tengah lidah (medium). daun lidah (lamina) dan hujung lidah (apex). Dalam pembentukan bunyi bahasa. Tengah lidah bekerjasama dengan langit-langit keras menghasilkan bunyi seperti [. Akar lidah bekerjasama dengan rongga kerongkongan menghasilkan bunyi dorso-velar. hujung lidah boleh bekerjasama dengan gigi atas untuk menghasilkan bunyi [] seperti dalam perkataan mithal [mial]. s]. iaitu akar lidah (root).

FONETIK DAN FONOLOGI / 2 xi i vii viii ii iii iv vi v x xii ix Apakah Bunyi Bersuara dan Bunyi Tidak Bersuara? Bunyi bersuara dan bunyi tidak bersuara ini mempunyai kaitan dengan keadaan pita suara seperti yang digambarkan dalam rajah 2.6 yang berikut: 37 .

Laver. (b) terbuka untuk bunyi bersuara. bunyi [b]. [d]. [g] dan bunyi-bunyi vokal. (d) proses getaran (Sumber: J. Contohnya. 38 .FONETIK DAN FONOLOGI / 2 (a) (b) (d) (c) Rajah 2. (c) terbuka untuk bunyi bisikan. maka berlakulah getaran pada pita suara dan bunyi yang dihasilkan ialah bunyi bersuara.6: Keadaan pita suara (glotis) ketika: (a) tertutup. 1993:188) Sekiranya pita suara (glotis) itu tertutup rapat sewaktu udara keluar melaluinya.

huraikan perbezaan bunyi bersuara dan bunyi tidak bersuara. 39 . [f].7 : Tiga bentuk gelombang bunyi yang mungkin berupa getaran pada pita suara (Sumber: P. 2006: 183) Sebaliknya. [t]. [k]. jika pita suara (glotis) itu direnggangkan (terbuka) sewaktu udara keluar melaluinya.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Rajah 2.10 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. [s] dan seumpamanya. maka getaran pada pita suara tidak berlaku dan bunyi yang dihasilkan ialah bunyi tidak bersuara. bunyi [p]. Ladefoged. 2. Contohnya.

Fonetik mengkaji bunyi-bunyi bahasa seperti bunyi vokal.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 2 2. 40 . anda harus boleh: i. Sila beri keterangan tentang fonetik auditori. Barnhart & R. Berikan pendapat C.1 Bagi soalan ini. Berdasarkan definisi oleh pelbagai tokoh tersebut. Memberikan penjelasan tentang jenis-jenis aspek fonetik bahasa Melayu ii. Bright (1992) vi. Memberikan beberapa definisi yang diberikan oleh tokoh-tokoh yang berlainan tentang ilmu fonologi ii. 2. Menjelaskan perbezaan antara fonetik dan fonologi ii. Sila beri keterangan tentang fonetik akustik iv. jawapan anda harus mencakupi aspek-aspek berikut: i. Anda juga harus membincangkan bagaimana fonem tersebut berperanan membentuk suku kata dalam bahasa Melayu.2 Bagi menjawab soalan ini. iaitu menentukan fonem-fonem yang distingtif iv. Fonologi mengkaji sistem bunyi bahasa. anda perlu: i. sila buat rumusan anda sendiri terhadap ilmu fonetik. Definisi yang diberikan oleh W.K. anda perlu: i.3 Bagi menjawab soalan ini. dll. 2. jawapan anda harus boleh: i. 2.L. Definisi yang diberikan oleh Abdullah Hassan (1993) vii. Barnhart dalam The World Book of Dictionary iii. Definisi yang diberikan oleh Marsono dalam bukunya. 2. sila buat rumusan anda sendiri terhadap ilmu fonologi. Definisi yang diberikan oleh Harimurti Kridalaksana iv. Definisi yang diberikan oleh Menurut Kamus Dewan. konsonan. Definisi fonetik ii. Berdasarkan definisi oleh pelbagai tokoh tersebut. dll iii.5 Untuk menjawab soalan ini.4 Bagi menjawab soalan ini. Sila beri keterangan tentang fonetik artikulasi iii. Fonetik (1986) v. Memberikan beberapa definisi yang diberikan oleh tokoh-tokoh yang berlainan tentang ilmu fonetik ii.

2. Sila berikan lima (5) contoh bagi bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara yang meliputi bunyi vokal dan konsonan. 2. anda perlu: i.10 Untuk jawapan soalan ini.9 Untuk jawapan soalan ini. Menerangkan bunyi-bunyi yang dikatakan bunyi bahasa dan bunyi yang bukan bunyi bahasa ii. Memerhatikan semua alat artikulasi yang terlibat dalam penyebutan bunyi bahasa ii. Contoh bukan bunyi bahasa termasuklah bunyi kentut. 41 . 2. dll.7 Untuk menjawab soalan ini. diftong. Perlu membezakan antara bunyi bersuara dan bukan bunyi bersuara ii. Memberikan contoh-contoh bunyi bahasa seperti bunyi vokal. vokal rangkap dan bunyi suku kata ii. lipat jari. konsonan. proses penghasilan bunyi (fonasi). Melukis gambar rajah alat artikulasi yang terlibat dalam proses penghasilan bunyi ii.8 Untuk menjawab soalan ini. anda perlu: i. anda perlu: i. bunyi batuk.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 2. Berikan juga ciri-ciri bunyi bahasa dan bukan bunyi bahasa. 2. Sila berikan nama setiap alat artikulasi tersebut. Menerangkan proses oral. proses sebutan (artikulasi). proses pengaliran udara (menghembus dan menghisap) dan paru-paru. anda perlu: i.6 Soalan ini memerlukan anda: i. berdehem.

Abdul Hamid Mahmood (2002). Speech sounds. (Ed. R. Kulim: Penerbit Sarlis. W. Harimurti Kridalaksana (1983). Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Clark. Crystal.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Petaling Jaya: Fajar Bakti Sdn. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Fonetik dan fonologi suatu tinjauan. M. Abdullah Hassan (1993).) (1981). 42 . Bhd. J. S. London: Routledge. (1998).J.K. Ejaan bahasa Melayu terkini. Kuala Lumpur: Sarjana Enterprise. Bhd. Bright. An introduction to descriptive linguistics. C. International encyclopedia of linguistics. H. Toronto: World Book Inc. P. An introduction to phonetics and phonology (second edition). Davenport. Introducing phonetics & phonology. & Yallop. Masa Enterprise. Permulaan ilmu linguistik.L. Ashby. Gleason. New York: Oxford University Press. (1986). Arbak Othman (1983). Jakarta: Penerbit P.A. & Barnhart. (Ed) (1992). Guru dan bahasa Melayu. Barnhart. Kamus linguistik. Gramedia Jakarta. C. (1955). Rinehart & Winston. Oxford: Basil Blackwell Ltd. & Hannahs. (1995). Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Linguistik am untuk guru Bahasa Malaysia.T. (1995). New York: Holt. Alias Mohammad Yatim (1992). USA: Blackewell. D. Auckland: Arnold. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). The world book of encyclopedia volume two. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu.

Principles of phonetics. Linguistics and Language Planning. Boston. Neurolinguistik dan Afasiologi: Satu kewujudan kerjasama yang saling menguntungkan. New York: Cambridge University Press. Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu. Ed). D. Ladefoged. B. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Hymes. J. P. Ladefoged. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Mangantar Simanjuntak (1991). Malmberg. D. J. (1993). Bahasa Malaysia – Bahasa Inggeris. P. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Marsono (1986). P. 43 . An outline of English phonetics. Sociolinguistics. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Linguistik deskriptif. Istilah linguistik Bahasa Inggeris – Bahasa Malaysia. Lyons. London: Heffer. Lutfi Abas (1985). New York: Harcourt. nahu bahasa Melayu. Brace and Jovanovich. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. 1991.). Vowels and consonants (second edition). Dalam Brigth (Ed. Jones. Chicago: University of Chicago Press. Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). A course in phonetics (fifth edition). (2006). (1958). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Preliminaries to linguistic phonetics. Kuala Lumpur: PTS Professional. Ladefoged. Australia: Blackwell Publishing. Noam Chomsky. MA: Thomson Wadsworth. (1963). New York: Penguin Modern Master University Press. (1993). New York: Denver. Laver. (2005). Fonetik. Dewan Bahasa. (1966). 35(2). (1981). Ladefoged. Phonetics. A course in phonetics (3rd. P. (1973).

Linguistik. H. Verhaar. Mohd. Pike. Roach. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Pengantar linguistik. Asas fonetik. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. (2001). (1983). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Malaya. London: Arnold. (1947). Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.W. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik.M. 44 . Parker. J. Linguistik untuk bukan ahli linguistik. Pengenalan fonetik dan fonologi. (1974). (1999). Rahmat Sato. Budaya dan bahasa Melayu masalah dan harapan. J. P. Phonetics the science of speech. & Rahilly. F. K. Sudaryanto (1983). (1998). Universiti Malaya. Nor Hashimah Jalaluddin (1998). Phonetics. United Kingdom: Oxford University Press.FONETIK DAN FONOLOGI / 2 Martin. The Penguin Dictionary (2004). London: Penguin Books.L.B. J. Taib Osman (2004).

Jones. Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Klasifikasi Bunyi Bahasa dalam bahasa Melayu yang mencakupi bunyi vokal. dan bunyi nyaring dengan bunyi tidak nyaring serta bunyi dengan arus udara egresif dan bunyi dengan arus udara ingresif. Di samping itu. bunyi rangkap dan bunyi tunggal.bunyi nasal. Tahukah Anda Bunyi Vokal? Secara umum. bunyi panjang . bunyi rangkap . 1958:12). bunyi panjang dan bunyi pendek. membezakan bunyi oral . vokal. iii. dan bunyi nyaring . ii.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Unit 3 KLASIFIKASI BUNYI BAHASA HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. bunyi bahasa dibahagikan kepada dua golongan. anda seharusnya dapat: i. konsonan dan semi-vokal.bunyi tidak nyaring. bunyi keras dan bunyi lembut. unit ini juga menyentuh hal tentang bunyi oral dan bunyi nasal. konsonan dan semi-konsonan (D.bunyi lembut.bunyi tunggal.bunyi pendek. Perbezaan ini didasarkan pada ada 45 . membezakan bunyi dengan arus udara egresif dan bunyi dengan arus udara ingresif. bunyi keras . membezakan bunyi vokal. konsonan dan semi-vokal.

W. maka yang terbentuk adalah bunyi konsonan bersuara. Arus udara keluar terus-menerus tanpa sekatan. l] dan lain-lain. g. d.3 Berikan contoh bunyi-bunyi konsonan bersuara dan tak bersuara bahasa Melayu. t. Proses halangan pada arus udara ini dapat disertai dengan bergetarnya pita suara. s] dan seumpamanya. Verhaar. z. misalnya bunyi [p. tetapi tidak rapat sekali. Halangan untuk bunyi vokal hanya pada pita suara sahaja. Arus udara dihalang semasa bunyi dihasilkan. maka bunyi yang dihasilkan adalah konsonan tak bersuara. Jika hal ini terjadi. v. 46 . Bunyi disebut vokal apabila tiada halangan pada alat artikulasi. f. 3. 3.M.2 Terangkan bagaimanakah proses penghasilan bunyi konsonan? 3. misalnya bunyi [b. Pita suara dalam keadaan tertutup. glotis dalam keadaan terbuka.1 Terangkan bagaimanakah proses penghasilan bunyi vokal? Tahukah Anda Bunyi Konsonan? Bunyi disebut konsonan apabila terjadinya arus udara dihalang atau disekat pada sebahagian alat artikulasi.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 tidaknya halangan atau gangguan (proses artikulasi) pada alat artikulasi. Halangan yang hanya terjadi pada pita suara tidak lazim disebut artikulasi (J. k. semua vokal ialah bunyi bersuara. Jika artikulasi itu tidak disertai bergetarnya pita suara. Dengan demikian. 1977:17) kerana vokal dihasilkan dengan halangan pita suara. maka pita suara bergetar.

f. Pembentangan bibir itu tidak sampai terbentang lebar sehingga yang terjadi ialah bunyi [i]. Misalnya. 3. 47 . [y] ini terbentuk dengan meninggikan sedikit tengah lidah dari posisi lidah yang paling tinggi dalam mengucapkan [I]. [č. b. Jika udara keluar atau disertai keluarnya udara melalui rongga hidung dengan cara menurunkan langit-langit lembut beserta hujung anak tekaknya. tetapi kerana pada waktu diartikulasikan belum membentuk konsonan murni. ǰ. [w] labio-dental.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Tahukah Anda Bunyi Semi-Vokal? Bunyi semi-vokal atau separuh vokal ialah bunyi yang secara praktis termasuk golongan konsonan. istilah semi-konsonan jarang dipakai. Namun. З]. masing-masing tempat artikulasinya ialah bibir atas dengan bibir bawah dan gigi atas dengan bibir bawah.4 Apakah yang anda faham tentang bunyi semi-vokal? Tahukah Anda Bunyi Nasal dan Bunyi Oral? Bunyi bahasa dapat dibezakan sebagai bunyi nasal (sengau) dan oral. Tetapi peninggian itu tidak sampai menempel pada langit-langit keras sehingga yang terjadi ialah konsonan. Bunyi [y] medio-palatal tempat artikulasinya adalah tengah lidah dengan langit-langit keras. konsonan dan semi-vokal akan dihuraikan secara lebih terperinci dalam bahagian-bahagian selanjutnya. misalnya. misalnya [p. Perbezaan ini didasarkan pada keluarnya atau disertainya udara melalui rongga hidung. dan penutupan bibir itu pun tidak sampai tertutup sama sekali sehingga yang terjadi ialah bunyi konsonan. Cara terbentuknya jika dibandingkan dengan vokal [i] sebagai vokal yang dihasilkan dengan posisi lidah paling tinggi. v]. maka bunyi itu disebut bunyi nasal atau sengau. Bunyi-bunyi vokal. maka bunyi-bunyi itu disebut semi-vokal atau semi-konsonan. Cara terbentuknya jika dibandingkan dengan vokal [u] sebagai vokal yang dihasilkan dengan posisi penutupan sedikit dari posisi bibir yang tertutup bulat itu. ∫. bunyi [w] bilabial.

ŋ. th. g. bunyi letupan tak bersuara [p. d]. c. p). Perbezaan ini didasarkan pada ada tidaknya ketegangan kekuatan arus udara pada waktu bunyi itu diartikulasikan (B. g. t. t. d. jh. maka vokal sering dibezakan menjadi vokal nasal dan vokal oral. Jika tidak disertai ketegangan kekuatan arus udara disebut bunyi lembut. s. z. dh. Oleh sebab itu. j. ũ]. Tahukah Anda Bunyi Keras (Fortes) dan Lembut (Lenes)? Bunyi bahasa dibezakan atas bunyi keras atau fortis (fortes) dan lembut atau lenis (lenes). k] serta geseran tak bersuara [f. Bunyi-bunyi nasal dan likuida [r. Bunyi bahasa disebut keras apabila pada waktu diartikulasi disertai ketegangan kekuatan arus udara. d. З] adalah lembut. dh. Vokal nasal dalam bahasa Perancis misalnya: on [õ]. s] adalah konsonan keras sedangkan konsonan bersuara tanpa aspirasi (g. en [ ə] dan [ε] dalam matin `pagi’ [matε]. ĩ. d. konsonan letupan tak bersuara tanpa aspirasi (k.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Jika tidak demikian. beraspirasi (kh. ph) dan desis (š ṣ. Malmberg. Dalam bahasa Sanskerta. ñ. t. disebabkan langit-langit lembut beserta hujung anak tekak menaik menutupi rongga hidung sehingga udara hanya melalui rongga mulut sahaja. maka bunyi yang dihasilkan disebut bunyi oral. v. ɲ] adalah konsonan lembut (Haryati Soebadio. n. 3. l] serta semi-vokal dalam 48 . bh) serta nasal [m. 1964:1-2). k. 1963:51-52). Konsonan juga dibezakan atas konsonan oral atau non-nasal seperti: [p. ẽ. bahasa Acheh dan Perancis. ch. Vokal nasal dalam dialek Kelantan dan bahasa Acheh misalnya: [ã. ∫] adalah keras sedangkan yang bersuara [b. Dalam bahasa Inggeris dan Perancis. b. Vokal nasal banyak terdapat dalam dialek Kelantan. b) dan beraspirasi (gh.5 Huraikan perbezaan antara bunyi nasal dan bunyi oral dengan memberikan beberapa contoh.

j] adalah lembut. Jawa dan Madura adalah termasuk vokal lembut. bahasa Indonesia. likuida [r. Bugis dan Jawa ialah vokal-vokal keras. letupan tak bersuara [p. g ].7 Berikan beberapa contoh bunyi keras dan bunyi lembut dalam bahasa yang anda tahu. Tanda untuk panjang biasanya dengan tanda garis pendek di atas atau dengan titik dua di sebelah kanan bunyi panjang itu. bunyi letupan tak bersuara [p. Jones. t. Tahukah Anda Bunyi Panjang dan Bunyi Pendek? Bunyi bahasa dibezakan atas dasar bunyi panjang dan pendek (D. Dalam bahasa Jawa.6 Apakah yang anda faham tentang bunyi keras dan bunyi lembut? 3. o. č. maka vokal-vokal [i. Demikianlah. d. [l] panjang ditulis [l:] atau [Ī] dan sebagainya. [u] panjang ditulis [u:] atau [ū]. ǰ. ŋ. 49 .A. Sedangkan [ə] seperti terdapat dalam bahasa Melayu. bahasa Indonesia. u] seperti terdapat dalam bahasa Melayu. ɲ]. Malmberg. d. 1963:52). Gorontalo. 3. Dalam bahasa Indonesia. 1958:136). g] dan semi-vokal [w. č. t. j] adalah lembut. Demikian pada konsonannya. Vokal selain [ə] adalah lembut. B. Perbezaan ini berdasarkan pada lamanya bunyi itu diucapkan atau lamanya bunyi itu diartikulasikan. Acheh. Misalnya. j. n. 1955:247-248. nasal [m. Vokal dapat dibahagikan atas vokal panjang dan pendek. d.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 bahasa-bahasa Eropah selalu lembut (H. k] dan geseran [s] adalah keras sedangkan letupan bersuara [b. k] dan geseran [s] adalah keras sedangkan bunyi letupan bersuara [ b. e. [a] panjang ditulis [a:] atau [ā]. l] serta semi-vokal [w. t. Gleason.

oi] dan [ui]. Ciri diftong ialah keadaan posisi lidah dalam mengucapkan bunyi vokal penuh dan bunyi vokal separuh penuh. Tentang diftong ini akan dihuraikan lagi secara terperinci dalam bahagian lain kemudian. Bunyi rangkap adalah bunyi yang terdiri daripada dua bunyi dan terdapat dalam satu suku kata. bl. [buah]. Dalam ketiga-tiga bahasa ini tidak ada diftong turun. ai] dan [au]. Bunyi rangkap konsonan disebut gugusan konsonan atau konsonan klaster. Gugusan konsonan antaranya terdapat dalam bahasa Melayu. Contoh 50 . ɔi] dan diftong turun ialah [iə. Termasuk diftong naik dalam bahasa ini ialah [ei. Diftong naik antaranya terdapat dalam bahasa Melayu. kr. Aceh. Ciri gugusan konsonan atau konsonan klaster ialah cara diartikulasikan atau tempat artikulasi kedua konsonan itu saling berbeza. mahupun diftong turun terdapat kedua-duanya. bukan bunyi rangkap melainkan bunyi tunggal saja.9 Berikan contoh bahasa yang mempunyai bunyi bahasa yang pendek dan bunyi bahasa yang panjang. manakala vokal kedua dihasilkan separuh penuh. [gua]. au] dan [ui]. Diftong naik dalam bahasa Indonesia ialah [oi. [lambai] dan [tapai]. [kuih]. Contoh gugusan konsonan dalam bahasa Indonesia. Contoh.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. bahasa Indonesia. baik diftong naik. bahasa Indonesia. Dalam bahasa Banjar Hulu ialah [ai. Tahukah Anda Bunyi Rangkap dan Bunyi Tunggal? Bunyi dibezakan atas dasar bunyi rangkap (padu. Dalam bahasa Inggeris. Aceh dan Jawa ialah pr. diftong dibezakan lagi atas diftong naik dan diftong turun. Lebih jauh. Dalam bahasa Madura ialah [ai. tr. Banjar Hulu dan Madura. seperti dalam perkataan [amboi].8 Apakah yang anda faham tentang bunyi panjang dan bunyi pendek? 3. iaitu kedua-duanya dihasilkan secara berbeza. Bunyi rangkap vokal yang terdiri daripada satu vokal penuh dan satu vokal tak selesai disebut diftong sedangkan bunyi tunggal vokal disebut monoftong. Diftong naik dihasilkan dengan cara vokal pertama dihasilkan dengan cara tidak selesai dan vokal kedua dihasilkan sepenuhnya. Jika terdapat dalam dua suku kata yang berbeza. kl dan sebagainya. uə]. Diftong turun pula dihasilkan dengan cara vokal pertama dihasilkan sepenuhnya. ganda) dan tunggal. Jawa dan bahasa Inggeris.

perbezaan bunyi berdasarkan darjah atau sifat kenyaringan itu. [u] mempunyai darjah kenyaringan (kelantangan. Sebaliknya. 3. Antara vokal-vokal. Darjah kenyaringan ruang resonansi pada waktu bunyi itu diucapkan. Makin luas ruang resonansi saluran pengucapan yang digunakan pada waktu membentuk bunyi bahasa. Gugusan konsonan dalam bahasa Melayu banyak dipinjam daripada bahasa Inggeris seperti dalam perkataan praktik. kaloi bius buih sekoi tuai Tahukah Anda Bunyi Nyaring dan Tidak Nyaring? Bunyi dibezakan kepada bunyi nyaring (lantang) dan tidak nyaring pada waktu terdengar dengan telinga (B.11 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. 1963:66). 3. 3. iv.12 Nyatakan sama ada perkataan-perkataan di bawah merupakan vokal rangkap atau diftong. viii. dari yang paling rendah sampai kepada yang paling tinggi ialah: vokal tertutup [i. Jadi. x. Malmberg. Makin ke bawah darjah kenyaringan untuk vokal itu. drama. sebenarnya adalah tinjauan menurut aspek auditoris. u]. lambai tiup kalau landai tuala vi. sonoran) paling rendah kerana ruang resonansinya pada waktu diucapkan paling sempit jika dibandingkan dengan vokal-vokal yang lain. aktif dan seumpamanya. 51 . makin tinggi darjah kenyaringannya. jelaskan perbezaan diftong naik dan diftong turun. i. iii. makin rendah pula darjah kenyaringannya. v.10 Huraikan perbezaan antara vokal rangkap dan diftong. ix. makin sempit ruang resonansinya. ii.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 gugusan konsonan dalam bahasa Inggeris ialah [t∫] dan [dЗ]. maka vokal yang paling tinggi seperti [i]. vii.

darjah kenyaringannya juga berbeza-beza. s] dan sebagainya. t. t. 1963:66). untuk [u-a] dan [o-a] ialah [w]. loak diucapkan [lowaʔ] dan sebagainya. geseran bersuara [v. misalnya kata: siang diucapkan [siyaŋ]. [a-u] dalam mau dan sebagainya. Bunyi silabik dapat membentuk suku kata. jua diucapkan [ǰuwa]. Bunyi seperti itu disebut diftong. Yang bunyi silabik hanya vokal yang pertama saja. vokal terbuka [a] (B. ə. k]. Dalam bahasa Jawa. Dibandingkan dengan bunyi vokal. Demikianlah. gua diucapkan [guwa]. ɔ:]. sisian [l] dan getaran [r] (B. Dalam kata. ɔ]. niat diucapkan [nijat]. 1958:22). geseran tak bersuara [f. ε. Darjah kenyaringan untuk konsonan dari yang paling rendah sampai yang paling tinggi berturut-turut adalah sebagai berikut: konsonan letupan tak bersuara [p. Bunyi pelancar itu ialah semi-vokal untuk struktur [i-a]. d. 1963:66). bunyi-bunyi konsonan tidak nyaring bunyi konsonan terhasil dengan disertai oleh halangan alat artikulasi pada saluran pengucapan sebagai ruang resonansinya. ǰ g]. Dua vokal itu merupakan dua suku kata. Pada prinsipnya semua luncuran itu seperti pemanjangan vokal tunggal saja. maka darjah kenyaringannya lebih rendah. bunyi merupakan puncak kenyaringan adalah bunyi yang darjah kenyaringannya tinggi. n. 52 . d. z] dan sebagainya. misalnya diftong dalam bahasa Inggeris [u:. Malmberg. Jones. Malmberg. Dapat juga terjadi bunyi yang kedua daripada vokal yang berdistribusi berdekatan itu tidak nyaring. nasal [m. Dalam bahasa Jawa. [a-i] dalam air. ŋ]. [a-u] dalam bausasra `kamus’ [a-ε] dalam aeng `ajiab’ dan sebagainya. Jika demikian maka vokal yang kedua tidak membentuk suku kata. ɲ. Antara konsonan-konsonan itu sendiri. ɔ:] boleh diucapkan sebagai [u:. jika kemudian berdistribusi secara berdekatan.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 vokal semi-tertutup (semi-terbuka) [e. Konsonan letupan tak bersuara adalah yang paling rendah kenyaringannya dan yang paling tinggi kenyaringannya adalah konsonan getaran seperti [r]. Jadi. Misalnya. Dalam bahasa Indonesia. keduaduanya adalah silabik. jika vokal yang kedua itu waktu diucapkan posisi lidah lebih rendah daripada yang pertama maka muncullah bunyi pelancar yang tidak nyaring di antara kedua-dua vokal itu. hanyalah merupakan luncuran bunyi saja dari vokal yang pertama. Dua bunyi vokal yang nyaring yang kedua-duanya silabik yang berdistribusi berdekatan. diftong pada dasarnya adalah luncuran dari vokal tunggal ke vokal tunggal yang lain (D. Dua vokal yang masing-masing mempunyai darjah kenyaringan tinggi. [e-a] ialah [y]. sedang yang kedua tidak silabik. letupan bersuara [b. o. bunyi [a-i] dalam kata baita `perahu’. bunyi-bunyi yang demikian disebut bunyi silabik. č. dalam bahasa Indonesia [i-a] dalam kata ia.

sedangkan bunyi yang mendahului atau mengikuti kurang nyaring atau bahkan tidak nyaring sama sekali dan konsonan itu kebetulan darjat kenyaringannya tinggi sehingga menjadi puncak kenyaringan di antara konsonan di sekitarnya. `dilihat’ krta `telah dikerjakan’. arus udara demikian disebut egresif. Namun. Ladefoged. 3. r]. jika ada sebuah konsonan. terdapat konsonan silabik [l. s. Konsonan kerana kenyaringannya yang rendah tidak bersifat silabik dan dalam keadaan biasa tidak pernah merupakan puncak kenyaringan sehingga tidak dapat membentuk suku kata tanpa bantuan vokal. terdapat konsonan silabik [r. kuwat `kuat’. n. terdapat juga [n] silabik dalam kata: drsta. 1993:23). st. Dalam kebanyakan bunyi bahasa. smrti `ingatan’. 3.13 Huraikan perbezaan bunyi nyaring dan bunyi tidak nyaring. m] misalnya dalam: apple [æpl] `buah epal’ often [ɒfn] `sering’. Dalam bahasa Indonesia dan Jawa. Namun. bottom [bɒtəm] `dasar’. Biasanya konsonan yang silabik seperti itu hanya terbatas pada bunyi-bunyi: getaran [r]. maka bahagian atau kata yang mengandungi konsonan tersebut dapat membentuk suku kata. Konsonan yang demikian disebut konsonan silabik.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 misalnya: piyara `pelihara’. Tahukah Anda Bunyi dengan Arus Udara Egresif dan Bunyi dengan Arus Udara Ingresif? Arah arus udara dalam pembentukan bunyi bahasa dapat dibezakan atas egresif dan ingresif (P. dalam bahasa-bahasa tertentu 53 . button [b⋀tn] `kancing’ atau ‘butang’. keboan `tiruan kebau’ diucapkan sebagai [kebhowan]. pembentukan bunyi itu dilaksanakan dengan arus udara keluar dari paru-paru. Dalam bahasa Inggeris. sadean `berjualan’ diucapkan [sadhejan] dan sebagainya. m]. misalnya: drs `pemandangan’. l] dalam kata-kata tiruan bunyi seperti [krk. geseran [s. dalam bahasa Jawa Kuno. glg]. tiyang `orang’. sisian [l] dan nasal [n. buwang `buang’. lowah `sela.14 Jelaskan konsonan silabik dengan menyertakan contoh yang sesuai. Selain itu. yang terakhir ini juga terdapat dalam bahasa Sanskerta.

15 Jelaskan maksud arus udara egresif dan arus udara ingresif. Demikian juga bunyi egresif pulmonik ini turut terdapat dalam bahasa Melayu. Hampir semua bunyi bahasa yang dihasilkan dalam pertuturan dibentuk dengan cara egresif pulmonik ini. jika demikian arah udara itu disebut ingresif. bahasa Indonesia dan kebanyakan bahasa Nusantara.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 dapat juga bunyi itu terbentuk dengan arah udara masuk ke dalam paru-paru. 3. Mekanisma udara pulmonik ialah udara dari paruparu sebagai sumber utamanya dihembuskan keluar dengan cara mengecilkan ruangan paru-paru oleh otot paru-paru.16 Mengapakah bunyi bahasa disebut bunyi egresif pulmonik? 54 . Arus udara egresif dapat dibahagi lagi kepada dua. iaitu egresif pulmonik dan egresif glotalik. Apakah Egresif Pulmonik? Egresif pulmonik ialah bunyi yang terbentuk dengan arus udara egresif (keluar) dengan mekanisma pulmonik. iaitu ingresif glotalik dan ingresif valerik. Begitu juga arus udara ingresif dapat dibahagi kepada dua. otot perut dan rongga dada. 3.

1993:26). Bersama-sama dengan itu. pita suara ikut bergetar. Dalam sistem tulisan. Proses yang lebih umum ialah pada waktu rongga pangkal tenggorok yang disempitkan itu diturunkan tidak disertai dengan penutupan dengan cara merapatkan pita suara. Saluran rongga mulut dan hidung ditutup. 55 . Ngadha ([b. Dalam sistem tulisan. misalnya: [p’. seluruh rongga pangkal tenggorok (laring) disempitkan dan dinaikkan. d. Marwari (P. Kemudian udara masuk.d]) dan Sawu ([b. Bunyi-bunyi bahasa yang dihasilkan dengan proses ingresif glotalik ini disebut bunyi implosif. bunyi implosif jenis ini ditandai dengan lengkung ke arah kanan. Swahili.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Apakah Egresif Glotalik? Egresif glotalik ialah bunyi yang terbentuk dengan arus udara (keluar) dengan mekanis glotalik. d]). Kemudian udara yang terhalang itu dihembuskan keluar dengan cara membuka saluran rongga mulut. Ladefoged. Indian-Amerika dan Kaukasus (P. sehingga glotis keadaannya hanya tertutup dengan cara tidak terlalu rapat. bunyi ejektif itu diberi tanda apostrof di sebelah atas kanan. k’. Mekanisma glotalik terjadi dengan cara merapatkan pita-pita suara sehingga glotis dalam keadaan tertutup rapat sekali. misalnya: [b. Apakah Ingresif Glotalik? Ingresif glotalik ialah bunyi bahasa yang terbentuk dengan arus udara ingresif (masuk) dengan mekanisma glotalik. t’. Bunyi letupan terhalang dengan mekanisma seperti itu terdapat dalam bahasa Toyolabal. hanya penutupan sedikit saja. Bunyi yang dihasilkan dengan proses egresif glotalik ini disebut bunyi ejektif. Bunyi-bunyi ini antaranya terdapat dalam bahasa: Sindhi. g]. Hanya bersama-sama dengan itu rongga pangkal tenggorok yang disempitkan itu diturunkan (tidak dinaikkan). iaitu dengan cara merapatkan pita-pita suara sehingga glotis tertutup rapat sekali. s’ ∫’]. 1993:25). Bunyi dengan arus udara ingresif mekanisma glotalik ini mungkin secara sempurna prosesnya sama dengan egresif glotalik di atas. sehingga udara dalam rongga mulut dan rongga kerongkongan (faring) terhalang serta tertekan (tersekat). Ladefoged. salah satu bahasa Indian-Amerika. Bunyi egresif glotalik terdapat dalam kebanyakan bahasa di Afrika. Tetapi bunyi bahasa dengan jenis ini tidak banyak.

dan klik postalveolar [c].KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Apakah Ingresif Velarik? Ingresif velarik ialah bunyi terbentuk dengan arus udara ingresif (masuk) dengan mekanisma velarik. dalam bahasa Zulu. Keadaan ini menyebabkan terjadinya bunyi klik sebagai akibat proses ingresif velarik.17 Huraikan perbezaan bunyi bahasa yang berikut dengan contoh yang sesuai: a. egresif pulmonik b. Kemudian hujung lidah (atau daun lidah) dan kedua-dua sisi lidah yang merapat pada gigi atau gusi dalam itu dilepaskan turun serta dikebelakangkan. iaitu: klik dental [∫]. seperti dalam bahasabahasa Khoisa (seperti Bosman dan Hottentot) dan beberapa bahasa Bantu Selatan (seperti Xhosa dan Zulu) (P. Ladefoged. Dengan demikian memungkinkan udara luar masuk. ingresif glotalik d. 3. bibir dibuka sehingga ada kerenggangan ruangan udara pada rongga mulut. alveolar lateral [З]. Misalnya. Bersama-sama dengan itu kedua-dua bibir ditutup rapat. ingresif velarik 56 . Mekanisma udara velarik terjadi dengan menaikkan pangkal lidah ditempelkan pada langit-langit lembut. 1993:28-30). Sedangkan pangkal lidah tetap terkena (berkontak-hubungan) dengan langit-langit lembut. terdapat tiga jenis klik. atau yang lebih umum ialah hujung (atau daun lidah) dan kedua-dua sisi lidah dirapatkan pada gigi atas atau gusi dalam. egresif glotalik c.

Mengenali semua jenis konsonan bahasa Melayu ii. Bagi menjawab bagaimana konsonan itu dihasilkan. Sila beri contoh bunyi-bunyi oral.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 3 3.2 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i. anda perlu: i. 3. Berikan contoh-contoh konsonan bersuara bahasa Melayu iii. Menerangkan keadaan bibir hampar dan bundar iii. anda perlu: i.3 Bagi menjawab soalan ini.Bagi proses penghasilan bunyi-bunyi vokal (sila rujuk halaman 71 – 80). Memahami konsonan bersuara dan konsonan tak bersuara ii. semi-vokal iii. 57 . Menjelaskan bunyi-bunyi semi-vokal kerana ada percampuran antara bunyi vokal dengan bunyi konsonan iii. Sila beri contoh bunyi-bunyi nasal iii. Menerangkan ciri-ciri bunyi nasal dan bunyi oral ii. konsonan letusan. Dapat menjelaskan bunyi konsonan letupan.4 Bagi menjawab soalan ini. Berikan contoh-contoh konsonan tak bersuara bahasa Melayu iv. Anda perlu membuat rujukan tambahan daripada buku atau sumber lain. konsonan sengau. anda dinasihatkan membuat rujukan pada bahagian proses penghasilan bunyi konsonan pada halaman 89 – 118. anda perlu: i. Menunjukkan kedudukan lidah menaik dan menurun vi. Memahami ciri-ciri bunyi vokal dan bunyi konsonan ii. 3. Menerangkan cara penghasilan vokal depan. anda perlu: i. Menjelaskan jenis-jenis bunyi vokal bahasa Melayu ii.5 Bagi soalan ini. Menerangkan cara lidah yang terlibat dalam penghasilan bunyi vokal tersebut v. 3.1 Bagi menjawab soalan ini. Menjelaskan berlakunya geluncuran semasa menghasilkan bunyi tersebut. vokal belakang iv. Menerangkan cara udara keluar dari paru-paru melalui rongga mulut vii. konsonan getaran. konsonan geseran. vokal tengah. 3.

KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. anda perlu: i.10 Sebelum menjawab perbezaan antara vokal rangkap dengan diftong. 3.7 Bagi soalan ini. 3. ai dalam rampai. anda perlu: i. Boleh membezakan antara bunyi panjang dan bunyi pendek ii.6 Bagi soalan ini. Sertakan contoh-contoh bunyi panjang dan bunyi pendek yang terdapat dalam bahasa yang anda tahu. anda perlu: i. dll di Eropah iii. bahasa Arab. Sila berikan contoh-contoh bunyi keras dalam bahasa yang anda tahu atau contoh dalam dialek-dialek anda iii. anda perlu: i. Menjelaskan ciri-ciri vokal rangkap dan ciri-ciri diftong ii. anda perlu: i. au dalam kurau.9 Bagi soalan ini. Menerangkan ciri-ciri bunyi panjang dan bunyi pendek ii. Menjelaskan ciri-ciri bunyi keras dan lembut ii. Sila berikan contoh-contoh bunyi lembut dalam bahasa yang anda tahu atau dalam dialek-dialek anda. Berikan contoh-contoh vokal rangkap seperti tahu. Menjelaskan bunyi-bunyi lembut iii. Boleh memberikan contoh bahasa yang mempunyai bunyi panjang seperti yang terdapat dalam bahasa Inggeris. bau. Berikan contoh-contoh diftong seperti oi dalam kaloi. Berikan contoh-contoh bunyi yang keras dan bunyi yang lembut dalam bahasa Melayu. 3. 58 . Boleh memberikan contoh bahasa yang mempunyai bunyi pendek seperti yang terdapat dalam bahasa Melayu dan bahasa-bahasa di Asia Tenggara. 3. Menjelaskan ciri-ciri bunyi keras ii. dll iii.8 Bagi soalan ini.

vokal kedua dalam diftong tersebut dihasilkan tak selesai iv.15 Bagi menjawab soalan ini. 3. dan contoh dalam bahasa Inggeris [l. contohnya [n].(x) sama ada bunyi-bunyi vokal dalam perkataan tersebut ialah vokal rangkap atau diftong. Anda perlu menjelaskan bahawa diftong naik itu mempunyai ciri vokal pertama dihasilkan tak selesai iii. Anda perlu menjelaskan bahawa diftong turun .m] seperti apple. Menjelaskan ciri-ciri bunyi nyaring dan tidak nyaring ii. seperti vokal rendah [a] iii. Sila berikan contoh-contoh konsonan silabik dalam bahasa Jawa kuno.l]. [r.n. 3.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. 3. sila kenal pasti perkataan (i) .13 Bagi soalan ini.14 Soalan ini memerlukan anda: i. Berikan contoh diftong naik dan diftong turun dalam bahasa Melayu. Sila berikan contoh-contoh bunyi nyaring dalam bahasa Melayu. Berikan contoh bunyi-bunyi egresif iii.s. Berdasarkan kepada ciri-ciri vokal dan diftong tadi. Sila berikan contoh-contoh bunyi tak nyaring dalam bahasa Melayu. Berikan contoh bunyi-bunyi ingresif 59 . seperti vokal tinggi [u]. button.12 Bagi menjawab soalan ini: i. Menjelaskan perbezaan maksud antara arus udara egresif dengan arus udara ingresif ii.11 Bagi soalan ini. Menjelaskan ciri-ciri diftong ii. Menerangkan ciri-ciri konsonan silabik ii. anda perlu: i. anda perlu boleh: i. Sila kenal pasti sama ada dua vokal itu dihasilkan sepenuhnya atau salah satu daripada vokal tersebut dihasilkan tidak selesai ii. jawapan anda perlu: i. often. [i] 3.

KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 3. ii.16 Soalan ini memerlukan anda: i. Sertakan contoh yang sesuai bagi menyokong penerangan anda. Sila gunakan istilah dan laras yang betul. 60 . anda perlu: i.17 Bagi menjawab soalan ini. Menjelaskan maksud bunyi egresif pulmonik ii. 3. Merujuk penerangan dalam halaman 53 – 56. Menyertakan contoh yang sesuai dalam huraian anda iii. Menerangkan sebab mengapa bunyi itu diistilahkan sebagai bunyi egresif pulmonik iii.

(Ed) (1992). An introduction to descriptive linguistics. J. C. S. London: Routledge. Dalam Brigth (Ed.).) (1981). Harimurti Kridalaksana (1983). Crystal. Oxford: Basil Blackwell Ltd. International encyclopedia of linguistics. New York: Oxford University Press. Barnhart. Masa Enterprise. USA: Blackewell.L. (Ed. Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). C. Auckland: Arnold. Ashby. Linguistics and Language Planning. (1966). Clark. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Davenport. & Yallop. Gleason. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Toronto: World Book Inc. New York: Holt. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Hymes. Kuala Lumpur: PTS Professional. The world book of encyclopedia volume two. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Bhd.T. D. An introduction to phonetics and phonology (second edition). H. Gramedia Jakarta. Guru dan bahasa Melayu. Bright.K. R. P. Kamus linguistik. W. Sociolinguistics. 61 . Kuala Lumpur: Aslita Sdn. (1986). & Barnhart. Rinehart & Winston. Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu.A. M. Abdul Hamid Mahmood (2002). Introducing phonetics & phonology. & Hannahs. (1998). (1995). Jakarta: Penerbit P. Speech sounds.J. (1955). (1995).KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Ejaan bahasa Melayu terkini. D.

Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Tatabahasa dewan. (1973). J. An outline of English phonetics. Phonetics the science of speech. New York: Denver. P. (2003). (1981). P. D. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). J. (1974). 62 . B. (1947). Fonetik. (1963).KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Istilah linguistik Bahasa Inggeris – Bahasa Malaysia. Phonetics. A course in phonetics (fifth edition). Vowels and consonants (second edition). J. Bahasa Malaysia – Bahasa Inggeris. Australia: Blackwell Publishing. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. (2006).L. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. & Rahilly. Jones. (1999). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. 1991. Linguistik untuk bukan ahli linguistik. Boston. (2005). Parker. Nik Safiah Karim dan rakan-rakan. New York: Cambridge University Press. MA: Thomson Wadsworth. Laver. F. Pike. Ladefoged. J. Malmberg. Preliminaries to linguistic phonetics.B. (1993). K. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. P. Lyons. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Ladefoged. Nor Hashimah Jalaluddin (1998). Martin. Asas fonetik. Chicago: University of Chicago Press. Ladefoged. Noam Chomsky. (1958). New York: Penguin Modern Master University Press. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Marsono (1986). London: Arnold. Principles of phonetics. London: Heffer.

Universiti Malaya. Roach. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.W.) (1984). Phonetics. J. (Drs. (1998). Linguistik.KLASIFIKASI BUNYI BAHASA / 3 Rahmat Sato.M. 63 . Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik. Bandung: Pustaka Prima Bandung. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. (1983). Verhaar. H. Pengantar linguistik. Sudaryanto (1983). P. Pengenalan fonetik dan fonologi. G. Sitindoan. (2001). Pengantar linguistik dan tatabahasa bahasa Indonesia. United Kingdom: Oxford University Press.

64 . anda seharusnya dapat: i.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Unit 4 BUNYI-BUNYI BAHASA HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. udara dari paru-paru keluar berterusan melalui ronga tekak dan rongga mulut tanpa sebarang gangguan atau sekatan. iii. Pengenalan Fokus unit ini adalah tentang Bunyi-bunyi Bahasa secara terperinci. menjelaskan kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal. iaitu seperti yang telah dijelaskan dalam pelajaran yang terdahulu. Huraian juga meliputi kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal. konsonan jati dan pinjaman dalam bahasa Melayu. mengetahui cara penghasilan bunyi vokal dan bunyi konsonan dalam bahasa Melayu. konsonan dan semi-vokal. bunyi-bunyi bahasa dapat dibahagikan kepada tiga kategori utama. bunyi vokal. Apakah Bunyi Vokal? Vokal ialah bunyi bersuara yang tatkala dihasilkan. ii. membezakan ciri bunyi vokal dan bunyi konsonan dalam bahasa Melayu. Bunyi vokal mempunyai ciri-ciri kelantangan dan kepanjangan. konsonan jati dan konsonan pinjaman dalam bahasa Melayu.

4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Maksudnya bunyi-bunyi vokal dapat didengar lebih jelas dan lebih panjang daripada bunyi-bunyi konsonan. Vokal dalam bahasa Melayu terdiri daripada enam jenis. Vokal dalam bahasa Melayu terdiri daripada vokal [i]. sama ada bibir dihamparkan atau dibundarkan. maka bunyi vokal yang dihasilkan itu ialah bunyi vokal depan. [o]. [e]. sama ada bahagian depan. vokal tengah dan vokal belakang.1 Terangkan pengertian dan ciri-ciri vokal. sama ada tinggi. [a]. [ε]. sama ada luas atau sempit. Kriteria yang menentukan jenis-jenis bunyi vokal itu dapat dirumuskan seperti yang berikut: (i) (ii) (iii) (iv) Bahagian lidah yang berperanan. iaitu vokal depan [i]. sama ada bahagian depan lidah. [e]. vokal tengah [ә] serta vokal belakang [u] dan [o] seperti dalam rajah 4. [a]. [a]. [o] dan [ә]. Pembukaan rahang. [ɔ] dan [ә]. 65 . tengah lidah atau belakang lidah. Kriteria yang menentukan jenis-jenis vokal itu ialah lidah. Vokal dalam bahasa Inggeris terdiri daripada lapan jenis. maka bunyi vokal tersebut ialah vokal belakang. rendah dan separuh rendah. sekiranya bahagian tengah lidah yang berperanan. Sekiranya bahagian depan lidah yang berperanan. [u]. iaitu vokal hadapan. tengah atau belakang lidah. Ketinggian lidah yang dinaikkan. Tahukah Anda Vokal dalam Bahasa Melayu? Bunyi-bunyi vokal dalam bahasa Melayu terbahagi kepada tiga jenis utama. separuh tinggi. [e]. [u]. iaitu [i].1 yang berikut. maka bunyi vokal yang dihasilkan itu ialah bunyi vokal tengah dan seterusnya jika bahagian belakang lidah yang berperanan dalam penghasilan bunyi itu. Keadaan bibir.

Rajah 4.2 menunjukkan keadaan turun-naik bunyi ketika vokal [a] dan [i] disebutkan pada tona yang sama. kedudukan lidah letaknya rendah sekali. 2005:33) 66 . Rajah 4. lidah dinaikkan setinggi mungkin sementara bagi membunyikan vokal [a]. Ladefoged. Garis-garis yang melintang itu pula merupakan garis yang menunjukkan ketinggian lidah yang dinaikkan.2: Vokal [a] seperti dalam perkataan bahasa Inggeris “father” dan vokal [i] seperti dalam perkataan “see” menunjukkan turun-naik bunyi apabila vokal-vokal berkenaan diujarkan pada tona yang sama (Sumber: P. Bagi membunyikan bunyi vokal [i] dan vokal [u] misalnya.1: Kedudukan Vokal Bahasa Melayu Rendah Rajah kedudukan vokal bahasa Melayu di atas menunjukkan kedudukan lidah mengikut bahagian-bahagiannya. Bahagian di sebelah kiri merupakan bahagian hadapan lidah dan di bahagian kanan merupakan bahagian belakang lidah dan di bahagian tengah merupakan bahagian tengah lidah.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Hadapan Sempit Tengah Belakang i o ә u Tinggi Separuh sempit e Separuh luas Luas a Rajah 4.

maka vokal bahasa Melayu dapat dirumuskan seperti yang berikut: Vokal Hadapan [ i ] Vokal depan sempit Contoh dalam perkataan: [ibu]. [biru]. Chaiyanara. [abaŋ].1. [lari]. [ubi]. Rajah 4. 2006:47) [ e ]Vokal depan separuh sempit Contoh dalam perkataan: [ekor]. [ba ǰa]. [pәti]. [aku].4: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [e] (Sumber: Paitoon M. [kita]. 2006:48) 67 . [ela]. [sila]. [sate].3: Kedudukan bibir semasa menghasilkan bunyi [i] (Sumber: Paitoon M. [beloʔ]. Chaiyanara.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Berdasarkan rajah kedudukan vokal bahasa Melayu pada rajah 4. [kaja]. [eloʔ]. [bola]. [ikan]. [seroŋ]. Rajah 4.5: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [a] (Sumber: Paitoon M. [batu]. [bәli]. [iteʔ]. 2006:48) [a] Vokal depan luas Contoh dalam perkataan: [ayu]. [herot]. Chaiyanara. Rajah 4.

[kuda].7: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [u] (Sumber: Paitoon M. [hu ǰan]. [kota]. [buroŋ]. Chaiyanara. 2006:49) 68 .8: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [o] (Sumber: Paitoon M. [adu]. [satu]. [foto].6: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ә] (Sumber: Paitoon M. [ǰamu]. Chaiyanara. 2006:49) [o] Vokal belakang separuh sempit Contoh dalam perkataan: [oleh]. [lәmas]. [unta]. Rajah 4. Chaiyanara. [әmas]. [olah]. [lәmaʔ]. Rajah 4. [bәsar]. [әŋkau]. [ukor].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Vokal Tengah [ ә ]Vokal tengah pendek Contoh dalam perkataan: [әmaʔ]. [tola ʔ]. [boleh]. [soto] Rajah 4. [obor]. 2006:48) Vokal Belakang [u] Vokal belakang sempit Contoh dalam perkataan: [ular]. [solo].

Vokal tengah pula dihasilkan apabila bahagian tengah lidah berperanan menghasilkan bunyi dengan cara tengah lidah dinaikkan separuh tinggi. iaitu vokal [e] dan [o]. Chaiyanara. [ ɔrε].10: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ɔ] (Sumber: Paitoon M. [kitɔ]. Rajah 4. Untuk 69 . 2006: 48) Alat artikulasi lidah merupakan kriteria penting dalam pembahagian jenis vokal. misalnya berperanan menghasilkan bunyi vokal hadapan. Bahagian tengah lidah berfungsi menghasilkan vokal tengah. Perbezaan bunyi antara vokal-vokal tersebut yang dihasilkan adalah terletak pada tinggi rendahnya bahagian lidah itu diangkat atau diturunkan. [o] dan [ɔ]. Begitu juga sekiranya bahagian lidah itu diturunkan separuh rendah akan menghasilkan vokal separuh rendah [ε] dan [ɔ]. Bahagian lidah itu boleh diangkat setinggi mungkin untuk menghasilkan vokal tinggi [i] dan [u]. Bahagian hadapan lidah. Chaiyanara. kemudian jika diturunkan separuh tinggi terhasil pula bunyi vokal separuh tinggi.9: Keadaan bibir semasa menghasilkan bunyi [ε] (Sumber: Paitoon M. [e] dan [a]. contohnya dalam perkataan [makε]. iaitu vokal [i]. iaitu [u].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Terdapat dua lagi bunyi vokal. Dalam bahasa Melayu. iaitu [ε] dan [ɔ] yang tidak digunakan dalam penulisan tetapi terdapat dalam dialek-dialek tempatan seperti dialek Kelantan. Begitu juga dengan bahagian belakang lidah menghasilkan bunyibunyi vokal belakang. bunyi [ε] dan [e] dilambangkan dengan huruf “e”. 2006: 48) Rajah 4. manakala bunyi [ ɔ] dan [o] dilambangkan dengan huruf “o”. [malε].

4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 lebih jelas lagi. i e ε a u o ɔ ә Rajah 4.11: Kedudukan Lidah semasa Menghasilkan Bunyi-bunyi Vokal 4. berikut diturunkan gambar rajah yang menunjukkan kedudukan tinggi rendah lidah semasa menghasilkan bunyi-bunyi vokal.3 Namakan jenis vokal bagi huruf vokal yang bercetak tebal di bawah: (a) e n a k (b) f o t o (c) b a j u (d) s i k u ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ 70 .2 Senaraikan vokal-vokal yang terdapat dalam bahasa Melayu.

(iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak keluar melalui rongga hidung. (ii) Depan lidah dinaikkan tinggi (setinggi mungkin) ke arah gusi. [bәli]. di awal perkataan: [ikan]. [sila]. [silap]. Berikut diberikan contoh kehadiran bunyi [i] dalam perkataan. [ibu]. [ε]. 71 . (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [i] (lihat rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (e) k o t a (f) h a r i (g) l a p a n (h) k a s u t (i) b e s a n (j) k e j a r ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ ________________________________ Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Vokal? Berikut dihuraikan secara terperinci cara bunyi vokal kardinal [i]. [ɔ] dan [ә] dihasilkan oleh alat artikulasi. proses yang berikut turut berlaku: (i) Bibir dihamparkan. di tengah perkataan: [biru]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut. [kita]. [a]. [ipar]. [itu]. [bәri]. u]. [e]. [bila]. di akhir perkataan: [tali]. [ikut]. [bәsi] [guli]. [o].12). Vokal Depan Sempit (Tinggi) [i] Bagi menghasilkan bunyi vokal hadapan sempit [i].

perkara yang berikut turut berlaku: (i) Bibir dihamparkan separuh sempit. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [e] (lihat rajah 4. [elaʔ]. [eloʔ].13). [sepet]. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. di akhir perkataan: [sate].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [i] Rajah 4. [ edah]. (ii) Depan lidah dinaikkan separuh tinggi ke arah gusi. [heret]. Contoh kehadiran bunyi vokal ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [ekor]. [ela] .12 : Penghasilan Vokal [i] Vokal Depan Separuh Sempit (Separuh Tinggi) [e] Bagi menghasilkan bunyi vokal depan separuh sempit [e]. [leper]. 72 . (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut. di tengah perkataan: [katel]. [beraŋ].

[εdoh].14).BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [e] Rajah 4. [gεtεʔ]. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. proses yang berikut turut berlaku: (i) Bibir dihampar separuh luas. di tengah perkataan: [bεso]. [gεlεʔ]. Berikut diberikan contoh perkataan yang dihadiri oleh bunyi vokal ini dalam dialek Kelantan: di awal perkataan: [εsoʔ]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal [ε] (lihat rajah 4.13 : Penghasilan Vokal [e] Vokal Depan Separuh Luas (Separuh Rendah) [ε] Untuk menghasilkan bunyi vokal depan separuh luas. [tulε]. (ii) Depan lidah dinaikkan separuh rendah ke arah gusi. [pεlεʔ]. [εloʔ]. [udε]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut. [bulε]. 73 . di akhir perkataan: [godε]. [εǰεʔ].

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ε] Rajah 4. [paku].14 : Penghasilan Vokal [ε] Vokal Depan Luas (Rendah) [a] Vokal depan luas [a] boleh dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Bibir dalam keadaan hampar. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara dari paru-paru tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [lampu]. [kuda]. [rasa]. [tiba]. [bukan]. (ii) Depan lidah diturunkan serendah mungkin. [asap]. [amal]. di akhir perkataan: [pita]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut. 74 . [bahu]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal depan luas hampar seperti yang terdapat dalam perkataan yang berikut: di awal perkataan: [araŋ]. [kәlapa]. [aǰar]. [alah]. di tengah perkataan: [dadu].

Kehadiran bunyi ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: 75 .16).15 : Penghasilan Vokal [a] Vokal Belakang Sewaktu penghasilan vokal belakang. (ii) Belakang lidah dinaikkan tinggi (setinggi mungkin) ke arah lelangit lembut. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui hidung. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara yang keluar dari paru-paru menggetarkan pita suara ke rongga mulut. alat artikulasi penting yang berperanan ialah bahagian belakang lidah. (lihat rajah 4. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal belakang bundar [u]. Keadaan bibir adalah bundar. proses yang berikut harus dilakukan: (i) Bibir dibundarkan. Vokal Belakang Sempit (Tinggi) [u] Untuk menghasilkan bunyi vokal belakang sempit.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [a] Rajah 4.

[kabur]. [labu]. [usap]. [gandum]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut menggetarkan pita suara.16 : Penghasilan Vokal [u] Vokal Belakang Separuh Sempit (Separuh Tinggi) [o] Vokal ini boleh dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Bibir dibundarkan.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 di awal perkataan: [uli]. [pasu]. [bubur]. [kelambu]. [undur]. di tengah perkataan: [buka]. Kehadiran bunyi vokal ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: 76 . [usuŋ]. [u] Rajah 4.17). (ii) Belakang lidah dinaikkan separuh tinggi ke arah lelangit lembut. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal belakang separuh sempit [o] (lihat rajah 4. [batu]. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [unto ʔ]. [subur]. di akhir perkataan: [baǰu].

[foto] [o] Rajah 4.17 : Pengasilan Vokal [o] Vokal Belakang Separuh Luas (Separuh Rendah) [ɔ] Untuk menghasilkan bunyi vokal belakang separuh luas. [pәčɔh]. [sudɔh]. [koŋkoŋ]. [soto]. [ɔtaʔ]. di akhir perkataan: [kitɔ]. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [bilɔ]. [ɔrε]. proses berikut berlaku: (i) Bibir dibundarkan. [toloŋ]. [obor]. Bunyi ini terdapat dalam dialek Kelantan seperti yang berikut: di awal perkataan: [ɔbat]. [guanɔ]. [bɔrɔh]. di tengah perkataan: [pɔkɔʔ]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut. [ɔpeh]. 77 . [bәlakɔ]. di akhir perkataan: [solo].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 di awal perkataan: [oleh]. [sotoŋ]. (ii) Belakang lidah dinaikkan separuh rendah ke arah lelangit lembut. [otaʔ]. [oren]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi vokal [ɔ] (lihat rajah 4.18). di tengah perkataan: [boleh].

[әmpat]. [әmbun]. di tengah perkataan: [pәnat]. Vokal Tengah [ә] Untuk menghasilkan bunyi vokal tengah ini. Bunyi ini hadir dalam perkataan seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [әmaʔ]. Keadaan bibir adalah hampar. [әnam]. (iv) Pita suara dirapatkan supaya udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut menggetarkan pita suara.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ɔ] Rajah 4. [bәrat]. [kәmas]. (ii) Tengah lidah dinaikkan sedikit ke arah lelangit keras. proses yang berikut turut berlaku: (i) Keadaan bibir hampar. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [ә] (lihat rajah 4. [čәrgas]. 78 .18 : Penghasilan Vokal [ɔ] Vokal Tengah Alat artikulasi yang berperanan dalam penghasilan vokal tengah ialah bahagian tengah lidah. (iii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung.19).

berikut pula diberikan rajah serta nama dan lambang-lambang vokal antarabangsa.20: Carta Kedudukan Vokal Antarabangsa (Sumber: J. iaitu vokal [i. vokal-vokal lain adalah nyaring dan lantang. [o] dan [ ә].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ә] Rajah 4. iaitu vokal [i].19 : Penghasilan Vokal [ә] Kesimpulannya.] [e]. [α]. [e]. [o] dan [u]. dapat dirumuskan bahawa jumlah vokal kardinal ialah lapan jenis. Semua vokal adalah bersuara. Vokal asli dalam bahasa Melayu hanya enam jenis. maka lambang pada sebelah kanan mewakili vokal bundar Rajah 4. Martin & J. [u]. Kecuali vokal [ә] yang agak lemah bunyinya dan kurang lantang. HADAPAN Sempit Separuh sempit Separuh luas Luas TENGAH BELAKANG * Apabila lambang hadir secara berpasangan.B. Sementara itu. [a]. [ε]. [ɔ] . Rahilly. [a]. 1999: 226) 79 .

Chaiyanara.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [i] [e] [ε] [a] [u] [o] [ɔ] [α] [y] [ø] [œ] [Œ] [ɒ] [Λ] [Ɣ] [ɯ] [ɨ] [u] Vokal depan sempit hampar (Closed front unrounded) Vokal depan separuh sempit hampar (Closed-mid front rounded) Vokal depan separuh luas hampar (Open-mid front unrounded) Vokal depan luas (Open front unrounded) Vokal belakang sempit bundar (Closed back rounded) Vokal belakang separuh sempit bundar (Closed-mid back rounded) Vokal belakang separuh luas bundar (Opened-mid back rounded) Vokal belakang luas hampar (Opened back rounded) Vokal depan sempit bundar (Closed front rounded) Vokal depan separuh sempit bundar (Closed-mid front rounded) Vokal depan separuh luas bundar (Opened-mid front rounded) Vokal depan luas bundar (Opened front rounded) Vokal belakang luas bundar (Opened back rounded) Vokal belakang separuh luas hampar (Opened-mid back unrounded) Vokal belakang separuh sempit hampar (Opened-mid back unrounded) Vokal belakang sempit hampar (Closed back unrounded) Vokal tengah sempit hampar (Cosed central unrounded) Vokal tengah sempit bundar (Closed central rounded) (Sumber: Paitoon M. 2006:59-60) 80 .

4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.4 Namakan kelompok vokal yang sifatnya kurang nyaring dan kurang lantang.5 Tuliskan tiga contoh perkataan (jika ada) bagi setiap vokal di bawah mengikut kedudukannya dalam perkataan: Vokal Awal perkataan Tengah perkataan Belakang perkataan [i] [e] [a] [u] [o] [ә] 81 .

Sekiranya bunyi vokal itu adalah bunyi yang dihasilkan oleh alat artikulasi dengan udara keluar terus-menerus tanpa sekatan atau gangguan oleh alat artikulasi. b] (ii) 2 konsonan letupan gusi bersuara dan tidak bersuara [t. iaitu 1 separuh vokal dua bibir bersuara [w] dan 1 separuh vokal lelangit keras bersuara [j] 82 . [t] dan [k]. maka bunyi konsonan ialah bunyi yang semasa menghasilkannya terdapat gangguan atau halangan oleh alat artikulasi. Konsonan bersuara ialah konsonan yang semasa penghasilannya. konsonan pinjaman Tahukah Anda Konsonan Asli Bahasa Melayu? Konsonan asli dalam bahasa Melayu adalah konsonan yang tersedia ada dalam bahasa Melayu dan telah digunakan oleh penutur bahasa Melayu tanpa perubahan. Konsonan boleh terdiri daripada konsonan bersuara dan konsonan tidak bersuara. Konsonan dalam bahasa Melayu terdiri daripada dua golongan. iaitu geseran gusi tidak bersuara [s] dan geseran glotis bersuara [h] (vii) 1 konsonan getaran bersuara [r] (viii) 1 konsonan sisian bersuara [l] (ix) 4 konsonan sengau bersuara [m. ŋ] (x) 2 konsonan separuh vokal bersuara.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Apakah Bunyi Konsonan? Konsonan ialah bunyi bahasa selain daripada bunyi vokal. g] (iv) 1 konsonan hentian glotis (ʔ) (v) 2 konsonan letusan bersuara dan tidak bersuara [č. [d] dan [g]. ǰ] (vi) 2 konsonan geseran tidak bersuara. Menurut Yunus Maris. konsonan asli dan ii. ɲ. contohnya [b]. terdapat 19 konsonan asli dalam bahasa Melayu yang terdiri daripada: (i) 2 konsonan letupan dua bibir bersuara dan tidak bersuara [p. d] (iii) 2 letupan lelangit lembut bersuara dan tidak bersuara [k. pita suara digetarkan oleh arus udara yang keluar dari paru-paru. Konsonan tidak bersuara pula adalah konsonan yang dihasilkan tanpa mengalami getaran pita suara oleh arus udara seperti [p]. n. iaitu: i.

gusi. pita suara. rongga hidung dan lain-lain. Daerah Sebutan Cara Sebutan 1 Dua bibir p b 2 Gusi 3 Gusi Lelangit Keras 4 Lelangit keras 5 Lelangit lembut k g 6 Pita suara ʔ Letupan tak bersuara Letupan bersuara Letusan tak bersuara Letusan bersuara Sengau Geseran tak bersuara Geseran bersuara Getaran Sisian Separuh vokal t d č ǰ m n s ɲ ŋ h r l w y/j Rajah 4. Berikut diberikan carta konsonan asli bahasa Melayu dan daerah artikulasi dan cara penyebutannya sekali. lelangit keras. lelangit lembut.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Penghasilan konsonan-konsonan tersebut melibatkan daerah artikulasi tertentu seperti dua bibir. glotis.21 : Carta Konsonan Asli Bahasa Melayu 83 .

21.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Di samping itu. Berikut diberikan nama bunyi konsonan antarabangsa tersebut: [p] [b] [t] [d] [c] [ɟ] [k] [g] [q] [G] [ʔ] [ph] [bh] [m] [ɱ] Letupan dua bibir tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated bilabial stop) Letupan dua bibir tidak beraspirat bersuara (Voiced bilabial stop) Letupan gigi-gusi tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated dental-alveolar stop) Letupan gigi-gusi tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated dental-alveolar stop) Letupan lelangit keras tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated palatal stop) Letupan lelangit keras tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated palatal stop) Letupan lelangit lembut tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated velar stop) Letupan lelangit lembut tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated velar stop) Letupan anak tekak tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated uvular stop) Letupan anak tekak tidak beraspirat bersuara (Voiced unaspirated uvular stop) Letupan glotis tidak beraspirat tidak bersuara (Voiceless unaspirated glottal stop) Letupan dua bibir beraspirat tidak bersuara (Voiceless aspirated bilabial stop) Letupan dua bibir beraspirat bersuara (Voiced aspirated bilabial stop) Sengau dua bibir bersuara (Voiced bilabial nasal) Sengau bibir-gigi bersuara (Voiced labio-dental nasal) 84 . Lambanglambang fonetik antarabangsa itu adalah seperti dalam rajah 4. terdapat juga lambang-lambang linguistik untuk melambangkan bunyi-bunyi bahasa yang terdapat dalam kalangan bahasa dunia.

maka lambang pada sebelah kanan mewakili konsonan bersuara.22: Carta Lambang Konsonan Antarabangsa (The International Phonetic Alphabet) (Sumber: J. Martin & J.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Dua bibir Letupan Gigibibir Gigi Gusi Postalveola Retrofleks Lelangit keras Lelangit lembut Uvular Faringal Glotal p b m B ɱ t n r Ր d ʈ ɖ ɳ C ɟ ɲ k g ŋ R N ʔ Sengau Getaran Tap/ Flap Geseran Geseran Sisian Malaran Tak Bergeser Malaran Tak Bergeser Sisian ɽ ∫ ʒ ʐ Ф β f v Θ ð S z ɫ ɮ ç ʝ x Ɣ Χ ʁ ћ ʕ h ɦ ʊ ɺ l ɻ Į j ʎ պ L * Apabila lambang hadir secara berpasangan. Rahilly.B. Rajah 4. 1999:226) 85 . * Bahagian berwarna menandakan artikulasi mustahil berlaku.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [n] [ɳ] [ɲ] [ŋ] [N] [ф] [β] [f] [v] [θ] [ð] [s] [z] [ ] [ʐ] [∫] [Ʒ] [ç] Sengau gigi-gusi bersuara (Voiced dental-alveolar nasal) Sengau gelungan bersuara (Voiced retroflex nasal) Sengau lelangit keras bersuara (Voiced palatal nasal) Sengau lelangit lembut bersuara (Voiced velar nasal) Sengau anak tekak bersuara (Voiced uvular nasal) Geseran dua bibir tidak bersuara (Voiceless bilabial fricative) Geseran dua bibir bersuara (Voiced bilabial fricative) Geseran bibir-gigi tidak bersuara (Voiceless labio-dental fricative) Geseran bibir-gigi bersuara (Voiced labio-dental fricative) Geseran gigi tidak bersuara (Voiceless dental fricative) Geseran gigi bersuara (Voiced dental fricative) Geseran gigi-gusi tidak bersuara (Voiceless dental-alveolar fricative) Geseran gigi-gusi bersuara (Voiced dental-alveolar fricative) Geseran gelungan tidak bersuara (Voiceless retroflex fricative) Geseran gelungan bersuara (Voiced retroflex fricative) Geseran gusi-lelangit keras tidak bersuara (Voiceless palato-alveolar fricative) Geseran gusi-lelangit keras bersuara (Voiced palato-alveolar fricative) Geseran lelangit keras tidak bersuara (Voiceless palatal fricative) 86 .

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ʝ] [x] [Ɣ] [χ] [ʁ] [ћ] [ʕ] [h] [ɧ] [w] [ɥ] [ʊ] [ɺ] [ɻ] [j] [պ] [ɬ] [ɮ] Geseran lelangit keras bersuara (Voiced palatal fricative) Geseran lelangit lembut tidak bersuara (Voiceless velar fricative) Geseran lelangit lembut bersuara (Voiced velar fricative) Geseran anak tekak tidak bersuara (Voiceless uvular fricative) Geseran anak tekak bersuara (Voiced uvular fricative) Geseran rongga tekak tidak bersuara (Voiceless pharyngeal fricative) Geseran rongga tekak bersuara (Voiced pharyngeal fricative) Geseran pita suara tidak bersuara (Voiceless glottal fricative) Geseran pita suara bersuara (Voiced glottal fricative) Malaran tidak bergeser bibir-lelangit lembut (Labial-velar approximant) Malaran tidak bergeser bibir-lelangit keras (Labial-palatal approximant) Malaran tidak bergeser bibir-gigi (Labial-dental approximant) Malaran tidak bergeser gigi-gusi (Dental-alveolar approximant) Malaran tidak bergeser gelungan (Retroflex approximant) Malaran tidak bergeser lelangit keras (Palatal approximant) Malaran tidak bergeser lelangit lembut (Velar approximant) Sisian bergeser gigi-gusi (Dental-alveolar lateral fricative) Sisian bergeser lepas gusi (Post-alveolar lateral fricative) 87 .

2006:53-58) 4.6 Lengkapkan bahagian berwarna dalam carta di bawah dengan lambang konsonan bahasa Melayu yang betul.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [l] [Į] [ʎ] [r] [R] [Ր] [ɽ] [R] Sisian tidak bergeser gigi-gusi (Dental-alveolar lateral) Sisian tidak bergeser gigi-gusi (Retroflex lateral) Sisian tidak bergeser lelangit keras (Palatal lateral) Getaran gigi-gusi (Dental-alveolar trill) Getaran anak tekak (Uvular trill) Tamparan gigi-gusi (Dental-alveolar trill) Tamparan gelungan (Retroflex flap) Tamparan anak tekak (Uvular flap) (Sumber: Paitoon M. Chaiyanara. Daerah Sebutan / Cara Sebutan Letupan tak bersuara Letupan bersuara Letusan tak bersuara Dua bibir Gusi Gusi Lelangit Keras Lelangi t keras Lelangit lembut Pita suara p k ʔ d g 88 .

89 . Letupan Dua Bibir Tidak Bersuara [p] Konsonan letupan dua bibir tidak bersuara [p] dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Dua bibir dirapatkan untuk menghalang sepenuhnya udara dari paruparu yang keluar ke rongga mulut. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tanpa menggetarkan pita suara. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan kepada dinding tekak bagi menyekat udara supaya tidak dapat keluar melalui rongga hidung.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Daerah Sebutan / Cara Sebutan Letusan bersuara Sengau Dua bibir Gusi Gusi Lelangit Keras Lelangit keras Lelangit lembut Pita suara ǰ n ŋ Geseran tak bersuara Geseran bersuara Getaran s Sisian l Separuh vokal y/j Tahukah Anda Cara Penghasilan Bunyi Konsonan? 1. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). kemudian dilepaskan serta-merta. Udara tersekat sepenuhnya pada bibir.

8 besar hampas perah .23). [pukul]. [p] Rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan dua bibir tidak bersuara [p] (lihat rajah 4. di akhir perkataan: [dakap]. [atap]. [pasu]. [dapur]. Bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letupan dua bibir tidak bersuara. [sepaʔ]. [putәri]. [santap]. di tengah perkataan: [lәpas].23 : Penghasilan Konsonan [p] 5. basah 90 boros pijak hitam bola 5. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [papan]. [dapat].7 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Dua Bibir Tidak Bersuara [p]. [sәdap].

(v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan dua bibir bersuara [b] (lihat rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 2. [batu]. [b] Rajah 4. (iii) Pita suara dirapatkan. [tabur]. [adab]. [budaʔ]. [subuh]. di akhir perkataan: [sәbab]. di tengah perkataan: [tubuh]. [buku]. kemudian udara dilepaskan dengan serta-merta. [kitab]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menyekat udara supaya tidak dapat keluar melalui rongga hidung.24 : Penghasilan Konsonan [b] 91 . [tiba].24). (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut dan tersekat sepenuhnya seketika pada bibir mulut. Letupan Dua Bibir Bersuara [b] Konsonan ini dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Dua bibir dirapatkan untuk menghalang sepenuhnya udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. [karib]. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [buruŋ].

[sәbut]. 92 .9 Terangkan cara penghasilan bunyi Konsonan Letupan Dua Bibir Bersuara [b]. [satu]. [putus]. 3. kemudian tersekat pada bahagian gusi. [patut]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iv) Udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut keluar tanpa menggetarkan pita suara. Udara kemudiannya dilepaskan dengan serta-merta.25). [lәmbut]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah konsonan letupan gusi tidak bersuara [t] (lihat rajah 4. Letupan Gusi Tidak Bersuara [t] Konsonan letupan gusi tidak bersuara dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Hujung lidah dirapatkan pada gusi untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. [tareʔ]. [toloŋ]. di tengah perkataan: [pәtaŋ]. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). di akhir perkataan: [pәnuntut]. [tahu]. [bantu].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [taŋan].

proses yang berikut perlu berlaku: (i) Hujung lidah dirapatkan pada gusi untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. . Letupan Gusi Bersuara [d] Untuk menghasilkan bunyi konsonan ini. 93 . 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [t] Rajah 4.10 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Gusi Tidak Bersuara [t].25: Penghasilan Konsonan [t] 4. (iii) Pita suara dirapatkan. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung.

[sidaŋ]. [padah]. Konsonan ini hadir dalam perkataan yang berikut: di awal perkataan: [dalam]. [padaŋ]. [maʔsud]. [dahulu].26). [d] Rajah 4. di akhir perkataan: [abad]. [duka]. [tekad]. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan dua bibir bersuara [d] (lihat rajah 4. [dapur]. [hasad]. di tengah perkataan: [pәdaŋ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut dan tersekat sepenuhnya pada gusi.26: Penghasilan Konsonan [d] 94 . kemudian udara tersebut dilepaskan dengan serta-merta.

Letupan Lelangit Lembut Tidak Bersuara [k] Konsonan letupan lelangit lembut tidak bersuara [k] dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Belakang lidah dinaikkan dan dirapatkan pada lelangit lembut untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. kemudian dilepaskan dengan serta-merta. [teŋoʔ]. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tanpa menggetarkan pita suara. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). [pәkaʔ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. di tengah perkataan: [sukat]. 95 . 4. Udara tersekat pada bahagian lelangit lembut. di akhir perkataan: [budaʔ]. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan yang berikut: di awal perkataan: [kawan]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan lelangit lembut tidak bersuara [k] (lihat rajah 4. [kita]. [bakat]. [pukat].11 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Gusi Bersuara [d]. [dәkat]. [әmaʔ]. [kalau]. [kuda]. duri gulai dapur batas desak buruh gitar bilas 5.27). (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dirapatkan pada dinding tekak untuk menyekat udara supaya tidak dapat keluar melalui rongga hidung.12 Bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letupan gusi bersuara.

13 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Lelangit Lembut Tidak Bersuara [k]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dirapatkan kepada dinding tekak untuk membuat sekatan supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. 5 6.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [k] Rajah 4.27 : Penghasilan Konsonan [k] 4. Letupan Lelangit Lembut Bersuara [g] Bagi menghasilkan konsonan letupan lelangit lembut bersuara [g]. proses berikut perlu dilakukan: (i) Belakang lidah dinaikkan dan dirapatkan pada lelangit lembut untuk membuat sekatan penuh pada arus udara yang keluar dari paruparu. 96 .

di akhir perkataaan: [beg]. [ragu]. Udara tersebut kemudiannya dilepaskan dengan serta-merta. 1. Udara dari paru-paru keluar dengan menggetarkan pita suara ke rongga mulut dan tersekat pada bahagian lelangit lembut. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [guru]. [agar]. [ǰuga]. [gantuŋ].28). [dialog]. [monolog].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iii) (iv) (v) Pita suara dirapatkan.14 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letupan Lelangit Lembut Bersuara [g]. [ganti]. di tengah perkataan: [agaʔ]. [gambar]. [g] Rajah 4.28 : Penghasilan Konsonan [g] 4. 4 97 . Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan letupan lelangit lembut bersuara [g] (lihat rajah 4.

di tengah perkataan: [saʔat]. (iii) Udara dari paru-paru keluar dan tersekat dan terhenti pada bahagian glotis dan tidak dilepaskan. proses berikut turut berlaku: (i) Pita suara dirapatkan serapat-rapatnya. [galaʔ]. (iv) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan hentian glotis [ʔ] yang terdapat dalam bahasa Melayu (lihat rajah 4. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan kepada dinding tekak untuk membuat sekatan supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [ʔoraŋ]. Contoh perkataan yang mengandungi bunyi konsonan ini ialah: di awal perkataan: [ʔibu]. [ǰumaʔat]. [ʔada]. [ʔikan]. di akhir perkataan: [tidaʔ].29 : Penghasilan Konsonan [ʔ] 98 .29). [anaʔ]. Hentian Glotis [ʔ] Untuk menghasilkan bunyi hentian glotis. [ʔ] Rajah 4. [čәkaʔ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 7. [kәʔadaʔan]. [soʔal].

elok tamak cucuk kicap bahu semak muka itik 8. [banči]. [čuti]. di tengah perkataan: [suči]. [koč]. pelepasan udara adalah lebih cepat sedikit berbanding dengan pelepasan udara untuk bunyi konsonan letusan (afrikat) dalam bahasa Inggeris seperti dalam perkataan church. 4. [kunči]. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tanpa menggetarkan pita suara. di akhir perkataan: [mač]. Udara tersebut tersekat seketika pada bahagian lelangit keras-gusi.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Letusan Lelangit Keras-Gusi Tidak Bersuara [č] Untuk menghasilkan bunyi konsonan ini. kemudian udara tersebut dilepaskan dengan perlahan (bukan dengan cepat atau dengan serta-merta). (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). [bәnči]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Depan lidah dirapatkan pada daerah lelangit keras-gusi untuk membuat sekatan pada arus udara dari paru-paru ke rongga mulut. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk membuat sekatan supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung.16 Bulatkan perkataan yang berakhir dengan hentian glotis. [čontoh]. Bunyi konsonan [č] yang hadir dalam bahasa Melayu adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [čari]. Walau bagaimanapun. untuk bunyi konsonan [č] dalam bahasa Melayu. 99 . [čuri].15 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Hentian Glotis [ʔ].

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [č] Rajah 4. 100 . (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menyekat udara daripada memasuki rongga hidung. Letusan Lelangit Keras-Gusi Bersuara [ǰ] Bunyi letusan lelangit keras-gusi dihasilkan melalui proses seperti yang berikut: (i) Depan lidah dirapatkan pada daerah lelangit keras-gusi untuk membuat sekatan pada arus udara dari paru-paru ke rongga mulut.30 : Penghasilan Konsonan [č] 4. 9.17 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letusan Lelangit Keras-Gusi Tidak Bersuara [č]. (iii) Pita suara dirapatkan.

di akhir perkataan: [imeǰ].31 : Penghasilan Konsonan [ǰ] 4. [koleǰ]. [tәrǰun]. [ǰoloʔ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dengan menggetarkan pita suara dan tersekat pada daerah lelangit keras-gusi. [ǰ] Rajah 4. 101 . Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [ǰaŋan].31). Bagi bunyi kononan [ǰ] dalam bahasa Melayu. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi [ǰ] (lihat rajah 4. Udara dilepaskan perlahan (bukan dilepaskan dengan cepat atau sertamerta).18 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Letusan Lelangit Keras-Gusi Bersuara [ǰ]. di tengah perkataan: [taǰam]. [buǰaŋ]. pelepasan udara adalah lebih cepat daripada pelepasan udara untuk bunyi konsonan j dalam bahasa Inggeris seperti untuk perkataan judge. [huǰan]. [ǰaŋgut]. [ǰuga].

32 : Penghasilan Konsonan [s] 102 . Geseran Gusi Tidak Bersuara [s] Untuk menghasilkan bunyi konsonan geseran gusi tidak bersuara [s]. di akhir perkataan: [habis]. cukai jambu capal juta celah kipas cuci jala 10. [sapu]. [dasar].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan pada daerah gusi. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [sayaŋ]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran gusi tidak bersuara [s] (lihat rajah 4. [bәras]. di tengah perkataan: [basuh]. Pita suara tidak digetarkan. [suŋguh]. [kasar]. [pasar]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dirapatkan pada dinding tekak bagi menyekat udara daripada keluar melalui rongga hidung.19 Bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letusan lelangit keras bersuara. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). [bilis].32). proses yang berikut turut berlaku: (i) Daun lidah dinaikkan ke arah gusi untuk membuat sempitan. [hiris]. [s] Rajah 4. [sәdap].

[pehaʔ]. [hulur]. [lәbeh]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak bagi menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui hidung. [hiŋgap]. [hantu]. 11. 103 . Geseran Glotis Bersuara [h] Untuk menghasilkan bunyi konsonan geseran glotis [h]. [kaseh].20 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Geseran Gusi Tidak Bersuara [s]. Kehadiran bunyi ini adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [habis]. di tengah perkataan: [lihat]. Pita suara digetarkan. (iii) Udara keluar dengan menggeser melalui sempitan glotis. [sehat]. di akhir perkataan: [bәrseh]. [lәteh].33).BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. [tahap]. (iv) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan geseran glotis bersuara [h] (lihat rajah 4. proses yang berikut turut berlaku: (i) Pita suara dibuka (direnggangkan) sedikit untuk membuat sempitan pada glotis.

12.21 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Geseran Glotis Bersuara [h]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iii) Pita suara dirapatkan. Getaran Gusi Bersuara [r] Bunyi getaran gusi bersuara [r] dihasilkan dengan cara yang berikut: (i) Hujung lidah dikenakan pada gusi.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [h] Rajah 4. 104 .33 : Penghasilan Konsonan [h] 4.

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan menggetarkan hujung lidah dan pita suara digetarkan. [edar]. [kasar].34 : Penghasilan Konsonan [r] 4. [rusuh]. [karut]. [laras].22 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Getaran Gusi Bersuara [r]. 105 . di tengah perkataan [bәras]. [lebar]. [r] Rajah 4.34). [runtuh]. Konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [rasa]. [rabun]. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi getaran gusi bersuara [r] (lihat rajah 4. [kәras]. di akhir perkataan: [bәsar].

[lampu]. Sisian Gusi Bersuara [l] Konsonan sisian gusi bersuara [l] dihasilkan dengan cara: (i) Hujung lidah dikenakan pada bahagian tengah gusi untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. [pukul] [l] Rajah 4. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti yang berikut: di awal perkataan: [lama].35 : Penghasilan Konsonan [l] 106 . [lambat]. di akhir perkataan: [tiŋgal]. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut tetapi hanya dapat keluar melalui sisian atau tepian. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan sisian gusi bersuara [l] (lihat rajah 4. (iii) Pita suara dirapatkan.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 13. [kәlat]. [bәkal]. [peŋgal]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. [bulat]. [kilat].35). [lupa]. Pita suara digetarkan. di tengah perkataan: [sәlamat].

di tengah perkataan: [timun]. [timur]. Sengau Dua Bibir Bersuara [m] Konsonan sengau dua bibir bersuara [m] dihasilkan dengan cara: (i) Bibir bawah dirapatkan pada bibir atas untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut.23 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sisian Gusi Bersuara [l]. di akhir perkataan: [salam]. [namun]. (iv) Udara dari paru-paru memasuki rongga mulut dan keluar melalui rongga hidung. [lima]. [mula]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan supaya suara dapat memasuki rongga hidung.36). [masin].36 : Penghasilan Konsonan [m] 107 . [dalam]. Bunyi konsonan ini hadir dalam perkataan seperti yang berikut: di awal perkataan: [makan]. [tilam]. 14. [m] Rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. (iii) Pita suara dirapatkan. Bibir mulut dibuka semasa menyebut bunyi [m] dan pita suara digetarkan (lihat rajah 4. [silam]. [malam].

[panas]. di tengah perkataan: [kәnari]. [lontar]. [binasa]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan membuka rongga hidung supaya udara dapat keluar melalui rongga hidung. kemudian keluar melalui rongga hidung. [lapan]. [nuri]. (iii) Pita suara dirapatkan. [simpan].37 : Penghasilan Konsonan [n] 108 . [naŋka]. Kehadiran bunyi konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [nasi]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi sengau gusi bersuara [n] (lihat rajah 4. [sәmbilan] [n] Rajah 4. Pita suara digetarkan. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan terhalang pada bahagian gusi.37).BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 15. Sengau Gusi Bersuara [n] Bunyi sengau gusi bersuara [n] dihasilkan dengan cara: (i) Hujung lidah dirapatkan pada gusi untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. di akhir perkataan: [papan]. [naluri].

[ɲamoʔ]. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan membuka ruang rongga ke hidung supaya udara dari paru-paru dapat keluar melalui rongga hidung.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.24 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Dua Bibir Bersuara [m]. [ɲata]. (iii) Pita suara dirapatkan. di tengah perkataan: [baɲaʔ]. 4. [suɲi]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan sengau lelangit kerasgusi bersuara [ɲ] (lihat rajah 4. 16. [ɲaɲoʔ]. [taɲa]. Pita suara digetarkan. Kehadiran bunyi konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [ɲaɲi]. (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan terhalang pada daerah lelangit keras-gusi. proses yang berikut turut berlaku: (i) Depan lidah dirapatkan pada daerah lelangit keras-gusi untuk membuat sekatan pada arus udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut. Sengau Lelangit Keras-Gusi Bersuara [ɲ] Untuk menghasilkan bunyi ini.38). kemudian keluar melalui rongga hidung.25 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Gusi Bersuara [n]. [miɲaʔ]. 109 .

(iii) Pita suara dirapatkan. Sengau Lelangit Lembut Bersuara [ŋ] Bunyi konsonan sengau lelangit lembut bersuara [ŋ] dihasilkan melalui proses yang berikut: (i) Belakang lidah dinaikkan dan dirapatkan kepada lelangit lembut untuk menyekat udara yang keluar dari paru-paru ke rongga mulut.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 [ɲ] Rajah 4. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak diturunkan membuka rongga hidung supaya udara dapat keluar melalui rongga hidung. 110 . 17.26 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Lelangit KerasGusi Bersuara [ɲ].38 : Penghasilan Konsonan [ɲ] 4.

39). [siŋa]. [ŋ] Rajah 4.39 : Penghasilan Konsonan [ŋ] 4. [taŋga]. Pita suara digetarkan. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi sengau lelangit lembut bersuara [ŋ] (lihat rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 (iv) (v) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan terhalang pada daerah lelangit lembut. Kehadiran konsonan ini dalam perkataan adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [ŋaŋa].27 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Sengau Lelangit Lembut Bersuara [ŋ]. 111 . [ŋiau]. [tanǰuŋ]. [baŋga]. kemudian keluar melalui rongga hidung. [gunuŋ]. di akhir perkataan: [taŋguŋ]. [baraŋ]. di tengah perkataan: [buŋa].

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 18.40). Kehadiran konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [wau]. [waris]. [kawat]. di tengah perkataan: [kawan]. [lewat]. Semasa menghasilkan bunyi vokal [u]. (ii) Belakang lidah diangkat ke arah lelangit lembut tetapi tidak menyentuh lelangit lembut (sama seperti kedudukan lidah untuk membunyikan vokal belakang [u]). di akhir perkataan: [sepaʔ takraw]. [w] Rajah 4. (iv) Udara keluar dari paru-paru ke rongga mulut menggetarkan pita suara. [lawan].40: Penghasilan Separuh Vokal [w] 112 . [wajaŋ]. Separuh Vokal Dua Bibir Bersuara [w] Bunyi separuh vokal dua bibir bersuara [w] ini dihasilkan dengan cara: (i) Bibir dibundarkan. [waŋ]. lidah dengan pantas berubah ke kedudukan (posisi) untuk menghasilkan vokal tengah [ә] (lihat rajah 4. (iii) Pita suara dirapatkan.

113 .29 Bulatkan perkataan yang bermula dengan separuh vokal dua bibir bersuara: wisel wirid yuran watan lipas yakin larut wira 19. Separuh Vokal Lelangit Keras Bersuara [j] Bagi menghasilkan bunyi konsonan separuh vokal lelangit keras bersuara [j].28 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Separuh Vokal Dua Bibir Bersuara [w]. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi konsonan separuh vokal [j] (lihat rajah 4. (iii) Pita suara dirapatkan. [sajaŋ]. proses yang berikut turut berlaku: (i) Depan lidah dinaikkan ke arah gusi seperti hendak menghasilkan bunyi vokal [i]. [bajaŋ]. kedudukan lidah berubah dengan pantas ke kedudukan vokal tengah [ә]. [jatim]. [sәmbahjaŋ].BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. di tengah perkataan: [dajaŋ]. [juran].41). (iv) Udara dari paru-paru keluar ke rongga mulut dan menggetarkan pita suara. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan kepada dinding tekak supaya udara tidak keluar melalui rongga hidung. [jakin]. Kehadiran bunyi konsonan ini dalam perkataan adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [jaŋ]. kemudian semasa menghasilkan bunyi itu. 4. kedudukan lidah berubah dengan pantas ke kedudukan vokal tengah [ә]. Semasa menghasilkan bunyi vokal [i].

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

[j]

Rajah 4.41 : Penghasilan Separuh Vokal [j]

4.30 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan Separuh Vokal Lelangit Keras Bersuara [j].

Tahukah Anda Konsonan Pinjaman dalam Bahasa Melayu?
Dengan konsonan pinjaman, dimaksudkan konsonan-konsonan yang bukan berasal daripada bahasa Melayu tetapi dipinjam daripada bahasa lain, seperti bahasa Arab, Sanskrit, Inggeris dan sebagainya. Konsonan-konsonan ini telah umum dipakai dalam perkataan-perkataan yang dipinjam daripada bahasa asing. Konsonan-konsonan tersebut terdiri daripada:

114

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

(i) (ii) (iii) (iv) (v) (vi) (vii) (viii)

Geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] Geseran bibir-gigi bersuara [v] Geseran gigi tidak bersuara [] Geseran gigi bersuara [ð] Geseran gusi bersuara [z] Geseran lelangit keras tidak bersuara [š, ž] Geseran lelangit lembut tidak bersuara [x] Geseran lelangit lembut bersuara [Ɣ]

Tahukah Anda Cara Penghasilan Konsonan Pinjaman dalam Bahasa Melayu?
Geseran Bibir-Gigi Tidak Bersuara [f]
Bunyi konsonan geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] dihasilkan dengan cara: (i) Bibir bawah dihampirkan pada gigi atas untuk membuat sempitan supaya udara keluar dengan menggeser melalui ruang yang sempit. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iii) Pita suara dibuka (direnggangkan). (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan pada daerah bibir-gigi. Pita suara tidak digetarkan. (v) Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] (lihat rajah 4.42). Konsonan ini hadir dalam perkataan pinjaman seperti contoh yang berikut: di awal perkataan: [fikir], [fitnah], [faham], [fonetiʔ]. di tengah perkataan: [nafkah], [sifir], [sifar], [kufur]. di akhir perkataan: [arif], [maʔaf], [alif], [huruf].

115

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

[f]

Rajah 4.42 : Penghasilan Konsonan [f]

4.31 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan pinjaman Geseran BibirGigi Tidak Bersuara [f].

Geseran Bibir-Gigi Bersuara [v]
Bunyi konsonan geseran bibir-gigi bersuara [v] dihasilkan dengan cara: (i) Bibir bawah dihampirkan pada gigi atas untuk membuat sempitan supaya udara keluar dengan menggeser melalui sempitan. (ii) Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. (iii) Pita suara dirapatkan. (iv) Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan pada daerah bibir-gigi. Pita suara digetarkan.

116

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

(v)

Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran bibir-gigi bersuara [v] (lihat rajah 4.43). Kehadiran bunyi konsonan ini adalah seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [vokal], [variasi]. di tengah perkataan: [univәrsiti], [novel].

[v]

Rajah 4.43 : Penghasilan Konsonan [v]

4.32 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan pinjaman Geseran BibirGigi Bersuara [v].

Geseran Gigi Tidak Bersuara []
Konsonan geseran gigi tidak bersuara [] dihasilkan melalui cara: (i) Hujung lidah dihampirkan kepada daerah antara gigi atas dengan gigi bawah untuk membuat sempitan pada daerah antara gigi atas dan gigi bawah supaya udara keluar dengan menggeser.

117

BUNYI-BUNYI BAHASA / 4

(ii)

(iii) (iv) (v)

Lelangit lembut dan anak tekak dinaikkan dan dirapatkan pada dinding tekak untuk menutup rongga ke hidung supaya udara tidak dapat keluar melalui rongga hidung. Pita suara dibuka (direnggangkan). Udara dari paru-paru keluar dengan menggeser melalui sempitan antara gigi atas dan gigi bawah. Pita suara tidak digetarkan. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi geseran gigi tidak bersuara [] (lihat rajah 4.44). Konsonan ini hadir dalam perkataan seperti dalam contoh yang berikut: di awal perkataan: [inin], [alaa], [abit], di tengah perkataan: [mial]. di akhir perkataan: [hadi].

[oman].

[]

Rajah 4.44 : Penghasilan Konsonan []

118

34 (a) _____________ (b) _____________ (c) _____________ (d) _____________ (e) _____________ (f) _____________ (g) _____________ (h) _____________ 119 (i)_____________ .BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Tuliskan lambang bunyi konsonan yang dihasilkan berdasarkan gambar rajah di bawah: 4.33 Terangkan cara penghasilan bunyi konsonan pinjaman Geseran Gigi Tidak Bersuara [].

35 Kenal pasti jenis bunyi konsonan dalam perkataan berikut: Perkataan duri gulai dapur batas desak buruh gitar bilas jala cukai jambu capal juta celah kipas cuci besar hampas perah basah boros pijak hitam bola wisel wirid yuran watan lipas yakin larut wira elok tamak cucuk kicap bahu semak muka Jenis Konsonan 120 .BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.

3 Bagi soalan ini.4 Bagi menjawab soalan ini.2 Bagi menjawab soalan ini. 4.vokal belakang. Mengenal pasti sama ada huruf yang bercetak tebal dalam perkataan yang diberikan tersebut merupakan: . anda harus: i. [o] dan vokal [ә] ii. Sila sertakan contoh-contoh yang mengandungi vokal tersebut. . 121 .vokal hadapan luas. asalkan perkataan tersebut mengandungi vokal [i].5 Bagi soalan ini. Menjelaskan ciri-ciri vokal hadapan.vokal hadapan sempit. vokal tengah dan vokal belakang dengan menyertakan gambar rajah kedudukan bibir dan lidah semasa menghasilkan bunyi vokal tersebut dan contoh yang sesuai. Anda perlu rujuk Rajah 4. . Anda perlu memberikan tiga contoh perkataan bagi setiap vokal tersebut yang hadir di hadapan. jawapan anda harus mencakupi: i. Menyenaraikan enam jenis vokal bahasa Melayu ii. Definisi vokal ii. atau lain-lain ii. [a].vokal tengah. jawapan anda perlu: i.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 4 4. 4. iaitu vokal tinggi [i]. Mengandungi vokal-vokal yang berikut. Anda juga perlu memberikan vokal tengah [ә] iii.1 Bagi soalan ini.1 bagi mengesahkan jawapan anda itu betul. anda perlu: i. dan [u] ii.vokal hadapan separuh sempit. 4. . Sila buat rujukan tambahan daripada sumber lain. Ciri-ciri vokal bahasa Melayu iii. anda: i. 4. Bebas memilih mana-mana perkataan dalam bahasa Melayu. . [u].vokal hadapan separuh luas. [e]. . di tengah dan di akhir perkataan.

Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan gusi bersuara [d] tersebut dengan teratur dan betul iii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan dua bibir bersuara [b] tersebut dengan teratur dan betul iii. [m].23 ii.21 bagi mendapatkan jawapan seterusnya iv.24 ii.26 ii. Mengisi kotak bahagian berwarna itu dengan lambang konsonan yang betul ii.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.8 Bagi soalan ini. dll iii.9 Bagi menjawab soalan ini. [č]. anda perlu: i. 122 . Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda. Merujuk Rajah 4. anda perlu: i. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda. Merujuk Rajah 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda. anda perlu: i. Merujuk Rajah 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dalam penerangan anda. 4. anda perlu: i. Antara lambang konsonan yang perlu mengisi kotak bahagian berwarna itu ialah [b]. 4.7 Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan carikan perkataan yang mengandungi konsonan letupan dua bibir bersuara [b]. anda perlu: i. 4. Anda perlu melihat gambar rajah 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan [p] tersebut dengan teratur dan betul iii.11 Bagi menjawab soalan ini. 4. 4. [t].25 ii. Sila pastikan yang anda mengetahui nama-nama konsonan tersebut. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan gusi tidak bersuara [t] tersebut dengan teratur dan betul iii.6 Bagi menjawab soalan ini.10 Bagi menjawab soalan ini. [j].

Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. 123 . Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letusan lelangit keras-gusi tidak bersuara [č] tersebut dengan teratur dan betul iii.14 Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4.27 ii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan hentian glotis [ʔ] tersebut dengan teratur dan betul iii. anda perlu: i.17 Bagi menjawab soalan ini. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.15 Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4.16 Bagi soalan ini. anda perlu: i. 4. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang mengandungi konsonan letupan gusi bersuara.28 ii. Merujuk Rajah 4. Merujuk Rajah 4.29 ii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan lelangit lembut tidak bersuara [k] tersebut dengan teratur dan betul iii. 4. 4. anda perlu: i.30 ii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang berakhir dengan hentian glotis.13 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu: i.12 Bagi soalan ini. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letupan lelangit lembut bersuara [g] tersebut dengan teratur dan betul iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. 4.

Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan Getaran gusi bersuara [r] tersebut dengan teratur dan betul iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Merujuk Rajah 4.18 Bagi menjawab soalan ini.20 Bagi menjawab soalan ini. 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Merujuk Rajah 4. Merujuk Rajah 4. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan letusan lelangit keras bersuara.21 Bagi menjawab soalan ini. 4. anda perlu: i. 124 . Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan geseran gusi tidak bersuara [s] tersebut dengan teratur dan betul iii.32 ii.34 ii. anda perlu: i.33 ii.19 Bagi soalan ini. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan letusan lelangit keras-gusi bersuara [j] tersebut dengan teratur dan betul iii.31 ii. anda perlu: i. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. 4. 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Merujuk Rajah 4. anda perlu: i.22 Bagi menjawab soalan ini. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan geseran glotis bersuara [h] tersebut dengan teratur dan betul iii.

36 ii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.37 ii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau gusi bersuara [n] tersebut dengan teratur dan betul iii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sisian gusi bersuara [l] tersebut dengan teratur dan betul iii. anda perlu: i.35 ii.26 4. anda perlu: i. 4. Merujuk Rajah 4.39 ii. Merujuk Rajah 4.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.23 Bagi menjawab soalan ini.25 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. anda perlu: i. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau lelangit keras-gusi bersuara [ɲ] tersebut dengan teratur dan betul iii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Merujuk Rajah 4. anda perlu: i. Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4.24 4. Bagi menjawab soalan ini. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau lelangit lembut bersuara [ŋ] tersebut dengan teratur dan betul iii. Merujuk Rajah 4. Bagi menjawab soalan ini. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.27 125 . Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan sengau dua bibir bersuara [m] tersebut dengan teratur dan betul iii.38 ii. anda perlu: i. Bagi menjawab soalan ini.

Bagi menjawab soalan ini. Bagi menjawab soalan ini. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.29 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan pinjaman geseran bibir-gigi tidak bersuara [f] tersebut dengan teratur dan betul iii.40 ii. anda perlu meneliti setiap perkataan yang diberikan dan bulatkan perkataan yang bermula dengan konsonan vokal dua bibir bersuara Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4.43 ii.42 ii. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4.32 126 . Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda.28 Bagi menjawab soalan ini. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan pinjaman geseran bibir-gigi bersuara [v] tersebut dengan teratur dan betul iii.30 4. anda perlu: i. anda perlu: i. anda perlu: i. Merujuk Rajah 4. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Merujuk Rajah 4. 4. Merujuk Rajah 4. anda perlu: i. Bagi soalan ini.31 4. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan separuh vokal lelangit keras bersuara [j] tersebut dengan teratur dan betul iii.41 ii. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan separuh vokal dua bibir bersuara [w] tersebut dengan teratur dan betul iii.

anda perlu: i. anda perlu: i. anda perlu: i.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 4. Menerangkan setiap rajah (a) . [ʔ].44 ii. [s]. [č]. [t]. Kenal pasti kedudukan alat artikulasi yang menghasilkan bunyi konsonan tertentu iii. [n] dalam jawapan anda. [z]. Pastikan anda memasukkan lambang konsonan [p]. Pastikan anda menghuraikan proses penghasilan bunyi konsonan pinjaman geseran gigi tidak bersuara [] tersebut dengan teratur dan betul iii. 4. [z]. Kenal pasti jenis-jenis bunyi konsonan dalam perkataan tersebut.(i) ii.35 127 .33 Bagi menjawab soalan ini. Sebaik-baiknya sertakan sekali gambar rajah dan contoh dalam penerangan anda. Bagi menjawab soalan ini. [k]. Bagi menjawab soalan ini. Merujuk Rajah 4.34 4. [g]. Meneliti setiap perkataan yang disenaraikan dalam soalan ii.

(1955). C. Preliminaries to linguistic phonetics. Jones. Guru dan bahasa Melayu. International encyclopedia of linguistics. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. & Hannahs. An introduction to phonetics and phonology (second edition). Bhd.K. (Ed) (1992). H. Rinehart & Winston. S.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). London: Heffer. Masa Enterprise. P. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Clark. Chicago: University of Chicago Press. Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). D. Kuala Lumpur: PTS Professional. P. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu.L. (1998). (Ed. W. Speech sounds. Toronto: World Book Inc. (1986). R. The world book of encyclopedia volume two. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Introducing phonetics & phonology. Ladefoged. London: Routledge. New York: Oxford University Press. A Dictionary of Linguistics and Phonetics.A. An outline of English phonetics. (1995). D. Crystal. Gleason.J. J. New York: Holt. Auckland: Arnold. USA: Blackewell. & Barnhart. Barnhart. 128 . (1958). Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu. Bright. Ejaan bahasa Melayu terkini. Abdul Hamid Mahmood (2002). Davenport.) (1981). & Yallop. Ashby. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. (1973). C. An introduction to descriptive linguistics. M. (1995).

(2001). B. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.B. Ed).W. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. (1947). MA: Thomson Wadsworth. Phonetics the science of speech. Asas fonetik. A course in phonetics (fifth edition). J. Pengenalan fonetik dan fonologi. (2005). Boston. Ladefoged. Fonetik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. H. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik. New York: Harcourt. Rahmat Sato. Sudaryanto (1983). (1983). P. K. J. Linguistik. The Penguin Dictionary (2004). (1999). Vowels and consonants (second edition). P. (1993). Brace and Jovanovich. Ladefoged. J. London: Arnold.BUNYI-BUNYI BAHASA / 4 Ladefoged. P. Noam Chomsky. (1993). Australia: Blackwell Publishing.L. Nor Hashimah Jalaluddin (1998). Laver. Roach. London: Penguin Books. J. Malmberg. (2006). (1998). New York: Denver. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Phonetics. Universiti Malaya.M. 129 . Pengantar linguistik. P. Principles of phonetics. Lyons. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. & Rahilly. New York: Penguin Modern Master University Press. (1963). A course in phonetics (3rd. Verhaar. Pike. Phonetics. Marsono (1986). J. United Kingdom: Oxford University Press. New York: Cambridge University Press. Martin. (1981).

penglelangitkerasan. ii. Apakah Pengertian Artikulasi Tambahan / Koartikulasi? Artikulasi tambahan atau koartikulasi ialah sebutan tambahan yang terjadi akibat daripada pengaruh penyebutan sesuatu bunyi tertentu. perengkungan dan pengglotisan iii.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Unit 5 ARTIKULASI TAMBAHAN / KOARTIKULASI HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. membezakan antara pembibiran. penyengauan. anda seharusnya dapat: i. penyengauan. menerangkan pengertian artikulasi tambahan/ koartikulsi. Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Artikulasi Tambahan atau juga dipanggil Koartikulasi yang mencakupi pembibiran. menulis perkataan dalam bentuk fonetik dengan memasukkan lambang-lambang koartikulasi. terjadi juga sebutan tambahan secara sampingan kerana dalam proses penyebutan sesuatu bunyi tertentu. penglelangitkerasan. beberapa alat artikulasi turut 130 . perengkungan dan pengglotisan. Sewaktu menyebutkan sesuatu bunyi tertentu.

semasa kita menyebut bunyi perkataan [kuniŋ]. iii. ii. pengglotisan (Glotalisasi) 5. Artikulasi tambahan pembibiran ditanda dengan lambang w seperti dalam contoh yang berikut: [kwuniŋ] [kwučiŋ] [lwubaŋ] [swulit] [twolaʔ] 5.2 Dengan memberikan contohcontoh yang sesuai. perengkungan.1 Apakah yang anda faham tentang koartikulasi? Berikan pengertian menurut banyak sumber. berlaku sedikit pembundaran bibir. Sebenarnya semasa kita hendak menyebut bunyi konsonan [k] yang diikuti oleh vokal belakang [u] dalam perkataan “kuning” itu. rengkung dan seumpamanya sehingga berlakunya artikulasi tambahan seperti: i. iaitu pengaruh daripada hendak menyebut bunyi vokal belakang [u] dalam perkataan “kuning” itu. 131 . Misalnya. penglelangitkerasan. rongga hidung. iv. penyengauan.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 terlibat. jelaskan maksud pembibiran. dan v. Tahukah Anda Proses Pembibiran? Pembibiran atau dikenal sebagai labialisasi ialah artikulasi tambahan yang berlaku semasa hendak menyebut bunyi vokal belakang. pembibiran. lelangit keras. misalnya bibir.

Lambang penyengauan atau nasalisasi ditanda dengan lambang ~ seperti dalam perkataan yang berikut: [mãkan] [nãŋka] [ɲãɲi] [məŋãntoʔ] 5. Tahukah Anda Proses Penglelangitkerasan? Penglelangitkerasan atau palatalisasi merupakan artikulasi tambahan yang berlaku akibat proses penghasilan bunyi lelangit keras. jelaskan maksud penyengauan. ŋ] merebak kepada bunyi vokal kerana rongga hidung tidak sempat ditutup sepenuhnya semasa menyebut bunyi vokal dalam perkataan tersebut. n. ŋ] seperti dalam perkataan malam.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Tahukah Anda Proses Penyengauan? Penyengauan atau nasalisasi merupakan artikulasi tambahan yang berlaku pengaruh daripada proses penyebutan bunyi perkataan yang mengandungi konsonan sengau yang diikuti oleh vokal. Penglelangitkerasan ini terhasil sebelum bunyi letusan lelangit keras [č] dan [ǰ] dan lambang yang digunakan untuk melambangkan penglelangitkerasan ialah lambang [^] di bawah atau [ǰ] di sebelah kanan atas lambang fonetik konsonan berkenaan. misalnya. n. [m. Semasa menyebutkan bunyi sengau. nasi. ɲ. nganga. ɲ.3 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. seperti dalam contoh yang berikut: [punǰča] [manǰja] [belanjǰa] [senǰǰa] [belunǰǰur] 132 . pengaruh bunyi sengau [m. nyamuk.

[ʔabaŋ].5 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 5. Glotalisasi biasanya berlaku pada awal bunyi vokal yang hadir pada perkataan yang disebut secara satu-satu. Tahukah Anda Proses Perengkungan? Perengkungan ialah artikulasi tambahan yang berlaku akibat daripada pengucapan bunyi rengkungan. Bunyi seperti ini banyak terdapat dalam bahasa Arab. jelaskan maksud penglelangitkerasan. alat artikulasi mengambil sedikit masa untuk melafazkan bunyi vokal tersebut dan ini mengakibatkan udara terhenti sebentar pada glotis semasa menyebut bunyi vokal dalam perkataan itu. 133 . [ʔalat] dan seumpamanya. Misalnya. Simbol yang digunakan bagi melambangkan bunyi perengkungan ialah seperti yang terdapat pada fonem yang berikut: L.4 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. jelaskan maksud perengkungan. [ʔadeʔ]. Sebelum bunyi vokal itu dilafazkan. Tahukah Anda Proses Pengglotisan (Glotalisasi)? Pengglotisan atau glotalisasi merupakan ciri suprasegmental yang berlaku sebelum penyebutan bunyi vokal. d dan z 5.

penyengauan. [faʔedah] dan seumpamanya. penglelangitkerasan.7 Nyatakan perbezaan antara pembibiran. jelaskan maksud glotalisasi. Semasa menyebut vokal pertama. [ǰumaʔat].ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Glotalisasi juga berlaku antara dua vokal yang berdekatan dalam perkataan. 1. perengkungan dan pengglotisan 1. udara terhenti sekejap pada glotis dan memakan sedikit masa untuk menyebut vokal yang berikutnya.8 Nyatakan artikulasi tambahan yang terlibat dalam contoh-contoh perkataan di bawah: (a) [kwuraŋ] (b) [tanǰǰaʔ] (c) [ʔiteʔ] (d) [taʔat] (e) [mãsin] (f) [punjčaʔ] (g) [kwotaʔ] (h) [panǰǰat] (i) [ŋãŋã] (j) [kaʔedah] ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ 134 . Contohnya. [saʔat].6 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. 5.

9 Salin semula perkataan-perkataan di bawah dalam bentuk fonetik dengan memasukkan lambang-lambang artikulasi tambahan yang sesuai.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 5. a) putih (b) banjir (c) singa (d) taat (e) tulang (f) banyak (g) kumbang (h) sunting (i) jemaah (h) sengaja (i) ombak (j) semalam ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ ____________________ 135 .

Sila teliti perkataan yang mengandungi konsonan lain yang diikuti oleh vokal belakang. konsonan [n] yang diikuti oleh konsonan [j] berlaku artikulasi tambahan penglelangitkerasan yang hadir bersamasama bunyi tersebut iii. Pengaruh daripada konsonan sengau itu terkena juga pada vokal yang mengikutinya. Menerangkan bahawa bunyi-bunyi penyengauan berlaku kerana wujudnya konsonan sengau yang diikuti oleh bunyi vokal. 5. 5. Anda perlu menjelaskan proses menghasilkan bunyi konsonan tertentu yang melibatkan berlakunya artikulasi tambahan. [nusa] iii. 136 . Berikan contoh-contoh lain dalam bahasa Melayu tentang artikulasi tambahan penglelangitkerasan. Sila berikan juga contoh-contoh konsonan sengau lain yang diikuti oleh bunyi-bunyi vokal tersebut. ii. Menghuraikan artikulasi tambahan/ koartikulasi yang hadir bersama-sama dengan bunyi konsonan yang lain yang hadir selepas konsonan tersebut.2 Bagi menjawab soalan ini. bunyi koartikulasi pembibiran yang hadir bersama dengan konsonan [k] semasa menyebut bunyi [kwuda] ii. anda harus: i. Menerangkan maksud artikulasi tambahan/ koartikulasi ii.4 Untuk menjawab soalan ini. anda harus: i. misalnya [mãlam]. anda perlu: i. Sila teliti semua definisi yang diberikan oleh tokoh-tokoh bahasa yang berlainan dan terangkannya mengikut fahaman anda iii. Contohnya.3 Bagi menjawab soalan ini. 5. Berikan contoh-contoh perkataan yang mengandungi artikulasi tambahan tersebut. Menjelaskan maksud koartikulasi penglelangitkerasan ii. misalnya apabila menyebut perkataan panjang. [nila].1 Bagi menjawab soalan ini. Pastikan anda memberikan contoh-contoh penyengauan yang berlaku pada vokal-vokal lain yang hadir mengikuti konsonan sengau. anda perlu: i.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 5 5.

iii. seperti pembibiran. pengglotisan. 5. perengkungan dan pengglotisan ii. Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan. Huraikan proses pengglotisan berlaku iii.8 Bagi soalan ini. Mengenal pasti jenis-jenis koartikulasi yang berlainan yang berlaku semasa menyebut perkataan dalam soalan (a) . anda perlu: i. penyengauan. anda perlu: i. anda perlu: i. Menerangkan maksud koartikulasi perengkungan bahasa Melayu ii.5 Untuk menjawab soalan ini.6 Untuk menjawab soalan ini. 5. Meneliti dan mengenali setiap perkataan dan bunyi-bunyi konsonan serta vokal yang terdapat pada perkataan tersebut ii. Pastikan anda menerangkan setiap artikulasi tambahan yang berlainan yang terdapat dalam perkataan (a) . Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan.(j) ii. Berikan contoh-contoh lain koartikulasi perenkungan dalam bahasa Melayu. dll 137 . penglelangitkerasan.9 Untuk soalan ini. anda perlu: i.7 Bagi menjawab soalan ini. 5. Anda juga perlu mengetahui setiap penghasilan bunyi konsonan dan vokal itu ada bunyi lain yang turut serta bersama-samanya. 5. Menerangkan perbezaan cara-cara menghasilkan bunyi koartikulasi pembibiran. Memberikan maksud koartikulasi pengglotisan bahasa Melayu ii. anda perlu: i. Sila rujuk halaman 131 – 133.(j) tersebut iii. Terangkan cara penghasilan konsonan tertentu yang boleh menyebabkan berlakunya koartikulasi perengkungan iii.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 5. Berikan contoh-contoh koartikulasi pengglotisan dalam bahasa Melayu.

berlakunya pengglotisan pada huruf vokal [o] dan bentuk transkripsi fonetik ditulis seperti berikut: [ʔombaʔ]. Misalnya bagi perkataan ombak. 138 . Anda perlu memasukkan lambang-lambang artikulasi tambahan tersebut bagi perkatan-perkataan itu.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 iii.

Davenport. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). (1973). J. Speech sounds. Harimurti Kridalaksana (1983). C. S. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. & Hannahs. London: Routledge. D.J. New York: Oxford University Press. USA: Blackewell. & Yallop. Toronto: World Book Inc. Gramedia Jakarta. An introduction to descriptive linguistics. P.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). The world book of encyclopedia volume two. Clark. Ashby. Bhd. Abdul Hamid Mahmood (2002). Ejaan bahasa Melayu terkini. Kamus linguistik. Barnhart. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Chicago: University of Chicago Press. Jakarta: Penerbit P. Introducing phonetics & phonology. Masa Enterprise. Crystal. International encyclopedia of linguistics. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Ladefoged. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Preliminaries to linguistic phonetics.) (1981). (1958). R. New York: Holt. Bright. Jones. H. & Barnhart. W. Gleason. (1955). An introduction to phonetics and phonology (second edition). Auckland: Arnold. London: Heffer.T. D. (1998). (1986). (1995). A Dictionary of Linguistics and Phonetics.L. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. (1995).K. 139 . Guru dan bahasa Melayu. P.A. Rinehart & Winston. (Ed. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). C. An outline of English phonetics. (Ed) (1992). M.

M. & Rahilly. B. Verhaar. Malmberg.W. Boston. A course in phonetics (fifth edition). 140 . Pengantar linguistik. P.ARTIKULASI TAMBAHAN / 5 Ladefoged. (1983). Noam Chomsky. P. F. New York: Penguin Modern Master University Press. Linguistik untuk bukan ahli linguistik. New York: Cambridge University Press. Australia: Blackwell Publishing. (1999). P. Universiti Malaya. Vowels and consonants (second edition). Fonetik.B. The Penguin Dictionary (2004). Phonetics. Phonetics. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik. J. Ladefoged.L. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Marsono (1986). J. (1947). Martin. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. J. Parker. (1963). K. Rahmat Sato. New York: Denver. MA: Thomson Wadsworth. (2005). Roach. (1981). (1998). (1993). (1974). (2001). J. Lyons. United Kingdom: Oxford University Press. H. Pike. Pengenalan fonetik dan fonologi. J. Principles of phonetics. London: Penguin Books. London: Arnold. (2006). Laver. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Phonetics the science of speech.

Apakah Pengertian Fonem Suprasegmental? Fonem suprasegmental yang juga disebut fonem suprapenggalan ialah ciri atau sifat bunyi yang menindihi atau menumpangi sesuatu fonem. kepanjangan. Maksudnya. jeda. Fonem suprasegmental tersebut terdiri daripada: i. 141 . Pengenalan Unit ini membincangkan hal tentang Fonem Suprasegmental dalam fonetik dan fonologi bahasa Melayu yang meliputi tekanan. kepanjangan. membezakan antara tekanan. kepanjangan. ciri suprasegmental hadir bersama-sama fonem penggalan dengan cara menumpangi bunyi segmental. anda seharusnya dapat: i. ii. menerangkan pengertian fonem suprasegmental. ii. jeda. tetapi ciri yang hadir bersama dengan cara menindihi atau menumpangi bunyi penggalan. Fonem suprasegmental ini bukannya bunyi segmental atau bunyi penggalan. tekanan. tona dan intonasi dalam bidang fonetik dan fonologi bahasa Melayu.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Unit 6 FONEM SUPRASEGMENTAL HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. tona dan intonasi.

Apakah Tekanan? Tekanan ialah ciri lemah atau kerasnya suara penyebutan sesuatu suku kata. 6. jeda. 6. insult dan seumpamanya boleh membawa maksud yang berbeza dalam bahasa Inggeris apabila dipakai tekanan pada suku kata yang berbeza. tekanan berlaku pada vokal. ba pa. tekanan boleh membezakan / makna. jelaskan bagaimana “tekanan” boleh membezakan makna sesuatu frasa atau ayat. Bunyi vokal dalam bahasa Melayu disebut dengan lantang dan boleh dipanjangkan. Tekanan biasanya berlaku pada suku kata dalam perkataan. sa tu dan seumpamanya. Tekanan ditanda dengan tanda ( / ). Contohnya. tona dan intonasi. Tekanan dalam perkataan bahasa Melayu lazimnya berlaku pada suku kata yang kedua seperti dalam perkataan ki ta. 142 . v.2 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. Begitu juga dengan / perkataan ex port yang tekanannya diletakkan pada awal suku kata membawa / maksud “barang yang dieksportkan” (kata nama) sedangkan ex port yang tekanannya dilakukan pada suku kata kedua membawa maksud “melakukan kerja eksport” (kata kerja). Begitulah seterusnya dengan perkataan conduct. misalnya bahasa Inggeris. perkataan pro gress bermaksud “memajukan” (kata kerja) / dan pro gress bermaksud “kemajuan” (kata nama). Dalam bahasa Melayu.1 Apakah perbezaan antara bunyi segmental dan bunyi suprasegmental? i. Dalam bahasa asing. iv.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 iii.

kepanjangannya ialah dua mora.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 ii.3 Ciri kepanjangan ditandai dengan tanda titik yang dipanggil mora. perbezaan makna terjadi apabila kepanjangan ini digunakan. kepanjangan bunyinya setengah mora. “saya menjerit” dan ice-cream “aiskrim” bunyi ujarannya sama dan sukar dibezakan maknanya sekiranya kita tidak membezakannya dengan jeda seperti yang berikut: 143 . ). kepanjangannya satu mora. iii. Ciri panjang pendek ini ditanda dengan tanda titik yang dipanggil mora. iaitu perkataan. khususnya bahasa Inggeris. perkataan sit bermakna “duduk”. Misalnya. Contohnya. Jika tanda mora itu satu titik ( . unsur jeda ini boleh membezakan makna. Apakah Kepanjangan? Kepanjangan atau juga disebut panjang pendek bunyi merupakan ciri khusus yang terdapat pada perkataan dalam bahasa-bahasa tertentu. ayat atau rangkai kata. dan si:t bermakna “tempat duduk”. 6. Jeda atau persendian ini dilambangkan dengan tanda ( + ). ujaran I scream. dan jika empat titik ( :: ). Dalam bahasa tertentu. Ciri kepanjangan atau panjang pendek ini boleh membezakan makna dalam bahasa-bahasa tertentu seperti bahasa Inggeris dan Arab tetapi tidak membezakan makna dalam bahasa Melayu. Dalam bahasa Inggeris. ship maknanya “kapal” dan shi:p bermakna “kambing biri-biri”. Apakah Jeda? Jeda yang juga disebut persendian ialah ciri atau unsur hentian (senyap) dalam ujaran sebagai tanda memisahkan unsur linguistik. Terangkan lambang mora tersebut dengan contoh yang sesuai. dua titik ( : ).

Bagi membezakan makna ujaran. Contoh ayat “Saya membaca buku kakak” boleh dibezakan maknanya dengan memakai jeda seperti yang berikut: / # Saya membaca buku kakak # / (Maksudnya saya membaca buku kepunyaan kakak) / # Saya membaca buku # kakak / (Maksudnya saya memberitahu kakak bahawa saya membaca buku) / # Kami makan sate kambing # / (Maksudnya kami makan sate daging kambing) / # Kami makan sate # kambing / (Maksudnya kami memberitahu kambing bahawa kami makan sate) 144 . rangkai kata itu perlu ditanda dengan tanda jeda seperti yang berikut: / belikan / beli + + tin / “membelikan tin “membeli kantin = = tin yang dibeli” kantin yang dibeli” kantin / Sebenarnya jeda atau persendian merupakan unsur pembeza dalam bahasa.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 i scream / ai / ais + + skri:m / kri:m / “saya menjerit” “aiskrim” ice cream Dalam bahasa Melayu juga terdapat rangkai kata yang boleh mengelirukan makna sekiranya tidak dipakai tanda jeda. misalnya ujaran belikantin (belikan tin) dan belikantin (beli kantin). Jeda juga digunakan untuk membezakan makna ayat.

(i) _________________________________________ (ii) _________________________________________ iv.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 6. bina dua ayat yang berlainan makna dengan meletakkan lambang jeda pada bahagian yang sesuai. bahasa Vietnam. (i) _________________________________________ (ii) _________________________________________ (c) Adik suka makan nasi ayam. jelaskan makna ayat-ayat yang telah dibina. bahasa Kampuchea dan lain-lain. (a) Ibu menjahit baju ayah. Kemudian. Yang pertama memakai lambang tona mendatar. Terdapat dua jenis tanda atau lambang yang berbeza digunakan untuk membezakan tinggi rendahnya bunyi satu-satu perkataan itu. tona turun-naik dan tona menurun seperti dalam contoh yang berikut: 145 . (i) _________________________________________ (ii) _________________________________________ (b) Saya mahu membaca ensiklopedia bahasa Melayu cikgu. Apakah Tona? Tona merupakan naik atau turunnya suara dalam pengucapan perkataan.5 Bagi setiap ayat di bawah. tona meninggi. Banyak bahasa yang mempunyai tona dan tona ini membezakan makna seperti dalam bahasa Mandarin. bahasa Laos. bahasa Thai.4 Apakah makna dan lambang jeda? 6.

sesetengah pengarang menggunakan tona 4 untuk tona tinggi (sangat keras). 146 .FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Tona datar Tona meninggi Tona turun-naik Tona menurun ma ma ma ma – / V “ibu” “guni” “kuda” “marah” \ Tona datar Tona meninggi Tona turun-naik Tona menurun “ibu” “guni” “kuda’ “marah” Rajah 6. 2 untuk tona rendah (lemah) dan 1 untuk tona sangat rendah (sangat lemah). 3 untuk tona sederhana tinggi (keras). Ladefoged.1: Kedudukan Tinggi-Rendah Suara (Sumber:P. 2005:12) Yang kedua pula memakai tanda nombor 1 hingga 4 untuk menunjukkan perbezaan tona seperti yang berikut: Tona tinggi (sangat keras) Tona sederhana tinggi (keras) Tona rendah (lemah) 1 2 3 Tona sangat rendah (sangat lemah) 4 Walau bagaimanapun.

dan digunakan dalam pertuturan. kepanjangan. jeda dan tona secara kombinasi turut membentuk intonasi ayat. seperti dalam ayat yang berikut: 4 3 Pelajar 2 i tu 2 peng awas 147 . ayat berita mempunyai intonasi yang menurun pada akhir ayat. Berikut diturunkan contoh-contoh intonasi pada ayat-ayat dalam bahasa Melayu. Ayat tanya pula mempunyai intonasi meninggi pada akhir ayat dan seumpamanya. kita menggunakan ayat-ayat yang diucapkan secara bersambung-sambung. Ayat-ayat yang dituturkan itu turut menggunakan intonasi atau lagu bahasa yang berbezabeza.6 Apakah makna dan lambang tona? v. Dalam bahasa Melayu. terdapat berbagaibagai intonasi atau lagu yang terdapat pada ayat. Misalnya. Apabila kita bertutur. iaitu tekanan. Intonasi juga disebut sebagai lagu bahasa. iaitu: a) Intonasi ayat penyata b) Intonasi ayat tanya c) Intonasi ayat perintah d) Intonasi ayat terbalik atau songsang e) Intonasi ayat pasif a) Intonasi Pada Ayat Penyata Biasa Intonasi pada ayat penyata mempunyai pola intonasi 2-4-2-3. Apakah Intonasi? Intonasi ialah turun naik nada suara dalam pengucapan ayat atau frasa.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 6. Semua jenis ciri suprasegmental atau suprapenggalan.

Pemisahan frasa subjek daripada predikat menjadi jelas disebabkan nada suara turun daripada tingkat 4 pada subjek pelajar itu ke tingkat nada 2. bahagian predikat lebih dipentingkan berbanding bahagian subjek. Tingkat nada 3 pada suku kata akhir menandakan selesainya pengucapan frasa predikat pengawas. maka predikat dipindahkan ke bahagian hadapan ayat menjadi: Pengawaskah pelajar itu? Intonasi bagi ayat tanya di atas ditandai dengan tingkat nada 2-3-1-4 seperti dalam contoh yang berikut: 3 4 Penga was kah 2 1 pelajar i tu ? c) Intonasi Pada Ayat Perintah Dalam ayat perintah. oleh sebab predikat yang disertai partikel kah dipentingkan. iaitu nada permulaan bagi frasa predikat pengawas. intonasi ayat tanya biasa ditandai dengan tingkat nada 2-4-3-4. manakala frasa predikat pengawas ditandai dengan tingkat 2-3. Sebagai contoh. Tingkat nada 3 pada suku kata akhir ayat naik semula ke nada 4 sebagai tanda selesainya pengucapan ayat. ayat Pergi! sebenarnya terbit daripada ayat Awak pergi! Kata ganti nama diri kedua. b) Intonasi Pada Ayat Tanya Dalam bahasa Melayu.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Frasa subjek pelajar itu ditandai dengan tingkat nada 2-4. Frasa predikat pergi dilafazkan dengan tingkat nada 2-3 seperti yang berikut: 148 . Dalam hal ini. Contohnya: 4 3 4 Pelajar 2 i tu peng awas ? Intonasi ayat tanya seperti contoh di atas digunakan dalam bentuk pertanyaan kepada seorang pendengar untuk dijawab oleh pendengar berkenaan. Ayat tanya dapat juga dibentuk dengan meletakkan partikel -kah pada bahagian predikat ayat. iaitu awak digugurkan dan meninggalkan predikat pergi.

kerap berlaku susunan ayat yang berlawanan dengan pola biasa tersebut. iaitu bahagian predikat ayat mendahului bahagian subjek.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 3 Per g i! 2 Bagi melembutkan perintah dalam ayat perintah di atas. seperti yang berikut: 3 Pan dai 2 adik saya 1 149 . Contoh: Susunan biasa Ayat songsang Susunan biasa Ayat songsang : : : : Adik saya Pandai Pelajar itu Pengawas + + + + pandai adik saya pengawas pelajar itu Intonasi ayat penyata biasa seperti yang telah dijelaskan mempunyai tingkat nada 2-4-2-3 seperti yang berikut: 4 3 Adik 2 sa ya 2 pan dai Apabila ayat tersebut disongsangkan. partikel -lah dapat disertakan bagi membentuk ayat: Pergilah. Walau bagaimanapun. dalam percakapan atau pertuturan seharian. Intonasi ayat di atas ditandai dengan tingkat nada 2-3-1 seperti yang berikut: 3 Per g i lah 2 1 d) Intonasi Pada Ayat Terbalik atau Ayat Songsang Ayat bahasa Melayu dalam bentuk susunan biasa ialah Subjek + Predikat. intonasinya bertukar menjadi 2-3-1. Ayat yang mempunyai susunan sedemikian disebut ayat terbalik atau ayat songsang.

Susunan biasa: 4 3 Pelajar 2 i tu 2 penga was Susunan songsang: 3 4 Penga 2 was kah 1 pelajar i tu 150 . maka nada untuk -kah dan -lah menurun kepada tingkat 1. Oleh sebab kedua-dua partikel ini berfungsi hanya sebagai tanda bahawa bahagian predikat ayat dipentingkan. Sila teliti contoh ayat yang mengandungi partikel -kah. tingkat nada bagi bahagian predikat kekal pada tingkat 2-3.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Begitu juga ayat-ayat di bawah: Susunan biasa: 4 3 Pelajar 2 i tu 2 penga was Susunan songsang: 3 Penga was 2 pelajar itu 1 Perhatikan bahawa dalam contoh ayat-ayat di atas. bersama-sama keseluruhan subjek ayat berkenaan yang tidak lagi dipentingkan. iaitu menurun kepada tingkat 1. -lah juga menandakan bahawa bahagian predikat diberi penekanan. Sebaliknya. yang berubah ialah tingkat nada pada bahagian subjek. Tingkat nada berkenaan tidak berubah meskipun kedudukan predikat berubah ke hadapan ayat. Selain partikel -kah.

bahagian pertama yang mempunyai tingkat nada 2-4 merupakan subjek. manakala bahagian kedua yang mempunyai tingkat nada 2-3 pula merupakan bahagian predikat ayat. Ayat tanya aktif biasa dan ayat tanya pasif biasa juga mempunyai tingkat nada 2-4 bagi bahagian subjek dan 2-3 bagi bahagian predikat seperti dalam contohcontoh yang berikut: Ayat Tanya Aktif Biasa: 4 3 Di 2 a 2 membuka bungkusan i tu? Ayat Tanya Pasif Biasa: 4 3 Bungkusan 2 i tu 2 dibuka nya? Walau bagaimanapun. Perhatikan contoh-contoh yang berikut: Ayat Aktif: 4 3 I bu 2 2 belum menjahit baju i tu Ayat Pasif: 4 3 Baju 2 i tu 2 belum dijahit oleh i bu Dalam ayat-ayat di atas.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 e) Intonasi Pada Ayat Pasif Ayat pasif mempunyai intonasi yang sama seperti ayat aktif biasa. Lihat contoh-contoh yang berikut: 151 . tingkat nada intonasi berbeza. jika ayat pasif berkenaan merupakan ayat pasif bagi orang pertama dan kedua. iaitu 2-4-2-3.

Ayat (b) berasasl daripada ayat: (c) Bungkusan itu saya buka. Predikat sesuatu ayat mempunyai tingkat intonasi 2-3. Saya buka bungkusan itu.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 (a) (b) Saya membuka bungkusan itu. walau bagaimana panjang sekalipun sesuatu ayat. seperti dalam contoh-contoh yang berikut: Nada Intonasi Ayat (a): 4 3 Sa ya 2 2 membuka bungkusan i tu Nada Intonasi Ayat (c): 4 3 Bungkusan 2 i tu 2 saya bu ka f) Intonasi Pada Ayat yang Panjang Perlu diingat bahawa nada turun naiknya suara disesuaikan dengan unit-unit frasa. nada intonasinya tetap mempunyai pola yang sama. iaitu 2-4-2-3. Dalam contoh di atas. manakala ayat (b) merupakan ayat pasif songsang. fungsi intonasi adalah sebagai pemisah frasa-frasa dalam ayat. Dalam hal ini. bahagian predikat ayat ialah saya buka. Oleh sebab itu. seperti dalam contoh yang berikut: 152 . intonasi bagi ayat (b) di atas adalah 2-3-1. Dalam ayat (c) di atas. Oleh hal yang demikian. ayat (a) merupakan ayat aktif biasa. seperti yang berikut: Nada Intonasi Ayat (b): 3 Saya 2 bu ka bungkusan itu 1 Ayat (a) dan (c) pula mempunyai intonasi ayat penyata biasa.

pola intonasi bagi ayat di atas. tanpa keterangan adalah seperti yang berikut: 4 3 Para 2 pelajar i tu 2 menelaah pelaja ran Dalam contoh di atas. frasa di perpustakaan merupakan keterangan tambahan dan tidak begitu penting. frasa predikat dan keterangan.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 Para pelajar itu menelaah pelajaran di perpustakaan. Oleh yang demikian. Oleh hal yang demikian. nada yang diterimanya ialah nada 1. Ayat di atas boleh dibahagikan kepada tiga frasa intonasi utama. Seperti yang telah dijelaskan. seperti yang berikut: 4 3 Para 2 pelajar i tu 2 menelaah pelaja ran di perpustakaan 1 Ayat di atas berkemungkinan diucapkan dengan nada 2-3 pada bahagian frasa tambahan yang menjadi keterangan sekiranya frasa tambahan itu dipentingkan dan perlu ditegaskan seperti yang berikut: 4 4 Para 2 pelajar i tu 2 3 menelaah pelaja ran di 2 perpustaka an 153 . iaitu frasa subjek. pola intonasi bagi ayat biasa ialah 2-4-2-3. Maka intonasi bagi keseluruhan ayat tersebut ialah 2-4-3-1.

9 Huraikan fonem-fonem suprasegmental yang terdapat dalam bahasa Melayu. 6.FONEM SUPRASEGMENTAL / 6 6. 154 .8 Tandakan tingkat nada intonasi yang sesuai bagi ayat-ayat di bawah: (a) (b) (c) (d) (e) (f) (g) (h) Jalan! Minumlah Kurus Anjing Suami Bunga Budak Hadiah budak itu itu garang pegawai siram Milah itu itu itu saya dihalaunya? belum dibungkus oleh Anis 6.7 Huraikan perbezaan antara intonasi dan tona.

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 6
6.1 Untuk soalan ini, anda perlu: i. Memberi perbezaan definisi antara bunyi segmental (bunyi penggalan) dengan bunyi-bunyi suprasegmental, iaitu bunyi yang hadir secara menumpangi bunyi penggalan ii. Sila buat rujukan daripada sumber-sumber lain untuk mendapatkan maklumat tambahan. 6.2 Bagi menjawab soalan ini, anda harus: i. Menerangkan maksud tekanan dan tanda tekanan ( / ) ii. Tekanan dalam perkataan bahasa Melayu tidak membezakan makna, tetapi membezakan makna dari segi ayat, misalnya:
 kami makan sate kambing (tekanan diberikan pada sate)  kami makan sate kambing (tekanan diberikan pada kambing)

iii.

iv.

Tekanan boleh membezakan makna dalam perkataan bahasa lain, misalnya bahasa Inggeris: /  in sult (tekanan pada suku kata kedua) /  in sult (tekanan pada suku kata pertama) Sila dapatkan maklumat daripada sumber lain.

6.3 Untuk soalan ini, anda perlu: i. Menerangkan maksud mora/ kepanjangan v. Anda perlu juga menerangkan bahawa dalam bahasa Melayu, kepanjangan tidak membezakan makna, tidak seperti bahasa Arab dan bahasa Inggeris. Contoh:  [ sit ] = bermaksud “duduk”  [ si:t ] = bermaksud “tempat duduk” ii. iii. Sertakan lambang-lambang mora satu titik (.), dua titik (:), tiga titik (·:), empat titik (::) dengan contoh yang sesuai Sila dapatkan maklumat tambahan daripada sumber lain.

6.4 Untuk menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menghuraikan maksud jeda dan lambang jeda ii. Berikan contoh-contoh penggunaan jeda dalam bahasa Melayu iii. Sila rujuk halaman 143 – 144 untuk mendapat keterangan yang jelas.

155

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

6.5 Bagi soalan ini, anda perlu: i. Memberi dua contoh ayat yang membawa makna yang berbeza, contohnya:
[ Ibu menjahit + baju ayah ] maksudnya, ibu membuat kerja menjahit baju ayah [ Ibu menjahit baju + ayah ] maksudnya, dia memberitahu ayahnya bahawa ibunya menjahit baju. ii. Dengan berpandukan contoh yang diberikan, sila jawab soalan (b) dan (c)

dengan betul. iii. Sila dapatkan maklumat tambahan daripada buku dan jurnal lain. 6.6 Bagi soalan ini, anda perlu: i. Memberi penjelasan terhadap makna tona ii. Memberi penjelasan terhadap lambang tona iii. Sila rujuk halaman 145 – 146. iv. Sila sertakan contoh yang sesuai bagi menyokong huraian anda. 6.7 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menjelaskan maksud intonasi dan tona ii. Berikan contoh intonasi ayat-ayat bahasa Melayu iii. Sila rujuk halaman 145 – 153. iv. Dapatkan juga maklumat tambahan daripada sumber lain seperti buku, internet, dll. 6.8 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Meneliti ciri-ciri intonasi yang dihuraikan pada halaman 147 ii. Sila rujuk bentuk intonasi ayat perintah, ayat penyata, ayat pasif, ayat tanya pada halaman 147 – 153 dan terapkannya dalam ayat (a) - (h). iii. Pastikan anda tidak tersalah letak tanda intonasi pada ayat-ayat yang berlainan tersebut. 6.9 Bagi menjawab soalan tentang fonem suprasegmental ini, anda perlu: i. Merujuk jenis-jenis fonem suprasegmental seperti tekanan, kepanjangan, jeda, tona dan intonasi pada halaman 141 – 153 ii. Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan. 156

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

Rujukan
Abdul Hamid Mahmood (1995). Ejaan bahasa Melayu terkini. Masa Enterprise.

Abdul Hamid Mahmood (2002). Guru dan bahasa Melayu. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Bhd. Ashby, P. (1995). Speech sounds. London: Routledge. Barnhart, C.L. & Barnhart, R.K. (Ed.) (1981). The world book of encyclopedia volume two. Toronto: World Book Inc. Bright, W. (Ed) (1992). International encyclopedia of linguistics. New York: Oxford University Press. Clark, J. & Yallop, C. (1995). An introduction to phonetics and phonology (second edition). USA: Blackewell. Crystal, D. (1986). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Davenport, M. & Hannahs, S.J. (1998). Introducing phonetics & phonology. Auckland: Arnold. Gleason, H.A. (1955). An introduction to descriptive linguistics. New York: Holt, Rinehart & Winston. Harimurti Kridalaksana (1983). Kamus linguistik. Jakarta: Penerbit P.T. Gramedia Jakarta. Indirawati Zahid & Mardian Shah Omar (2006). Fonetik dan fonologi siri pengajaran dan pembelajaran bahasa Melayu. Kuala Lumpur: PTS Professional. Istilah linguistik Bahasa Inggeris – Bahasa Malaysia, Bahasa Malaysia – Bahasa Inggeris. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1991. Jones, D. (1958). An outline of English phonetics. London: Heffer.

157

FONEM SUPRASEGMENTAL / 6

Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Ladefoged, P. (2005). Vowels and consonants (second edition). Australia: Blackwell Publishing. Ladefoged, P. (2006). A course in phonetics (fifth edition). Boston, MA: Thomson Wadsworth. Laver, J. (1993). Principles of phonetics. New York: Cambridge University Press. Lyons, J. (1981). Noam Chomsky. New York: Penguin Modern Master University Press. Malmberg, B. (1963). Phonetics. New York: Denver. Marsono (1986). Fonetik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Martin, J.B. & Rahilly, J. (1999). Phonetics the science of speech. London: Arnold. Nik Safiah Karim dan rakan-rakan. (2003). Tatabahasa dewan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Pike, K.L. (1947). Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Rahmat Sato, H. (1998). Pengenalan fonetik dan fonologi. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik, Universiti Malaya. Roach, P. (2001). Phonetics. United Kingdom: Oxford University Press. Sitindoan, G. (Drs.) (1984). Pengantar linguistik dan tatabahasa bahasa Indonesia. Bandung: Pustaka Prima Bandung. Sudaryanto (1983). Linguistik.Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. The Penguin Dictionary (2004). London: Penguin Books. Verhaar, J.W.M. (1983). Pengantar linguistik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.

158

BIDANG FONEMIK / 7

Unit

7
BIDANG FONEMIK
HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini, anda seharusnya dapat:

i. menjelaskan bunyi itu distingtif atau tidak distingtif, ii. membezakan fonem dengan alofon, diftong dengan fonem vokal rangkap, iii. menjelaskan konsep pasangan minimal, bervariasi bebas, beralternasi bebas, saling melengkapi dan kesamaan fonetis serta iv. menjelaskan fonem konsonan rangkap.

Pengenalan
Unit ini membincangkan Bidang Fonemik yang meliputi bunyi distingtif atau tidak distingtif, konsep fonem, alofon, pasangan minimal, bervariasi bebas, beralternasi bebas, saling melengkapi, kesamaan fonetis, fonem vokal rangkap, dan fonem konsonan rangkap dalam bahasa Melayu.

Apakah Bidang Fonemik?
Bidang fonemik ialah bidang linguistik yang membincangkan hal yang berkaitan dengan sistem atau fungsi bunyi bahasa. Dalam bidang fonemik, bunyi-bunyi bahasa akan dianalisis dan menentukan taraf sesuatu bunyi itu sama ada bunyi itu distingtif (membezakan makna) atau tidak distingtif. Jika bunyi itu bertaraf 159

bunyi d dan bunyi t adalah bertaraf fonem yang berbeza dan bunyi fonem ini diletakkan dalam kurungan fonem. pedang dengan petang. Misalnya. iaitu / d / dan / t /. Perbezaan makna ini dapat dilihat pada pasangan minimal atau pasangan terkecil perkataan.2 Apakah yang anda faham tentang bunyi distingtif dan bunyi tidak distingtif? Tahukah Anda Pengertian Fonem? Fonem ialah unit bunyi yang terkecil yang membezakan makna. Oleh itu. kecuali bunyi d dan bunyi t. Di sebaliknya. iaitu membezakan makna. maka dikatakan bahawa bunyi d dan bunyi t adalah bunyi yang distingtif yang membezakan makna. jika bunyi itu tidak distingtif dan tidak membezakan makna. maka bunyi itu dianggap bertaraf fonem. 7. pasangan minimal. Dalam pasangan minimal perkataan pedang dengan petang itu terdapat bunyi yang berbeza (distingtif). iaitu bunyi d dan bunyi t. Contoh-contoh pasangan minimal yang lain yang membezakan makna adalah seperti yang berikut: (i) kaya paya / k / dan / p / adalah fonem yang berbeza barat karat / b / dan / k / adalah fonem yang berbeza sayang wayang / s / dan / w / adalah fonem yang berbeza 160 (ii) (iii) . 7. Oleh sebab perkataan pedang hampir sama.BIDANG FONEMIK / 7 distingtif. maka bunyi itu dianggap alofon.1 Jelaskan pengertian bidang fonemik.

Kelainan bunyi yang tergolong ke dalam satu fonem ini berlaku akibat terpengaruh oleh bunyi tertentu sama ada yang terdahulu atau terkemudian daripadanya. Alofon juga merupakan kelainan bunyi antara satu sama lain tetapi masih tergolong ke dalam satu fonem. (i) (ii) (iii) (iv) _________________________ _________________________ _________________________ _________________________ Tahukah Anda Pengertian Alofon? Alofon ialah anggota-anggota kepada satu fonem. Contohnya: pakar dengan bakar.3 Berikan beberapa contoh pasangan minimal yang anda tahu. bunyi fonem / k / dalam bahasa Melayu mempunyai beberapa kelainan bunyi (alofon) kerana terpengaruh oleh bunyi di sekitarnya. 7. terdapat banyak pasangan minimal yang lain yang membezakan makna. misalnya alofon k. Misalnya. sakat dengan zakat dan lain-lain. kw 161 .BIDANG FONEMIK / 7 (iv) dalam talam / d / dan / t / adalah fonem yang berbeza cari jari / c / dan / j / adalah fonem yang berbeza (v) Selain contoh pasangan minimal di atas. tulang dengan dulang.

BIDANG FONEMIK / 7

dan ʔ. Bunyi alofon k terjadi akibat kehadirannya dalam perkataan kiri (atau k yang diikuti oleh vokal depan i). Bunyi kw terjadi kerana kehadirannya dalam perkataan kuda (iaitu k yang diikuti oleh vokal belakang u). Bunyi ʔ terjadi kerana kehadirannya diakhiri kata dalam suku kata tertutup seperti dalam perkataan kakaʔ. Dalam hal ini, alofon k, kw dan ʔ adalah alofon-alofon daripada keluarga bunyi yang sama, iaitu fonem / k /. Ketiga-tiga bunyi k, kw, ʔ itu adalah bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis. Maksudnya bunyi-bunyi alofon tersebut hampir-hampir sama dari segi cara pengucapannya dan juga cara penghasilannya. Ketiga-tiga bunyi itu adalah saling melengkapi. Dengan saling melengkapi dimaksudkan masing-masing bunyi tersebut menduduki posisi tertentu (tempat masing-masing) dalam bahasa Melayu. Alofon juga boleh terjadi daripada bunyi yang bervariasi bebas. Dengan bervariasi bebas dimaksudkan walaupun bunyi-bunyi itu berbeza dalam perkataan tertentu, misalnya faham dengan paham, tetapi perbezaan bunyi tidak membawa makna yang berbeza (maknanya sama). Dalam bahasa Melayu terdapat pula beberapa perkataan yang hampir sama dari segi sebutan, tetapi maknanya sama (tidak berbeza), misalnya perkataan agama, ugama dan igama. Walaupun perkataan agama, ugama dan igama itu dari segi makna tidak berbeza, tetapi vokal a, u dan i adalah asalnya fonem yang berbeza kerana terdapat pasangan minimal masing-masing yang membezakan makna, iaitu baru, buru, biru. Oleh sebab itu, vokal a, u dan i adalah distingtif (membezakan makna), maka bunyi a, u dan i adalah bertaraf fonem. Apabila bunyi a, u dan i itu sudah pernah bertaraf fonem, maka bunyi a, u dan i adalah bertaraf alternasi bebas.

7.4 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai, jelaskan maksud alofon.

162

BIDANG FONEMIK / 7

Tahukah Anda Pengertian Pasangan Minimal?
Pasangan minimal ialah pasangan terkecil perkataan, iaitu pasangan perkataan yang hampir sama dari segi sebutan dan juga cara menghasilkan bunyi perkataan tersebut tetapi masih terdapat perbezaan kecil pada bunyi (fonem) tertentu yang membezakan makna antara perkataan tersebut. Contoh-contoh pasangan minimal adalah seperti yang berikut: paku tari laku baca sama bawang situ garu bila serong buka dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan dengan baku dari lagu baja sana bayang satu guru bela sorong buku

7.5 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai, jelaskan maksud pasangan minimal.

7.6 Kenal pasti sama ada pasangan minimal yang berikut berkontras atau tidak berkontras. i. ii. iii. iv. v. fikir perang panah semak bela pikir perang patah semak bela

163

BIDANG FONEMIK / 7

vi. vii. viii. ix. x.

serang agama Selasa faham tadah

-

terang ugama Thalatha paham tabah

Tahukah Anda Pengertian Bervariasi Bebas?
Bervariasi bebas merupakan istilah yang digunakan bagi dua bunyi yang berbeza secara fonetis yang hadir pada lingkungan yang sama dalam perkataan dan bunyi itu boleh saling berganti antara satu sama lain tetapi tidak membezakan makna. Contohnya: fikir dengan elok dengan orang dengan pikir ( f dengan p bervariasi bebas ) Elok ( e dengan ε bervariasi bebas ) Orang ( o dengan ɔ bervariasi bebas)

7.7 Berikan contoh-contoh perkataan yang bervariasi bebas dalam bahasa Melayu.

Tahukah Anda Pengertian Beralternasi Bebas?
Beralternasi bebas merupakan istilah yang dipakai bagi bunyi yang sudah bertaraf fonem, tetapi boleh dipakai secara bertukar ganti dalam perkataan tertentu pada lingkungan yang sama tetapi tidak membezakan makna. Contohnya fonem /a/, /i/ dan /u/ yang hadir pada lingkungan yang sama dalam perkataan agama, igama dan ugama tetapi maknanya tidak berbeza. Oleh hal yang demikian, fonem /a/, /i/ dan /u/ dikatakan beralternasi bebas.

164

BIDANG FONEMIK / 7

7.8 Berikan contoh-contoh perkataan yang beralternasi bebas dalam bahasa Melayu. 7.9 Huraikan perbezaan antara beralternasi bebas dan bervariasi bebas.

Tahukah Anda Pengertian Saling Melengkapi?
Istilah saling melengkapi juga dikenali sebagai distribusi komplementar, iaitu lingkungan atau tempat yang dihadiri (diisi) oleh satu anggota bunyi daripada satusatu fonem dan lingkungan atau tempat itu tidak boleh dihadiri (diisi) oleh anggota bunyi yang lain daripada fonem yang sama dalam perkataan. Maksudnya bunyi tersebut mempunyai tempat (lingkungan) tertentu yang boleh dihadiri atau dilengkapinya. Misalnya bunyi [k] dalam perkataan [kakaʔ]. Bunyi [k] boleh hadir hanya pada awal suku kata (koda) manakala bunyi [ʔ] pula boleh hadir pada lingkungan akhir suku kata (onset) sahaja. Kehadiran bunyi [ k] dan [ʔ] pada tempat tertentu sahaja ini terdapat dalam banyak perkataan lain dalam bahasa Melayu, misalnya perkataan [kanaʔ-kanaʔ, pəkaʔ, pokoʔ, beŋkoʔ, bəŋkaʔ, songkoʔ] dan seumpamanya. Oleh sebab tempat atau lingkungan yang boleh diisi oleh [k] dan [ʔ] adalah tempat yang tertentu sahaja, maka bunyi [k] dan [ʔ] dikatakan saling melengkapi. Oleh hal yang demikian, bunyi [k] dan [ʔ] adalah alofon-alofon kepada fonem /k/.

7.10 Jelaskan pengertian saling melengkapi.

165

BIDANG FONEMIK / 7

Tahukah Anda Pengertian Kesamaan Fonetis?
Kesamaan fonetis merupakan satu cara atau kriteria yang digunakan untuk menentukan sama ada bunyi-bunyi itu merupakan alofon-alofon kepada satu fonem. Cara yang lain untuk menentukan alofon-alofon kepada satu fonem ialah saling melengkapi (distribusi komplementar) seperti yang dihuraikan di atas. Bunyi kesamaan fonetis ialah bunyi yang mempunyai sifat fonetis yang sama. Bunyi kesamaan fonetis ini boleh terjadi dengan cara bunyi tertentu yang mendapat pengaruh artikulasi tambahan (koartikulasi) seperti pembibiran, penyengauan (penasalan), penglelangitkerasan, pengglotisan dan seumpamanya. Contohnya bunyi k dengan bunyi kw (k yang mendapat pengaruh daripada vokal depan dan kw pembibiran) yang terdapat pada perkataan kawan dan buwku merupakan bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis (k, dan k w). Oleh itu, k dan kw adalah alofon kepada fonem yang sama, iaitu k. Begitu juga dengan bunyi vokal a dalam perkataan dalam dan ã sengauan (nasalisasi) dalam perkataan mãlam juga merupakan bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis (yang satu merupakan vokal biasa sedangkan vokal a yang satu lagi disengaukan). Oleh hal yang demikian, bunyi a biasa dan bunyi a yang disengaukan itu dikatakan bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis. Dalam bahasa Inggeris, terdapat juga bunyi yang mempunyai kesamaan fonetis. Contohnya bunyi p yang mendapat pengaruh koartikulasi hembusan seperti dalam perkataan pen (phen) mempunyai kesamaan fonetis dengan p yang tidak dihembus yang berada di akhir kata dalam perkataan top. Oleh hal yang demikian, bunyi ph (yang diiringi oleh hembusan) dengan p (yang tidak dihembuskan) adalah alofon-alofon kepada fonem p.

7.11 Bagaimanakah kesamaan fonetis berlaku? Jelaskan dengan contohcontoh yang sesuai.

166

Diftong dihasilkan dengan cara satu vokal diucapkan sepenuhnya sedangkan yang satu lagi diucapkan separuh sahaja. 167 .BIDANG FONEMIK / 7 Tahukah Anda Pengertian Fonem Vokal Rangkap? Fonem vokal rangkap ialah fonem yang hadir berturut-turut dalam satu-satu perkataan. terdapat banyak perkataan yang memakai fonem konsonan rangkap ini.12 Dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. kedudukan lidah kemudiannya berubah dan geluncur kepada bunyi vokal yang lain. clock. Tahukah Anda Pengertian Fonem Konsonan Rangkap? Fonem konsonan rangkap ialah dua konsonan yang hadir berturut-turut dalam satu-satu perkataan. Konsonan rangkap tidak terdapat dalam bahasa Melayu kecuali dalam kata-kata pinjaman daripada bahasa Jawa dan bahasa Inggeris. Vokal rangkap ialah vokal penuh yang diucapkan dengan penuh tiap-tiap satu dalam perkataan. creep. cloth dan seumpamanya. Contohnya perkataan stop. misalnya dia. Contohnya perkataan kerbau (kerbaw). Maksudnya semasa menghasilkan bunyi vokal penuh. Dalam bahasa Inggeris.13 Nyatakan perbezaan diftong dan vokal rangkap. bring. steep. brief. sampai (sampay) dan amboi (amboy). 7. jelaskan maksud fonem vokal rangkap. bau. Cara menghasilkan diftong pula melibatkan berlakunya geluncuran. 7. Fonem vokal rangkap ini berbeza dengan diftong. jauh dan buah sedangkan diftong ialah dua vokal yang hadir berturut-turut dalam perkataan tetapi cara penghasilan diftong itu berbeza.

projek. prihatin. proses dan seumpamanya. blok. drama.BIDANG FONEMIK / 7 Konsonan rangkap dalam bahasa Melayu terdapat dalam perkataan-perkataan pinjaman yang dipinjam daripada bahasa Jawa dan Inggeris seperti trampil. 168 . 7.14 Huraikan maksud fonem konsonan rangkap dengan memberikan contoh-contoh yang sesuai. draf. 7.15 Adakah fonem konsonan rangkap terdapat dalam bahasa Melayu? Bincangkan.

7. iaitu yang membezakan makna ii. Sila berikan contoh-contoh pasangan minimal yang lain yang menunjukkan berlakunya fonem-fonem yang membezakan makna iv. igama dan agama v. 163 – 164. Beberapa contoh pasangan minimal seperti:  baru – biru. konsanan rangkap.  petang – pedang.BIDANG FONEMIK / 7 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 7 7. pasangan minimal dan seumpamanya ii.2 Bagi menjawab soalan ini. Memahami maksud fonem distingtif. seperti dalam perkataan petang dan pedang yang berlainan maksudnya iii. yakni vokal [a] dengan vokal [u] ialah fonem berbeza kerana membezakan makna.3 Untuk soalan ini. Menerangkan bidang fonemik dan cakupannya seperti fonem. Sila rujuk sumber lain bagi mendapatkan maklumat tambahan. Berikan contoh yang sesuai bagi menyokong penerangan anda iii. Berikan contoh perkataan yang sesuai yang mengandungi fonem distingtif tersebut. Sila rujuk huraian tentang pengertian fonem dan alofon pada halaman 159 – 162. anda perlu: i.1 Bagi soalan ini. vokal rangkap. 169 . Definisi fonem seperti yang dijelaskan pada halaman 160. Anda perlu memasukkan contoh perkataan yang mengandungi fonem yang beralternasi bebas. anda perlu: i. Sila dapatkan maklumat tambahan daripada sumber lain seperti buku dan internet. anda perlu memberikan: i. Begitu juga dengan fonem [t] dan [d] membezakan makna bagi pasangan minimal tersebut iii. iaitu bunyi-bunyi yang tidak membezakan makna vi. Sila berikan contoh-contoh lain tentang bunyi-bunyi alofon kepada fonemfonem tertentu vii. ii. 7. seperti agama. Anda perlu memberikan contoh-contoh bunyi alofon yang tidak distingtif. Anda perlu memberikan beberapa contoh perkataan yang mengandungi fonem yang berbeza iv. alofon.

Menjelaskan maksud alofon ii.BIDANG FONEMIK / 7 7. anda perlu: i.5 Bagi soalan ini. anda perlu: i. u dan a adalah beralternasi bebas (sudah bertaraf fonem dalam perkataan lain) walaupun masih boleh membawa makna yang sama. berikan perkataan yang mengandungi bunyi bervariasi bebas. 7. maksud bunyi alofon kepada fonem tertentu. 170 . Dengan berpandukan bunyi bervariasi bebas dalam contoh di atas. seperti faham . i . 7.x) berkontras atau tidak berkontras. iaitu “agama”. anda perlu terlebih dahulu: i. misalnya menyatakan perbezaan makna perkataan pasangan minimal tersebut adalah akibat pengunaan fonem yang berbeza. [kwuda] 7.8 Jawapan untuk soalan ini ialah anda perlu memberikan beberapa contoh fonem yang bertaraf distingtif yang kemudiannya digunakan untuk maksud yang sama seperti dalam igama. [piker] dan alofon [k w] dalam perkataan [kita]. Memahami perbezaan antara bunyi bervariasi bebas dan bunyi distingtif seperti fonem p dengan f dalam perkataan fikir dengan pikir yang tidak membezakan makna ii. contoh perkataan: serong – sorong ii. Anda perlu memberi jawapan untuk pasangan minimal yang lain dengan berpandukan jawapan di atas.paham yang tidak membezakan makna. misalnya alofon [f] kepada fonem [p] dalam perkataan [fiker].7 Untuk soalan ini. Berikan beberapa contoh alofon kepada satu fonem. anda perlu: i. agama. Dengan berpandukan penjelasan tentang fonem dan alofon tersebut. 7. ugama.6 Bagi menjawab soalan ini. anda perlu mengenal pasti sama ada perkataan pasangan minimal yang diberikan itu ( no. Menerangkan maksud pasangan minimal dengan memberikan contohcontoh yang sesuai.4 Bagi soalan ini. Menjelaskan ciri-ciri fonem dan alofon ii. Fonem ə.

10 Bagi menjawab soalan ini. Menjelaskan cara kesamaan fonetis berlaku. Sila berikan beberapa contoh pasangan perkataan beralternasi bebas dengan bervariasi bebas dalam bahasa Melayu. Penjelasan tentang perbezaan antara beralternasi bebas dengan bervariasi bebas ii. iii. sila berikan beberapa contoh lain dalam bahasa Melayu. 7.12 Jawapan bagi soalan ini. Memberikan definisi tentang fonem vokal rangkap ii. Menjelaskan perbezaan antara diftong dan vokal rangkap ii. 7. iaitu k dan ʔ saling melengkapi ii. yakni bunyi konsonan diikuti oleh bunyi vokal tertentu menyebabkan kesamaan fonetis berlaku. Menghurai maksud saling melengkapi ii. anda perlu: i. anda perlu: i. anda perlu: i.13 Untuk soalan ini. Sila berikan beberapa contoh vokal rangkap dan diftong bagi menjelaskan huraian anda. Dengan berpandukan contoh di atas. Sila sertakan contoh perkataan yang bunyinya saling melengkapi seperti perkataan kakak. 7. jurnal dan internet bagi mendapatkan malumat tambahan.BIDANG FONEMIK / 7 7. anda perlu memberi: i. 7. Sila rujuk buku.9 Bagi menjawab soalan ini. Contohnya perkataan kataʔ. 171 . sila berikan beberapa contoh lain dalam bahasa Melayu. anda perlu: i. yakni fonem k dan ʔ ialah saling melengkapi iii. Dengan berpandukan contoh di atas. Sila rujuk sumber lain seperti buku dan internet bagi mendapatkan maklumat tambahan. Sila berikan beberapa contoh perkataan yang mengandungi fonem vokal rangkap iii.11 Bagi menjawab soalan ini.

172 . prihatin iii. dan seumpamanya iii. 7.14 Bagi menjawab soalan ini. Berikan beberapa contoh perkataan yang mengandungi fonem konsonan rangkap yang dipinjam daripada bahasa Inggeris. anda perlu: i. Berikan contoh-contoh fonem konsonan rangkap yang terdapat dalam bahasa yang anda tahu seperti bahasa Inggeris. Sila nyatakan bahawa tidak terdapat fonem konsonan rangkap asli dalam bahasa Melayu kecuali perkataan pinjaman daripada bahasa Inggeris dan bahasa Jawa. struktur. Membincangkan bahawa dalam bahasa Melayu terdapat fonem konsonan rangkap atau tidak ii.15 Bagi menjawab soalan ini. misalnya project. misalnya kontraktor. Anda perlu menyatakan bahawa fonem konsonan rangkap tidak terdapat dalam bahasa Melayu asli kecuali fonem konsonan rangkap yang dipinjam daripada bahasa Inggeris dan bahasa lain. Menghuraikan definisi tentang fonem konsonan rangkap ii. structure.BIDANG FONEMIK / 7 7. dan bahasa Jawa seperti gembleng. anda perlu: i.

Gleason.BIDANG FONEMIK / 7 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). C. Brace and Jovanovich. (1955). Speech sounds. Toronto: World Book Inc.A. & Yallop. Davenport.L. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Crystal. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Ladefoged. Kamus linguistik. P. P. Oxford: Basil Blackwell Ltd. & Barnhart. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. A course in phonetics (3rd. (1998). International encyclopedia of linguistics. The world book of encyclopedia volume two. M. 173 . Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Masa Enterprise. H. Ashby. Bhd.T. Gramedia Jakarta. (1973). (Ed) (1992). Barnhart. (1995). An introduction to phonetics and phonology (second edition). (1986). Chicago: University of Chicago Press. Introducing phonetics & phonology. Rinehart & Winston. (1993).J. Preliminaries to linguistic phonetics. J. S. Jakarta: Penerbit P. D. Abdul Hamid Mahmood (2002). & Hannahs. (Ed. Ejaan bahasa Melayu terkini. New York: Oxford University Press.) (1981). Ed). Bright. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). USA: Blackewell. New York: Harcourt. Auckland: Arnold. (1995). Harimurti Kridalaksana (1983).K. Guru dan bahasa Melayu. London: Routledge. P. C. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. An introduction to descriptive linguistics. Ladefoged. New York: Holt. W. Clark. R.

K. (1947). (2001). Phonetics.L. Roach. Principles of phonetics. Ladefoged. (2006). Phonetics. (1963). J. New York: Denver. Pike. Boston. (1993). Laver. United Kingdom: Oxford University Press. (1983).BIDANG FONEMIK / 7 Ladefoged. B. J. London: Penguin Books.M. Vowels and consonants (second edition). A course in phonetics (fifth edition). Verhaar. MA: Thomson Wadsworth. P. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.W. P. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Malmberg. 174 . New York: Cambridge University Press. Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. (2005). Marsono (1986). Australia: Blackwell Publishing. Fonetik. Pengantar linguistik. P. The Penguin Dictionary (2004).

juga diterangkan beberapa lambang yang digunakan dalam penulisan transkripsi fonetik dan fonemik bagi mewakili bunyi yang diucapkan. anda seharusnya dapat: i. Pengenalan Fokus huraian unit ini adalah tentang bentuk penulisan dalam transkripsi fonetik dan fonemik. Transkripsi juga menurunkan lambang-lambang bunyi sebutan ke dalam bentuk lambang-lambang fonetik yang setepat mungkin mengikut sebutan sebenar penutur satu-satu bahasa. mengenal pasti bentuk penulisan dalam transkripsi fonetik dan fonemik. Di samping itu. iii. Apakah Transkripsi? Transkripsi ialah penulisan dalam bentuk lambang-lambang fonetik daripada lambang-lambang tulisan huruf-huruf biasa. menulis transkripsi fonetik dan fonemik dengan baik. ii. Dalam transkripsi fonetik. satu lambang digunakan untuk mewakili satu bunyi yang 175 . mengenali dan membezakan lambang-lambang yang digunakan dalam penulisan transkripsi fonetik dan fonemik.TRANSKRIPSI / 8 Unit 8 TRANSKRIPSI HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini.

Misalnya dalam tulisan atau sebutan untuk ayat Buku itu di atas meja ditulis semula dengan terperinci segala bunyi segmental dan juga segala jenis koartikulasi dan juga ciri-ciri suprasegmental yang ditumpanginya dalam bentuk transkripsi fonetik seperti yang berikut: [ # b u w ku iwtu di atas meǰa # ] Transkripsi fonetik bertujuan mencatatkan setepat mungkin semua sifat yang terdapat pada pengucapan seseorang penutur natif. Transkripsi fonemik mencatatkan bunyi-bunyi bahasa yang diucapkan dengan cara yang lebih luas.TRANSKRIPSI / 8 diucapkan. Apakah Transkripsi Fonetik? Transkripsi fonetik juga dikenali sebagai transkripsi sempit. Dalam transkripsi fonetik atau transkripsi sempit ini pengkaji cuba memberi lambang fonetik yang setepat-tepat dan sedetail-detailnya (terperinci) dengan bunyi yang diucapkan atau tulisan yang dipindahkan ke dalam transkripsi fonetik tersebut. tidak semua bunyi koartikulasi itu wujud. Transkripsi fonemik tidak menulis lambang-lambang transkripsi fonetik dengan detail (terperinci) dan tidak menggunakan ciri-ciri koartikulasi atau ciri-ciri suprasegmental. penyengauan (nasalisasi) [ ]. j penglelangitkerasan [ ] dan pengglotisan (glotalisasi) [ʔ]. z]. penulisan transkripsi fonemik bagi ayat Buku itu di atas meja ditulisnya dengan mudah sebagai: / # buku itu di atas meǰa # / 176 . Tujuan penulisan transkripsi fonemik ialah untuk memberikan lambang-lambang bunyi dengan mudah dalam bentuk lambang bunyi segmental sahaja tanpa mencatat dengan detail semua sifat bunyi yang ada pada satu-satu bahasa natif itu. Apakah Transkripsi Fonemik? Transkripsi fonemik juga disebut transkripsi luas. Terdapat dua jenis transkripsi. dimasukkan juga lambang-lambang koartikulasi seperti lambang pembibiran [w]. Walau bagaimanapun. d. iaitu dengan menggunakan fonem-fonem yang terdapat dalam satu-satu bahasa itu secara umum dan mudah. Misalnya. kecuali dalam kata-kata pinjaman daripada bahasa asing seperti bahasa Inggeris atau bahasa Arab. iaitu transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik. dalam bahasa Melayu. perengkungan [L. Dalam transkripsi fonetik.

Contoh Transkripsi Fonetik [ # bahasa ijalah alat jaŋ diwgunãkan unwtoʔ məɲãmpaikan fikeran dan pərasaʔan # səgala pandaŋãn // pəndapat // rasa sənãŋ hati dan mãrah dapat diwluwahkan məlawluwi pəŋwgunãʔan bahasa # ] [ # məlawluwi bahasa wǰuga kita bərwhuǰah unwtoʔ məjakenkan pəndəŋãr tərhadap səsuawtu pərkara dan ini boleh məmpəŋãwrohi məreka unwtoʔ məmwbuwat kəwpuwtusan samã ʔada bərsewtuwǰu atau tidaʔ dəŋãn apa jaŋ diwucapkan # ] Contoh Transkripsi Fonemik / # bahasa ijlah alat jaŋ digunakan untoʔ məɲampaikan fikeran dan perasaan # səgala pandaŋan // pəndapat // rasa sənaŋ hati dan marah dapat diluahkan məlalui pəŋgunaʔan bahasa# / / # məlalui bahasa ǰuga kita bərhuǰah untoʔ məjakenkan pəndəŋar tərhadap səsuatu pərkara dan ini boleh məmpəŋarohi məreka untoʔ məmbuat kəputusan sama ada bərsetuǰu atau tidaʔ dəŋan apa jaŋ diucapkan # / 177 .TRANSKRIPSI / 8 Transkripsi fonemik sangat mirip kepada sistem ejaan bagi satu-satu bahasa natif. Berikut diberikan beberapa petikan dalam tulisan Rumi bahasa Melayu beserta contoh-contoh transkripsi fonetik (transkripsi sempit) dan transkripsi fonemik (transkripsi luas): Petikan 1 Bahasa ialah alat yang digunakan untuk menyampaikan fikiran dan perasaan. Segala pandangan. rasa senang hati dan marah dapat diluahkan melalui penggunaan bahasa. pendapat. Melalui bahasa juga kita berhujah untuk meyakinkan pendengar terhadap sesuatu perkara dan ini boleh mempengaruhi mereka untuk membuat keputusan sama ada bersetuju atau tidak dengan apa yang diucapkan.

Pendaftar harus memberi notis kepada plaintif atau peguamnya mengenai hal itu dan mengenai cara saman disampaikan. halaman 275) Contoh Transkripsi Fonetik [ # samãn həndaʔlah disampaikan səndiri oleh mãhkamãh rəndah kəpada difendan // tidaʔ wkuraŋ daripada əmpat bəlas hari səbəwlom pəŋəmbalijan samãn məlaenkan mãhkamãh məmərintahkan səlaenɲã # ʔoraŋ jaŋ məŋãmpaikan samãn dikəhəndaki məmwbuwat čatatan jaŋ məŋãnwduŋi buteran səpərti tarex dan hari samãn disampaikan // di mãnã dan bagaimãnã pəɲãmpaijan samãn diwbuwat sərta kəpada sijapa samãn diwsampaikan # sətəlah samãn disampaikan dan čatatan pəɲãmpaian diwbuwat // pəndaftar haros məmbəri nõtis kəpada plentif atau pəwguamɲã məŋənãʔi hal itu dan məŋənãʔi čara samãn disampaikan # ] Contoh Transkripsi Fonemik / # saman həndaʔlah disampaikan səndiri oleh mahkamah rəndah kəpada difendan // tidaʔ kuraŋ daripada əmpat bəlas hari səbəlom pəŋəmbalian saman məlaenkan mahkamah məmərintahkan səlainɲa # oraŋ jaŋ məŋampaikan saman dikəhəndaki məmbuat čatatan jaŋ məŋanduŋi buteran buteran səpərti tarex dan hari saman disampaikan // di mana dan bagaimana pəŋampaian saman dibuat sərta kəpada siapa saman disampaikan # sətəlah saman disampaikan dan čatatan pəɲampaian dibuat // pəndaftar haros məmbəri notis kəpada plentif atau pəguamɲa məŋənai hal itu dan məŋənai čara saman disampaikan # / 178 . di mana dan bagaimana penyampaian saman dibuat serta kepada siapa saman disampaikan. Sistem Undang-undang Di Malaysia. DBP. Setelah saman disampaikan dan catatan penyampaian dibuat. Kuala Lumpur. (Dipetik daripada Ahmad Ibrahim dan Ahilemah Joned.TRANSKRIPSI / 8 Petikan 2 Saman hendaklah disampaikan sendiri oleh Mahkamah Rendah kepada defendan. tidak kurang daripada 14 hari sebelum hari pengembalian saman (melainkan mahkamah memerintahkan selainnya). 1985. Orang yang menyampaikan saman dikehendaki membuat catatan yang mengandungi butiran-butiran seperti tarikh dan hari saman disampaikan.

kecuali jika pekongsi-pekongsinya yang bertindak itu pada hakikatnya tidak mempunyai kuasa bertindak untuk firma dalam perkara tertentu itu. Noor Alam S. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.M.TRANSKRIPSI / 8 Petikan 3 Setiap pekongsi adalah wakil bagi firma dan pekongsi-pekongsi yang lain bagi maksud perniagaan perkongsian itu. 1987. (Dipetik daripada Shaik Mohd. dan orang dengan siapa dia berurusan itu tahu atau percaya bahawa dia seorang pekongsi. Undang-undang Perniagaan. Hussain. dan tindakan setiap pekongsi yang melakukan apa-apa tindakan untuk menjalankan secara yang lazim jenis perniagaan yang dijalankan oleh firma itu yang dia menjadi ahli. mengikut firma dan pekongsi-pekongsinya. halaman 27) Contoh Transkripsi Fonetik [ # sətijap pəwkoŋsi adalah wakel bagi firmã dan pəwkoŋsi pəwkoŋsi jaŋ laen bagi mãkwsud pərnijagaʔan pərkoŋsijan itu // dan tindakan setijap pəwkoŋsi jaŋ məlawkukan apa apa tindakan unwtoʔ mənǰalankan səčara lazem ǰənis pərnijagaʔan jaŋ diǰalankan oleh firmã itu jaŋ dija mənǰadi ahli # məŋiwkut firmã dan pəwkoŋsi pəwkoŋsiɲã kəwčuwali ǰika pəkoŋsi pəkoŋsiɲã jaŋ bərtindaʔ itu pada hakikatɲã tidaʔ məmpuɲãi kwuasa bərtindaʔ unwtoʔ firmã dalam pərkara tərtəntu itu // dan oraŋ dəŋãn sijapa dija bərʔurusan itu tawhu atau pərčaja bahawa dija səoraŋ pəwkoŋsi # ] Contoh Transkripsi Fonemik / # sətiap pəkoŋsi adalah wakel bagi firma dan pəkoŋsi pəkoŋsi jaŋ laen bagi maksud pərniagaan pərkoŋsian itu // dan tindakan setiap pəkoŋsi jaŋ məlakukan apa apa tindakan untoʔ mənǰalankan səčara lazem ǰənis pərniagaan jaŋ diǰalankan oleh firma itu jaŋ dia mənǰadi ahli # məŋikut firma dan pəkoŋsi pəkoŋsiɲa kəčuali ǰika pəkoŋsi pəkoŋsiɲa jaŋ bərtindaʔ itu pada hakikatɲa tidaʔ məmpuɲai kuasa bərtindaʔ untoʔ firma dalam pərkara tərtəntu itu // dan oraŋ dəŋan siapa dia bərurusan itu tahu atau pərčaja bahawa dia səoraŋ pəkoŋsi # / 179 .

8. 8. tidak membentuk spora dan berkembang biak dengan baik dalam keadaan 180 . Satu kabel gentian optik mempunyai bentuk silinder yang terdiri daripada tiga bahagian memusat: teras cladding dan jaket.TRANSKRIPSI / 8 8. (a) Petikan 1 Kabel gentian optik mengandungi satu atau lebih media liut yang diperbuat daripada gelas atau plastik.3 Salin semula petikan-petikan di bawah dalam bentuk transkripsi fonemik.1 Jelaskan pengertian transkripsi. Gelas yang sangat tulin paling baik digunakan sebagai teras tetapi mahal kosnya. Plastik adalah lebih murah tetapi pelemahan isyaratnya tinggi dan hanya sesuai digunakan untuk jarak yang dekat. (Dipetik daripada: Saadiah Yahya & Rosilah Haji Hassan.2 Huraikan perbezaan transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik. 2003:49) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ (b) Petikan 2 Bakteria laktobasilus adalah bakteria yang bersifat gram positif.

hutang kerajaan dan perbelanjaan awam untuk menghasilkan tingkat guna tenaga penuh dan mengawal inflasi dengan sesebuah ekonomi bergantung kepada tingkat permintaan agregat berbanding dengan kemampuan ekonomi untuk memenuhinya. (Dipetik daripada Siti Rohani. Bakteria laktobasilus telah dilaporkan sebagai bakteria yang cukup penting dan terbanyak. semenjak Millre mengemukakan teori kemoparasitnya. 1985:34) 181 . (Dipetik daripada Rahimah Abdul Kadir.TRANSKRIPSI / 8 mikroaerofilik. Populasinya tergantung kepada dan dipengaruhi oleh kebiasaan memakan. Bakteria ini kebanyakan ditemui di dalam mulut bayi dan mewakili satu peratus daripada flora mulut. Dengan perkataan lain. Tempat yang paling disukainya adalah pada lesi dentin yang dalam. dasar fizikal ialah dasar yang dijalankan dalam soal perundangan dan peraturan yang berhubung dengan pencukaian. 1989:37) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ (c) Petikan 3 Dasar fizikal atau dasar belanjawan ialah cara pengurusan pendapatan dan perbelanjaan kerajaan dengan tujuan untuk mempengaruhi tingkat pendapatan negara.

bahasa. Jepun dan Singapura. budaya dan ideologi politik. Jali. Fenomena ini menjadikan dunia kelihatan mengecil daripada segi perhubungan manusia disebabkan kepantasan teknologi maklumat. Fauzi Hussin dan Mohd. 2003: 179) _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ 182 . Perubahan ini dapat dirasakan di Malaysia dengan adanya teknologi maklumat dan komunikasi yang hampir seiring dengan negara maju seperti Amerika Syarikat.TRANSKRIPSI / 8 _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ _________________________________________________________ (d) Petikan 4 Globalisasi ialah keadaan di mana perhubungan yang tidak terbatas dan tidak dikongkong oleh sempadan geografi. Razani Mohd. (Dipetik daripada: Siti Hadijah Che Mat.

terutama dalam jantung. entalpi. tenaga-dalam. buah pinggang dan pankreas. sejenis alkaloid. Sebutan organik bermaksud diterbitkan daripada organisma hidup. ketersediaan dan 183 . 2004:1-2) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ 8. (Dipetik daripada: Kamaliah Mahmood. Contoh sebatian organik semulajadi termasuklah sebatian yang mempunyai struktur ringkas seperti etena. kimia organik terlibat dengan kajian sebatian yang diekstrak daripada benda hidup seperti tumbuh-tumbuhan. hati. Pada asalnya. Hal ini membezakan sebatian organik dengan sebatian tak organik yang merangkumi hampir semua sebatian yang tidak mengandungi karbon dan didapati daripada batuan dan mineral. isipadu. entropi.TRANSKRIPSI / 8 (e) Petikan 5 Kimia organik bermula sebagai kimia benda hidup. etanol dan asid oksalik hinggalah sebatian yang berstruktur kompleks seperti karpain. (a) Petikan 1 Sifat Termodinamik adalah sebarang ciri makroskop yang tercerap untuk sistem. Terdapat lapan sifat yang biasa digunakan: tekanan.4 Salin semula petikan-petikan di bawah dalam bentuk transkripsi fonetik. haiwan dan mikroorganisma. kolestrol dan koenzim yang terdapat dalam tisu. suhu.

Keintelektualan bahasa dicapai. Mengikut Havranek. Tiga sifat pertama merupakan kuantiti-kuantiti yang boleh diukur secara langsung sementara yang lainnya diterbit. kemuncak pencapaian taraf keintelektualan bahasa ialah penggunaan laras saintifik yang berusaha menghasilkan bentuk bahasa yang tepat yang mencerminkan kejelasan pemikiran yang logik. 2002:80) 184 . 1987:3) ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ (b) Petikan 2 Dengan keintelektualan bahasa dimaksudkan bahasa itu harus mempunyai keupayaan menyampaikan buah fikiran dan hujah dengan tepat dan berkesan. iaitu mengungkapkan kesinambungan dan keRumitan fikiran. (Dipetik daripada Abdul Hamid Mahmood. Kita akan tunjukkan nanti betapa tenaga-tenaga dalam merupakan natijah langsung daripada Hukum Termodinamik Pertama sementara entropi dihasil daripada Hukum Termodinamik Kedua. (Dipetik daripada Mohd. terutamanya melalui perbendaharaan kata dan sebagainya melalui sistem tatabahasa.TRANSKRIPSI / 8 rangkap Gibb. Zaki Abdul Muin.

TRANSKRIPSI / 8 ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ (c) Petikan 3 Strata hutan dimaksudkan sebagai lapisan tumbuhan yang silaranya mempunyai ketinggian yang berbeza-beza dalam julat tertentu. 2000: 8) ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ 185 . (Dipetik daripada: Abdul Hamid Mar Iman. Jika sesebuah hutan mengandungi hanya beberapa spesies. Struktur yang lazim. iaitu pokok. Strata pokok dapat membentuk silara yang bersambungan atau terputus-putus. Hal sebaliknya pula. hutan hujan tropika mengandungi tiga strata utama. Stratifikasi silara hutan dan kaitannya dengan struktur hutan terangkum dalam apa yang disebut sebagai sinusia. semak samun dan herba. jika hutan berkenaan mengandungi banyak spesies dengan setiap spesies hidup rapat-rapat di antara satu sama lain. lapisan silaranya lebih mudah dilihat.

TRANSKRIPSI / 8 (a) Petikan 4 Taun adalah sejenis penyakit cirit-birit yang amat berbahaya. Bakteria ini boleh berada di mana-mana sahaja termasuk dalam air dan dalam makanan. air kencing dan muntah pesakit ini mestilah dibuang dengan teliti supaya ia dimusnahkan dengan cara yang betul. Apabila kuman vibrio cholerae masuk ke badan manusia. Segala najis. Dalam keadaan cirit-birit. (Dipetik daripada Mustafa Ali Mohd. air dikeluarkan dengan banyak bersama najis dan akibatnya badan akan kekurangan air. air liur. Keadaan ini boleh dikawal dengan meminum banyak air. Ia disebabkan oleh sejenis bakteria yang dipanggil vibrio cholerae. Orang-orang yang diserang taun mestilah diasingkan supaya penyakit ini tidak berjangkit. Antara ciri penyakit taun ialah cirit-birit yang berterusan dan diikuti oleh keadaan kekeringan badan kerana kehilangan air. Ia dibawa oleh lalat dan boleh membiak dengan cepat. 1987:49) ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ 186 .. ia memerlukan masa di antara satu hingga lima hari untuk menunjukkan ciri-ciri taun.

TRANSKRIPSI / 8

(e) Petikan 5 Salah satu peninggalan material daripada peradaban Melayu tradisi ialah naskhah tulisan tangan atau manuskrip. Sebahagian besarnya tersimpan di perpustakaan termasuk di luar rantau ini. Kehadiran katalog yang menyenaraikan pegangan manuskrip ini pada perpustakaan itu memberi gambaran seolah-olah kegiatan mengumpul atau mengutipnya sudah berlalu dan segala yang pernah terhasil, sudah terkumpul. Ini tidak benar kerana pengesahan simpanan manuskrip Melayu, pengumpulannya, serta pengajian dan penerbitannya masih berjalan dengan rancak. Jika dahulu kita banyak bergantung kepada sarjana Barat dari segi pengetahuan kita terhadap alam manuskrip Melayu, kini tidak lagi. Sarjana dan golongan intelektual tempatan semenjak berpindahnya pusat pengajian Melayu ke rantau ini sejak tahun 60-an, memberi perhatian penuh terhadap khazanah peninggalan peradabannya. (Dipetik daripada Mohd. Taib Osman, 2004:155)

___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________

187

TRANSKRIPSI / 8

PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 8
8.1 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Perjelaskan maksud transkripsi, iaitu transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik ii. Berikan contoh lambang-lambang transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik mengikut contoh bunyi perkataan dalam bahasa Melayu 8.2 Untuk soalan ini, jawapan anda perlu mencakupi: i. Perbezaan antara lambang transkripsi fonetik dan transkripsi fonemik ii. Anda perlu memberikan contoh perbezaan antara kurungan fonetik dengan kurungan fonemik semasa membuat transkripsi tersebut iii. Anda juga perlu memasukkan alofon-alofon tertentu kepada fonem-fonem tertentu semasa membuat transkripsi fonetik, termasuklah lambang bunyi yang saling melangkapi iv. Perlu dinyatakan juga bahawa lambang-lambang alofon tidak digunakan dalam transkripsi fonemik. 8.3 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menyalin semula petikan soalan (a) - (e) dengan menggunakan kurungan fonemik ii. Anda juga perlu menggunakan lambang fonem dan tidak menggunakan lambang-lambang alofon kepada satu fonem, maksudnya anda menggunakan lambang fonetik yang luas dan bukan lambang fonetik sempit dalam transkripsi fonemik iii. Sila rujuk contoh penulisan transkripsi fonemik pada halaman 176 – 179. 8.4 Bagi menjawab soalan ini, anda perlu: i. Menyalin semula petikan soalan (a) - (e) dengan menggunakan transkripsi fonetik ii. Bagi menjawab soalan yang melibatkan transkripsi fonetik ini, anda perlu terlebih dahulu mengenal semua lambang bunyi bunyi fonetik bahasa Melayu iii. Anda perlu memulakan jawapan anda dengan membuat kurungan fonetik terlebih dahulu dengan diikuti oleh tanda kesenyapan seperti berikut: [ # ... # ]

188

TRANSKRIPSI / 8

iii. Anda juga perlu menulis lambang fonetik dengan lebih terperinci dengan memasukkan tanda-tanda kesamaan fonetis iv. Sila rujuk halaman 176 – 179 bagi melihat contoh penulisan transkripsi fonetik v. Sila buat rujukan pada sumber-sumber lain bagi mendapatkan maklumat tambahan.

189

TRANSKRIPSI / 8

Rujukan
Abdul Hamid Mahmood (1995). Ejaan bahasa Melayu terkini. Masa Enterprise. Abdul Hamid Mahmood (2002). Guru dan bahasa Melayu. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Bhd. Abdul Hamid Mar Iman (2000). Hutan pengurusan dan penilaian. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Ahmad Ibrahim & Ahlilemah Joned (1985). Sistem undang-undang di Malaysia. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Barnhart, C.L. & Barnhart, R.K. (Ed.) (1981). The world book of encyclopedia volume two. Toronto: World Book Inc. Bright, W. (Ed) (1992). International encyclopedia of linguistics. New York: Oxford University Press. Clark, J. & Yallop, C. (1995). An introduction to phonetics and phonology (second edition). USA: Blackewell. Crystal, D. (1986). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Basil Blackwell Ltd. Davenport, M. & Hannahs, S.J. (1998). Introducing phonetics & phonology. Auckland: Arnold. Harimurti Kridalaksana (1983). Kamus linguistik. Jakarta: Penerbit P.T. Gramedia Jakarta. Jones, D. (1958). An outline of English phonetics. London: Heffer. Kamaliah Mahmood (2004). Kimia organik awalan. Kuala Lumpur: Utusan Publications & Distributors. Sdn. Bhd. Kamus Dewan Edisi Keempat (2005). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

190

TRANSKRIPSI / 8

Ladefoged, P. (1973). Preliminaries to linguistic phonetics. Chicago: University of Chicago Press. Ladefoged, P. (1993). A course in phonetics (3rd. Ed). New York: Harcourt, Brace and Jovanovich. Ladefoged, P. (2005). Vowels and consonants (second edition). Australia: Blackwell Publishing. Ladefoged, P. (2006). A course in phonetics (fifth edition). Boston, MA: Thomson Wadsworth. Laver, J. (1993). Principles of phonetics. New York: Cambridge University Press. Lyons, J. (1981). Noam Chomsky. New York: Penguin Modern Master University Press. Malmberg, B. (1963). Phonetics. New York: Denver. Mangantar Simanjuntak (1991). Neurolinguistik dan Afasiologi: Satu kewujudan kerjasama yang saling menguntungkan. Dewan Bahasa, 35(2). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Marsono (1986). Fonetik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Martin, J.B. & Rahilly, J. (1999). Phonetics the science of speech. London: Arnold. Mohd. Taib Osman (2004). Budaya dan bahasa Melayu masalah dan harapan. Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Malaya. Pike, K.L. (1947). Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technique for the practical description of sounds University of Michigan Press. Rahimah Abdul Kadir (1989). Ilmu pergigian: pencegahan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Rahmat Sato, H. (1998). Pengenalan fonetik dan fonologi. Kuala Lumpur: Fakulti Bahasa dan Linguistik, Universiti Malaya. Roach, P. (2001). Phonetics. United Kingdom: Oxford University Press.

191

Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. The Penguin Dictionary (2004).W. Hussain (1987). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Undang-undang Perniagaan. Jali (2003).M.TRANSKRIPSI / 8 Saadiah Yahya & Rosilah Haji Hassan (2003). London: Penguin Books.M. Fauzi Hussin & Mohd. J. Ekonomi Malaysia. Verhaar. Shaik Mohd. Komunikasi data dan telekomunikasi. Selangor: Venton Publishing. Siti Rohani (1985). Razani Mohd. (1983). Siti Hadijah Che Mat. Konsep asas ekonomi. Pahang: PTS Publications. Pengantar linguistik. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Noor Alam S. 192 .

pedoman umum ejaan bahasa Melayu. anda seharusnya dapat: i. iaitu sistem ejaan baharu yang dipersetujui bersama oleh Kerajaan Malaysia dan Pemerintah Republik Indonesia berikutan dari perisytiharan oleh Yang Berhormat Menteri Pendidikan Malaysia dan Menteri Pendidikan dan Kebudayaan Republik 193 . mengenal pasti sistem keselarasan vokal dan pola kekecualian keselarasan vokal bahasa Melayu. juga diketengahkan sistem keselarasan vokal dan pola kekecualian keselarasan vokal dalam bahasa Melayu.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Unit 9 SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. perkembangan ejaan Rumi di Tanah Melayu. mengetahui perancangan dan perkembangan ejaan Rumi di Tanah Melayu. Pengenalan Fokus huraian unit ini adalah tentang Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu yang mencakupi perancangan ejaan Rumi di Tanah Melayu. Tahukah Anda Sejarah Sistem Ejaan Bahasa Melayu? Sistem Ejaan Bahasa Melayu bermaksud Sistem Ejaan Rumi Bahasa Melayu. ii. Di samping itu.

9. (Daftar Ejaan Rumi Bahasa Malaysia. (Ismail Dahaman. yang kesemuanya berpedomankan kaedah transliterasi huruf Jawi kepada Rumi. 1992: 43) 194 .Howison (1800). dan Jawatankuasa ini diletak di bawah Dewan Bahasa dan Pustaka. hasil usaha mereka dalam banyak hal tidak begitu sempurna. Semasa di sini. Sistem Ejaan Rumi yang dilaksanakan pada tahun 1972 itu adalah hasil kesepakatan Majlis Bahasa Indonesia-Malaysia (MBIM) bagi pihak Kerajaan Malaysia dan Republik Indonesia. Bermula dalam abad ke-16. penjelajah dan juga sarjana dari Eropah. ejaan Rumi J. tulisan Rumi mula mendapat asas dalam ejaan Rumi bahasa Indonesia. 1978:v) Sejarah awal penggunaan tulisan Rumi Bahasa Melayu dilakukan oleh pedagang. Namun demikian. pengembara.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Indonesia serentak pada 16 Ogos. 1972. dan penjelajah yang datang dari Eropah ke Nusantara secara perseorangan. Badan yang ditugaskan menyusun pedoman ejaan Rumi di Malaysia ialah Jawatankuasa Tetap Bahasa Malaysia yang dilantik oleh Menteri Pendidikan. dan banyak pula terdapat kesilapan. Begitu juga dengan orang Inggeris yang mula berminat terhadap bahasa Melayu telah mengasaskan beberapa kaedah ejaan Rumi bagi bahasa Melayu di Tanah Melayu pada abad ke17 hingga akhir abad ke-19. dan ejaan Rumi Maxwell (1882). ejaan Dalam abad ke-17 dengan kedatangan bangsa Belanda ke Timur. pengembara. Antara sistem ejaan Rumi yang disusun oleh orang Inggeris sebelum abad ke-20 termasuklah ejaan Rumi Thomas Bowrey (1701). mereka tertarik dengan tatabahasa bahasa Melayu dengan menggunakan huruf-huruf Rumi Latin.1 Terangkan definisi sistem baharu bahasa Melayu. Huruf Latin yang mula-mula digunakan untuk menulis perihal bahasa Melayu ditemui dalam senarai pelayaran Pigafetta dari Itali pada tahun 1522. bahasa Melayu terus ditulis dengan huruf Rumi oleh pedagang. ejaan Rumi Swettenham (1881).

Wilkinson.J. Tahukah anda punca perancangan ejaan Rumi di Malaysia? Kamus Jawi-Melayu-Inggeris (1903) Perkembangan dan pemantapan sistem ejaan Rumi turut berlaku seiring dengan perkembangan bahasa Melayu dalam pendidikan. 1904. Antaranya (i) Mithal Huruf Rumi Bagi Darjah Satu (1902). dan Kitab Kumpulan Nama Melayu susunan Ibrahim Dato’ Muda Linggi (1924).SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Tahukah anda sejarah sistem ejaan Rumi di Indonesia? Tahukah Anda Perancangan dan Perkembangan Sistem Ejaan Rumi di Tanah Melayu? Perancangan ejaan Rumi yang pertama di Tanah Melayu bermula pada tahun 1902 apabila kerajaan Negeri-negeri Melayu Bersekutu menubuhkan sebuah jawatankuasa ejaan yang diketuai oleh R. antaranya ialah kamus Jawi-Melayu-Inggeris (1903). 195 .T. Beberapa buah buku tentang tulisan Rumi yang memperluas penggunaan sistem ‘Ejaan Sekolah’ yang berasaskan ejaan Wilkinson telah disusun dan diterbitkan oleh beberapa orang tokoh bahasa dan pendidikan di SITC. Dussek (1923). (ii) Kitab Loghat Melayu susunan R. Ejaan Wilkinson digunakan secara rasmi di semua sekolah umum di Tanah Melayu. (iii) Kitab Pelita Mengarang (Rumi) susunan O.0 Winstedt dan Ibrahim Dato’ Muda Linggi (1921). Ejaan itu sama seragam dengan ejaan yang digunakan dalam semua kamus dan penerbitan karangan Wilkinson sendiri yang dihasilkan dari tahun 1901 hingga akhir tahun 1940-an. Jawatankuasa ini telah menghasilkan Ejaan Wilkinson yang dikenali sebagai Romanised Malay Spelling yang diterbitkan dalam bulan Oktober. terutamanya apabila Maktab Perguruan Sultan Idris (SITC) turut memperkembangkannya.

Pada 17 April 1959 tercapailah suatu perjanjian persahabatan antara Malaysia (dahulunya Persekutuan Tanah Melayu) dengan negara Republik Indonesia. 1992: 43) Pada tahun 1956. terdapat juga beberapa sistem ejaan Rumi yang lain yang digunakan di Tanah Melayu dan Singapura sebelum tahun 1967 seperti (i) Ejaan Fajar Asia.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Sistem Ejaan yang terkenal selepas Ejaan Wilkinson ialah Sistem Ejaan Rumi Za’ba yang juga dihasilkan dari SITC. Inilah kali pertama isu ejaan Rumi mendapat perhatian yang serius. (ii) Pelita Bahasa Melayu Penggal I (1941). Sistem Ejaan Za’ba telah disusun dan diperkemas dalam jangka masa beberapa tahun dan termuat dalam beberapa buah buku pedoman bahasa terbitan Pejabat Karang Mengarang SITC. dan dalam tahun 1957 sebuah Jawatankuasa Ejaan telah dibentuk oleh kerajaan untuk: 1. 1972. Memeriksa dan menimbangkan ketetapan2 yang telah diambil dalam Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu iii (1956) berkenaan dengan ejaan Rumi dan penyatuannya dengan ejaan bahasa Indonesia. dengan judul Petua-Petua Ejaan Rumi yang kesemuanya dikarang oleh Za’ba. Hasil daripada perjanjian persahabatan itu membawa kepada satu pertemuan antara jawatankuasa Ejaan Rumi Persekutuan Tanah Melayu yang diketuai oleh Tuan Syed Nasir bin Ismail dengan Panitia Pelaksanaan kerjasama Bahasa Melayu – Bahasa Indonesia yang dipimpin oleh Dr. mendatangkan shor2 bagi satu chara Ejaan Kebangsaan Rumi yang tetap. dan (iii) Daftar Ejaan Melayu (Jawi-Rumi) (1949). (Ismail Dahaman. Beberapa pembaharuan yang radikal telah dibuat. Usaha Kongres itu mendapat perhatian kerajaan. iaitu ejaan Rumi yang digunakan dalam majalah FAJAR ASIA yang diterbitkan di Singapura pada zaman pendudukan Jepun 1942-1945. Ejaan Fajar Asia ini berbeza sedikit dengan Ejaan Za’ba di Tanah Melayu dan Ejaan Van Opuijsen di Indonesia. Pertemuan ini telah menghasilkan Ejaan Malindo yang mengikut perancangan. 2. Selain Sistem Ejaan Za’ba. Mendatangkan shor2 berkenaan dengan masa dan chara2 bagi pelaksanaan cara ejaan yang baharu itu. Sistem Ejaan Za’ba telah digunakan sebagai Ejaan Sekolah yang sebenar dan sebagai ejaan rasmi kerajaan sehingga digantikan dengan Sistem Ejaan Rumi Baharu Bahasa Malaysia yang dirasmikan penggunaannya pada 16 Ogos. Slamet Muljana di Jakarta pada 4 hingga 7 Disember 1959. Terutamanya dalam (i) Ilmu Bahasa Melayu Penggal I (1926). Ejaan Fajar Asia ini kemudiannya digunakan oleh Asas’50 sebagai ejaan rasmi mereka. soal sistem ejaan Melayu telah dibincangkan dalam Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu yang ketiga. dirasmikan pelaksanaannya tidak dapat 196 .

2.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 dilakukan hinggalah menjelang tahun 1966 apabila Kerajaan Malaysia membentuk sebuah jawatankuasa Bahasa/ Ejaan yang diketuai oleh Tuan Syed Nasir bin Ismail. Satu kertas kerja mengenai ejaan baharu itu telah dikaji oleh Jawatankuasa Malaysia. terutama dalam bidang ilmu bahasa yang baik. Meneruskan usaha jawatankuasa Ejaan di bawah pengerusinya. (Pedoman Umum Ejaan Bahasa Malaysia. Kemajuan ilmu pengetahuan dan perkembangan konsep ilmiah. dan hasilnya kedua-dua pihak Malaysia dan Indonesia telah mencapai persetujuan untuk mengkaji semula serta memperbaiki Ejaan Malindo. Dalam pertemuan itu. kedua-dua pihak bersetuju mengesyorkan kepada kerajaan masing-masing supaya EJAAN MALINDO yang dipersetujui pada tahun 1959 itu dilaksanakan segera. Hasilnya persetujuan telah tercapai mengenai beberapa masalah dasar yang penting. Kedua-dua pihak bersetuju mengadakan kerjasama yang lebih erat dalam usaha untuk menyamakan penggunaan istilah bahasa Malaysia dengan bahasa Indonesia. yang telah bertanggungjawab mencapai keputusan dalam masalah Ejaan dengan Pihak Indonesia. Kekurangan-kekurangan yang masih terdapat pada ejaan sekarang dalam hal mencerminkan kesanggupan bahasa Malaysia dan Indonesia. satu lagi perundingan diadakan di Jakarta. 197 . pada 20-25 September 1966. Kedua-dua negara bersetuju memperbaiki ejaan masing-masing bagi mencapai keseragaman atas dasar-dasar yang berikut: 1. 1957: xi) Pada tanggal 7 September 1996. Tugas jawatankuasa ini ialah untuk: a) Mengadakan rundingan dengan jawatankuasa Bahasa Pemerintahan Indonesia dengan maksud bagi menyampai persetujuan yang seluasluasnya di dalam penggunaan dan perkembangan bahasa Melayu – Indonesia dan untuk memenuhi maksud tersebut supaya mendapat persetujuan dengan lapangan: (i) Bahasa dalam jangka panjang (ii) Pertukaran bahan-bahan berkenaan dengan bahasa dan sastera (iii) Soal pemakaian istilah-istilah a. Dalam perkembangan selanjutnya. satu pertemuan antara Jawatankuasa Bahasa/ Ejaan Malaysia dengan satu rombongan kebudayaan dari Indonesia yang diketuai oleh Kolonel Wahju Sukatjo diadakan di Dewan Bahasa dan Pustaka Kuala Lumpur. Tuan Syed Nasir bin Ismail.

Ejaan Baharu yang diputuskan itu harus ilmiah. 5. yang dapat berlaku untuk kedua-dua negara Malaysia dan Indonesia. Kedua-dua negara. Dalam usaha memperbaiki sistem ejaan itu. Beberapa masalah kecil mengenai ejaan telah dibincangkan dan diselesaikan bersama oleh jawatankuasa yang dibentuk dikenali dengan nama Majlis Bahasa Indonesia-Malaysia. sesuai dari segi mesin taip dan mesin cetak. Peranan yang akan dimainkan oleh bahasa Malaysia dan bahasa Indonesia di Asia Tenggara dan di seluruh dunia. Tuan Haji Sujak bin Rahiman.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 3. satu kenyataan bersama telah ditandantangi oleh Menteri Pendidikan Malaysia. Berdasarkan pertimbangan tersebut. 3. Jawatankuasa Ejaan/ Bahasa Melayu Malaysia dan Team Ahli Bahasa KOTI dari Indonesia telah mengadakan perundingan di Dewan Bahasa dan Pustaka di Kuala Lumpur selama beberapa hari dan telah mencapai persetujuan mengadakan satu sistem ejaan bersama antara Malaysia dan Indonesia. Kedua-dua 198 . Majlis ini yang diadakan di Johor Bahru pada 2 hingga 4 Disember 1974. Perlunya usaha kodifikasi dalam pemakaian huruf dan tanda baca. Dato’ Hussein Onn dengan Menteri Pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia. Walaupun sistem ejaan bersama yang baharu telah digunakan secara rasmi di Malaysia dan negara Indonesia. namun beberapa perkara kecil mengenai ejaan tersebut perlu diselesaikan dengan segera. Dari segi praktis – iaitu boleh digunakan dengan mudah. 4. telah mengadakan lima persidangan. 2. Jawatankuasa di kedua-dua negara harus juga mengambil kira perkara-perkara berikut: 1. Malaysia dan Indonesia kemudiannya melaksanakan Sistem Ejaan Baharu Bahasa Malaysia yang disempurnakan pada 16 Ogos 1972. Amran Halim. ekonomis dan praktis. Malaysia dan Indonesia. Dari segi teknis – iaitu menggunakan satu huruf bagi melambangkan satu fonem. Majlis yang dianggotai bersama oleh Jawatankuasa Tetap Bahasa dan Pustaka. Bapak Mahsuri. dan Panitia Pengembangan Bahasa Indonesia yang diketuai oleh Dr. Dari segi ilmiah – iaitu sistem ejaan itu hendaklah menunjukkan satu hasil kajian yang ilmiah yang boleh digunakan dengan baik dalam kemajuan bahasa dan ilmu. Dalam persidangan Kelima. bersetuju mengeluarkan pedoman umum ejaan yang lebih lengkap. iaitu sesuai digunakan dikedua-dua negara. Pada tanggal 23 Mei 1972. Pentingnya pengajaran membaca dan menulis.

3 Rumuskan sejarah ejaan bahasa Melayu. (Pedoman Umum Ejaan Bahasa Malaysia. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Malaysia diterbitkan untuk kegunaan umum. Huruf-huruf abjad tersebut adalah seperti yang berikut: Huruf Aa Bb Cc Dd Ee Sebutan e bi si di i Perkataan arnab burung cawan darah ekor 199 . Pada 5 Disember 1974.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 belah pihak bersetuju menerbitkan versi yang sesuai dengan negara masingmasing. diftong dan huruf konsonan lama kepada baharu. Pedoman umum ini mencakupi penggunaan abjad dan huruf vokal. Abjad dan Huruf Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu yang diselaraskan dengan sistem ejaan bahasa Indonesia menggunakan sebanyak 26 huruf abjad tulisan Rumi. dan dengan ini wujudlah Sistem Ejaan Baharu Bahasa Malaysia-Indonesia seperti yang digunakan pada hari ini.2 Bilakah bermulanya perancangan ejaan Rumi di Tanah Melayu? 9. 1974) 9. penggunaan tanda koma di atas dan huruf yang diperkenalkan. Tahukah Anda Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu Bahagian ini membincangkan hal tentang Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu.

Huruf-huruf yang melambangkan pemakaiannya adalah seperti yang berikut: Huruf Vokal a ə (i) pepet e (ii) taling i o u di depan api əmak ela ibu oleh ubi di tengah tali kəna petak tidur kota uda di belakang kita sosialismə tauge padi pidato satu 200 .SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Ww Xx Yy Zz ef gi ec ai je ke el em en o pi kiu ar es ti yu vi dabliu eks wai zek filem gigi hati ibu jam kuda lari malam nangka orang pintu Quran rambut sikat tahu ular vokal wang xenom yuran zarah Huruf Vokal Terdapat sebanyak enam vokal atau bunyi vokal standard dalam bahasa Melayu.

kh. Berikut diberikan contoh pemakaian konsonan tersebut dalam perkataan: Huruf konsonan b c d f g gh h j k kh l di depan baju cakap dapur fikir guru ghaib hari jari kami khusus langsat di tengah sabut baca budak tafsir tiga maghrib saham hajat paksa akhir bila di belakang adab Mac abad maaf beg mubaligh buah kolej adik tarikh kesal 201 . au dan oi. iaitu gh. pemakaiannya adalah seperti berikut: Diftong ai au oi di depan aising aurat oidium di tengah ghairah saudara boikot Contoh di belakang lambai surau amboi Huruf Konsonan Dalam bahasa Melayu terdapat sebanyak 26 huruf konsonan. dan nya.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 9.4 Berapakah jumlah huruf vokal asli bahasa Melayu? Huruf Diftong Dalam bahasa Melayu terdapat tiga diftong. iaitu ai. ng. Daripada 26 konsonan tersebut lima daripadanya memakai huruf gabungan.

x. Contohnya: vitamin revolusi vokal subversif novel universiti 202 . Huruf v digunakan untuk mengeja kata pinjaman daripada daripada bahasa Inggeris dan bahasa-bahasa asing yang lain. iaitu q. v. Contohnya: Quran qadak dan qadar wukuq ii.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 m n ng ny p q r s sy t v w y z (i) z (ii) x makan nama nganga nyata payung Quran rasa satu syarat tahu vitamin wanita yakin zaman xenom bumi anak bunga hanya tempat wuquf berat beras isytihar mati universiti bawa sayang lazat - tilam ikan kuning siap buraq biar besar Quraisy alat takraw lafaz - Huruf yang Diperkenalkan Daripada 26 huruf konsonan dalam sistem ejaan Melayu terdapat tiga huruf yang diperkenalkan supaya digunakan secara tetap. i. Huruf q digunakan sebagai padanan kepada huruf jawi qaf ( ‫ ) ق‬untuk mengeja kata istilah agama atau kata mengenai agama yang asal daripada bahasa Arab. di pangkal kata atau di pangkal suku kata.

Contohnya: Lama active passive negative Baharu aktif pasif negatif iii. Contohnya: Lama xeromorph xenon xanthate Baharu xeromorf xenon xantat 9. Sisitem ejaan bahasa Melayu yang baharu ini digubal dengan mengambil kira sistem keselarasan huruf vokal. Huruf x hanya digunakan pada pangkal kata istilah khusus yang ditukar menjadi z.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Huruf -ve yang hadir diakhir kata ditukar menjadi f. iaitu pasangan antara huruf vokal ini mengikut syarat yang berikut: 203 . Dengan Sistem Keselarasan Huruf Vokal bererti sistem atau aturan mengikut kesesuaian dua huruf vokal yang membentuk dua suku kata pada kata dasar.5 Berapakah huruf konsonan asli bahasa Melayu? Sistem Keselarasan Huruf Vokal Dalam bab ini kita akan berbicara tentang Sistem Keselarasan Huruf Vokal.

təmbelang bənih. Keselarasan antara dua huruf vokal pada kata dasar. Kata dasar hendaklah berakhirkan suku kata tertutup. leceh. kəlam. bətik. iii. Bagi kata yang mengandungi lebih daripada dua suku kata. təmənggung enak. halus. yang terlibat dengan sistem keselarasan vokal hanyalah dua suku kata yang terakhir. təlur. a 3. habis asuh.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 i. ləbih. dewan. heret. səlekeh elok. a 2. panas. təmpuh. batuk. a 4. ə pepet 7. ə pepet 6. ə pepet 5. səlekoh Suku kata praakhir 1. ii. lembayung əmak. Pola Keselarasan Huruf Vokal Dalam Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu.6 Jelaskan sistem keselarasan huruf vokal bahasa Melayu. halangan i u a i u a e taling o alih. belerang gelek. serong. tewas. səmbəlih bəlum. e taling 9. 9. e taling 8. esok. təlan. kalah. gadis. e taling 204 . terdapat sebanyak 18 pola keselarasan huruf vokal seperti yang berikut: Pola Keselarasan Vokal Suku kata akhir Contoh pemakaian tertutup a arah.

simen. perabot gəmbleng jəmpol. borang. tiket diftong. pilon tulən. 7. aneh. u 17. ulat Contoh Kata Bahasa Inggeris kabaret. kelompok ulat. bəndok imlek ijon. oleh botol. cəloteh. otak. lakon.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 10. i 13. bilang. Pola kekecualian ini digunakan untuk mengeja kata-kata pinjaman seperti kata-kata daripada bahasa Nusantara atau bahasa Inggeris. lapor. ketupat usik. intərkom parlimen. selinap intip. gerusih tujuh. o 14. 2. Contohnya: Pola Vokal 1. o 15. kaget. riuh. 4. pilih. dokumen 205 . tiup. untuk. transistor subjek. tengkujuh Pola Kekecualian kepada Keselarasan Huruf Vokal Selain pola-pola keselarasan huruf vokal tersebut. tumpang. Sistem Ejaan Rumi Bahasa Melayu juga menerima beberapa pola lain sebagai kekecualian kepada pola keselarasan huruf vokal. 5. seliuh olah. korek. ubat. tulis. kotor. kontraktor gabənor. pulih. lancong. sekolah boleh. u a i u a e taling o a i u ingat. raden calon. o 16. 6. pamer. hilang. keratin. a – e taling a–o ə pepet – e taling ə pepet – o i – e taling i–o u – e taling Contoh Kata Bahasa Nusantara awet. i 12. tunduk. borang. 3. u 18. i 11. belimbing cium. panel atom. sisih.

ə pepet – ə pepet 13. spektrum 10. buron pakəm kupon. e taling – i 11. partikəl hipokrit. artikəl. e taling – u 12. lelucon teatər hipotesis. fosil bonus. o – i 15. 9. i – ə pepet 14. aerial aerpgraph Bahasa Melayu (BM) abstrak plat aerial aerograf Perubahan huruf BI BM a a ae ae 206 . u – ə pepet lumər dəmdem. pəpət isəng filəm. o – u 16. u–o a – ə pepet bunglon. Penyesuaian Huruf Ejaan Kata Pinjaman Ejaan bagi kata pinjaman daripada bahasa Inggeris dan bahasa-bahasa Eropah yang lain dibuat mengikut peraturan penyesuaian huruf-huruf yang terdapat dalam perkataan bahasa Inggeris atau bahasa asing disesuaikan ejaannya dengan huruf mengikut ejaan bahasa Melayu. forum skutər Adakah prinsip kekecualian vokal sama dengan prinsip keselarasan vokal? Bincangkan. objektif petroleum. abstract plate 2.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 8. Berikut diberikan contoh-contoh perkataan bahasa Inggeris dan bahasa asing yang disesuaikan ejaannya mengikut ejaan bahasa Melayu: Bahasa Inggeris (BI) 1. konduktor.

beer jamboree 17. harmony hotel 23. beaker grease 16. automatic auditorium 6. protein atheist 18. identity textile estetik hematit aileron trailer automatik auditorium barbeku lobi silinder sen karbon klasik aksen vaksin mesin eselin teknik kolera dividen efektif sistem bearing idealis bikar gris bir jambori protein ateis geometri stereo petroleum europium faktor trafik geologi agresif harmoni hotel identity tekstil 207 ae ai au b. effective system 14. gg h i e ai au b s k ks s k d e ea i i ei eo eu f g h i . chh d.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 3. factor traffic 21. geology aggressive 22. bearing idealist 15. accent vaccin 10. ff g. machine achelin 11. petroleum europium 20. cc cc ch ch. dd e ea ea ee ei eo eu f. dividend 13. technique cholera 12. barbecue lobby 7. geometry stereo 19. aesthetics haematite 4. aileron trailer 5. bb c c. carbon classic 9. cylinder cent 8.

ll m. kh l. linguistics congres 37. iodine 29. kk kh.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 24. alkaloid duboisine 41. pp ia i ai ie io iu j k kh l m n ng o o e oi oo u au u P 208 . pie 27. stadium premium 30. gonorrhea foetus 40. optimism mammal 35. nn ng o oa oe oi oo oo ou ou p. mm n. neon tennis 36. zoo zoology 42. kilo 32. operator orthodox 38. diesel tieceron 28. pill 34. accountant pound 44. khaki 33. dialect criteria 25. cartoon 43. coat cardboard 39. apple dialek kriteria kalori pai diesel tieceron iodin stadium premium jurnal juri kilo khaki pil optimisme mamalia neon tenis linguistik kongres operator ortodoks kot kadbod gonorea fetus alkaloid duboisin zoo zoologi kartun akautan paun kupon serius epal ia ie ie ie io iu j. calorie 26. coupon serius 45. journal jury 31. jj k.

novel university 65. equinox annuity 62. quota quorum 63. aquarium dualism 58. rhythm rhetoric 50. ss sc sc sch t. tissue accrue 59. science proscenium 52. scooter telescope 53. anthropology theory 56. duet 60. tractor battery 55. whisky whistle graf fonem kualiti teknik rekrut lori ritma retorik status ekspres sains prosenium skuter teleskop skim skolastik traktor bateri antropologi teori unit republik akuarium dualisme tisu akru duet cek katalog ekuinoks enuiti kuota korum vakum kontinum novel universiti kiwi wayar Wiski wisel ph q r. quality technique 48. rr rh s. graph phoneme 47. recruit lorry 49. kiwi wire 66. vaccum continuum 64. cheque catalogue 61. unit republic 57. scheme scholastic 54. status express 51. tt th teori u ua ue ue ue ui uo uu uu w wh f k r r s s sk sk t t u ua u ue digugurkan iu uo u u w w 209 .SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 46.

taxi express 68. zodiac teksi ekspres xenon dinasti royalti yangki zodiak x x y y z. iaitu hampir sama dengan ejaan (dalam bahasa asalnya). Contohnya: Bahasa Inggeris atom block bonus carbon cartoon clinic college contigent conductor Jadi dialogue dialect drama engine factor function garage general image institute ledger logic Bahasa Melayu atom blok bonus karbon kartun klinik kolej kontijen konduktor dialog dialek drama enjin faktor fungsi garaj jeneral imej institut lejar logik 210 atum belok bonos kaban katun kelinik koleg kontigen kondakter dailog dailek derama engin fekter fangsi garag general imaj. zz ks x i y z Bentuk Ejaan Tampak Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu berlandaskan bentuk tampak atau bentuk visual. Maksudnya ejaan bagi perkataan asing yang dipinjam daripada bahasa asing itu dieja mengikut bentuk tampak. imag institiut leger lojik Bukan . xenon 69. royalty yankee 71. dynasty 70.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 67.

SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 logistics magistrate margarine prestige psychology regime sabotage sergeant structure technologi zoology Jadi logistik majistret marjerin prestij psikologi rejim sabotaj sarjan struktur teknologi zoologi Bukan lojistik magistrat margarin prestig saikoloji regim sabotag serjen strakcer teknoloji zooloji Kekecualian bagi Ejaan yang Sudah Lama Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu membenarkan beberapa kekecualian daripada peraturan yang ditetapkan.7 Senaraikan 15 perkataan Inggeris yang sudah sebati dengan bahasa Melayu. Kekecualian ini diberikan kepada perkataan Inggeris atau asing yang sudah lama digunakan dalam bahasa Melayu. 211 . iaitu perkataan yang sudah sebati pemakaiannya dalam bahasa Melayu. Contohnya: Bahasa Inggeris class club custom driver glass modern pension plan stamp Bahasa Melayu klas kelas klas kelab kusom kastam driver. drebar driber Bukan glas gelas modern moden pension pencen plan pelan stem setem 9.

Berikan juga contoh. u dan ə ii. iaitu hasil daripada persetujuan Malaysia dengan Pemerintah Republik Indonesia untuk mengadakan satu sistem ejaan bersama antara dua negara. Menyatakan tarikh bermulanya perancangan ejaan Rumi di Tanah Melayu dan badan yang terlibat dengannya ii. 1. jawapan anda hendaklah mempunyai: i. yakni sebanyak enam huruf vokal.2 Bagi menjawab soalan ini. Berikan contoh-contoh perkataan bahasa Melayu yang menggunakan enam vokal tersebut. e. iaitu sebanyak 26 jenis semuanya ii.3 Jawapan bagi soalan ini haruslah mencakupi: i. Memasukkan semua jenis konsanan asli bahasa Melayu.kehadiran konsanan tersebut dalam perkataan bahasa Melayu. anda harus menjelaskan maksud sistem ejaan Rumi baharu bahasa Melayu dengan jelas.4 Untuk soalan ini. iaitu i. Menerangkan keenam-enam vokal tersebut iii. a. anda perlu: i. o. jawapan anda hendaklah: i.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 9 1. Jumlah huruf vokal asli bahasa Melayu. Menjelaskan sebab perancangan tersebut dilaksanakan 1. Sejarah perkembangan sistem ejaan Rumi di Malaysia daripada tahap awal pada tahun 1902 (Ejaan Wilkinson) hinggalah akhir pada tahun 1974 (Pedoman Umum Ejaan Bahasa Melayu) ii.1 Bagi soalan ini. Menghuraikan susur galur dan perkembangan dari masa ke masa dalam memurnikan sistem ejaan yang sedia ada dengan bekerjasama dengan pelbagai pihak 1.5 Bagi soalan ini. 1. 212 .

drebar. Sila rujuk juga sumber-sumber lain bagi mendapatkan maklumat tambahan. anda haruslah: i. iaitu mengikut syarat tertentu ii. 1.7 Bagi soalan ini. anda perlu memberikan senarai 15 perkataan Inggeris yang sudah sebati dalam bahasa Melayu seperti stesen. Menjelaskan bahawa sistem keselarasan vokal itu ialah sistem atau aturan mengikut kesesuaian dua huruf vokal yang membentuk dua suku kata pada kata dasar. pencen dan seumpamanya. 213 .6 Bagi soalan ini.SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 1. Berikan contoh yang sesuai bagi menjelaskan penerangan anda iii.

Masa Enterprise. Musa & Abdul Hamid Mahmood (2008). Abdul Hamid Mahmood (2012). Kursus menguasai bahasa Melayu mudah. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Bhd. Bhd. Farid M. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. 214 . Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. Abdul Hamid Mahmood (2010). Hashim Hj. Kuasai sistem ejaan baharu bahasa Melayu melalui latihan. Ejaan bahasa Melayu terkini. Nik Safiah Karim. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Abdul Hamid Mahmood (2004). Abdul Hamid Mahmood (2002).SEJARAH SISTEM EJAAN BAHASA MELAYU / 9 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Guru dan bahasa Melayu. Bhd. Menguasai bahasa Melayu tinggi. Onn. Abdul Hamid Mahmood (2002).

Pengenalan Fokus huraian unit ini adalah tentang penggunaan tanda sempang dalam bahasa Melayu dan penulisan imbuhan pinjaman. rangkai kata serta kata majmuk bahasa Melayu. RANGKAI KATA DAN KATA MAJMUK.TANDA SEMPANG. rangkai kata dan kata majmuk dalam bahasa Melayu dengan tepat. Contoh: anai-anai anak. IMBUHAN PINJAMAN. tanda sempang diletak pada bahagian kata yang diulang.kura kupu. anda seharusnya dapat: i.conteng kura. HASIL PEMBELAJARAN Setelah selesai mempelajari unit ini. ii.anak cantik-cantik conteng. menggunakan tanda sempang bahasa Melayu dengan betul. menggunakan imbuhan pinjaman. IMBUHAN PINJAMAN. Bagi kata ulang yang diulang sepenuhnya.kupu 215 . Penggunaan Tanda Sempang Dalam penulisan.… / 10 Unit 10 TANDA SEMPANG. tanda sempang digunakan seperti berikut: 1.

undang 2. Contohnya: dikucar-kacirkan disia-siakan diporak-perandakan mengucar-kacirkan 5. Tanda sempang digunakan apabila awalan se. Bagi kata ulang yang dalam pengulangannya mengalami perubahan bunyi atau fonem. tanda sempang diletak di antara bahagian-bahagian kata yang diulang.dalam hati-hati sia.… / 10 biri-biri budak-budak dalam. Contohnya: anak-anakan akhir-akhirnya bermain-main berpeluk-pelukan pijak-memijak bersiri-siri dibesar-besarkan ditinggal-tinggalkan karang-mengarang renung-merenung kait-mengait menangis-nangis melambai-lambai pukul-memukul sayang-menyayangi 4. Bagi kata terbitan yang kata dasarnya diulang. Contohnya: se-Nusantara se-Malaysia se-Tanah Melayu 216 .diikuti oleh kata nama khas yang huruf awalnya huruf besar. Tanda sempang juga digunakan apabila kata ulang dijadikan bentuk dasar yang sekali gus mendapat awalan dan akhiran.TANDA SEMPANG. Contohnya: dolak-dalik gerak-geri gunung-ganang serba-serbi kucar-kacir kuih-muih lemah-lembut tunggang-langgang mandi-manda mundar-mandir ramah-tamah sedu-sedan 3. IMBUHAN PINJAMAN. tanda sempang diletak di antara kata dasar dan kata yang diulang.sia undang.

dengan angka. Tanda sempang digunakan untuk merangkaikan angka yang menunjukkan tahun dengan akhiran -an. Contohnya: anti-Rusia pro-Malaysia hamba-Mu kepada-Nya petunjuk-Nya rahmat-Nya 7. Tanda sempang digunakan untuk merangkaikan huruf kecil dengan huruf besar pada kata yang sama. Contohnya: duti anti-lambak (anti-dumping dutty) mikro-zat makanan (micronutrient) lima butir-isi peluru (load five rounds) larutan Kerbs-Ringer (Kerbs-Ringer Solution) nodus sino-atrium (sino-atrial node) antisiklon semi-kekal (semi-permanent anticyclone) perbadanan semi-awam (semi-public corporation) semi-berdaulat (semi-severeign) suai-iklim (acclimation) penyesuaian-ikliman (acclimatization) 217 . Tanda sempang yang digunakan untuk menyatakan hubungan antara katakata pada rangkaian kata setara tertentu atau rangkai kata istilah. 000 (keseratus ribu) 9. Tanda sempang juga digunakan untuk merangkaikan awalan ke. Contohnya: tahun 50-an (tahun lima puluhan) tahun 60-an (tahun enam puluhan) tahun 70-an (tahun tujuh puluhan) tahun 80-an (tahun lapan puluhan) 8.… / 10 6. IMBUHAN PINJAMAN. Contohnya: ke-12 (kedua belas) ke-100 (keseratus) ke-100.TANDA SEMPANG.

semi-. IMBUHAN PINJAMAN. hidro-. pan-. -isme. mono-. -man. tata-. makro. swa-. dwibahasa ekafungsi. dwi-. inter-. pra-. panca-. sub-. poli-. -ita. anti-. dasa-. kontra-. antitoksin biadab dasawarsa dwibulanan. tuna-. Contohnya: Imbuhan pinjaman abantibidasadwiekahidrohomoinfrainterkontra- Contoh perkataan abnormal antikerajaan. trans-. dan -wati penulisannya dilakukan secara serangkai.1 Terangkan penggunaan tanda sempang dalam bahasa Melayu. -wan. bi-.… / 10 10. ultra-. homo-.TANDA SEMPANG. re-. Maksudnya imbuhan pinjaman itu dirangkaikan pada kata dasar. infra-. interaktif kontrarevolusi 218 . inter-. Penulisan Imbuhan Pinjaman Dalam Sistem Ejaan Rumi Baharu. mikro-. maha-. tele-. imbuhan-imbuhan pinjaman seperti ab-. eka-. interlingua. ekabahasa hidrometer homograf infrastruktur interlokal.

kolonialisme biduanita seniman angkasawan seniwati Penulisan kata Maha secara Terpisah Dalam bahasa Melayu terdapat juga kata maha yang ditulis secara terpisah.… / 10 mahamakromikromonopancapanpolipraproresemisubswatatateletranstunaultra-isme -ita -man -wan -wati mahasiswi. prodemokrasi reaksi semiparasit. subgolongan swadaya tatabahasa. subtajuk. Contohnya: Maha Besar Maha Mengetahui Maha Esa Maha Bijaksana Duli Yang Maha Mulia 219 . tatasusila telefoto transmigrasi tunasusila ultralembayung. prasekolah. ultrasonik impresionisme.TANDA SEMPANG. praijazah prokerajaan. mahaguru makroskopi mikrofilem monograf pancaindera panteisme politeknik prasangka. (semi-profesional) substandard. IMBUHAN PINJAMAN.

… / 10 Ejaan bagi Kata Depan Peraturan penulisan kata depan ejaan lama yang menggunakan tanda sempang ( . Contohnya: Ejaan Lama ka-atas ka-bawah ka-dalam ka-pejabat ka-sekolah ka-Hotel Istana ka-seluruh dunia ka-England Ejaan Baharu ke atas ke bawah ke dalam ke pejabat ke sekolah ke Hotel Istana ke seluruh dunia ke England 220 . Kata depan ditulis secara berasingan atau terpisah. Contohnya: Ejaan Lama di-atas di-bawah di-dalam di-pejabat di-sekolah di-Hotel Istana di-seluruh dunia di-England Ejaan Baharu di atas di bawah di dalam di pejabat di sekolah di Hotel Istana di seluruh dunia di England Kata depan ka.) selepas kata depan di dan ke kini digugurkan dalam Ejaan Rumi Baharu. IMBUHAN PINJAMAN.dalam ejaan lama diubah menjadi ke dalam ejaan baharu dan ditulis terpisah daripada kata yang mengikutnya.TANDA SEMPANG.

-kah dan -tah yang menggunakan tanda sempang dalam ejaan lama ditulis serangkai dengan kata dasar yang mendahuluinya. Guru itu membaca buku di perpustakaan dan murid-muridnya pun membaca di perpustakaan. Partikel pun yang satu lagi itu pula ditulis serangkai dengan kata yang mendahuluinya.… / 10 Ejaan bagi Partikel Ada empat jenis partikel dalam bahasa Malaysia. -kah. anaknya pun ingin pergi. iaitu -lah. Bagi partikel pun yang membawa makna ‘‘juga’’ ditulis berasingan atau terpisah daripada kata yang mendahuluinya. Ada 13 perkataan yang telah ditetapkan ejaannya supaya ditulis serangkai dengan partikel tersebut. tanpa sempang dalam Ejaan Rumi Baharu. Contohnya: 1. 2.TANDA SEMPANG. Jika ibu pergi. iaitu: adapun andaipun ataupun biarpun meskipun sekalipun sungguhpun walaupun 221 . IMBUHAN PINJAMAN. Ahmad pergi ke Tanjong Malim dan Aminah pun pergi ke Tanjong Malim. Contohnya: Ejaan Lama ada-lah datang-lah tolong-lah apa-kah apa-tah bila-tah Ejaan Baharu adalah datanglah tolonglah apakah apatah bilatah Ada dua cara menulis partikel pun. Partikel -lah. -tah dan -pun. 3.

kau. IMBUHAN PINJAMAN. Contohnya: hatiku cintaku untukku hatimu cintamu untukmu hatinya cintanya untuknya 222 . Ejaan bagi Kata Ganti Singkatan Dalam bahasa Melayu terdapat empat jenis kata ganti singkatan. mu dan kau sebagai awalan penanda pasif ditulis serangkai dengan kata dasar yang mengikutinya. Contohnya: kuambil kulihat kuterima kauambil kaulihat kauterima Kata ganti singkatan singkatan ku.TANDA SEMPANG. mu dan nya sebagai akhiran ditulis serangkai dengan kata yang mendahuluinya.2 Terangkan penggunaan partikel dalam bahasa Melayu.… / 10 kalaupun kendatipun mahupun lagipun bagaimanapun 10. iaitu ku.

Ejaan bagi rangkai kata atau frasa tersebut ditulis secara terpisah seperti contoh berikut: Ejaan Frasa Nama anak sulung burung putih rumah besar emas tulen kereta baharu perempuan gemuk hutan tebal ikan masin bangunan tinggi pemandangan indah udara nyaman zaman moden Ejaan Frasa Kerja berjalan cepat bangun awal sembahyang subuh terbang tinggi menunai janji memancing ikan memelihara ayam datang lewat berlumba kuda membina bangunan memasak nasi menyanyi lagu kebangsaan Ejaan Frasa Ejaan Frasa Adjektif Sendi Nama biru yang lembut di dapur hijau seperti warna di Kuala Lumpur daun tinggi gunung di dewan hitam manis merah saga masam seperti cuka merah muda panas terik pucat putih panjang lebar kurus kering lemah lembut ke pasar malam ke Amerika ke Jepun oleh Ahmad oleh mereka itu oleh polis tentang perkara itu tentang pendidikan moral tentang budaya kerja 223 . frasa adjektif dan frasa sendi nama. ya Tuhanku Tolonglah hamba-Mu. iaitu frasa nama.… / 10 Kata ganti singkatan -mu dan -nya bagi nama Tuhan menggunakan huruf besar sebagai huruf pertama dan ditulis dengan mengguna tanda sempang ( . frasa kerja. Terdapat empat jenis rangkai kata atau frasa. ya Tuhanku Mereka memohon rahmat-Nya. Contohnya: Ampunkan hamba-Mu.TANDA SEMPANG.). IMBUHAN PINJAMAN. hidayat-Nya dan petunjuk-Nya Rangkai Kata Dalam bahasa Melayu. rangkai kata juga dikenali sebagai frasa.

iaitu cara terpisah dan cara tercantum. misalnya rangkai kata rumah ‘rumah besar’ boleh disisipkan dengan perkataan ‘yang’ menjadikan ‘rumah yang besar’. Kata majmuk berbeza dengan dengan rantai kata atau frasa. Contoh: 224 . Kata Majmuk Ejaan Cara Terpisah Kata majmuk yang dieja secara terpisah ini terdiri daripada kata majmuk yang terbentuk daripada dua kata bebas. Contoh: air batu air hujan alat tulis baju kemeja balai raya bandar raya bom tangan nuzul Quran peti besi periuk nasi ulat bulu burung merpati daging lembu daun pandan dasar laut duta besar enam ratus ribu empat puluh lima pukat tunda ratu cantik terima kasih ular sawa kapal terbang kapal korek kereta api kereta kebal kereta kuda meja tulis mesin jahit nasi minyak topi keledar tukang besi tukang rumah Kata majmuk yang terdiri daripada kata-kata istilah khusus. Contohnya kata majmuk ‘kereta lembu’ tidak boleh disisipkan dengan perkataan ‘itu’ atau ‘yang’ menjadikan ‘kereta itu lembu’ atau ‘kereta yang lembu’.… / 10 Kata Majmuk Kata Majmuk ialah kata yang terbentuk daripada dua kata dasar atau lebih yang membawa satu makna. IMBUHAN PINJAMAN. baik istilah yang berbentuk daripada dua kata bebas mahupun tiga kata bebas dieja secara terpisah.TANDA SEMPANG. pengejaan kata majmuk dilakukan melalui dua cara. kerana rangkai kata atau frasa boleh menerima penyisipan unsur lain. Hubungan makna antara kata-kata dasar yang membentuk kata majmuk itu sangat erat bentuknya hingga tidak boleh menerima sebarang penyisipan unsur lain.

… / 10 batu kapur garis pusat kanta tangan kaedah bayar balik kawasan pinggiran kertas kerja kultur mutiara lintasan bebas min mata pelajaran min jangka masa model linear nisbah bayar balik peledekan gambut tanah gambut telefon dail terus tempoh pinjaman lesung sendi lintasan cahaya rumput ternak Kata majmuk yang terbentuk daripada kata yang digunakan sebagai gelaran juga dieja secara terpisah. 2003:75). Contoh: Duta Besar Ketua Menteri Ketua Setiausaha Negara Menteri Besar Naib Presiden Pegawai Daerah Profesor Madya Perdana Menteri Timbalan Perdana Menteri Raja Muda Setiausaha Politik Kata Majmuk Ejaan Cara Tercantum Dalam bahasa Melayu. (Nik Safiah Karim dan rakan. IMBUHAN PINJAMAN. terdapat sebilangan kecil kata majmuk yang sudah dianggap mantap sebagai satu perkataan yang utuh.TANDA SEMPANG. Antara kata majmuk yang lama serta mantap dan dieja tercantum adalah seperti berikut: adakala antarabangsa apabila apahal apakala bagaimana barangkali beritahu bumiputera darihal daripada dinihari dukacita hulubalang jawatankuasa kadangkala kakitangan kepada kerjasama manakala olahraga padahal peribadi peribahasa 225 . walaupun bentuk kata lama tersebut ternyata mengandungi dua kata dasar.

walaupun bnetuk kata dasar tersebut ternyata mempunyai dua kata dasar. dan ejaannya dilakukan dengan cara meletakkan tanda sempang 226 . Contohnya: alat-alat tulis balai-balai raya garis-garis pusat kapal-kapal terbang mata-mata pelajaran model-model linear Guru-guru Besar Naib-naib Cancelor Ketua-ketua Menteri Menteri-menteri Besar Perdana-perdana Menteri Timbalan-timbalan Perdana Menteri Penggandaan kata majmuk melibatkan penggandaan unsur pertama kata majmuk sahaja. dan ejaannya dilakukan dengan cara meletakkan tanda sempang pada kata yang digandakan. Bentuk perkataan tersebut ialah: antarabangsa beritahu bumiputera jawatankuasa kakitangan kerjasama olahraga matahari setiausaha sukarela suruhanjaya tandatangan tanggungjawab warganegara pesuruhjaya Ejaan Penggandaan Kata Majmuk Penggandaan kata majmuk melibatkan penggandaan unsur pertama kata majmuk itu sahaja.TANDA SEMPANG. Perkataan yang demikian tetap dieja sebagai satu perkataan. IMBUHAN PINJAMAN.… / 10 perikemanusiaan pesuruhjaya sediakala sepertimana setiausaha sukacita sukarela suruhanjaya tandatangan tanggungjawab warganegara Ejaan Tercantum yang Sudah Mantap Buku Tatabahasa Dewan Edisi Baharu (2003:75) telah menyenaraikan 15 perkataan yang terdiri daripada kata majmuk yang penggunaannya sudah mantap sebagai satu perkataan yang utuh.

3 Terangkan penggunaan kata majmuk dalam bahasa Melayu.… / 10 pada kata yang digandakan seperti ditunjukkan dalam contoh di atas. terdapat kekecualian bagi kata majmuk yang telah mantap. 227 .TANDA SEMPANG. Contohnya: kakitangan-kakitangan jawatankuasa-jawatankuasa pesuruhjaya-pesuruhjaya sukarela-sukarela warganegara-warganegara setiausaha-setiausaha 10. Walau bagaimanapun. IMBUHAN PINJAMAN. yakni penggandaannya melibatkan keseluruhan unsur (Tatabahasa Dewan. 2008: 75).

Membezakan kata majmuk dengan frasa dan sertakan contohcontohnya sekali iii. 228 . contoh: cantik-cantik. Menerangkan semua penggunaan partikel dalam bahasa Melayu seperti -lah.3 Bagi menjawab soalan ini. 10. -kah. Penerbit UPSI (2004).… / 10 PANDUAN MENJAWAB SOALAN LATIHAN UNIT 10 10. contoh: anti-Amerika. -tah. anda perlu menjelaskan cara-cara menggunakan tanda sempang bahasa Melayu dengan betul seperti yang diterangkan pada halaman 215 – 217. Menerangkan pengertian kata majmuk bahasa Melayu ii. IMBUHAN PINJAMAN.TANDA SEMPANG. Sila rujuk buku Kuasai Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu Melalui Latihan. anda perlu: i. Huraikan jenis-jenis kata majmuk tercantum dan kata majmuk terpisah.2 Bagi soalan ini. 10.1 Bagi menjawab soalan ini. Sila rujuk buku lain dan internet untuk maklumat tambahan. anda perlu: i. dll. kupu-kupu  tanda sempang digunakan untuk merangkaikan huruf kecil dengan huruf besar pada kata yang sama. Sertakan contoh-contoh penggunaannya dalam perkataan iii. kemudian sertakan contoh-contohnya sekali iv. petunjuk-Mu. pun ii. misalnya:  tanda sempang diletak pada kata ulang.

Menguasai bahasa Melayu tinggi.… / 10 Rujukan Abdul Hamid Mahmood (1995). Abdul Hamid Mahmood dan Nurfarah Lo Abdullah (2007). Masa Enterprise. Nik Safiah Karim. Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Kursus menguasai bahasa Melayu mudah. Abdul Hamid Mahmood (2010). Tanjong Malim: Penerbit UPSI. Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. Linguistik fonetik dan fonologi bahasa Melayu. Bhd. Kuala Lumpur: City Reprographic Services. IMBUHAN PINJAMAN. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Bhd. Bhd. 229 . Tatabahasa dewan edisi baharu. Kuasai sistem ejaan baharu bahasa Melayu melalui latihan. Hashim Hj. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Abdul Hamid Mahmood (2002). Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Abdul Hamid Mahmood (2012). Onn. Abdul Hamid Mahmood (2004). Musa & Abdul Hamid Mahmood (2008). Farid M. Tatabahasa dewan edisi ketiga. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Nik Safiah dan rakan-rakan (2003). Ejaan bahasa Melayu terkini. Guru dan bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Aslita Sdn. Abdul Hamid Mahmood (2002).TANDA SEMPANG.

bundar Keadaan atau bentuk bibir yang bulat. pengucapan atau pengeluaran bunyi mengikut rongga mulut atau rongga hidung. artikulator Alat pengucapan yang berfungsi dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa. alveolar daerah di atas serta di belakang gigi yang melengkung ke dalam menghadap lidah. Contoh bunyi yang dihasilkan ialah [ ǰ ] dan [ č ]. [ g ] dan semua bunyi vokal. artikulasi Proses pengujaran. Pada peringkat permulaan. Contoh bunyi bersuara ialah [ b ].Glosari afrikat Bunyi letusan yang dihasilkan oleh geseran dan hentian di antara artikulator pasif dan aktif. [ d ]. [ hadi ]. 230 . dental Bunyi yang dihasilkan oleh gigi seperti bunyi [ θ ] dalam perkataan hadith. berlaku getaran pada pita suara. bunyi yang hendak dihasilkan tersekat di daerah lelangit keras dan diikuti oleh geseran di antara bahagian tengah lidah dengan daerah lelangit keras. alofon Anggota-anggota kepada satu fonem yang juga merupakan kelainan bunyi antara satu sama lain. bersuara Bunyi yang dihasilkan dalam keadaan pita suara tertutup rapat dan sewaktu udara keluar melaluinya.

fonetik Kajian tentang bunyi-bunyi bahasa yang dituturkan oleh manusia yang merangkumi cara pengeluaran. Contoh-contoh diftong dalam bahasa Melayu ialah [ ai ]. ejektif Bunyi yang dihasilkan dengan proses egresif glotalik. fonem Unit bunyi terkecil yang memberi perbezaan makna. diftong Bunyi yang dihasilkan akibat geluncuran dari satu daerah artikulasi ke daerah artikulasi yang lain. egresif Pembentukan bunyi yang dilaksanakan dengan cara arus udara keluar dari paru-paru. iaitu menentukan sistem bunyi satu-satu bahasa dengan berdasarkan jenis-jenis bunyi.dialek Variasi bagi sesuatu bahasa. daerah pengeluaran dan alat-alat pengucapan yang terlibat dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa itu. [ au ] dan [ oi ]. Dalam sistem tulisan. fonologi Kajian tentang fungsi-fungsi bunyi bahasa. glotalik Penghasilan bunyi dengan cara merapatkan pita suara sehingga glotis dalam keadaan tertutup rapat dan seluruh rongga pangkal tenggorok (laring) disempitkan dan dinaikkan sehingga udara dalam rongga mulut dan rongga kerongkongan (faring) terhalang serta tersekat. bunyi ejektif diberikan tanda apostrof (`) di sebelah atas kanan. k’. contohnya: [ p’. sama ada bunyi itu distingtif (membezakan makna) atau tidak distingtif (tidak membezakan makna). Kemudian udara yang terhalang dihembuskan keluar dengan cara membuka saluran rongga mulut. t’. 231 . khususnya dari segi bunyi. s’ ∫’ ].

intonasi Turun naik nada suara dalam pengucapan ayat atau frasa. ramalan. oral Bunyi yang dihasilkan apabila lelangit lembut serta hujung anak tekak naik menutupi rongga hidung sehingga udara hanya melalui rongga mulut sahaja. jeda ciri atau unsur hentian (kesenyapan) dalam ujaran sebagai tanda memisahkan unsur linguiistik seperti perkataan. tanpa dipengaruhi ole agak-agakan. nasal Bunyi yang dihasilkan apabila udara keluar melalui rongga hidung dengan cara menurunkan lelangit lembut beserta hujung anak tekak. Contoh bunyi yang dihasilkan ialah [ ʔ ] ingresif Pembentukan bunyi yang dilaksanakan dengan cara arus udara masuk ke dalam paru-paru. iaitu ruangan atau kawasan yang tertutup rapat yang dilalui oleh arus udara. rangkai kata atau ayat.glotis Ruang atau garisan antara pita suara. seperti bunyi [ p ]. linguistik Ilmu yang mengkaji bahasa secara saintifik. terutama ketika pita suara dalam keadaan tertutup atau renggang sedikit. 232 . labial Bunyi yang dihasilkan oleh bibir. klik Bunyi letupan yang dihasilkan sebagai akibat proses ingresif velarik. [ b ] dan [ m ]. iaitu menganalisis satu-satu bahasa tertentu secara empirikal dan objektif. hentian glotis Bunyi yang dihasilkan oleh hentian di daerah anak tekak atau glotis. sentimen atau falsafah.

[f]. [s] dan lain-lain. semi-vokal Bunyi yang secara praktis termasuk golongan konsonan tetapi disebabkan ketika diartikulasikan belum membentuk konsonan murni. struktur permukaan Struktur ayat yang lazimnya telah mengalami perubahan daripada struktur dalaman dan merupakan bentuk ayat yang sebenarnya diucapkan. kepanjangan. jeda. struktur dalaman Struktur yang lazimnya mengandungi ayat dasar atau ayat inti yang diperlukan untuk membentuk asas makna ayat.palatal Bunyi yang dihasilkan oleh lelangit keras. tona dan intonasi. Contoh bunyi tidak bersuara ialah [p]. tekanan Ciri lemah atau kerasnya suara penyebutan sesuatu suku kata. otot perut dan rongga dada. getaran pada pita suara tidak berlaku. suprasegmental Ciri atau sifat bunyi yang menindihi sesuatu fonem. Contoh ciri suprasegmental ialah tekanan. maka disebut bunyi semi-vokal atau separuh vokal. [t]. lazimnya berlaku pada suku kata dalam perkataan. 233 . [k]. Contoh bunyi semi-vokal ialah [w] dan [j]. tidak bersuara Bunyi yang dihasilkan dalam keadaan pita suara direnggangkan (terbuka) dan sewaktu udara keluar melaluinya. [ ǰ ]. pulmonik Penghasilan bunyi dengan udara dari paru-paru sebagai sumber utama dihembuskan keluar dengan mengecilkan ruangan paru-paru. Contoh bunyi palatal ialah [ č ]. [ š ] dan [ ž ]. tona Naik atau turunnya suara dalam pengucapan perkataan.

vokal kardinal Sekumpulan vokal yang diletakkan di kedudukan tertentu bagi memberikan gambaran yang lebih dekat tentang kedudukan vokal-vokal dalam bahasabahasa di dunia. [ ɔ ]. velum Bahagian lembut selepas lelangit keras beserta bahagian hujungnya yang disebut anak tekak dapat turun naik mengikut bunyi yang hendak diujarkan. iaitu [ i ]. velarik Penghasilan udara dengan cara pangkal lidah dinaikkan pada lelangit lembut dan kedua-dua bibir ditutup rapat. Kemudian hujung lidah dan kedua-dua sisi lidah yang merapat pada gigi atau gusi dalam dilepaskan turun serta dikebelakangkan. udara dari paru-paru keluar berterusan melalui rongga tekak dan rongga mulut tanpa sebarang gangguan. velar Daerah artikulasi di bahagian belakang lidah dan juga di kawasan selepas lelangit lembut. Keadaan ini menyebabkan terjadinya bunyi klik. 234 . [ ε ]. bibir dibuka sehingga terdapat kerenggangan ruangan udara pada rongga mulut bagi membolehkan udara luar masuk. vokal Bunyi bersuara yang tatkala dihasilkan. Dalam penghasilan bunyi oral.transkripsi Penulisan dalam bentuk lambang-lambang fonetik daripada lambang-lambang tulisan huruf-huruf biasa. velum akan menurun. [ a ]. [ o ] dan [ u ]. [ α ]. Terdapat sejumlah lapan vokal kardinal. velum akan naik manakala untuk bunyi nasal. [ e ].

memendekkan singkatan ilmu akustik artikulator aktif rongga aktif ragam aktif kenyaringan tirus halkum imbuhan ruang udara mekanisma udara arus udara mekanisma arus udara alomorf alofon perubahan alofon pengwujudan alofon kelainan alofon/ varian alofon perubahan kelainan/ varian gusi/ alveolar lengkung gusi/ lengkung alveolar batas gusi/ batas alveolar bunyi gusi/ bunyi alveolar gusi/ alveolum alveopalatal bunyi alveopalatal ketaksaan taksa dwibahasa setara keadaan dwibahasa setara menganalisis analisis bahasa analitik kaedah analisis tatacara analisis anafora hujung lidah afasia 235 .Istilah Linguistik Bahasa Inggeris A abbreviate abbreviation acoustics active articulator active cavity active voice acute resonant adam’s apple affix air chamber air mechanism air stream air stream mechanism allomorph allopohone allophonic change allophonic realization allophonic variant alteration alternant alveolar alveolar arch alveolar ridge alveolar sound alveolum alveopalatal alveopalatal sound ambiguity ambiguous ambilingual ambilingualism analyse analysis analytic language analytical method analytical procedur anaphora apex aphasia Bahasa Melayu menyingkatkan.

apical articulation apicoapico-alveolar apico-dental apico-dental sound approach arbitrariness arbitrary arbitrary symbol articulacy articulation articulation mechanism articulator articulatory parameter articulatory phonetics articulatory setting articulatory system articulatory variable artificial speech ascending diphthong aspirate aspirated aspirated affricate aspirated-p aspirated stop aspiration assonance asterick form asyllabic asymmetric consonant attribute auditory area auditory organs auditory phonetics Austronesian languages B Back back of tongue back vowel base morpheme basic of articulation bilabial bilabial sound bilabiodental artikulasi hujung lidah apikoapikoalveolar apikodental bunyi apikodental pendekatan kearbitrarian arbitrari lambang arbitrari/ simbol arbitrari kefasihan artikulasi mekanisma artikulasi alat artikulasi parameter artikulasi fonetik artikulasi penyesuaian alat artikulasi sistem artikulasi pemboleh ubah artikulasi ujaran buatan diftong meninggi/ menaik letusan/ hembusan berhembusan letusan berhembusan p-berhembusan hentian berhembusan hembusan. penghembusan asonansi bentuk berbintang tak silabik konsonan tak simetri sifat/atribut kawasan pendengaran alat pendengaran fonetik pendengaran bahasa-bahasa Austronesia belakang belakang lidah vokal belakang morfem dasar landasan artikulasi dua bibir/bilabial bunyi dua bibir/bunyi bilabial bilabiodental 236 .

penggeseran rongga dinding rongga saluran udara tengah bunyi bukan nyaring tengah bunyi nyaring tengah (bunyi) oral tengah nyaring bunyi tengah vokal tengah penengahan penengahan bunyi pusat Broca pusat lidah diftong menengah suku kata tertutup sistem tertutup vokal tertutup gugus/rangkap artikulasi serentak/ koartikulasi bahasa bersama 237 . mulut rongga mulut kardinal konsonan kardinal ragam bersahaja rongga geseran rongga.bilateral bilateral consonant bilateral opposition bilingual bilingualism blade of tongue blend blocked syllable bound form bound morpheme bound sentence boundary marker breath stream bright vowel broad band spectrogram broad transcription broad vowel buccal buccal cavity C cardinal cardinal consonant casual speech cavity cavity friction cavity wall central air escape central non-resonant central resonant central resonant oral central sound central vowel centralisation centralisation of sound centre of Broca centre of tongue centring diphthong closed syllable closed system closed vowel cluster co-articulation common language dwisisi/bilateral konsonan dwisisi/konsonan bilateral pertentangan dwisisi/ pertentangan bilateral dwibahasa kedwibahasaan daun lidah paduan suku kata tertutup bentuk terikat morfem terikat ayat terikat penanda sempadan arus udara vokal depan spektrogram jalur lebar transkripsi luas vokal belakang oral.

berbeza.common speech comparative linguistics comparison of language compound compound phoneme compound predicate compound sentence compound word concordance concordant conditioned variant consonant consonant cluster consonantal consonantal vowel constituent constructed language context-free grammar contextual analysis contextual variant contrast contrastive contrastive analysis contrastive distribution contrastive feature contrastive pair contrastive stress convergence coocurence coordinate correlation creole cross-reference D dark vowel declarative sentence decoder decoding deep structure deep vowel degree degree marker deletion bahasa biasa linguistik perbandingan perbandingan bahasa majmuk fonem majmuk predikat majmuk ayat majmuk kata majmuk kesejodohan. kesejajaran sejajar dengan/ selaras dengan kelainan bersyarat konsonan rangkap konsonan/ gugus konsonan bersifat konsonan vokal bersifat konsonan unsur bahasa buatan tatabahasa bebas konteks/ nahu bebas konteks analisis konteks kelainan konteks bezaan. struktur dalaman vokal belakang darjat. serentak ada setara hubung kait/korelasi kreol rujuk silang vokal belakang ayat penyata/modus berita penyahkod penyahkodan struktur batin. bertentangan bezaan analisis bezaan penyebaran bezaan/ distribusi bezaan ciri bezaan pasangan bezaan tekanan bezaan persetumpuan keserasian. darjah penanda darjat pengguguran/penghilangan 238 .

penerbitan penambah terbitan/imbuhan terbitan terbitan bentuk terbitan kata terbitan primer kata terbitan sekunder diftong menurun tatabahasa pemerian/nahu pemerian linguistik pemerian/ linguistik huraian urutan pemerian/ tatabahasa huraian linguistik perkembangan penyimpangan menyimpang diakronik linguistik diakronik fonologi diakronik kajian diakronik lingkungan penentu dwihuruf dialek kawasan dialek peminjaman dialek sempadan dialek geografi dialek dialek bahasa Melayu proses mendialek dialektologi resapan.deletion rule deletion transformation denasalisation denotation denotative meaning dental dental consonant dental sound derivation derivational affix derivative derived form derived primary word derived secondary word descending diphthong descriptive grammar descriptive linguistic descriptive order developmental linguistics deviance deviant diachronic diachronic linguistics diachronic phonology diachronic study diagnostic environment diagraph dialect dialect area dialect borrowing dialect boundary dialect geography dialectal Malay dialectalisation dialectology diffusion diglossia diphthong diphthongisation direct speech discontinuous morpheme discourse discourse analysis distinctive rumus pengguguran/ rumus penghilangan transformasi pengguguran/ transformasi penghilangan proses nyahsengau/ proses nyahnasal denotasi makna denotatif gigi/dental konsonan gigi/ konsonan dental bunyi gigi/bunyi dental terbitan. bauran digolosia diftong pendiftongan cakap ajuk morfem terbahagi wacana analisis wacana distingtif 239 .

distinctive feature distribution distributional analysis disylabic disyllable word domain dorsal dorsal sound dorso-alveolar dorso-palatal dorso-uvular dorsopalatal sound dorsovelar sound dorsum dorsum of tongue double articulation double stop double vowel down glide duration durative dynamic accent E ecology of language egressive egressive click egressive click sound egressive direction of air egressive sound ejection sound ejective ejective sound element emotive encode encoding epiglottis epistemology escape cavity esophageal cavity ethnographic linguistics etymologist ciri distingtif taburan. penyebaran analisis taburan.alveolar belakang lelangit keras/ dorsopalatal belakang velar/dorsovelar bunyi belakang lelangit keras/bunyi dorsopalatal bunyi belakang velar/bunyi dorsovelar dorsum belakang lidah artikulasi ganda dwihentian vokal ganda geluncuran menurun lihat: durative panjang pendek bunyi tekanan dinamik ekologi bahasa egresif klik egresif bunyi klik egresif arah udara egresif bunyi egresif bunyi ejektif ejektif bunyi ejektif unsur emotif mengekod pengekodan epiglotis epistemologi rongga lepas udara rongga esofagus etnolinguistik ahli etimologi 240 . analisis penyebaran. analisis lingkungan dwisuku (kata) kata dwisuku mandala/domain belakang/dorsal bunyi belakang/bunyi dorsal belakang gusi/dorso. lingkungan.

exhalation exhale exit of air expansion rule experimental phonetics expiration explode explosion explosive sound extinct language extralingual features F factor factor analysis falling diphthong feature field field of discourse field study field theory final cluster final syllable finite-state grammar first articulation first language flap flat articulator flat fricative flection fluency form-class form-word formative formula free form free morpheme free sentence free variant/free vatiation free word order frequency frequency analysis fricative fricative sound friction perlepasan udara menghembuskan nafas saluran lepas udara rumus perluasan fonetik percubaan penghembusan udara meletup letupan bunyi letupan bahasa mati ciri luar bahasa faktor analisis faktor diftong menurun ciri/fitur bidang/medan bidang wacana kajian lapangan teori medan makna/ teori bidang makna gugus akhir/rangkap akhir suku kata akhir tatabahasa terbatas/ nahu terbatas artikulasi pertama bahasa pertama tamparan alat artikulasi dasar frikatif datar/geseran datar fleksi kefasihan golongan bentuk kata tugas morfem terikat/formatif rumus bentuk bebas morfem bebas ayat bebas kelainan bebas urutan kata bebas kekerapan analisis kekerapan geseran/frikatif bunyi geseran/bunyi frikatif geseran 241 .

frictional stop frictionalizing stop frictionless frictionless continuant front of tongue front vowel fronting frozen speech function functional anlaysis functional grammar functional linguistics fundamental feature furtive glide furtive vowel G geminate gemination general general distribution general grammar general linguistics general semantics generic term geographical dialect geographical linguistics gesture gesture language glide gloss glossary glottal glottal catch glottal cavity glottal check glottal consonant glottal plosive glottal sound glottal stop glottal trill glottalic click glottalic closure glottalization glottalized hentian geseran hentian menggeser tak bergeser malaran tak bergeser depan lidah vokal depan pendepanan ragam beku fungsi/tugas analisis fungsian tatabahasa fungsian/ nahu fungsian linguistik fungsian ciri dasar geluncuran senyap vokal pelancar konsonan panjang pemanjangan konsonan umum/am penyebaran am tatabahasa am/nahu am linguistik am semantik am kata generik dialek geografi linguistik geografi gerak isyarat bahasa gerak isyarat geluncuran padanan kata senarai kata/glosari glotis hamzah/hentian glotis rongga glotis lihat: glottal stop konsonan glotis letupan glotif/plosif glotis bunyi glotis hentian glotis getaran glotis klik glotis penutupan glotis penghamzahan/pengglotisan berhamzah/berhentian glotis 242 .

glottalized sound glottalized vowel glottis glottogonic linguistics glottopolitics gradation gradation of vowel grammarian grammatical grammatical analysis grammatical category grammatical feature grammatical item grammatical meaning grammatical process grammatical structure grammatical unit grammaticalisation grapheme groove spirant grooved articulator grooved fricative H half-close vowel half-open vowel hard palate harmonic harmonic overtone head word heavy stress height of tongue hesitation form high-falling high vocoid high vowel higher-mid historical linguistics holophrase holophrastic language homorganic affricate homorganic sound hyphothesis hyphothetical bunyi glotis vokal glotis glotis linguistik asal usul ilmu politik bahasa pemeringkatan pemeringkatan voka nahu ahli tatabahasa/ahli nahu tatabahasa/nahu analisis tatabahasa/analisis nahu kategori tatabahasa/ kategori nahu ciri tatabahasa/ciri nahu butir tatabahasa/butir nahu makna kenahuan proses tatabahasa/proses nahu struktur tatabahasa/struktur nahu unit tatabahasa/unit subjek nahu pentatabahasaan/penahuan grafem geseran beralur alat artikulasi beralur geseran beralur/frikatif beralur vokal separuh sempit vokal sparuh luas lelangit keras/palatum berharmoni nada atasan berharmoni kata inti tekanan keras tinggi lidah bentuk ayat menurun tinggi vokoid tinggi vokal tinggi sederhana/agak tinggi linguistik sejarawi holofrasa bahasa holofrasa letusan homorgan/afrikat homorgan/sealat/afrikat sealat bunyi homorgan/bunyi sealat hipotesis lihat: hyphothesis 243 .

I identification of morpheme idiom idolect imitative word immigrant language imperative implosion impressionistif translation inactive voice inarticulate incomplete plosive consonant index indigenous language indirect discourse indirect object indirect question indirect speech infix inflected language inflected prefix inflection ingressive ingressive air stream inhalation inhale initial cluster initial stress initial string initiator of air stream innate stress inspiration instrumental noun instrumental phonetics interconsonantal interdental interdental phone interjection interlanguage intermedian vowel internal inflection international phonetic alphabet intonation intonation break penentuan morfem idiom/ungkapan idiolek kata ajuk bunyi/onomatopeia bahasa pendatang perintah/imperatif sedutan transkrips sepintas suara tak aktif tidak petah (bercakap/bertutur) konsonan plosif tak selesai indeks bahasa bumiputera/ bahasa pribumi wacana tak langsung objek tak langsung ayat tanya tak langsung cakap pindah sisipan bahasa fleksi awalan fleksi fleksi ingresif arus udara ingresif tarikan nafas menarik nafas rangkap awal/gugus awal tekanan awal rentetan awal pemula arus udara tekanan sejadi lihat: inhalation kata nama penantian fonetik perantian antara konsonan antara gigi bunyi antara gigi kata seru. seruan bahasa antara vokal antara fleksi dalam abjad fonetik antarabangsa intonasi jeda intonasi 244 .

intonation contour intonation morpheme intralinguistic feature intransitive verb invariable word invariant inverse derivation inversion inverted word order irregular verb isolating language isolative sound change isolex item analysis K kernel sentence kinetic consonant L labia labial labial sound labialisation labiodental labiodental sound labiolabial labiovelar laboratory phonetics laminal laminal sound laminodental sound language ability language boundary language change language development language family language learning language planning language skill language standardisation language structure language teaching language universal langue kontur intonasi morfem intonasi ciri dalam linguistik kata kerja tak transitif kata tetap bentuk lihat: invariable word terbitan terbalik/ terbitan songsang keterbalikan/kesongsangan urutan kata songsang/ urutan kata terbalik kata kerja tak transitif bahasa isolatif perubahan bunyi pencilan isoleks analisis butir ayat inti konsonan kinetik lihat: lip bibir/ labial bunyi bibir/ bunyi labial pembibiran/ pelabialan bibir gigi/ labiodental bunyi bibir gigi/ bunyi labiodental dua bibir/ labiolabial labiovelar fonetik makmal laminal bunyi laminal bunyi laminodental kebolehan berbahasa sempadan bahasa perubahan bahasa perkembangan bahasa keluarga bahasa pembelajaran bahasa perancangan bahasa kemahiran berbahasa penstandardan bahasa struktur bahasa pengajaran bahasa (ciri) kesejagatan bahasa langue 245 .

ahli leksikografi leksikon kata penghubung pembatas gambaran mendatar lingua franca bunyi lidah kaedah linguafon ahli bahasa/ ahli linguistik linguistik.lapse laryngeal laryngeal air mechanism laryngeal consonant laryngeal sound laryngealisation laryngealised vowel larynx lateral lateral area lateral consonant lateral plosion lateral release lateral resonant lateral sound lexical lexical field lexical item leksikal meaning lexical stress lexicalisation lexicographer lexicon limitative conjunction linear representation lingua franca lingual sound linguaphone method linguist linguistic linguistic analysis linguistic anthropology linguistic borrowing linguistic context linguistic demography linguistic discipline linguistic geography linguistic norm linguistic philosophy linguistic psychology linguistic sign linguistic skill linguistic taboo linguistic typology linguistician selang (masa) laringal mekanisma udara laringal konsonan laringal bunyi laringal pelaringalan vokal laringalan larinks sisian ruang sisian konsonan sisian letupan sisian/plosif sisian pelepasan sisian kenyaringan sisian bunyi sisian leksikal medan leksikal butir leksikal makna leksikal tekanan leksikal pengleksikalan ahli perkamusan. analisis kebahasaan antropologi linguistik peminjaman linguistik konteks linguistik demografi linguistik disiplin linguistik geografi linguistik norma bahasa falsafah bahasa psikologi linguistik lambang linguistik/ simbol linguistik lihat: language skill pantang larang bahasa tipologi bahasa lihat: linguist 246 . kebahasaan analisis linguistik.

linking morpheme lip lip formation lip position lip rounding lip spreading lip tracing literal literal translation literary language literary translation loan word local friction long consonant long vowel loose apposition loquacity loudness low vocoid low vowel lowering M macro macrolinguistics major air stream manner of articulation manner of discourse marked marker mathematical linguistics matrix matrix sentence maximal stress mechanistic linguistics medial medial cluster medial voice median resonant medieval linguistics medio of tongue mediopalatal medium mentalistic linguistics metalanguage morfem penghubung bibir pembentukan bibir kedudukan bibir pembundaran bibir penghamparan bibir surihan bibir harfiah penterjemahan harfiah bahasa persuratan penterjemahan sastera kata pinjaman geseran tempatan konsonan panjang vokal panjang kedudukan terpisah kefasihan kelantangan vokoid rendah vokal rendah perendahan makro makrolinguistik mekanisma udara utama cara artikulasi cara wacana bertanda penanda linguistik matematik matriks ayat matriks tekanan maksima aliran mekanisma tengah rangkap tengah/ gugus tengah lihat: middle voice bunyi nyaring tengah linguistik zaman pertengahan tengah lidah mediopalatal perantara linguistik mentalisma metalinguistik 247 .

microlinguistics mid vocoid mid vowel middle of tongue middle voice minimal contrast minimal pair minimal stress minimum obstruction minor air stream mechanism mixed language mode of articulation modern language modification modifier modulation monitor function monolateral consonant monolingual monolingual approach monologue monomorphemic monophonemic monophthong monosyllabic monosyllabic word monosyllable monotone mora morph morpheme morpheme boundary morphemic morphemic analysis morphemic reference morphemic script morphemic transcription morphemics morphologic morphological analysis morphological assimilation morphological process morphology morphoneme mikrolinguistik vokoid tengah vokal tengah tengah lidah ragam tengah bezaan minimal pasangan minimal tekanan terlemah/ tekanan minimal gangguan minimum gangguan arus udara minor bahasa campuran cara artikulasi bahasa moden modifikasi penerang modulasi fungsi monitor konsonan monolateral ekabahasa pendekatan ekabahasa monolog monomorfemik monofonemik monoftong ekasuku kata ekasuku ekasuku senada ciri yang menunjukkan panjang pendek bunyi suara bagi perkataan tertentu morf morfem batas morfem morfemik analisis morfemik rujukan morfemik aksara morfemik transkripsi morfemik lihat: morphology morfologi analisis morfologi asimilasi morfologi proses morfologi morfologi morfonem 248 .

morphophoneme morphophonemic rule morphophonemic stress morphophonemic transcription morphophonemic variation morphophonemics mother tongue mouth air mouth cavity movable speech organ movable stress multidimensional phonology multilingual multisyllabic murmur vowel mutual intelligibility mutually complementary mutually exclusive N narrative discourse narrow narrow diphthong narrow transcription narrow vowel narrowing of meaning nasal nasal and oral exit of air nasal cavity nasal exit of air nasalisation nasalisation symbol morfofonem rumus morfofonemik tekanan morfofonemik transkripsi morfofonemik kelainan morfofonemik morfofonemik bahasa ibunda udara mulut rongga mulut lihat: articulator tekanan pindah fonologi pelbagai dimensi pelbagai bahasa pelbagai suku lihat central vowel kefahaman menyaling saling melengkapi saling menyingkiri nasalised click nasalised vowel nasalism nasality nasalization nasalized nasally released stop nasal pharynx nasal plosion nasal release huraian naratif sempit diftong sempit transkrisi halus/ transkripsi sempit vokal sempit penyempitan makna sengau/hidung/nasal saluran keluar udara dari hidung dan mulut rongga hidung saluran udara keluar dari hidung penyengauan/penasalan lambang penyengauan/lambang penasalan/simbol penyengauan/ simbol penasalan klik sengauan/hentian nasalan vokal sengauan/vokal nasalan sebutan sengau kesengauan/kenasalan penyengauan disengaukan/dinasalkan hentian lepasan hidung farinks sengau/letupan nasal letupan sengau/letupan nasal pelepasan sengau/ pelepasan nasal 249 .

nasal resonant nasal sound nasal twang nasal vowel native language native speaker natural language negation negative negative conjunctive negative particle negative sentence neo-linguistics network of isogloss neutral neutral vowel neutralisation node nominal nominal adjective nominal clause nominal definition nominal inflection nominal phrase nominal sentence nominalisation non-consonantal non-continuant non-distinctive feature non-finite verb form non-linguistic context non-syllabic non-syllabic segment non-syllabic vocoid non-vocalic non-vocoid non-speech sound normative grammar normative linguistics nose cavity notional grammar noun noun adjunct noun clause noun cluster bunyi nyaring sengau/ bunyi nyaring nasal bunyi sengau/bunyi nasal telor sengau/telor nasal vokal sengau/vokal nasal bahasa asli penutur asli bahasa tabii penafian nafi kata penghubung nafi partikel nafi ayat nafi neolinguistik jaringan isoglos neutral vokal neutral peneutralan nodus namaan kata sifat namaan/ adjektif namaan klausa namaan takrif namaan fleksi namaan frasa namaan ayat namaan penamaan bersifat bukan konsonan bukan malaran ciri bukan distingtif bentuk kata kerja tak finit konteks bukan linguistik bukan sukuan segmen bukan sukuan vokoid bukan sukuan bukan vokalik bukan vokoid bunyi bukan bahasa lihat: prescriptive grammar linguistik normatif rongga hidung lihat: linguistic philosophy kata nama nama penerang klausa nama rangkap nama/gugus nama 250 .

noun phrase initiator noun word null hyphothesis numeral classifier O object objective objectivity obligatory obligatory transformation obscure vowel off-glide official dialect on-glide open juncture open lip rounding open syllable open transition open vocoid open vowel optional optional transformation rule oral oral air mechanism oral exit of air oral plosion oral resonant distinctive feature oral sound oratorical speech organs of speech origin of language origin of speech orthographical procedure orthographic transcription orthography overlapping distribution P palatal palatal consonant palatal lateral palatal sound palatalisation palatalised pemula frasa nama kata nama hipotesis nol penjodoh bilangan objek Objektif keobjektifan wajib rumus transformasi wajib vokal kabur geluncuran akhir lihat: standard dialect geluncuran awal saktah terbuka pembundaran bibir luas suku kata terbuka lihat: open juncture vokoid luas vokal luas pilihan rumus transformasi pilihan mulut/oral mekanisma udara mulut saluran keluar udara mulut letupan oral/plosif oral ciri distingtif nyaring oral bunyi oral ragam pidato organ sebutan/alat sebutan asal usul bahasa lihat: origin of language tatacara ejaan transkripsi ejaan ejaan penyebaran bertindan lelangit keras/palatal konsonan lelangit keras/ konsonan palatal sisian lelangit keras/ sisian lateral bunyi lelangit keras/ bunyi palatal penglelangitkerasan/ pempalatalan dilelangitkeraskan/ dipalatalkan 251 .

farinks mekanisma udara farinks rongga farinks bunyi farinks pemfaringalan rongga tekak/farinks udara farinks fasa artikulasi tatabahasa falsafah/ nahu falsafah pembunyian fonem kesepadanan fonem-grafem fonemik analisis fonemik perbezaan fonemik rujukan fonemik tekanan fonemik struktur fonemik suku kata fonemik lambang fonemik/ simbol fonemik 252 .palate palate-alveolar palato-alveolar consonant palatum paralanguage paralinguistic feature parameter parametric linguistics paraphrase parent language parenthesis perenthetic clause adjunct parsing part of speech passive passive articulator passive voice peak of prominance peak of sonority pedagogical grammar pedagogical linguistics permutation rule pharyngeal pharyngeal air mechanism pharyngeal cavity pharyngeal sound pharyngealisation pharynx pharynx air phase of articulation philosophical grammar phonation phoneme phoneme-grapheme correspondence phonemic phonemic analysis phonemic contrast phonemic reference phonemic stress phonemic structure phonemic syllable phonemic symbol lihat: palatum gusi-lelangit keras konsonan gusi lelangit keras/ konsonan palato-alveolar lelangit keras/palatum lihat: paralinguistic feature ciri paralinguistik parameter linguistik parametrik parafrasa bahasa induk tanda kurungan/perentesis penerang klausa parentesis/ adjung klausa parentesis penghuraian ayat golongan kata/ jenis perkataan pasif alat artikulasi pasif ragam pasif lihat: peak of sonority puncak kelantangan tatabahasa pedagogi/ nahu pedagogi linguistik pedagogi rumus permutasi faringal.

phonemic transcription phonemic variant phonemicist phonemics phonetic phonetic analysis phonetic chart phonetic complement phonetic diagraph phonetic indicator phonetic notation phonetic sound change phonetic spelling phonetic syllable phonetic symbol phonetic transcription phonetic variant phonetician phonetics phonic phonic substance phono-morphology phonological analysis phonological change phonological component phonological item phonological process phonologist phonology phonometrics phrasal verb phrase phrase marker phrase structure phrase structure component phrase structure grammar phrase structure rule pidgin pitch pitch level place of articulation plosion plosive plosive consonant transkripsi fonemik perbezaan fonemik ahli fonemik fonemik fonetik/bunyi analisis fonetik carta fonetik lihat: phonetic indicator dwihuruf fonetik penanda bunyi lihat: phonetic transcription perubahan bunyi ejaan fonetik suku kata fonetik lambang fonetik/simbol fonetik transkrispsi fonetik kelainan fonetik ahli fonetik (ilmu) fonetik fonik jisim fonik fonomorfologi analisis fonologi perubahan fonologi komponen fonologi butir fonologi proses fonologi ahli fonologi fonologi fonometrik frasa kerja/frasa verba rangkai kata/frasa penanda frasa struktur frasa komponen struktur frasa tatabahasa struktur frasa/ nahu struktur frasa rumus struktur frasa pijin nada tingkat nada daerah artikulasi letupan/plosif letupan/plosif konsonan letupan/ konsonan plosif 253 .

plosive sound p-marker point of articulation polyglot polysyllable position of articulation position of tongue positional variant positive sentence possessive compound possessive pronoun post-alveolar post-dental post of tongue post-palatal post-velar post-vocalic pragmatic translation pragmatics predicate predicative phrase prefix prefixation prehistoric language prenasalisation prepalatal prepalatal sound prescriptive grammar prestige dialect prevelar prevocalic primary articulation primary derivative primary language primary stress principal principal clause principal verb pronominal pronominal inflection pronominalisation prop word proscriptive grammar prosodic distinctive feature prosodic feature bunyi letupan/bunyi plosif penanda frasa titik artikulasi penutur pelbagai bahasa banyak suku (kata) kedudukan artikulasi kedudukan lidah kelainan lingkungan/ kelainan posisi ayat positif majmuk milik kata ganti milik belakang gusi/belakang alveolar belakang gigi belakang lidah belakang lelangit keras/belakang palatal belakang lelangit lembut/ belakang velar lepas vokal penterjemahan pragmatik pragmatik predikat frasa predikat awalan pengawalan bahasa prasejarah prapenyengauan pralelangit keras/prapalatal bunyi pralelangit keras/bunyi prapalatal tatabahasa preskriptif/nahu preskriptif dialek martabat/dialet prestij pravelar pravokal artikulasi primer terbitan primer bahasa primer tekanan primer utama klausa utama kata kerja utama/verba utama kata ganti fleksi kata ganti kepronominalan kata silih tatabahasa proskriptif/nahu proskriptif ciri distingtif prosodi ciri prosodi 254 .

prosodic mark prosodic phoneme prosodic phonology proto language pseudo-procedure psycholinguistics pulmonic air mechanism pulmonic click punctuation punctuation mark pure vowel Q qualifier qualifying phrase qualitative qualitative analysis quantifier quantitative quantitative analysis quantitative linguistics question word R radical axis radical language radix of tongue raising rapid form received pronounciation recessive stress reciprocal reciprocal pronoun reciprocal verb reciprocity reconstruction recursive string reduction reduction rule reduplicate affixation regional dialect regional language tanda prosodi fonem prosodi fonologi prosodi bahasa purba/bahasa proto tatacara semu psikolinguistik mekanisme udara pulmonik klik pulmonik tanda baca lihat: punctuation vokal tulen penerang rangkai kata penerang/ frasa penerang kualitatif analisis kualitatif kata kuantiti kuantitatif analisis kuantitatif linguistik kuantitatif kata tanya paksi radikal lihat: isolating language lihat: root of tongue peninggian bentuk cepat lafaz terima tekanan pangkal menyaling/timbal balik ganti nama menyaling/ganti nama timbal balik kata kerja menyaling kesalingan/ketimbalbalikan rekonstruksi deretan ulang penyingkatan. rumus penyempitan (makna) penambah serentak/pengimbuhan serentak dialek kawasan bahasa daerah 255 . penyempitan (makna) rumus penyingkatan.

register register tone system regularity release released-P released plosive renaissance linguistics repertoire replacement rule reported speech resonance resonance chamber resonant resonant distinctive feature resonant sound resonator retroflex retroflexed consonant retroflexed sound retroflexed vowel retroflexion revival form rewrite rule rhetorics rhyme rhythm rising rising diphthong rising-falling rolled rolled consonant romance linguistics romanisation root root-inflected language root inflection root-isolating language root of tongue root of word rounded rounded lip (vowels) rounded lip formation rounded vocoid rounded vowel rounding laras bahasa sistem nada register kenalaran pelepasan P-lepas letupan lepas/plosif lepas linguistik zaman pembaharuan perbendaharaan rumus ganti cakap pindah kenyaringan rongga kenyaringan nyaring. bunyi nyaring ciri distingtif nyaring bunyi nyaring penyalun gelungan konsonan gelungan bunyi gelungan vokal gelungan penggelungan bentuk pulih rumus tulis semula retorik rima irama menaik diftong menaik turun naik bergulung konsonan bergulung/konsonan bergetar linguistik romans peRumian akar bahasa fleksi akar fleksi akar bahasa isolatif akar pangkal lidah akar kata dibundarkan bibir dibundarkan (vokal) pembentukan bibir bundar vokoid dibundarkan vokal dibundarkan pembundaran 256 .

rule S sampel Saussurean linguistics scholaticism scientific grammar second articulation second language second-order language second sound shift secondary secondary phoneme secondary stress segment (noun) segment (verb) segment diagram segment of utterance segmental analysis segmental morpheme segmental phoneme segmental phonology segmentation segmentator semantic semantic analysis semantic change semantic component semantic differential semantic distinguisher semantic feature semantic field semantic field theory semantic marker semantic pair semantic range semantif shift semantic triangle semantic value semantics semi-consonant semi-vowel semiotics sentence rumus sampel linguistik ala Saussure linguistik skolastik/ skolastisisme tatabahasa ilmiah/ tatabahasa saintifik/ nahu ilmiah/ nahu saintifik artikulasi kedua bahasa kedua bahasa tertib kedua perubahan bunyi peringkat kedua sekunder fonem sekunder tekanan sekunder penggalan memenggal gambar rajah penggalan penggalan ujaran analisis penggalan morfem penggalan fonem penggalan fonologi penggalan pemenggalan pemenggal semantik analisis semantik perubahan makna/ perubahan semantik komponen semantik kebezaan makna pembeza makna ciri makna medan makna teori medan makna penanda semantik pasangan makna julat makna perubahan makna segi tiga makna nilai semantik makna/semantik separuh konsonan separuh vokal. semi-vokal semiotik ayat 257 .

sentence adverbial sentence compound sentence connector sentence modifier sentence part sentence stress sentence structure shape word sharp resonant distinctive feature shift of meaning sibilant side adjunct side chamber sign sign language signification silence simultaneous affixation simultaneous distinctive feature single morpheme single phoneme singular singular number slang slavic linguistics slavonic linguistics slit fricative slot slur social dialect sosiolect sociolinguistics sociological linguistics soft consonant soft palate sonant sonogram sonorant sonority sound sound change sound change by allophones sound change by phonemes sound classification criteria adverba ayat majmuk ayat penghubung ayat penerang ayat bahagian ayat tekanan ayat struktur ayat kata bentuk ciri distingtif nyaring tajam perubahan makna bunyi desis/sibilan adjung samping ruang samping tanda. isyarat bahasa isyarat pemaknaan kesenyapan penambahan serentak ciri distingtif serentak morfem tunggal fonem tunggal mufrad bilangan mufrad slanga linguistik slavik lihat: slavic linguistics geseran selit/frikatif selit gatra pelah dialek sosial sosiolek Sosiolinguistik linguistik sosiologi konsonan lembut lelangit lembut/palatum lembut sonan lihat: spectogram sonoran kesonoran bunyi perubahan bunyi perubahan bunyi alofonik perubahan bunyi fonemik kriteria penggolongan bunyi/ kriteria 258 . lambang.

celah bunyi frikatif celah morfem terbahagi bentuk pertuturan bahasa lisan/bahasa pertuturan lihat: sporadic sound change perubahan bunyi semerta vokal hampar dialek standard 259 . pecahan (diakronik). terbahagi (nahu).sound complex sound echoism sound law sound shift sound source sound spectograph sound symbolism sound value sound wave source source language special language spectogram spectograph spectrum speculative grammar speech speech act speech community speech event speech habit speech organ speeech pathology speech perception speech production speech recognition speech response speech signal speech sound speech stretcher speech symbol speech synthesis speech therapy spirant split split fricative split morpheme spoken form spoken language spontaneous sound change sporadic sound change spread vowel standard dialect klasifikasi bunyi bunyi kompleks gema bunyi hukum bunyi perubahan bunyi sumber bunyi spektograf bunyi perlambangan bunyi nilai bunyi gelombang bunyi sumber bahasa sumber bahasa khas spektogram spektograf spektrum tatabahasa spekulatif/ nahu spekulatif pertuturan lakuan bahasa komuniti bahasa peristiwa bahasa kebiasaan berbahasa alat ujaran/alat artikulasi patologi bahasa persepsi bahasa pengwujudan bahasa pengenalan bahasa gerak balas bahasa isyarat bahasa bunyi bahasa peregang bahasa lambang bahasa sintesis bahasa terapi bahasa geseran pemecahan.

standard language standard pronounciation standard speech standardisation state of language static linguistics statistical linguistics stem stem compound stem-inflected language stop stratification stratificational grammar stress stress group stress mark stress prosodic distinctive feature stressed syllable string string analysis strong stress structural change structural linguistics structural meaning structural semantics structural word structuralistic linguistics structure drill style style of pronounciation stylictics subclause subcategorisation subcategory subgroup subject subordinate subordinate clause subordinate conjunction subordination subordinator subphonemic modification subphonemic variant bahasa standard sebutan standard lihat: standard language penstandardan keadaan bahasa linguistik statik linguistik statistik dasar majmuk dasar bahasa fleksi dasar hentian stratifikasi tatabahasa stratifikasi/ nahu stratifikasi tekanan kelompok tekanan tanda tekanan ciri tekanan/fitur distingtif prosodi tekanan struktur kata bertekanan untaian/rentetan analisis untaian/analisis rentetan tekanan kuat perubahan struktur linguistik struktur makna struktur semantik struktur kata struktur linguistik struktur latih tubi struktur gaya gaya sebutan ilmu gaya bahasa klausa subordinat pensubkategorian subkategori subgolongan subjek tak setara/subordinat klausa tak setara/klausa subordinat kata penghubung tak setara/ kata penghubung subordinat pentaksetaraan/subordinasi lihat: subordinate conjunction perubahan subfonemik kelainan subfonemik 260 .

gantian golongan gantian latih tubi gantian rangka gantian butiran gantian bunyi sedutan akhiran pengakhiran bahasa berakhiran struktur permukaan geseran supraglotal rongga supraglotal ciri suprasegmental grafem suprasegmental fonem suprasegmental tatabahasa permukaan/ nahu permukaan struktur permukaan/struktur lahir alih silabik konsonan silabik puncak suku kata tanda suku kata bunyi silabik vokoid silabik penyukuan suku kata lambang/simbol tanda lambang/tanda simbol keseimbangan sintaksis kategori sintaksis perubahan sintaksis golongan sintaksis majmuk sintaksis binaan sintaksis/ konstruksi sintaksis kelompok sintaksis urutan sintaksis pola sintaksis sintaksis majmuk sintesis indeks sintesis bahasa sintesis transkripsi sistematik tatabahasa sistemik/ nahu sistemik 261 .substandard substitution substitution class substitution drill substitution frame substitution item suction sound suffix suffixation suffixing language superficial structure supraglottal friction supraglottal cavity suprasegmental feature suprasegmental grapheme suprasegmental phoneme surface grammar surface structure switching syllabic syllabic consonant syllabic peak syllabic sign syllabic sound syllabic vocoid syllabication syllable symbol symbolic sign symmetry syntactic syntactic category syntactic change syntactic class syntactic compound syntactic construction syntactic group syntactic order syntactic pattern syntax synthetic compound synthetic index synthetic language systematic transcription systemic grammar substandard/koman/kodi penggantian.

T tag statement tag question tap target language taxanomic phonemics teeth ridge tense vocoid tense vowel terminal contour terminal juncture terminal stress terminal string terminology territorial dialect tertiary articulator tertiary stress theoretical linguistics theory theory of meaning thesaurus throat thought and language tight phonation tip of tongue tone tone language tone prosodic distinctive feature tongue tongue position trachea traditional grammar transcribe transcription transfer transferred meaning transformation transformation rule transformational generative grammar tranformational grammar transformed sentence transliteration penyataan tempelan ayat tempelan tamparan bahasa sasaran fonemik taksonomi lengkungan pangkal gigi vokoid tegang vokal tegang kontur akhir saktah akhir tekanan akhir untaian akhir peristilahan dialek kawasan alat artikulasi tertier tekanan tertier linguistik teori teori teori makna tesaurus kerongkong/tekak fikiran dan bahasa pembunyian tegang hujung lidah nada bahasa nadaan ciri distingtif prosodi nada lidah kedudukan lidah trakea tatabahasa tradisional/ nahu tradisional mentranskripsi transkripsi/alih tanda memindahkan. pemindahan. pindahan makna kiasan transformasi rumus transformasi tatabahasa transformasi generatif/nahu transformasi generatif tatabahasa transformasi/ nahu transformasi ayat terbitan alih huruf/transliterasi 262 .

tree diagram trill consonant trill sound trillisation triphthong type of articulation U ultimate ultimate constituents ultimate stress ultra unilateral consonant ultrasound unaccented underlying form underlying structure unexploded plosive ungrammatical unilateral unilingual union language universal universal form universal grammar universal language universal semantics universalism unmarked unreleased plosive unrounded unrounded lip formation unrounded vowel unrounding unstressed unvoiced unvoiced inherent distinctive feature utterance utterance act uvula uvula sound uvular uvular sound rajah pohon konsonan getaran bunyi getaran penggetaran triftong jenis artikulasi terakhir unsur terakhir tekanan terakhir ultra konsonan ekasisi ultrabunyi tanpa aksen bentuk batin struktur batin letupan tak lepas/plosif tak lepas/letupan tertahan/ plosif tertahan binahu ekasisi ekabahasa bahasa persatuan sejagat bentuk sejagat tatabahasa sejagat bahasa sejagat semantik sejagat kesejagatan tak bertanda lihat: unexploded plosive tak bundar pembentukan bibir tak bundar vokal tak bundar penyahbundaran tak bertekanan tak bersuara ciri distingtif hakiki tak bersuara ujaran aksi ujaran anak tekak/uvula bunyi anak tekak/bunyi uvula anak tekak/uvular bunyi anak tekak/bunyi uvular 263 .

suara 2.V valency variable word variant variation variety in language velar velar sound velaric click velaric closure velarisation velic verb cluster vibration vibration frequency vocal bands vocal cord vocal lip vocal organ vocal tract vocalic alteration vocalisation vocalised vocative vocoid vocoid backing vocoid low vocoid mid voice voice quality voiced voiced click voiced stop voiced unaspirated stop voiced vowel voiceless voiceless grooved fricative voiceless sound voiceless stop voiceless unaspirated stop voiceless vowel voicing valensi kata boleh ubah kelainan kelainan kelainan bahasa lelangit lembut/velar bunyi lelangit lembut/ bunyi velar klik lelangit lembut/klik velar penyempitan lelangit lembut/ penyempitan velar pemvelaran anak lidah/velik gugus karyaan getaran kekerapan getaran pita suara pita suara pita suara alat ujaran saluran udara perubahan bunyi vokal penyuaraan lihat: voiced vokatif vokoid pembelakangan vokoid vokoid rendah vokoid tengah 1. ragam kualiti suara bersuara klik bersuara hentian bersuara hentian bersuara tanpa hembusan vokal bersuara tak bersuara geseran beralur tak bersuara/ frikatif beralur tak bersuara bunyi tak bersuara hentian tak bersuara hentian tak bersuara tanpa hembusan vokal tak bersuara penyuaraan 264 .

vowel vowel cluster vowel harmony vowel modification vowel quadrilateral vowel reduction vowel shift vowel system vowel triangle vokal rangkap vokal/gugus vokal mutasi vokal perubahan vokal rajah vokal sisi empat pengurangan vokal penggeseran vokal sistem vokal rajah vokal segi tiga W wave waveband wave-form wave length wavemeter wave theory way of obstruction weak form weak stress Wernicke’s area whispered sound whispered vowel Whorfian hypothesis wide diphthong word base word border marker configurative feature word boundary word class word count word division word-for-word translation word form word formation word group word list word order word sign word stress written language gelombang jalur gelombang bentuk gelombang jarak gelombang meter gelombang teori gelombang cara gangguan bentuk lemah tekanan lemah kawasan Wernicke bunyi bisikan vokal bisikan hipotesis Whorf diftong lebar dasar kata ciri konfiguratif tanda sempadan kata sempadan kata golongan kata hitung kata pemisahan suku kata. pemisahan unsur kata terjemahan harfiah bentuk kata pembentukan kata kelompok kata senarai kata urutan kata/jujukan kata lambang kata tekanan kata bahasa tulisan 265 .

Z zero zero anaphora zero modification zero morpheme zero phoneme kosong/sifar (tiada langsung) anafora kosong/anafora sifar perubahan kosong/ perubahan sifar morfem kosong/morfem sifar fonem kosong/fonem sifar 266 .

Kota Bharu. Universiti Putra Malaysia (Ogos 1999-31 Disember 2000). Abdul Hamid berkhidmat sebagai guru terlatih selama 5 tahun di Sekolah Menengah Ayer Lanas. (1992) 267 . Abdul Hamid Mahmood dilahirkan pada 23 Ogos 1945 di Kampung Dewan Beta. Jeli. maktab dan universiti. Dalam bidang penerbitan. Penerbitan Masa (1992) 4. Insimal (M) Sdn. Profesor Madya di Universiti Pertanian Malaysia (1981) dan Profesor (1992). Tatabahasa Dewan Jilid 1. Berkley. Dewan Bahasa dan Pustaka (1992) 3. beliau bergiat cergas dalam penyelidikan dan penulisan tentang bahasa dan linguistik Melayu. Maktab Sultan Ismail. menjadi Ketua Hal Ehwal Akademik IDEAL. Kelantan. Pada 1 November 2001 beliau dilantik sebagai Pengarah Penerbit UPSI. Pada 1964-65 beliau mengikuti kursus perguruan di Language Institute (kini Institut Bahasa) Lembah Pantai. Kelantan. Menguasai Ejaan Dengan Cepat. Cheras (1972). Universiti Putra Malaysia (1995-1996). Sehingga kini beliau telah menghasilkan beberapa buah buku bertaraf akademik dan digunakan sebagai rujukan di sekolah. Timbalan Dekan (Hal Ehwal Pelajar) di Fakulti Pengajian Pendidikan (1989-1995). Beliau kemudian mengikuti kursus bagi menyiapkan tesis Ph. kemudian di Sekolah Datok Abdul Razak (SDAR). pernah memegang jawatan Setiausaha Agung Persatuan dan pada tahun 1969 melanjutkan pelajaran di Universiti Malaya. Tanjong Malim. Antara buku beliau yang terpenting ialah : 1. Profesor Dr. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda. Kelantan (1966-69) dan Sekolah Alam Shah. Bhd. Kota Bharu.D di University of California. Universiti Putra Malaysia (1996-0gos 1999) dau Timbalan Pengarah IDEAL. Ayat Pasif Bahasa Melayu. Amerika Syarikat. Beliau pernah memegang jawatan Ketua Jabatan Bahasa (1979-1983). Fakulti Pengajian Bahasa Moden. (karya bersama) Dewan Bahasa dan Pustaka (1986) 2.BIODATA PENULIS Profesor Dr. Ketua Jabatan Bahasa Melayu. mendapat pendidikan awal di Sekolah Kebangsaan Dewan Beta. menjadi pensyarah di Kolej Pertanian Malaya (1972-73). Perak dan menjadi ketua penuntut SDAR pada tahun 1961. Pada awal Januari 2001 beliau telah dijemput untuk menjadi Profesor Bahasa Melayu di UPSI.

Kursus Bahasa Melayu Mudah (2006) 22. (2002) 17. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda. Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. 2012) 31. Syarikat Percetakan Bintang Baru (1) 13. Seminar Bahasa Melayu. (2001) 16. Linguistik.5. Memartabatkan Warisan Za'ba (2005) 19. (2007) 25. Tatabahasa Dewan (Edisi Baru). (2000) 15. Penerbit UPSI (2007) 24. Tinjauan Pelaksanaan Dasar Bahasa Dalam Sistem Pendidikan Negara Di Peringkat Sekolah (suntingan bersama Asiah Idris). beliau telah menghasilkan lebih daripada 200 artikel bahasa dan linguistik Melayu dan telah mengedit sebanyak 107 buah buku terbitan UPSI. Sintaksis Dialek Kelantan. Menguasai Ejaan Bahasa Melayu. Glosari Dialek Kelantan. Guru dan Bahasa Melayu. Dewan Bahasa dan Pustaka (1995) 8. Dewan Bahasa dan Pustaka (1999) 14. Pro-Office Shoppe Sdn. Penerbit UPSI (2004) 18. 2012) 30. Tuanku Bainun. Gunakan Bahasa Melayu Yang Betul. Bhd. Bhd. Penerbit UPSI (2010) 28. Penerbit UPSI (2008) 26. Ejaan Bahasa Melayu Terkini. City Reprographic Services (1997) 11. Menguasai Tatabahasa Dengan Cepat. 268 . Menguasai Bahasa Melayu Tinggi. Bhd. Canselor Pendidikan (Karya Bersama). Kuasai Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu Melalui Latihan. Kuasai Bahasa Anda. Pendidikan Gemilang Menuju Wawasan: Koleksi Ucapan Naib Canselor (Karya Bersama). Tatabahasa Dewan Edisi Sekolah Menengah (Dalam penerbitan Dewan Bahasa dan Pustaka. Affluent Master Sdn. Bahasa Melayu Sebagai Bahasa Ilmu: Cabaran dan Harapan. Penerbit Aslita Sdn. Tatabahasa Dewan Edisi Sekolah Rendah (Dalam penerbitan Dewan Bahasa dan Pustaka. Dewan Bahasa dan Pustaka (1994) 9. Perkembangan Profesional Dalam Pendidikan Bahasa. Masa Enterprise (1995) 7. Aspirasi Kebitaraan Ibu Kandung Suluh Budiman 1922-2002 (2003) 20. City Reprographic Services (1991) 6. Bhd. Tatabahasa Dewan Edisi Semakan (2008) 27. Aslita Sdn. Fonetik dan Fonologi Bahasa Melayu. Percetakan Nasional Malaysia Berhad (1997) 12. Betulkan Kesalahan Bahasa Anda (2012) 29. (2012) Di samping itu. Dewan Bahasa dan Pustaka (1997) 10. Bhd. Penerbit UPSI (2007) 23. Affluent Master Sdn. Warisan Maktab Kirkby (karya Bersama). Aspirasi Global (2006) 21.

Pada tahun 1968. Tanjong Malim. Beliau menerima lebih daripada 200 undangan untuk memberi kursus dan ceramah penataran Bahasa Melayu di Singapura. seminar dan bengkel. Beliau juga turut menceburkan diri dalam kegiatan kemasyarakatan. Sabah.Y. Jeli. Beliau juga menjadi penulis Ensiklopedia Dewan Bahasa dan juga menjadi penulis tamu kepada Dewan Bahasa dan Pustaka cawangan Sarawak (1996-1999).S. Beliau dilantik sebagai penulis tamu majalah MINDA PELAJAR dan pada tahun 1994 telah terpilih sebagai Tokoh Minda Pelajar. Sarawak dan di Semenanjung. Penggubal soalan Bahasa Melayu STPM.A) oleh Duli Yang Maha Mulia Sultan Selangor Darul Ehsan. Pada tahun 1996 Profesor Dr. dan Johan Setia Mahkota (J. beliau telah dilantik menjadi Presiden Persatuan Belia Ayer Lanas. Universiti Sains Malaysia. Seri Paduka Baginda Yang Di Pertuan Agong (2000). Pada tahun 1996 beliau telah dilantik menjadi pemeriksa luar program Bahagian Bahasa Malaysia Pusat Pengajian Ilmu Kemanusiaan. Dalam bidang politik pernah terpilih sebagai perwakilan UMNO kawasan Ayer Lanas. Abdul Hamid telah dianugerahi Darjah Kebesaran Bintang Ahli-Sultan Salahuddin Abdul Aziz Shah (A. dan ahli panel Pelaksanaan Bahasa Melayu di sekolah-sekolah Kementrian Pendidikan Malaysia. Brunei.M. di samping banyak membentangkan kertas kerja di konferensi.Beliau juga menjadi ahli panel kurikulum dan penilai luar Malaysian Studies kepada SSABSA South Australia (1983-1990). ahli panel Biro Buku Teks.S. Jeli dan pada tahun 1995 sebagai Presiden Persatuan Anak Jeli di Perantauan. Beliau telah dilantik sebagai penilai luar untuk jawatan Profesor Universiti Kebangsaan Malaysia (1998) dan Universiti Malaya (1999). Pada tahun 2008 beliau dilantik sebagai Penilai Luar Program Pengajian Bahasa Melayu oleh Akademik Pengajian Melayu Universiti Malaya. Berita Harian.M) oleh D. ahli panel penggubalan Kurikulum Baru Bahasa Melayu STPM Majlis Peperiksaan Malaysia. 269 . Beliau juga menduduki Jawatankuasa Induk Persatuan Linguistik Malaysia dan turut menyumbang perkhidmatan beliau dalam perjuangan mengenai pemasyarakatan Bahasa Kebangsaan di negara ini. pada sesi tahun 1997/98 dan pada 1998/99 Universiti Brunei Darussalam telah melantik beliau sebagai pemeriksa luar bagi Program Pengajian Sarjana Muda Pendidikan dan pada tahun 1997 beliau dilantik sebagai panel perancangan program ijazah pertama Universiti Pendidikan Sultan Idris.M. baik di peringkat kebangsaan mahupun di peringkat antarabangsa. Pada tahun 2005 beliau telah menerima anugerah Cemerlang Tokoh Kontrak Terpuji UPSI .

77. 50 bunyi segmental (penggalan). 71. 48. 169-171. 99-100. 256. 257 bunyi tidak bersuara. 31. 18. 234. 75. 45-46. 249. 3-4. 82-91. 101-103. 233 bunyi tunggal. 242. 78. 258-259. 37. 236-237. 162. 254-255. 171. 6. 26. 105-109. 230. 29. 113. 115-117. 143. 247. 51. 2. 55 velarik. 231. 84. 41. 205. 240 bunyi nyaring. 97-99. 22-27. 248 egresif. 75. 208. 55. 115. 155. 84. 235. 90-95. 39. 34. 8. 73. 127. 65-78. 169-170. 92-93. 35. 95. 230. 162 anak tekak. 159-167. 141. 262-263 dorsal (pangkal lidah). 67-69. 230. 263 hampar. 251. 57. 243.96. 59 distingtif. 176. 133. 13. 84. 136-137. 50 D B batang tenggorok. 53-56. 216. 106-109. 29. 231. 159. 41. 231. 175176. 131. 232. 106-110. 231232. 263 aritenoid. 239. 240 270 . 107. 29 artikulator. 55 glotalik. 234. 52. 201. 256. 262 alofon. 256. 235 alternasi bebas. 47. 86-89. 245. 111-113. 117118. 250-259. 91-93. 263-265 bukan bunyi bahasa. 40-41. 53-54. 32. 82. 56-57. 200. 3-4. 82. 254. 125-126. 59. 22-27. 167. 241. 261. 256. 235 alat artikulasi. 95-96. 239. 258. 46. 237. 55 ingresif. 5. 18. 64. 250 bunyi rangkap. 159-162. 80. 240. 64-. 239-248. 69. 234 bunyi ejektif. 45. 12. 239. 37. 98-104. 260. 51. 169-170. 31. 50-52. 230-237. 115-116. 241. 251. 263 bundar. 26. 4. 18. 230-231 bunyi bersuara. 130. 25. 34. 165-166. 188. 145. 231. 199. 45. 27. 34. 265 diftong naik. 27. 48. 58. 22. 244. 130-133. 259 de Saussure. 120-127. 232. 8. 29. 141. 55 glotalik. 71-78. 155. 121122. 94. 159. 250. 29. 118.INDEKS A afasia. 262 diftong. 50. 29. 31 beralternasi bebas. 17-18. 210. 188. 58-59. 27 bunyi bahasa. 14. 164. 31-41. 75. 57. 176. 170171 bibir. 82. 45-60. 55 pulmonik. 230. 112-113. 78. 48. 65. 24-27. 236. 235 arus udara. 159-162. 34-36. 164 bervariasi bebas. 40. 236. 16 dialek. 50 diftong turun. 79-80. 55 bunyi. 252. 74. 259.

147-148. 55. 252. 98. 230. 175-180. 263-264 gigi. 269 fonologi. 258. 174. 201202. 83. 113. 234-235. 22. 261. 157-158. 25-26.E Ejaan Wilkinson. 200. 230-231. 141-144. 94-97. 252. 26-27. 29 G geseran. 198. 233 konsonan. 48. 251. 249. 108-109. 262 fonetik. 243 271 . 232-244 K kepanjangan. 240. 209. 40. 57. 115 geseran glotis. 136-137. 115-118. 141. 242-243 gusi. 244-245 F fonem. 86-88. 156. 159. 122-125. 29. 49. 115. 257-258. 45-48. 160-167. 102. 82. 82-84. 231-232. 147. 29. 230. 131-132. 52. 8. 251-252. 64-65. 47 langit-langit lembut. 176-179. 233. 71-73. 141-142. 64. 262 glotis. 128-129. 188. 99-102. 237. 230. 98-110. 155156. 266 suprasegmental. 264 geseran bibir-gigi. 92. 113. 156. 239. 115116. 191. 141. 131-132. 243. 26. 31 I idiolek. 52-53. 241-243. 36. 86-88. 90. 263 konsonan rangkap. 263 letusan. 195. 234. 82-85. 89. 115. 233-234. 113. 100. 115118. 254 L langit-langit keras. 143. 155-156. 169. 172 krikoid. 47. 126-127. 216. 241-242. 167. 29. 35. 254. 242. 176. 122-123.89. 2. 123-126. 124. 118 letupan. 21-23. 104-105. 269 J jeda. 59. 40. 84. 132. 90-99. 32-33. 56. 151-152. 242. 120-127. 34-36. 82-84. 102103. 46. 141 fonemik. 258-259. 48-49. 252253. 57. 57. 250253. 199. 123124. 171-172. 26. 82. 38-39. 232-233. 159. 232. 40-41. 40. 99-102. 38-39. 101-103. 61-62. 13. 256-258. 50-53. 56. 3. 24-26. 255. 86-88. 123-124. 109. 254 lelangit lembut. 261. 159. 247. 147. 78. 133-134. 233. 29. 34 lelangit keras. 212 epiglotis. 82 geseran gusi. 253-254. 71-78. 88. 188. 236. 230. 104-106. 244 intonasi. 246. 18. 103. 55. 126-127. 34. 256. 91-93. 42-43. 133. 244-248. 82. 261. 140. 4. 244245. 230. 106-117. 26. 99. 169-172. 57. 82. 35-36. 57. 82 getaran. 52-53. 26. 153. 92-94. 85. 95-96. 196. 154. 238. 82-84. 236-239. 240. 8. 233. 167.

118. 25. 249. 140. 82-83. 31-34. 246. 192. 112113. 159-163. 238-239. 34.lidah. 242 penglelangitkerasan. 155. 3. 27. 8-9. 232. 50. 166. 37-39. 121. 12 Linguistik Fungsional. 256. 12 N nasal. 242243. 208. 248 mulut. 112-113. 3. 83. 34. 3. 5 Linguistik Kontrastif. 115-116. 134. 24 Linguistik Deskriptif. 262. 43. 231 paru-paru. 9192. 29. 31. 143. 5657. 55. 71-78. 264 Psikolinguistik. 139-140. 133-134. 52. 131132. 105-113. 136-137. 248 Pedoman Umum Ejaan Rumi Bahasa Melayu. 91-118. 91-95. 57. 29. 237. 5-6. 166. 130131. 136-137. 3. 42-44. 10. 166. 34. 230-233. 41. 25. 87. 157-159. 13 Linguistik Struktural. 12 Linguistik Historis. 47. 234. 22-23. 64. 71-78. 89. 20. 62. 57. 34. 264 Linguistik. 176. 27. 13. 191 Noam Chomsky. 3. 3-4. 129. 99101. 31-32. 55. 50. 242-243. 8-9. 82. 108-109. 95-96. 71-78. 173-174. 27. 97. 16 Linguistik Diakronis. 27. 22-23. 247-248. 29. 99. 48. 248 mora. 10. 36. 231234 pasangan minimal. 249. 71-78. 129. 230-234. 12 Linguistik Medis. 46. 130-131. 3. 47-49. 25. 47-48. 13 Linguistik Taksonomi. 232. 169-170. 89. 234-237. 14. 45. 134. 65-66. 191 P pangkal tenggorok. 137. 11 M monoftong. 262. 12 Linguistik Pedagogi. 55-57. 107. 249. 158. 105. 89. 230. 61-63. 43. 245 pengglotisan (glotalisasi). 94-95. 98-104. 230-232. 53-54. 16. 17 Linguistik Kognitif. 22. 10-24. 137-138. 22. 84. 176. 190. 12 Linguistik Saussure. 13 Linguistik Terapan. 268-269 Linguistik Am. 250 272 . 32-35. 12 Linguistik Renaisans. 130-132. 250. 35. 133-134. 110-113. 102. 251 penyengauan (nasalisasi). 9. 104-106. 260. 166. 254. 143. 130-132. 69-78. 176. 12 Linguistik Sinkronis. 86. 99-100. 117. 106109. 176. 249 perengkungan. 89. 251 R rongga hidung. 250 Neurolinguistik. 52-53. 130-134. 101. 252. 5. 12 Linguistik Komparatif. 136-137. 181. 199 pembibiran. 12 Linguistik Matematik. 2. 92-93. 245-247. 3. 110. 13 Linguistik Etnografi. 1. 64. 167. 176 pita suara. 97. 240. 91-96. 255-258. 84. 27.

8. 26. 251. 233. 257-258. 246-249. 12. 243-244. 3. 204. 141. 57. 55. 15. 45. 82-83. 147. 141-142. 226. 57. 249-250 Sosiolinguistik. 69. 125. 260. 261 suprasegmental. 156. 131 vokal depan. 64. 249. 246-247. 203. 89. 26. 238. 234.rongga mulut. 29 273 . 117. 240. 155. 262-263. 69. 40-41. 252. 212-213. 14-15. 233. 178. 262 S sengau. 107-111. 171. 17. 132. 112. 183. 238 struktur frasa.49. 183. 154156. 176. 46-53. 141-142. 193. 242-244. 142. 52. 258 struktur dalaman. 136-138. 176. 126. 65 vokal rangkap. 20. 205 semi-vokal. 177-179. 189. 14 transkripsi. 57-59. 231 tiroid. 175. 188. 159-160. 45. 121. 177. 202-206. 66. 251. 262-265 Keselarasan Huruf Vokal. 228 tekanan. 262 transkripsi fonemik. 31. 26. 253 struktur permukaan. 47. 15. 220-221. 236238. 38. 176. 233-234. 248. 188 V vokal. 240. 233 Transformasi Generatif. 261. 121 T tanda sempang. 166-167. 113. 26. 233. 64-79. 254-255. 26-27. 237. 57. 15. 223. 169. 233. 145-147. 14. 257 vokal belakang. 121. 230. 250-251. 65. 199-200. 6-7. 175. 138. 4. 20. 231 rumus struktur frasa. 82. 233. 248-249. 156. 265 tidak distingtif. 147. 112-113. 254-257. 259. 65. 215-216. 253. 136. 159. 176. 133. 57. 15. 261 tona. 131-134. 167 vokal tengah. 179 transkripsi fonetik. 253 rumus transformasi. 162. 5. 180.