P. 1
AL KHAWARIZMI

AL KHAWARIZMI

|Views: 2,569|Likes:
Published by haslizasaad
Esei tentang tokoh tamdun Islam
Esei tentang tokoh tamdun Islam

More info:

Categories:Types, Recipes/Menus
Published by: haslizasaad on Jun 19, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/19/2013

pdf

text

original

Al-KHAWARIZMI: SUMBANGAN IDEA DAN PEMIKIRANNYA TERHADAP TAMADUN DUNIA Oleh Nor Hasliza Saad

Pendahuluan Tamadun Islam banyak memberikan sumbangan terhadap pembangunan masyarakat dan ilmu pengetahuan melalui tokoh-tokoh dalam pelbagai bidang, sama ada bidang agama, matematik, sains tulen, sastera, seni, dan sebagainya. al-Khawarizmi. Nama sebenar al-Khawarizmi ialah Muhammad bin Musa al-Khawarizmi. Namanya juga kadangkala dieja oleh penulis Barat sebagai al-Karismi, Al-Chowarizmi, Al-Goritmi, Al-Charizmi dan sebagainya1. Beliau juga dikenali juga sebagai Abu Jaafar kerana mempunyai anak lelaki yang bernama Jaafar. Beliau dilahirkan pada tahun 780 masehi di sebuah wilayah bernama Khawarizmi (kini dikenali sebagai Khiwa). Di wilayah itu, penduduknya bertutur dalam dua bahasa iaitu bahasa Turki dan bahasa Parsi. Datuk moyangnya berbangsa Turki dari Asia Tengah. Keluarganya kemudian berpindah dari Khawarizmi ke sebuah kampung yang bernama Qutrubul, berhampiran Baghdad2. Pendidikannya dalam ilmu matematik dipelajarinya di Baitul Hikmah yang terletak di Baghdad. Beliau mempelajari ilmu matematik selama dua tahun dengan para sarjana di Baghdad yang ketika itu merupakan pusat ilmu yang terkenal semasa pemerintahan Kerajaan Islam Abbasiyyah. Beliau juga tidak jemu menambah ilmunya, walaupun daripada bangsa lain yang merupakan pihak yang bermusuh dengan kerajaan Abbasiyyah. Antaranya, beliau menambah pengetahuannya tentang ilmu kejuruteraan daripada Leon, seorang ilmuwan di negara Rom. Aritmetik India pula dipelajarinya Salah seorang tokoh dalam tamadun Islam yang telah memberikan sumbangan besar kepada masyarakat umum ialah

1

daripada Kankah, ketua kaum Zatt yang merupakan pemberontak yang berasal dari India3. Kepakarannya dalam ilmu matematik diiktiraf oleh pemerintah Abbasiyyah iaitu Khalifah Harun Ar-Rashid yang melantiknya sebagai sebagai pakar matematik dan ahli akademi matematik di Baitul Hikmah. Beliau kemudian dilantik sebagai pengarah arkib buku di perpustakaan istana khalifah oleh Khalifah al-Maimun, pengganti Khalifah Harun ar-Rashid yang mangkat. Khalifah al-Ma’mun dikatakan mencintai ilmu lebih daripada ayahnya. Baginda sering mengadakan majlis ilmu di istananya untuk membolehkan ulama dan ilmuwan berdiskusi tentang ilmu. Malah, baginda juga sering ke Baitul Hikmah untuk menemui ilmuwan di sana, termasuklah al-Khawarizmi4. . Beliau turut mengemaskini sistem perpustakaan dengan menambah indeks buku-buku di perpustakaan tersebut. Di Baitul Hikmah, Al-Khawarizmi turut bertugas mengetuai dan mengawasi kerja penterjemahan buku-buku matematik dalam bahasa Yunani yang diperoleh daripada Kerajaan Bizantin. Dalam hal ini, Khalifah Harun Ar-Rashid menghantar ilmuwannya untuk mempelajari bahasa Yunani dan melakukan kerja menulis ilmu peninggalan tamadun Yunani di perpustakaan diraja Bizantin selama tiga tahun sebagai penebusan tawanan perang Bizantin yang kalah berperang dengan tentera Islam Abbasiyyah. 5. Malah, Khalifah al-Ma’mun juga melantik al-Khwarizmi penasihat astronomi dan bertugas di balai cerap (observatori) yang didirikan oleh baginda di Baghdad.

Idea dan Sumbangan al-Khawarizmi Nombor Salah satu sumbangan terbesar al-Khwarizmi kepada tamadun dunia ialah

memperkenalkan sistem nombor yang digunakan sehingga kini iaitu 0, 1,2,3,4,5,6,7,8 dan 9. Sebelum angka ini diperkenalkan, setiap bangsa di dunia boleh dikatakan mempunyai cara untuk membuat pengiraan melalui angka-angka mereka sendiri. Tamadun-tamadun

2

terdahulu seperti Yunani, Romawi, Mesir Kuno, Babylon dan Parsi telah lama memiliki angka-angka tertentu yang membolehkan mereka melakukan pelbagai operasi pengiraan dan memungkinkan ilmu-ilmu matematik dan geometri berkembang. Angka-angka tersebut menggunakan simbol-simbol tertentu yang mewakili nilai-nilai tertentu. Penduduk timur Arab umpamanya menggunakan angka-angka ١,٢,٣,٤,٥,٦,٧,٨ dan ٩ bagi merujuk angka 1 hingga 9 iaitu pengaruh angka India. Angka-angka tersebut dinamakan sebagai angka Ghuburiyyah 6. Sungguhpun demikian, nilai sifar dalam angka-angka yang digunakan oleh pelbagai tamadun tidak mempunyai simbol. Al-Khawarizmilah orang pertama yang memperkenalkan angka sifar (kosong) dalam ilmu matematik. Melalui penggunaan angka sifar, akan terbitkan nombor yang mencapai infiniti. Melalui khazanah ilmu yang dikembangkannya dalam salah sebuah bukunya, De Numero Indorum, beliau memperkenalkan penggunaan angka-angka yang digunakan oleh penduduk dunia sekarang iaitu nombor,. Kecuali angka 0, angka yang lain bukanlah ciptaannya, kerana angka-angka lain iaitu 1 hingga 9 merupakan bentuk angka yang digunakan oleh orangorang Arab yang mendiami utara Afrika seperti Tunisia, Algeria dan Maghribi. Angkaangka ini kemudian dipinjam oleh orang Eropah dan digunakan secara meluas di dunia. Pengenalan sistem angka yang sistematik oleh al-Khawarizmi bukan sahaja membolehkan operasi pengiraan matematik diperluaskan meliputi operasi kuasa, log, kosinus daan sebagainya, malah membolehkan ilmu sains dan teknologi berkembang dengan lebih pesat. Malah, ‘sifar’ yang diperkenalkan oleh al-Khawarizmi dipinjam oleh bahasa-bahasa Eropah dengan sebutaan ‘cifre’, “chiffre’ dan ‘zero’. Al-jabar (algebra) Al-Khawarizmi dikenali juga sebagai bapa al-jabar melalui sumbangan beliau dalam memperkenalkan jurusan aritmetik iaitu al-jabar7. Al-Jabar secara ringkasnya merupakan satu bidang matematik yang dipanggil ilmu persamaan. Melalui kaedah penggunaan simbol yang mewakili nombor, nilai atau pemboleh ubah, banyak masalah pengiraan dapat diselesaikan. Secara praktiknya, masalah-masalah pengiraan yang dihadapi oleh

3

masyarakat Islam dapat diatasi. Bentuk pengiraannya yang menggunakna simbol tertentu disebut juga sebagai algebra dalam ilmu matematik moden. Al-jabar mula diperkenalkannya melalui kitabnya yang berjudul Hisab al-Jabr wa al-Muqabalah. Idea untuk menghasilkan ilmu al-jabar ini muncul daripada perbincangan al-Khawarizmi dengan khalifah al-Maimun yang kehairanan kerana ilmu-ilmu matematik warisan pelbagai tamadun terdahulu agak rumit dan tidak dapat dimanfaatkan dalam urusan seharian seperti jual beli, ukur tanah dan pembahagian harta pusaka. Oleh itu, alKhawarizmi mengkaji dan akhirnya mencipta kaedah-kaedah baharu Buku yang memperkenalkan kaedah aritmetik al-jabar Ini turut diterjemahkan ke dalam bahasa Latin dan menjadi rujukan di universiti-universiti di Eropah sejak diterjemahkan mulai abad ke12 masehi hingga ke 16 masehi. Al-Khwarizmi dianggap mencipta ilmu baharu yang belum pernah dicipta oleh pakar-pakar matematik sebelum ini. Dalam kitab tersebut, istilah-istilah baharu tentang ilmu ini diperkenalkan dan digunakan sehingga kini iaitu pembolehubah (x), pembolehubah kuasa dua (x²) dan pemalar (c). Kitab itu juga terkandung bab-bab yang meliputi pelbagai topik iaitu: i. ii. iii. iv. v. vi. vii. viii. ix. x. Pengiraan darab, campur tolak dan bahagi, Persamaan, Kerja ukur Permasalahan jual beli dan perniagaan Pembahagian mata wang Timbangan dan ukuran Pengukuran satah yang rata Keluasan bulatan dan segi tiga Isi padu bentuk piramid dan kon Wasiat dan pembahagian harta pusaka8.

4

Al-Khawarizmi juga menghasilkan satu lagi buku yang berkaitan dengan al-jabar khusus untuk mengatasi masalah praktikal yang dihadapi oleh umat Islam, khususnya melibatkan pengiraan seperti pembahagian harta pusaka dan perniagaan. Sungguhpun penyelesaian masalah-masalah itu terkandung dalam al-Quran dan hadis, namun ilmu yang diperkenalkannya dapat membantu mengatasi masalah pengiraan yang lebih rumit dan kompleks yang tidak dihuraikan dalam kedua-dua sumber itu. Kitab yang dimaksudkan ini ialah al-Kitab al-Mukhtasar fi Hisab al-Jabr wa al-Muqabalah9.

Geometri dan Trigonometri Melalui penggunaan al-Jabar, al-Khawarizmi turut memberikan sumbangan dalam bidang yang lain seperti geometri dan trigonometri kerana kedua-dua bidang tersebut merupakan pecahan kepada bidang matematik yang melibatkan pengiraan. Geometri berkaitan tentang ciri dan hubungan antara titik, garis, sudut, permukaan dan pepejal dalam ruang manakala trigonometri pula berkaitan dengan pengiraan segi tiga, sukatan sisi dan sudutnya. Beliau telah turut menyentuh bidang tersebut dalam Hisab al-Jabr wa al-Muqabalah.10 Astronomi Al-Khawarizmi menghasilkan dua makalah tentang astronomi semasa bertugas di perpustakaan istana. Makalah yang pertama ialah tentang alat daripada batu marmar yang dipanggil ‘ruhkamat’ yang digunakan untuk mengenal pasti waktu solat, sesuatu benda dalam bulatan, mulai terbit berdasarkan perubahan bayang-bayang

matahari hingga tenggelam matahari11. Beliau juga menghasilkan satu lagi makalah tentang sejenis alat ukuran astronomi yang dipanggil sebagai astrolab. Bidang astronomi juga turut melibatkan pengiraan. Bidang ini turut bergantung kepada ilmu al-jabar yang diperkenalkan oleh Al-Khawarizmi. Alat pelayaran seperti kuadran yang digunakan untuk menyukat sudut dan altitud serta astrolab yang boleh

5

digunakan untuk mengukur waktu, ketinggian gunung dan kedalaman perigi juga turut melibatkan pengiraan al-Jabar12. Geografi Beliau juga berjaya menghasilkan tulisan tentang geografi yang dimuatkan juga segala ilmu yang diketahuinya daripada sarjana Yunani yang berjudul, ar-Rub’u’l Ma’mur atau Suratu’ul-Asrd wa ma fi ha mina’l Mudun, wal’l-Jibal wa’al-Jaza’ir wa’l Anhar 13. Kitab itu dihasilkannya semasa menjalankan tugas untuk mengetahui kedudukan bumi dan keluasannya, mengukur garis latitud dan longitud secara lebih tepat semasa bertugas di observatori di Baghdad. Kitab ini dilengkapkan dengan carta-carta astronomi yang memerikan pergerakan bintang di langit. Dalam kitab ini, beliau ada menerangkan dan membuktikan pandangan sarjana Yunani iaitu Ptolemy negara14. Selain menulis kitab-kitab ilmu, al-Khawarizmi terlebih dahulu menterjemahkan hasil-hasil karya sarjana Greek dan India dalam bahasa Arab. Pada zaman itu, ilmu-ilmu tamadun terdahulu seperti tamadun Yunani, India, Parsi, Mesir , Babylon dan Mesir kuno sudah merosot dan hanya meninggalkan warisan ilmunya yang hampir disia-siakan. Antaranya ialah menterjemah kitab astronomi India berjudul as-Sindhant dan diringkaskan Sind Hindu’s-Saghir. Beliau juga menterjemah kitab ilmu matematik India dalam bahasa Arab yang banyak memberikan sumbangan terhadap perkembangan ilmu matematik iaitu ‘al-Hisabu’l-Hindi15. tentang jarak antara negara-

Penutup Tokoh ini meninggal dunia pada tahun 850 masehi dengan meninggalkan legasinya kepada dunia. Ketokohan dan sumbangan al-Khawarizmi khususnya dalam ilmu matematik cukup besar kerana ilmu yang diperkenalkannya mempengaruhi kemajuan bidang geometri, trigonometri dan astronomi.Ilmu-ilmu tersebut digunakan secara

6

meluas sehingga kini dan dimanfaatkan dalam kehidupan seharian serta menjana perkembangan ilmu sains dan teknologi. Tamadun dunia, termasuklah tamadun Eropah yang maju kemudiannya banyak terhutang budi dengan sumbangan dan idea yang diberikan oleh al-Khawarizmi. NOTA HUJUNG

7

1 2

Tamadun Islam dan Tamadun Melayu. 2006. Kuala Lumpur: Penerbit UM, m.s.143. Sulaiman Fayyah. 2003. Al-Khwarizmi: Ahli Matematik (Terj. Abdul Karim Mustafa). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, m.s. 2. 3 Ibid, m.s. 18. 4 Ibid, m.s. 11. 5 Ibid, m.s. 10-11. 6 Ibid, m.s. 32, 7 Tamadun Islam dan Tamadun Melayu., m.s. 145. 8 Ibid, m.s. 20. 9 Tamadun Islam dan Tamadun Melayu., m.s. 145. 10 Ibid. 11 Sulaiman Fayyah, m.s. 15. 12 Tamadun Islam dan Tamadun Melayu, m.s 145. 13 Sulaiman Fayyah, m.s. 14. 14 Ibid, m.s.3. 15 Ibid, m.s 36.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->