P. 1
Bab 9 - ELEKTRONIK Modul Fizik SPM Bahasa Melayu

Bab 9 - ELEKTRONIK Modul Fizik SPM Bahasa Melayu

4.0

|Views: 463|Likes:
Published by Cikgu Faizal
Sumber: http://smksm.net/v6/index.php/smksmdoc/viewcategory/6-modul-pnp.html

Terima kasih banyak2 Cikgu Khairul Anuar
SMK Sri Mahkota Kuantan

Sumbangan anda benar2 membantu

Semoga dimanfaatkan sebaik2nya... mudah2an
Sumber: http://smksm.net/v6/index.php/smksmdoc/viewcategory/6-modul-pnp.html

Terima kasih banyak2 Cikgu Khairul Anuar
SMK Sri Mahkota Kuantan

Sumbangan anda benar2 membantu

Semoga dimanfaatkan sebaik2nya... mudah2an

More info:

Categories:Types, School Work
Published by: Cikgu Faizal on Oct 04, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/11/2015

pdf

text

original

Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 1

BAB 4 ELEKTRONIK
4.1 Penggunaan Osiloskop Sinar Katod (O.S.K.)
Pancaran termion (Thermionic emission)
Pancaran termion ialah
Proses pembebasan elektron dari permukaan logam yang dipanaskan.


- Bahan logam mengandungi elektron-elektron yang bebas bergerak tetapi tidak
dibenarkan keluar dari permukaannya.
- Apabila logam dipanaskan pada suhu tinggi, sebahagian elektron-elektron
memperolehi cukup tenaga untuk terbebas dari permukaan logam itu.
- Kadar pancaran termion bertambah apabila
(a) Menaikkan suhu filamen (logam)
(b) Meningkatkan luas permukaan logam

Sinar katod (Cathode ray)
Sinar katod ialah satu alur elektron halus yang bergerak
dengan halaju yang tinggi daripada katod ke anod.

- Pancaran termion yang terhasil pada filamen yang dipanaskan boleh menjadi
sinar katod dengan mewujudkan satu beza keupayaan yang tinggi antara katod
dan anod dengan menggunakan Voltan Lampau Tinggi (V.L.T).
- Elektron yang bercas negatif ditarik ke arah anod yang bercas positif dengan
halaju yang tinggi.
- Ruang vakum membolehkan elektron-elektron bergerak secara lurus ke arah
anod, tanpa dihalang oleh molekul-molekul udara.
- Apabila sinar katod menghentam suatu skrin pendarfluor, tompok cahaya terhasil
disebabkan tenaga kinetic elektron bertukar kepada tenaga cahaya.












Pemanas
Logam filamen
dipanaskan
e
-
e
-
e
-
e
-
e
-
e
-
e
-
e
-

Vakum
Sinar katod
Katod
Anod
Katod (-)
Anod (+)
Filamen yang
dipanaskan
Pancaran
elektron halus
(Sinar katod)
V.L.T
- +
Tompok cahaya
Skrin pendarfluor
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 2

Ciri-ciri sinar katod
(1) Sinar katod terdiri daripada zarah-zarah bercas negatif yang berhalaju tinggi.
(2) Bergerak mengikut garis lurus
(3) Boleh dipesongkan oleh medan elektrik
(4) Boleh dipesongkan oleh medan magnet

Aktiviti 4.1(a): Mengkaji ciri-ciri sinar katod dengan menggunakan tiub pemesongan


Tiub pemesongan






Pemerhatian: Lukiskan arah pesongan sinar katod.




























V.L.T
Alur cahaya
pada skrin
pendarflour
+

-
+
+
+
_
-
-
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 3

Aktiviti 4.1(b) : Mengkaji ciri-ciri sinar katod menggunakan Tiub palang maltese


Tiub palang maltese

















Kedudukan asal bayang
palang maltese

- Apabila voltan 6 V dihidupkan, bayang palang
tajam pada skrin pendarfluor terbentuk. Bayang ini
terhasil daripada cahaya filamen.
- Apabila kedua-dua voltan 6 V dan VLT dihidupkan,
suatu bayang yang bertindih dan cahaya hijau
diperhatikan di atas skrin pendarfluor.
- Cahaya hijau ini dihasilkan oleh perlanggaran
elektron dengan skrin pendarfluor. Tenaga kinetik
elektron bertukar kepada tenaga cahaya.
- Apabila kutub-kutub medan magnet didekatkan
bayang pada skrin akan dipesongkan.
- Arah pesongan bayang palang maltese dapat
ditentukan dengan menggunakan petua tangan kiri
Fleming.

Pemerhatian: Lukiskan kedudukan bayang palang maltese apabila dua magnet
didekatkan seperti berikut:















S N S N N S N S
Palang
maltese
Tiub
vakum
Skrin
pendarflour
Magnet
V. L. T
3 kV
Filamen
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 4

Osiloskop sinar katod (OSK)
- Osiloskop sinar katod (OSK) ialah suatu alat penguji dan alat pengukur.
- Ia menggunakan satu tiub sinar katod yang akan menukarkan isyarat elektrik dan
elektronik kepada paparan visual yang boleh dianalisis.
- Skrin OSK dapat memaparkan bentuk gelombang bunyi dan bentuk gelombang
arus elektrik.
- Terdapat dua paksi pada skrin OSK iaitu:
1. Paksi menegak digunakan untuk mengukur sesaran (amplitud gelombang)
dan nilai voltan elektrik)
2. Paksi mengufuk digunakan untuk mengukur masa atau tempoh bagi suatu
gelombang.

Prinsip kerja osiloskop sinar katod (OSK)
- OSK bekerja berdasarkan prinsip pemesongan alur elektron oleh medan elektrik.
- OSK merupakan suatu tiub kaca yang divakumkan dan mengandungi tiga
bahagian utama iaitu:
1. Senapang elektron
2. Sistem pemesongan
3. Skrin pendarfluor

















Komponen-komponen senapang elektron dan fungsinya.

Komponen
senapang elektron
Fungsi
(a) Filamen Filamen pemanas memanaskan katod untuk menghasilkan
sinar katod.
(b) Katod Menghasilkan sinar katod selepas dipanaskan oleh
filamen.
(c) Grid kawalan Mengawal bilangan elektron yang menghentam skrin atau
mengawal kecerahan tompok cahaya pada skrin.
(d) Anod memfokus Memfokuskan alur elektron pada skrin pendarfluor untuk
memastikan tompok atau surih cahaya yang jelas pada
skrin.
(e) Anod memecut Memecutkan alur elektron supaya mempunyai halaju dan
tenaga kinetik yang tinggi.

Filamen
Sistem pemesongan
Plat - X
Senapang elektron
Grid
kawalan
Katod
Alur elektron
Anod
memfokus
Plat - Y
Skrin
pendarfluor
Anod
memecut
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 5

Sistem pemesongan dan fungsinya.

- Plat – Y: Mengawal pesongan alur elektron secara menegak iaitu ke atas atau ke
bawah.










Apabila tiada voltan dikenakan, tompok
cahaya tidak dipesongkan.
Apabila voltan a.t (plat positif di atas
dan plat negatif di bawah), tompok
cahaya dipesongkan ke atas.














Apabila voltan a.u dikenakan, satu
garis surih mencancang dihasilkan.
Apabila voltan a.t (plat negatif di atas
dan plat positif di bawah), tompok
cahaya dipesongkan ke bawah.

- Plat – X: Mengawal pesongan alur elektron secara mengufuk iaitu ke kiri atau ke
kanan.















Voltan a.t dikenakan merentasi plat – X
sahaja, tompok cahaya dipesongkan
secara mengufuk ke arah plat positif.
Voltan a.u dikenakan merentasi plat –
X dan plat – Y, surihan gelombang
dipaparkan pada skrin.

Skrin pendarfluor dan fungsinya.
- Bahagian dalam skrin disaluti dengan bahan pendarfluor zink sulfida. Ia berfungsi
untuk memaparkan isyarat elektrik dalam bentuk visual. Apabila alur elektron
melanggar skrin, satu tompok cahaya terhasil. Tenaga kinetik elektron telah
ditukarkan kepada tenaga cahaya pada skrin.

Y
X
+
_
Y
_
Y
+
Y
+
_
Y
X
+
_
~
Y
~
Voltan dasar – masa
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 6

Pengendalian Osiloskop sinar katod (OSK)

















Osiloskop sinar katod (OSK)


Tombol
kawalan
Fungsi
Suis kuasa Mengawal bekalan kuasa.
Keamatan Mengawal keamatan tompok atau
surih pada skrin.
Fokus Mengawal tompok atau surih
berfokus pada skrin.
Pesongan – X Menyesarkan tompok secara
mengufuk.
Pesongan – Y Menyesarkan tompok secara
mencancang.
Input – X Terminal untuk menyambungkan
voltan kepada plat – X.
Input – Y Terminal untuk menyambungkan
voltan kepada plat – Y.
Gandaan – Y Mengubah magnitud ketinggian
tompok. Skala gandaan – Y
adalah dalam unit volt per cm.
Dasar – masa Mengerakkan alur elektron secara
mengufuk. Skala dasar – masa
adalah dalam unit saat per cm.



Aktiviti 4.1(c) : Mengendalikan dan menggunakan Osiloskop sinar katod.
Tujuan: Mengendali dan menggunakan osiloskop sinar katod.
Radas : OSK, sel kering dan bekalan arus ulang-alik.
Kaedah:
1. OSK dihidupkan dan litar dasar-masa dimatikan pada peringkat awal.
2. Pesongan – X dan pesongan – Y dilaraskan sehingga tompok cahaya berada pada
pusat skrin.
3. Tombol keamatan dan fokus dilaraskan sehingga keamatan tompok adalah
sederhana.
4. Gandaan – Y dilaraskan pada skala 1 volt per cm.
5. Perubahan tompok diperhatikan apabila kawalan dasar-masa dihidupkan.
6. Kawalan dasar-masa dimatikan. Satu sel kering disambungkan kepada input – Y.
Perubahan kedudukan tompok diperhatikan. Kawalan dasar-masa dihidupkan
semula dan perubahan tompok diperhatikan lagi.
7. Sel kering digantikan dengan satu bekalan arus ulang-alik 2V. Perubahan tompok
pada skrin diperhatikan apabila kawalan dasar-masa dihidupkan.









Satu sel kering disambung kepada OSK






Bekalan arus ulang-alik disambung
kepada OSK

Saat/cm
ON/OFF
Keamatan
Fokus
Pesongan - X
Pesongan- Y
Dasar - masa
Gandaan - Y

Volt/cm
a.u
a.t
Input – X Bumi Input - Y
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 7

Pemerhatian: Lakarkan tompok atau surihan cahaya pada skrin OSK


Jenis input Kawalan dasar- masa
Dimatikan Dihidupkan
(1) Tiada input






(2) Input voltan arus
terus (sel kering)







(3) Input voltan arus
ulang-alik










Kegunaan Osiloskop sinar katod(OSK)
(A) Mengukur beza keupayaan (voltan) menggunakan OSK
(1) Mengukur voltan bagi arus terus (a.t)




Contoh 1: Hitung nilai voltan pada sel
kering yang ditunjukkan pada OSK.
[Skala gandaan – Y = 0.5 V/cm]









Penyelesaian:






Contoh 2: Tentukan nilai voltan a.t yang
ditunjukkan pada OSK apabila gandaan –
Y ditetapkan pada 1 V/cm dan kawalan
dasar-masa dihidupkan.








Penyelesaian:
Voltan, V = [skala pada gandaan – Y] × [pesongan menegak daripada pusat skrin]
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 8

(2) Mengukur voltan bagi arus ulang-alik (a.u)




















Paparan arus ulang-alik apabila
dasar-masa dimatikan








Paparan arus ulang-alik apabila
dasar-masa dihidupkan

Contoh 1: Bekalan arus ulang-alik
disambung kepada OSK dan paparan
isyarat arus ulang-alik ditunjukkan dalam
rajah di bawah.
[Skala gandaan – Y = 1 V/cm]









Tentukan:
(a) Voltan puncak,V
p
.
(b) Voltan puncak ke puncak, V
pp
.
(c) Voltan punca min kuasa dua, V
pmkd
.













Contoh 2: Bekalan arus ulang-alik
disambung kepada OSK dan paparan
isyarat arus ulang-alik ditunjukkan dalam
rajah di bawah.
[Skala gandaan – Y = 1.5 V/cm]









Tentukan:
(a) Voltan puncak ke puncak, V
pp
.
(b) Voltan puncak, V
p
.
(d) Voltan punca min kuasa dua, V
pmkd
.






Voltan puncak, V
p
= [skala pada gandaan – Y] × [
2
1
panjang surihan garis tegak]
Voltan puncak ke puncak, V
pp
= 2 × Voltan puncak, V
p

V
p

V
pp

V
pp
V
p
Voltan punca min kuasa dua, V
pmkd
=
2
p
V

Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 9

(B) Mengukur tempoh, T dan frekuensi, f bagi satu gelombang
- Untuk mengukur frekuensi gelombang, kawalan dasar-masa harus dihidupkan
dan skala dasar-masa diketahui.
- Nilai tempoh, T diperolehi daripada bentuk gelombang yang dipamerkan pada
skrin.









Contoh 1: Tentukan nilai tempoh dan
frekuensi bagi gelombang bunyi yang
dipamerkan pada skrin OSK di bawah.
[skala dasar-masa ialah 0.05 scm
-1
]









Penyelesaian:









Contoh 2: Tentukan tempoh dan
frekuensi arus ulang-alik yang
dipamerkan pada skrin OSK di bawah.
[skala dasar-masa ditetapkan pada 2 ms
cm
-1
]








Penyelesaian:
(c) Mengukur sela masa, t yang singkat
- OSK boleh digunakan untuk mengukur sela masa yang singkat seperti sela masa
antara dua denyutan gelombang.




Contoh 1: Tentukan sela masa, t antara
dua bunyi tepukan tangan yang dikesan
menggunakan OSK seperti rajah di
sebelah.









Skala dasar-masa = 0.15 scm
-1

Tempoh, T = [skala dasar-masa] × [jarak antara dua fasa yang sama berturutan]
Frekuensi, f =
T Tempoh,
1

Sela masa, t = [skala dasar-masa] × [jarak antara dua denyut berturutan]
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 10

4.2 Diod semikonduktor
Semikonduktor
- Semikonduktor ialah bahan yang mempunyai rintangan elektrik di antara
konduktor dan penebat.
- Semikonduktor membenarkan arus elektrik melaluinya lebih baik daripada
penebat tetapi kurang baik daripada konduktor.
- Silikon dan germanium merupakan dua contoh bahan semikonduktor yang paling
banyak digunakan dalam industri elektronik.
- Sifat kekonduksian elektrik bahan semikonduktor bergantung kepada suhu.
(a) Pada suhu mutlak (0 K), semikonduktor tulen bertindak seperti penebat kerana
tiada elektron bebas bergerak di dalamnya.
(b) Pada suhu bilik, elektron memperolehi tenaga daripada getaran kekisi atom
dan terbebas daripada ikatan atom. Elektron bebas ini meningkatkan
kekonduksian elektrik bagi bahan semikonduktor.

Konsep Elektron dan Lohong sebagai pembawa cas
- Pengaliran arus berlaku dalam bahan semikonduktor kerana terdapat dua jenis
pembawa cas yang utama iaitu elektron valens yang bercas negatif dan lohong
yang bercas positif.
- Lohong ialah kekosongan yang terhasil apabila elektron valens meninggalkan
sesuatu atom. Oleh kerana lohong bercas positif, ia boleh menarik elektron
valens yang berhampiran untuk mengisi kekosongan itu.
- Semasa elektron valens mengisi kekosongan pada satu arah tertentu, lohong
seolah-olah bergerak pada arah yang bertentangan.
- Maka pengaliran arus dalam semikonduktor dikatakan berlaku apabila elektron
valens bergerak atau lohong “bergerak”.



- Kekonduksian elektrik bagi semikonduktor bertambah apabila:
(a) Suhunya bertambah.
(b) Cahaya dikenakan ke atasnya.
(c) Sedikit bendasing didopkan ke dalam bahan semikonduktor tulen untuk
menambahkan bilangan pembawa cas sama ada elektron bebas atau lohong.

Semasa elektron valens mengisi lohong
pada satu arah tertentu, lohong kelihatan
bergerak pada arah bertentangan.
(2) Elektron valens bergerak
mengisi lohong pertama dan
meninggalkan lohong kedua.
(3) Elektron valens bergerak
mengisi lohong kedua dan
meninggalkan lohong ketiga.
Si Si Si
Mekanisme pergerakan elektron valens dan lohong
dalam bahan semikonduktor
(1) Elektron bebas
meninggalkan lohong
apabila terlepas
daripada ikatan kekisi
atom.
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 11

Jenis-jenis semikonduktor
- Apabila sedikit bendasing dicampurkan ke dalam kekisi hablur bahan
semikonduktor tulen, kekonduksian elektriknya akan bertambah. Proses
penambahan bendasing ini dinamakan pendopan.
- Atom bendasing yang didopkan harus mempunyai saiz yang hampir sama dengan
atom semikonduktor supaya boleh dimasukkan ke dalam kekisi hablur
semikonduktor itu.
- Dua jenis semikonduktor yang terhasil daripada proses pendopan iaitu:
(a) Semikonduktor jenis – n
(b) Semikonduktor jenis – p

Semikonduktor jenis – n
 Apabila atom daripada unsur
.................................... seperti arsenik,
antimoni atau fosforus didopkan ke dalam
silikon, satu ............................... berlebihan
akan diwujudkan.
 Atom .................................... ini dikenali
sebagai atom .........................
 ......................... bebas yang bercas
.................................. akan menjadi pembawa
cas majoriti.
 Semikonduktor yang mempunyai
.............................. berlebihan ini dikenali
sebagai ...................................





Semikonduktor jenis – p
 Apabila atom daripada unsur
........................... seperti boron, gallium atau
indium didopkan ke dalam silikon, satu
kekosongan akan diwujudkan atau dikenali
sebagai .................................
 Atom ................................. ini dikenali
sebagai atom ...............................
 ............................... yang bercas
............................... akan menjadi pembawa
cas majoriti.
 Semikonduktor yang mempunyai
..................................... berlebihan ini dikenali
sebagai ...........................................




Si Si Si
Si B Si
Si Si Si
Si Si Si
Si As Si
Si Si Si
Elektron
Lohong
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 12

Diod semikonduktor
- Diod semikonduktor ialah komponen
elektronik yang membenarkan arus elektrik
mengalir dalam satu arah sahaja.

- Sebuah diod semikonduktor boleh dihasilkan
dengan mencantumkan semikonduktor jenis
n dengan semikonduktor jenis p.

- Bahagian semikonduktor jenis p dinamakan
anod dan bahagian semikonduktor n
dinamakan katod.



simpang




(a) Struktur binaan diod




(b) Diod dan terminalnya







(c) Simbol diod
- Apabila kedua-dua jenis semikonduktor itu dicantumkan, sebahagian elektron
daripada bahan jenis n akan menghanyut merentasi simpang ke bahan jenis p
untuk mengisi kekosongan di situ.










- Satu lapisan susutan yang kekosongan(tiada) pembawa cas terbentuk
berhampiran dengan simpang.

- Lapisan susutan di sisi jenis – n bercas positif manakala di sisi jenis – p bercas
negatif.

- Ini menghasilkan suatu voltan simpang yang dapat menghentikan pembawa-
pembawa cas yang berikutnya dan ini menghalang arus merentasi simpang.













p n
Anod
(+)
Katod
(-)
Anod
(+)
Katod
(-)
Anod
(+)
Katod
(-)
Elektron Lohong
Jenis - n Jenis - p
Simpang
Rajah : Simpang p – n
Rajah : Lapisan susutan dan
voltan simpang
Jenis - n Jenis - p
Voltan simpang
– –
– –
– –
+ +
+ +
+ +
Lapisan
susutan
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 13

- Voltan simpang bagi germanium dan
silikon masing-masing 0.1 V dan 0.6 V.

- Untuk mewujudkan pengaliran arus,
suatu voltan yang melebihi voltan
simpang perlu dikenakan merentasi
simpang.

- Maka, pengaliran arus pada diod
germanium akan berlaku jika voltan, V
melebihi 0.1 V, manakala pengaliran
arus berlaku pada diod silikon jika
voltan, V melebihi 0.6 V.


Graf I melawan V bagi simpang p – n

Aktiviti 4.2 (a): Memerhatikan pengaliran arus dalam diod semikonduktor

Radas: Diod, mentol, sel kering dan dawai penyambung.

Kaedah:
Pincang ke depan (Forward biased) Pincang songsang (Reverse biased)











- Hujung anod disambungkan kepada
terminal positif sel kering dan
hujung katod disambungkan kepada
terminal negatif sel kering.
- Nyalaan mentol M diperhatikan.











- Hujung anod disambungkan kepada
terminal negatif sel kering dan
hujung katod disambungkan kepada
terminal positif sel kering.
- Nyalaan mentol M diperhatikan.

Keputusan:




Perbincangan:










0.6V
I (mA)
V/V
0.1V
Diod
Germanium
Diod Silikon
+

+

M
+

+

M
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 14

Mekanisme pengaliran arus dalam diod semikonduktor

Pincang ke depan





















- Pengaliran arus yang besar akan mengalir melalui diod itu jika beza keupayaan
(voltan) yang dibekalkan oleh sel kering lebih ........................... daripada voltan
simpangnya dan menyebabkan mentol ........................................
- Lapisan susutan menjadi semakin ........................................

- Pengaliran arus merentasi simpang adalah disebabkan oleh:

(a) ‘Pergerakan lohong’, iaitu pembawa cas majoriti daripada
semikonduktor jenis – p ke semikonduktor jenis – n.

(b) Pergerakan elektron, iaitu pembawa cas majoriti daripada
semikonduktor jenis – n ke semikonduktor jenis – p.

- Anak panah dalam simbol diod menunjukkan arah pengaliran arus jika dalam
keadaan pincang ke depan.


















Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 15





Pincang songsang




















- Pengaliran arus yang kecil melalui diod menyebabkan mentol ................................
- Elektron-elektron .................................. kepada terminal .......................................
manakala lohong-lohong ditarik kepada terminal .....................................
- Penarikan pembawa-pembawa cas ini menjauhkan lohong dan elektron daripada
simpang p – n menyebabkan lapisan susutan semakin ..............................
- Arus kecil yang merentasi simpang itu akan berhenti mengalir apabila voltan
simpang di lapisan susutannya semakin .................................. sehingga sama
dengan voltan yang dibekalkan oleh sel kering.





















Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 16

Diod semikonduktor sebagai rektifier
- Rektifier ialah alat untuk mengubah sesuatu arus ulang-alik kepada arus terus.
- Oleh kerana diod semikonduktor hanya membenarkan arus mengalir dalam satu
arah sahaja, maka ia boleh digunakan sebagai rektifier.
- Arus ulang-alik ialah arus yang sentiasa mengubah-ubah arah pengalirannya.
- Satu kitar arus ulang-alik boleh dibahagikan kepada dua separuh kitar iaitu
separuh kitar positif dan separuh kitar negatif.









- Proses penukaran arus ulang-alik kepada arus terus dikenali sebagai rektifikasi.
- Terdapat dua jenis rektifikasi yang utama iaitu:
(a) Rektifikasi separuh gelombang
(b) Rektifikasi penuh gelombang

Aktiviti 4.2 (b) : Susun radas seperti di bawah.
Perhati dan lukiskan bentuk gelombang yang dipaparkan pada OSK.












Litar Rektifikasi 1: Rektifikasi Separuh Gelombang




















Penerangan:
- Ketika separuh kitar positif, diod berada dalam keadaan pincang ...........................
dan arus ........................................ mengalir menerusi diod.
- Ketika separuh kitar negatif, diod berada dalam keadaan pincang ..........................
dan arus ........................................ mengalir menerusi diod.
- Oleh itu, diod hanya mengalirkan arus untuk separuh kitar sahaja.
- Rektifikasi ini dinamakan rektifikasi ........................ gelombang.
~
V
R

Ke OSK
~
V
R

Ke OSK
R
R
V
t
+

Separuh kitar positif
(Arus mengalir pada arah positif)
Separuh kitar negatif
(Arus mengalir pada arah negatif)
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 17

Litar rektifikasi 2: Rektifikasi Penuh Gelombang













Penerangan:
- Ketika separuh kitar positif (voltan pada terminal X ialah positif), arus mengalir
melalui diod ................., ................................, ................... dan kembali ke terminal Y.
- Ketika separuh kitar negatif (voltan pada terminal Y ialah positif), arus akan
mengalir melalui diod ................., ................................, ............... dan kembali ke
terminal X.
- Maka untuk kedua-dua kitar positif dan kitar negatif ini, arus mengalir melalui
perintang,R dalam arah yang ........................... iaitu dari ................ ke ......................
- Rektifikasi ini dinamakan rektifikasi ........................ gelombang.

Kapasitor sebagai Perata Arus
- Suatu kapasitor biasanya disambungkan secara selari dengan perintang dalam
suatu litar rektifier.
- Tujuan menyambungkan kapasitor ini ialah untuk menghasilkan voltan output
yang lebih rata dan mantap.

Pengaliran arus melalui kapasitor Fungsi kapasitor










- Ketika separuh kitar positif, diod
dipincang ke depan.
- Arus dibenarkan mengalir melalui
diod. Arus ini bertambah kepada nilai
maksimum kemudian berkurang
kepada sifar.
- Arus mengalir melalui kapasitor dan
perintang.
- Kapasitor dicaskan dan tenaga
elektrik disimpan dalamnya.










- Ketika separuh kitar negatif, diod
dipincang songsang.
- Arus tidak dibenarkan mengalir
melalui diod, maka tidak terdapat arus
mengalir melalui kapasitor dan
perintang.
- Kapasitor menyahcas dan tenaga
elektrik yang tersimpan dibebaskan
untuk mengekalkan voltan merentasi
perintang ini.
~
R
+ + + +
- - - -
C
+ + + +
- - - -
~
R C
~
V
R

Ke OSK
D
1

D
4

D
2

D
3

X
Y
R
A
B
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 18

Aktiviti 4.2 (c) : Susun radas seperti di bawah.
Perhati dan lukiskan bentuk gelombang yang dipaparkan pada OSK.
Litar rektifikasi 3: Rektifikasi separuh gelombang (dengan kapasitor)











Penerangan:
- Kapasitor berfungsi untuk menyimpan cas dan menyahcas.
- Apabila satu kapasitor C disambungkan secara selari dengan perintang R, bentuk
gelombang bagi voltan output didapati lebih rata.
- Dalam litar rektifikasi, kapasitor ini dikatakan berperanan sebagai perata arus.
- Untuk separuh kitar positif, diod dalam keadaan pincang .............................. maka
arus ....................................... mengalir melalui perintang R dan kapasitor C akan
...................................... Tenaga akan disimpan di dalamnya.
- Untuk separuh kitar negatif, diod dalam keadaan pincang ............................ maka
arus ................................. mengalir melalui diod.
- Kapasitor C .................................. dan tenaga tersimpan digunakan untuk
mengekalkan voltan yang merentasi perintang R.
Litar rektifikasi 4: Rektifikasi penuh gelombang (dengan kapasitor)












Voltan output yang diratakan oleh kapasitor
Litar rektifier separuh gelombang
dengan kapasitor
Litar rektifier penuh gelombang
dengan kapasitor

















~
V
R

Ke OSK
D
1

D
4

D
2

D
3

X
Y
B
R
A
C
Masa
v
Kapasitor
dicaskan
Kapasitor
dinyahcaskan
Kapasitor
dicaskan
Kapasitor
dinyahcaskan
v
Masa
~
V
R

Ke OSK
R C
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 19

4.3 Transistor
- Transistor ialah suatu peranti elektronik yang diperbuat
daripada cantuman satu lapisan semikonduktor nipis di
antara dua lapisan semikonduktor jenis yang berlainan.
- Terdapat dua jenis transistor iaitu:
(a) Transistor npn
(b) Transistor pnp



Transistor npn Transistor pnp










- Suatu transistor mempunyai tiga terminal iaitu:
(a) Tapak (base)
(b) Pengumpul (collector)
(c) Pengeluar (emitter)

- Anak panah pada simbol transistor menunjukkan arah pengaliran arus yang
dibenarkan mengalir.

Terminal Fungsi
Membekalkan pembawa-pembawa cas kepada pengumpul, C
Menerima pembawa cas daripada pengeluar, E
Mengawal pengaliran pembawa-pembawa cas daripada
pengeluar ke pengumpul.
a
Mekanisme pengaliran pembawa cas dalam transistor.
- Transistor harus disambungkan kepada terminal-terminal bateri dengan betul
berdasarkan kepada jenis transistor.
- Bagi menyambungkan transistor npn, terminal positif bateri disambungkan
kepada pengumpul, C dan terminal negatif bateri disambung kepada pengeluar, E.
- Bagi menyambungkan transistor pnp, terminal positif bateri disambungkan
kepada pengeluar, E dan terminal negatif bateri disambung kepada pengumpul, C.
- Bagi membolehkan satu litar transistor berfungsi, satu simpang p-n akan
dipincang ke depan, manakala satu lagi simpang p-n akan dipincang songsang
apabila voltan dikenakan merentasi transistor itu.











n
n
p
p
p
n
I
c

I
e

R
b

I
b

Litar tapak
Litar
pengumpul
C
B
E
n
p
p
I
c

I
e

R
b

I
b

Litar tapak
Litar
pengumpul
C
B
E
p
n
n
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 20


























- Berdasarkan rajah di atas, simpang BE adalah pincang ke depan. Elektron
sebagai pembawa cas majoriti dalam semikonduktor jenis – n mengalir daripada
pengeluar, E ke dalam tapak, B.
- Oleh kerana lapisan tapak, B adalah nipis, maka bilangan pembawa cas
majoritinya,iaitu lohong adalah terhad.
- Hanya sebahagian kecil elektron yang mengalir menerusi simpang BE bergabung
dengan lohong di dalam lapisan semikonduktor jenis – p.
- Bilangan elekron yang kecil ini mengalir keluar dari tapak, B sebagai elektron
valens. Satu arus tapak, I
b
yang kecil terhasil.
- Kebanyakan elektron daripada pengeluar, E akan tertarik ke dalam pengumpul, C
melalui lapisan tapak, B yang nipis kerana beza keupayaan di pengumpul, C
adalah lebih positif.
- Pengaliran elektron ke dalam pengumpul, C menghasilkan satu arus pengumpul,
I
c
.
Prinsip Transistor
(1) Arus tapak, I
b
adalah lebih kecil daripada arus pengumpul, I
c
. Arus pengeluar, I
e

adalah hasil tambah I
b
+ I
c
. Maka,




(2) Walaupun arus pengumpul, I
c
lebih besar dariapda arus tapak, I
b
, tetapi arus ini
bergantung kepada arus tapak, I
b
. Jika tiada arus mengalir dalam litar tapak, maka
tiada arus akan mengalir dalam litar pengumpul, I
c
.



(3) Perubahan kecil dalam arus tapak, I
b
akan menghasilkan perubahan yang besar
dalam arus pengumpul, I
c
.
I
b
< I
c
< I
e
dan

I
e
= I
b
+ I
c

Jika I
b
= 0, maka I
c
= 0

Elektron
Lohong
Arus pengumpul, I
c

Arus tapak, I
b

R
c

R
b

Arus pengeluar, I
e

+
+
C
B
E
n
p
n
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 21

Transistor sebagai Amplifier arus
- Transistor bertindak sebagai alat pengawal arus dengan menghasilkan perubahan
yang lebih besar pada arus pengumpul, I
c
apabila perubahan yang kecil berlaku
dalam arus tapak, I
b
.

Aktiviti 4.3 (a): Mengkaji hubungan antara arus tapak dengan arus pengumpul.
Susunan radas:











Keputusan:

Arus tapak, I
b
(mA)
Arus pengumpul, I
c

(mA)






Kesimpulan dan perbincangan:
(1) Apabila arus tapak, I
b
= 0A, arus pengumpul, I
c
= 0A.
(2) Perubahan yang kecil dalam I
b
menghasilkan perubahan yang lebih besar dalam
magnitud I
c
.
- Transistor boleh digunakan sebagai amplifier untuk menguatkan isyarat-isyarat
yang lemah supaya menghasilkan output yang lebih kuat atau besar.
- Litar di bawah adalah satu contoh yang menunjukkan transistor bertindak
sebagai amplifier arus.











- Apabila sesuatu bunyi sampai ke mikrofon, tenaga bunyi itu menyebabkan
diafragma mikrofon bergetar dan satu arus berubah-ubah dihasilkan.
- Kapasitor, C dalam litar menyekat arus terus daripada bateri tetapi membenarkan
arus berubah-ubah dari mikrofon melaluinya.
- Arus berubah-ubah itu kemudian menyebabkan perubahan kepada arus tapak, I
b.

- Perubahan yang kecil dalam arus tapak, I
b
, menyebabkan satu perubahan yang
lebih besar dalam arus pengumpul, I
c
.
- Arus pengumpul yang berubah-ubah itu mengalir dalam pembesar suara dan
ditukarkan kepada gelombang bunyi yang berfrekuensi sama dengan gelombang
bunyi asal tetapi dengan amplitud yang lebih tinggi.
- Dengan itu, output pada pembesar suara adalah lebih besar daripada input pada
mikrofon.
- Gandaan arus oleh transistor =
b
I
c
I
.
6V
I
c

R
b

R
I
b

mA
mA
100 O
Input
(Mikrofon)
C
I
c

R
b

R
2
I
b

R
1

Output
(Pembesar
suara)
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 22

Transistor sebagai suis automatik
- Litar transistor boleh digunakan untuk suis automatik bagi menghidupkan atau
mematikan suis suatu alat elektrik seperti lampu.











- Tindakan kawalan automatik dihasilkan dengan menggunakan pembahagi voltan.
- Perintang R
1
dan Perintang boleh ubah R
2
dalam litar transistor di atas menjadi
pembahagi voltan.
- Formula yang boleh digunakan untuk menyelesaikan masalah melibatkan
pembahagi voltan :

V
2
R
1
R
1
R
1
V
|
|
.
|

\
|
+
= V
2
R
1
R
2
R
2
V
|
|
.
|

\
|
+
=

- Jika perintang boleh ubah dilaraskan kepada 0 O, voltan tapak, V
2
menjadi 0 V dan
transistor tidak dihidupkan.
- Bagaimanapun, jika nilai rintangan perintang boleh ubah, R
2
dinaikkan, voltan
tapak V
2
akan bertambah.
- Apabila voltan tapak, V
2
mencapai satu nilai minimum tertentu, arus tapak, I
b
akan
bertindak menghidupkan transistor.
- Arus pengumpul, I
c
yang besar nilainya akan mengalir dan menyalakan mentol.

Perintang peka cahaya (PPC) Perintang peka haba (Termistor)




- Perintang peka cahaya (PPC) ialah
perintang yang nilai rintangannya
berubah dengan keamatan cahaya.
(a) Dalam keadaan gelap,
rintangannya adalah tinggi iaitu
kira-kira 1 MO.

(b) Dalam keadaan cerah,
rintangannya boleh berkurang
sehingga lebih kurang 100 O.



- Perintang peka haba ialah perintang
yang rintangannya dipengaruhi oleh
perubahan suhu sekelilingnya.

- Dalam keadaan suhu tinggi,
rintangannya rendah manakala dalam
keadaan suhu rendah, rintangannya
bertambah.



Voltan bateri, V
I
c

I
e

I
b

R
1

R
2
V
2

Bateri
V
1
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 23

Litar transistor sebagai suis automatik
(Suis kawalan cahaya menggunakan perintang peka cahaya, PPC)













- Dalam keadaan terang, rintangan PPC adalah rendah, maka voltan merentasi
PPC berkurang. Keadaan ini mengurangkan arus tapak, I
b
. Dengan ini, arus
pengumpul, I
c
juga berkurang dan lampu L tidak dapat dihidupkan.

- Dalam keadaan gelap, rintangan PPC adalah tinggi, maka voltan merentasi PPC
bertambah. Keadaan ini menambahkan arus tapak, I
b
. Dengan ini, arus
pengumpul, I
c
juga bertambah dan lampu L dalam litar pengumpul akan
dihidupkan.

Aktiviti 4.3 (b): Membina litar transistor sebagai suis automatik kawalan cahaya
Bina litar seperti dalam rajah di bawah:













Pemerhatian:

Keadaan sekeliling Keadaan mentol
Dalam keadaan terang
Dalam keadaan gelap

Perbincangan:

Keadaan R
PPC
R V
PPC
V
R
Transistor (on/off)
Cerah
Gelap
A
I
c

10O
R
PPC
10 kO
6 V
I
b

Lampu, L
I
c

100 O
R
PPC
100 kO
6 V
I
b

LED
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 24

Litar transistor sebagai suis automatik
(Suis kawalan haba menggunakan perintang peka haba)













- Dalam keadaan suhu rendah atau suhu bilik, rintangan termistor adalah lebih
tinggi daripada rintangan, R, maka voltan tapak, V
b
adalah rendah. Keadaan ini
mengurangkan arus tapak, I
b
. Dengan ini, arus pengumpul, I
c
juga berkurang dan
suis geganti tidak akan berfungi untuk menghidupkan penggera.

- Dalam keadaan suhu tinggi, rintangan termistor adalah lebih rendah daripada
rintangan, R, maka voltan tapak, V
b
adalah tinggi. Keadaan ini menambahkan
arus tapak, I
b
. Dengan ini, arus pengumpul, I
c
juga bertambah dan suis geganti
akan berfungsi untuk menghidupkan penggera.

Aktiviti 4.3 (c): Membina litar transistor sebagai suis automatik kawalan haba
Bina litar seperti dalam rajah di bawah:












Pemerhatian:

Keadaan Keadaan Buzzer
Suhu rendah
Suhu tinggi

Perbincangan:

Keadaan R
termistor
R V
termistor
V
R
Transistor (on/off)
Suhu rendah
Suhu tinggi
A
I
c

10 kO
R
Termistor
103
1 kO
3 V
I
b

buzzer
I
c

100 kO
R
Termistor
1 kO
6 V
I
b

Loceng
Diod
~
Bekalan
kuasa tinggi
Suis
geganti
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 25

Latihan 4.3 : Transistor
(1) Rajah 1.1 menunjukkan satu litar transistor. Perintang M adalah perintang boleh
ubah manakala perintang N adalah perintang tetap. Mentol T akan menyala apabila
beza keupayaan merentasi N adalah sekurang-kurangnya 1 V.

Jika beza keupayaan antara Ydan Z adalah 1 V, hitung;
(i) Beza keupayaan antara titik X dengan titik Z?

(ii) Beza keupayaan antara titik X dengan titik Y?

(iii) Nilai rintangan maksimum, M untuk membolehkan mentol T itu menyala.



(2) Rajah 2.1 menunjukkan susunan radas bagi satu litar elektronik yang berfungsi
sebagai amplifier arus.









Rajah 2.1



Berdasarkan Rajah 2.1;
(i) Hitungkan nilai arus pemancar, I
e
.
(ii) Hitungkan gandaan arus bagi litar amplifier arus tersebut.



(iii) Berapakah nilai arus pengumpul, I
c
apabila arus tapak, I
b
= 0A?

T
6 V
M
N
1000 O
Rajah 1.1
X
Y
Z
I
c

I
e

I
b

mA
µA
6V
1.5 V
I
b
= 100 µA
I
c
= 5 mA
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 26

4.4 Get Logik
- Get logik ialah ialah suatu peranti elektronik yang menjadi suis automatik kepada
litar elektronik tertentu.
- Get logik mempunyai satu atau lebih input tetapi hanya mempunyai satu output
sahaja. Input ialah syarat-syarat yang telah ditetapkan untuk sesuatu litar
elektronik berfungsi secara automatik.
- Apabila logik output ‘1’ bermaksud litar elektronik dalam keadaan ‘ON’ manakala
apabila logik output ‘0’ bermaksud litar elektronik dalam keadaan ‘OFF’.
Get Logik Lukiskan Simbol Jadual kebenaran


Get
DAN


Input Output
A B Y




a




Get
ATAU

Input Output
A B Y




a



Get
TAK

Input Output
A Y


a




Get
TAKDAN

Input Output
A B Y




a




Get
TAKATAU

Input Output
A B Y




a
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 27

Tentukan output bagi gabungan get-get logik tersebut.
(1)







Jadual kebenaran:

Input Output
A B P Y




A
(2)










Jadual kebenaran:

Input Output
A B P Q Y




A
(3)













Y
A
B
P
Y
A
B
B

X
Y
A
B
P
Q
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 28

Jadual kebenaran:

Input Output
A B X
B
Y




A
(4)










Jadual kebenaran:

Input Output
A B P Q Y




a
(5)












Jadual kebenaran:

Input Output
A B C
C
X Y




A
Y
A
B
P
Q
A
B
X
C C
Y
Modul Pengajaran Fizik Tingkatan 5 Tahun 2013

Cikgu Khairul Anuar, SMK Seri Mahkota, Kuantan. 29

(5) Rajah 5.1 menunjukkan papan pengesan yang mengandungi alat pemancar dan
pengesan yang mengawal pintu gelangsar automatik di sebuah kompleks
membeli belah.










Rajah 5.2 menunjukkan rajah litar yang mengandungi litar get logik yang
disambungkan ke sebuah motor elektrik untuk mengawal pintu gelangsar itu.








Rajah 5.2
Jadual di bawah menunjukkan kekunci bagi semua situasi.

Pemancar Pengesan Output X
Situasi Logik Situasi Logik Situasi Logik
ON 1 Ada pelanggan 1 Motor elektrik diaktifkan 1
OFF 1 Tiada pelanggan 0 Motor elektrik tidak diaktifkan 0

(a) Apakah maksud get logik?

....................................................................................................................................
(b) Jadual berikut adalah jadual kebenaran yang menunjukkan operasi get logik
dalam sistem kawalan motor pintu gelangsar itu.

Pemancar Pengesan Output X
0 0
0 1
1 0
1 1

(i) Menggunakan kekunci yang diberikan, lengkapkan jadual kebenaran di
atas.
(ii) Namakan get logik yang digunakan dalam litar sistem kawalan tersebut.

........................................................................................................................
(iii) Dalam ruang di bawah lukiskan simbol get logik yang dinamakan di
atas.




Rajah 5.1
Pintu gelangsar
Pemancar Pengesan
Papan pengesan
Pasaraya
~
M
⌐ Pengesan
Pemancar Logik get
Suis geganti
240 V
Elektrik
motor
12 V
0 V

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->