P. 1
PENGENALAN SEJARAH

PENGENALAN SEJARAH

|Views: 2,832|Likes:

More info:

Published by: MOHD RASHIDI BIN ZAINAL ABIDIN on Sep 30, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/05/2013

pdf

text

original

Sejarah Fizikal

1.0
hayam waruk dahulu, tiada tersebut nama Negeri Sembilan itu, demikian jua tiada tersebut dalam

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
1.0 SEJARAH FIZIKAL

1.1

Sejarah Negeri Sembilan

Hikayat Sejarah Melayu yang dikarang oleh Tun Sri Lanang, kira-kira dalam tahun masihi

Sejarah awal penubuhan Negeri Sembilan, Jempol dan seterusnya perkampungan dengan menggunakan kaedah mengenal pasti 11 elemen landskap yang terdapat di dalam sesuatu kawasan. Perkembangan yang dimaksudkan

1612, maka dalam tahun masihi 1613, sebuah buku cerita tawarikh Melaka telah dikarang oleh seorang pengarang Portugis bernama "Godinho D Eredia" tetapi dalam buku itupun tiada jua didapati nama Negeri Sembilan itu, demikian jua tiada lagi tersebut dalam buku perharian orang Belanda yang bernama "Degh Register" tertulis di Betawi di antara tahun masihi 1625-1682.

merangkumi aspek politik, sosial ekonomi dan kebudayaan di kawasan kajian iaitu Kampung Kuala Kepis.

Bahawa adalah Negeri Sembilan itu tempatnya tiada diketahui orang. Sebelum kedatangan Raja Melewar iaitu kira kira dalam akhir kurun masihi yang ke 18, harus agaknya persatuan 19 buah tempat yang dinamakan Negeri Sembilan itu hanya baru disebut orang, setelah Raja Melewar datang ke Negeri itu sahaja. Maka di dalam babad jawa yang bernama "Negara Kartagama" yang terkarang dalam kurun masihi ke 14 (oleh Para Pancar) seorang pengarang di Manjapahit dalam zaman Maka lawarikh negeri yang dinamakan Negeri Sembilan itu sangatlah kabur ceritanya, kerana masing-masing tempat dalam negeri itu adalah ceritanya yang berasing-asing, Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k
Lad 500 Rekabentuk Landskap Lanjutan III

Jadi, nyatalah nama Negeri Sembilan itu belum lagi diketahui orang pada zaman-zaman tersebut, maka setengah daripada jajahan - jajahan kecil yang bersatu kemudiannya menjadi Negeri Sembilan itu, hanya pada zaman - zaman itu diketahui orang dengan namanya masing-masing sahaja, tiaptiap satunya dihitungkan sebuah negeri.

B

1

/ 26

Sejarah Fizikal

1.0
namanya, (To' Pak Radin ialah Dato' pada Pak

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan

tambahan pula banyak yang lanjut dan karut-karut, maka cerita itu tiadalah dapat dibentangkan semuanya, dipetik dari buku sejarah Alam Melayu yang kelima karangan Buyung Adil tahun masihi 1939. Tarikh yang tepat kedatangan orang Melayu dari Pagar Ruyong (Minangkabau) ke Tanah Melayu ini tidaklah dapat dinyatakan dengan tepatnya, tetapi mengikut karangan-

Teh Nan Sebatang) atau disebut orang juga To* Patih (Mengikut loghal) dengan diiringi oleh seramai 22 orang kelasi pengiring-pengiringnya.

Naning dan Negeri Sembilan sejak zaman silam ada mempunyai pertalian, asal nama Negeri Sembilan, ialah diambil sempena dari serambi alam Minangkabau, iaitu dari masjid di Minangkabau yang mempunyai 9 tiang, nama yang dibuat oleh orang Minangkabau yang mula-mula sekali mendiami Naning, Kelang, Jelebu, Semujung (Sungai Ujong), Johol, Segamat, Rembau, Sebuah Jajahan Dalam Pahang dan Muar.

karangan buku-buku daripada sejarah, bahawa kedatangan orang Melayu dari Pagar Ruyong ke Tanah Melayu, ialah kirakira pada abad yang ke-16 dan tempatnya di satu kawasan Utara Melaka bemama Naning tetapi menurut buku salasilah alam Minangkabau sebelum itu lagi, orang-orang Melayu Pagar Ruyong ( Minangkabau) telah ada menduduki Tanah Melayu disuatu daerah Naning namanya, kebenaran itu dapat

Kerana kesembilan tempat ini didiami oleh mereka (orang Melayu Minangkabau) maka sebab itulah dinamakan " Negeri Sembilan" iaitu ada mempunyai 9 puak menurut salasilah Tok Pepatih inilah yang membuka (meneroka) Negeri Sembilan itu bersama-sama dengan Batin Maha Kalang dan Batin Sekudai, anak cucu ketiga-tiga mereka inilah yang

dibuktikan dari salasilah dan juga dari keterangan tuan Tibul, seorang pengarang Inggeris dalam bukunya bemama "Koloniel Negeskrip" nombor 11 dan 12 tahun 1914.

Katanya,........ "tidak lama selepas Singapura dikalahkan oleh Jawa dalam tahun 1377 masihi, Naning telah didatangi oleh seorang pembesar Melayu dari Minangkabau, To' Pak Tahir
B

menjadi penghulu di dalam Negeri Sembilan dan asal usul bangsa orang yang di dalam Negeri Sembilan itu. Dan ada pun bilangan pada zaman dahulu kalanya, negeri itu beraja ke
Lad 500 Rekabentuk Landskap Lanjutan III 2 / 26

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Sejarah Fizikal

1.0
dan sudah ada sedia orang-orang Minangkabau di Naning dan Rembau yakni diluar takluk Portugis. Tetapi tak ada pula dalam buku peringatan itu

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
Johor, berkalike Siak, bertuan ke Minangkabau

berpangkalan ke Melaka.

Setelah Dato' Pepatih Nan Sebatang datang memduduki daerah Rembau, maka perubahan-perubahan hidup sebagai tentang

menyebutkan orang-orang Minangkabau sudah ada di Johor, Seri Menanti dan Sungai Ujong. Dengan hal yang demikian bolehlah diagakan tempat-tempat itu diduduki oleh orang-orang asli sahaja. Dalam buku peringatan tersebut ada pula menerangkan Naning takluk pada Portugis dan Sungai Ujong tempat orang asli.Maka dengan keterangan ilu boleh jadi asas yang dikatakan Negeri Sembilan itu adanya kemudian daripada tarikh tersebut.

kehidupan dan

peraturan

manusia yang

sempuma iaitu di antaranya berpedomankan pada adat istiadat yang bersendikan syarak dan syarak bersendikan kitab Allah, (dipetik dari majalah Mastika keluaran bulan Julai 1955 dan pengarang salasilah ini).

1.2

Kaitan Alam Minangkabau Dengan Negeri Sembilan. Pada tahun 1939 seorang Admiral bangsa Belanda bernama Vandevear ada membuat perjanjiaan persahabatan Mengikut keterangan doktor R.W. Winsted dalam kurun dengan Sultan Abdul Jalil Johor, supaya sama-sama menawan Melaka tetapi didapatinya bantuan orang Melayu tidak beberapa memberi pertolongan dalam angkatan Belanda itu.Tetapi apabila Melaka dapat dikalahkan, rakyat Sultan Johor memang ada bersama terutama orang Minangkabau.Maka dari tarikh tersebut, kuasa Kerajaan Sultan Johor Melayu merebak ke Negeri Sembilan. Oleh yang demikian Sultan Johor

ke empat belas (XIV) memang telah ada orang Minangkabau menduduki di hulu Melaka dalam kurun ke enam belas (XVI) tatkala Kerajaan Melayu di Melaka dikalahkan oleh Portugis pada tahun masihi 1511 orang Minangkabau memang telah ada di bandar Melaka. Sebelumnya mengikut keterangan dalam buku peringatan seorang bangsa Portugis bemama Goudinho De Erodia ada menyebutkan iaitu dalam tahun masihi 1613
B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

3

/ 26

Sejarah Fizikal

1.0
Kemudian dari itu datang pula tiga orang lagi yang ternama dari Minangkabau iaitu Tok Putih suku Seri Lemak Minangkabau. Dia membuka tempat di Gamin dan dia dilantik jadi pawang negeri. Yang kedua

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
menghantarkan pegawai-pegawai dan saudagar-saudagar ke Negeri Sembilan.

Oleh yang demikian orang-orang Minangkabau yang datang dari Melaka dan Johor yang mana suka berpindah dan meneroka. Maka dia membuat dan mendirikan rumah ditepi-tepi sungai di Negeri Sembilan, dihulu-hulu sungai, dikaki-kaki bukit yang ada beranak air. Juga di Naning dan Rembau supaya boleh bercucuk tanam dan bersawah padi.

bemama Tok Laut suku Mungkal dan bertempat di air Humban Tali. Yang ketiga bemama Tok Sheikh suku Seri Melenggang dan berkediaman di anak air Sungai Lintah. Dari masa ke semasa semakin luaslah tempat-tempat dibuka dan diteroka untuk mereka berkediaman sehingga terbukalah Inas, Johol, Gemencheh , Terachi, Gunung Pasir, Jempol, Pasir Besar dan Ulu Muar. Sememang adat Minangkabau iaitu bersuku-suku

Mengikut cerita dari tuan R.J. Wilkinson dua orang yang bersaudara iaitu seorang bemama Sutan Semanik dan seorang lagi Sutan Kebesaran. Kedua-duanya anak buah Dato' Makhudum Sati Semanik dari Tanah Datar dalam salah satu Luak Minangkabau mula datang ke Negeri Sembilan ramai orang bersama-sama dengannya. Mereka datang menerusi Siak dari Siak terus ke Melaka dari Melaka terus ke Seri Menanti melalui jalan Naning dan Rembau.

dan

berkaum-kaum.

Maka

sebab

itulah

adatnya

pada

perbilangan;

’Tak lapuk dek hujan, tak lekang dek panas, biar mati anak jangan mati adat’

Sistem

pentadbiran

negeri

dapat

dikatakan

satu

pemerintahan yang bercorak demokrasi yang berbentuk 'tear system'. Perbilangan yang menyebutkan,

Sutan Semanik meneroka di air Merbau Anjing Beranak dan Sultan Johan Kebesaran meneroka di Tanjung Alam.
B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

4

/ 26

Sejarah Fizikal

1.0

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan

'Bulat anak buah menjadikan Buapak Bulat Buapak menjadikan Lembaga Bulat Lembaga menjadikan Penghulu Bulat Penghulu menjadi Raja'

Nama Negeri Sembilan yanag kita warisi sekarang ini adalah diambil dari nama 'Sembilan Negeri' yang diketuai oleh 'Sembilan Penghulu' yang

menabalkan Raja Melewar. Perkataan 'Negeri' di pangkal huruf 'Sembilan' itu adalah diambil dari istilah yang lazim dipakai dari Membuktikan atas kebenaran ini. Manakala sistem pentadbiran pula turun dari atas iaitu Raja, Penghulu, Lembaga dan Buapak. Buapak yang memiliki anak buah menyampaikan segala perintah. Itulah yang disebutkan dalam perbilangan adatnya: 'Berjenjang naik, bertangga turun'. Setelah penjajah Inggeris mencampuri pemerintahan, maka berlakulah berbagai-bagai perkara yang tidak diingini "pecah-pecah dan perintah" yang menjadi permainan penjajah itu telah digunakan dengan bijaksana oleh penjajah Inggeris. Akhirnya Sungai Ujung dan Jelebu terpaksa menerima seorang Residen British, kemudian diikuti oleh Rembau manakala Seri Menanti telah kalah berperang dengan Inggeris yang dibantu oleh Penghulu Syed A.Rahman Sungai Ujung pada tahun 1874M. Terdapat banyak buku – buku yang menulis mengenai sejarah Negeri sembilan terutamanya buku yang ditulis oleh Saadon
B

tanah leluhur (asal) Minangkabau yang membawa pengertian satu kawasan atau daerah yang kira-kira seluas luak atau mukim atau kampung, orang-orang Minang memanggil dengan nama 'negeri'

Sejarah negeri sembilan banyak dinyatakan di dalam buku –buku khususnya banyak diterbitkan oleh bahagian penyelikan dan kebudayaan Muzium Negeri dan kerajaan Negeri Sembilan. Sembilan, Pada Menurut pengenalan sejarah Negeri 1895, Yamtuan Seri Menanti (Tuanku

Muhammad), Undang Luak Johol, Sungai Ujong, jelebu, Rembau dan Tengku Besar Tampin telah menyatukan semua daerah itu dan dinamakan “Negeri Sembilan’.

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

5

/ 26

Sejarah Fizikal

1.0
tengah-tengah himpitan 4 negeri iaitu Melaka, Selangor, Johor dan Pahang.

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
Osman, kebudayaan Muzium Negeri dan kerajaan Negeri Sembilan. 1992 di dalam bukunya iaitu menurut tulisan Nathans dan Winstedt yang menyebut sejarah Negeri Sembilan dibahagikan kepada 3 fasa iaitu: Ianya juga mempunyai 7 buah daerah pentadbiran iaitu Seremban, Tampin, Port Dickson, jelebu, Rembau dan Kuala 1. Period permulaan pecahan 4 negeri taklukan iaitu Sungai Ujong, Kelang, Jelebu dan Johol. Pilah dan Jempol. Iklim micro adalah 29 º Celcius. Jika di kaji secara saintifik, Negeri sembilan merupakan sebuah negeri yang bertopografikan bukit -bukau dan berbatu keras. 2. Period kedua ialah peralihan dengan 4 negeri taklukan kepada Sembilan negeri Minangkabau dibawah naugan Johor. Begitu juga jika dilihat dari segi jaringan jalan raya yang dibina dengan terpaksa meneres bukit untuk menghubungkan diantara sesebuah daerah. Terdapat dua jaringan jalan raya 3. Period ketiga, disamping 4 negeri taklukan, Sembilan negeri Minangkabau dimerintah sendiri di bawah yang terpenting yang dibina di kaki banjaran titiwangsa iaitu Bukit Tangga dan Bukit Putus. Terdapat banyak kawasan

Yamtuan N. Sembilan.

tarikan semulajadi di sini seperti Jeram dan air terjun, flora dan fauna dan juga kawasan hutan simpan yang tebal.

Jika dikira dari segi luas topografinya, Negeri Sembilan adalah negeri ketiga terkecil di semenanjung malaysia. Menurut jabatan ukur dan pemetaan di ibu negeri Seremban, Negeri sembilan merupakan sebuah negeri yang mempunyai keluasan kawasan seluas 6,646 km persegi (664,600 hektar) dan terletak di sebelah barat Semenanjung Malaysia. Ianya terletak di
B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

6

/ 26

Sejarah Fizikal

1.0
Sungai Muar berikutan ketibaan Penghulu Luak pada ketika itu . Perkataan ‘kumpul’ disebut – sebut nama tersebut lama-kelamaan berubah menjadi Jempol.

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
1.3 Asal Usul Jempol.

Asal kedatangan orang-orang Minangkabau di Jempol
Gambar Rajah : Peta Negeri Sembilan Sumber : Web Site

adalah sama seperti Luak Sungai Ujung iaitu disekitar kurun ke 17 atau awal kurun ke 18. Pergolakan politik dalam kerajaan Melayu Melaka dan Kerajaan Melayu Johor mendorong perpindahan mereka ke tempat yang lebih selamat. Pada waktu

Jempol terletak di sebelah timur Negeri Sembilan iaitu di penghujung banjaran Titiwangsa. Keluasan daerah adalah 1,768km persegi dan mempunyai bentuk muka bumi yang berbukit-bukau serta iklim yang panas kering.

itu Jempol terletak dibawah pemerintahan Sultan Johor. Tetapi sebelum kemunculan Melayu Johor, Jelebu telah berada dibawah pemerintahan Melayu Melaka.

Ada sumber yang menyatakan bahawa Luak Jempol Menurut cerita lisan dan juga menurut diari yang ditulis oleh Pegawai British yang pertama di Jelebu iaitu Encik Queritz dan En O’Brien’s dalam notanya yang bertajuk ‘Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society’ menyebut bahawa pada asalnya Jempol berasal dari nama Sungai Muar. Sejarah nama itu kemudiannya ditukar kepada Jempol, yang dipercayai berasal dari peristiwa perkumpulan orang kampong di tepi
B

mula diteroka dengan penemuan Sungai Muar di Kuala Pilah. Luak Jempol adalah merupakan antara empat negeri Sakai pada period pertama dan dianggap luak ketiga tertua di negeri Sembilan. Hubungan antara Jempol dengan Sungai Ujong dikatakan bermula sejak kurun ke 13 lagi.

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

7

/ 26

Sejarah Fizikal

1.0
1.5 Sejarah Pembukaan Kampung

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
1.4 Lokasi Kawasan Kajian.

Kuala Kepis. Kampung Kuala Kepis terletak di dalam daerah Jempol, pekan kampung adalah Bahau. lokasi kajian adalah adalah berdekatan dengan pekan bahau dan pekan kuala pilah. Keluasan kampung adalah 2,786 ekar . Kampung Kuala Kepis terletak di dalam daerah Jempol, pekan kampung adalah Bahau. Lokasi kajian adalah adalah berdekatan dengan pekan bahau dan pekan kuala pilah. Keluasan kampung adalah 2,786 ekar .

Setiap kawasan penempatan yang diterokai mempunyai nilai sejarah yang tersendiri. Menurut Prof. Madya Suria Sulaiman, Fakulti Senibina perancangan dan ukur, Universiti Teknologi Mara, Shah Alam menyatakan bahawa ‘tempat yang kita pijak atau duduki sekarang mempunyai latar belakang sejarah yang tidak diketahui melainkan kita melakukan kajian terhadap tempat tersebut’. Jadi kesimpulan dari keterangan beliau, kajian yang akan dijalankan mestilah merangkumi sejarah pembukaan kampung kerana ia merupakan salah satu cara untuk mengenal pasti dan memahami ciri-ciri dan juga Kawasan sawah Padi Kawasan Pertanian Getah Kawasan Kampung
B

mempelajari gaya hidup sebenar bagi pembentukkan sesebuah masyarakat.

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

8

/ 26

Sejarah Fizikal

1.0
Menurut cerita, Kampung Kuala Kepis berasal dari pertembungan dua sungai iaitu Sungai Muar dan Sungai Kepis. Lokasi

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
Bagi mendapatkan asal usul nama kampung Kuala Kepis adalah melibatkan maklumat yang diambil dari

keterangan penduduk Kampung Kuala Kepis sendiri. Tiada fakta yang menyatakan asal usul nama kampung Kuala Kepis diberi. Mengikut perkiraan jangka waktu perbezaan umur penduduk di situ, uwan jahara (78 tahun), beliau menyatakan bahawa beliau masih ingat lagi mengenai datuknya yang menetap dikampung tersebut. Maka dengan itu, dapatlah disimpulkan bahawa Kampung Kuala Kepis telah ada kira – kira 150 tahun yang lampau iaitu disekitar tahun 1850-an. Menurut Mohd. Nor b.Hassim bekas ketua kampung terusan seberang, beliau juga menyatakan bahawa kampung tersebut telah dibina di sekitar tahun 1850-an berikutan bukti pendaftaran surat beranak dan surat kematian.

pertembungan di antara dua sungai tersebut terletak di kawasan kampung bukit tempurung.

Hasil kajian yang dijalankan melalui termurah, terdapat beberapa orang tua yang berusia lebih kurang 80 tahun telah lama menetap di kampung tersebut. Di antara nama-nama yang ditemuramah untuk mendapatkan sejarah asal usul Kampung Kuala Kepis ialah Hj. Wahab b. Hassan (1928)dari suku Mungkal, Hjh. Jahara bt. Natin(1927) dari suku acheh, Noreda bt. Mohamad Nor(1961) dari suku Selomak Terata.
B

Gambar: Nama Kampung Kuala Kepis di ambil dari pertembungan Sungai Muar dengan Sungai Kepis yang terletak di hulu kampung di antara sempadan Kampung Kuala Kepis dengan Kampung Bukit Tempurung. Sumber: Penulis

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

9

/ 26

Sejarah Fizikal

1.0
Beliau pernah bertanyakan kepada

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
1.5.1 Era Penerokaan Kampung. (1850-1945)

bapanya iaitu (Natin b. Poyo mengenai kisah Pada awalnya, Kampung Kuala Kepis terdiri daripada tiga buah kampung iaitu kampung iaitu: orang dulu – dulu. Pada ketika era penerokaan zaman Atin b. Poyo, Pekerjaan penduduk kampung ketika itu, adalah berdasarkan pertanian sawah padi. Menurut Atok Hj. 1. Kampung Kuala Kepis 2. Kampung Bukit Tempurung 3. Kampung Terusan Seberang Wahab b. Hassan, orang dulu – dulu yang ingin bersawah padi terpaksa menebang hutan dan membersihkan kawasan. Tambahan beliau, orang dulu – dulu terpaksa menyabung

nyawa dari binatang buas seperti harimau, gajah, beruang dan Pada zaman dahulu, Kampung Kuala Kepis adalah merupakan kawasan hutan. Kira – kira 150 tahun yang lalu iaitu di sekitar tahun 1850-an, Seorang pembuka Kampung Kuala Kepis (tidak diketahui nama dan asalnya) telah membuka kampung tersebut di tepi Sungai Muar. Menurut cerita Uwan Jahara bt. Atin (78 tahun) Kampung Kuala Kepis adalah merupakan ciri – ciri kampung yang sebenar kerana Kampung Kuala Kepis mempunyai ciri – ciri kampung seperti adanya sungai sebagai perhubungan, adanya kawasan rendah untuk bersawah padi, adanya kawasan bukit untuk kawasan Bagi sumber air untuk penanaman padi, terdapat sebatang Sungai Muar yang mengalir ke kampung tersebut. Menurut uwan Jahara dibahagian Baruh (merujuk di kawasan sawah padi) di belakang rumahnya, terdapat sebuah ’bonda’ (terusan) yang dibina untuk menyalirkan air ke sawah sejak
B

sebagainya.

Menurut Uwan Jahara, orang dulu – dulu telah membina denai – denai kecil di dalam hutan dengan cara menebas dengan parang sebagai laluan untuk pergi ke sawah dan ke kampung makanan. yang berdekatan untuk mendapatkan bekalan

pertanian, dan adanya kampung di sepanjang sungai iaitu Sungai Muar.

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

10 / 26

Sejarah Fizikal

1.0
1.5.2 Era Jepun, Bintang Tiga British di awal dan

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
beliau berusia lebih kurang 10 tahun. Tambah beliau, orang dulu – dulu telah menggunakan kincir air untuk memindahkan air dari Sungai Muar ke sawah padi. Dari analisa kenyataan beliau dapatlah disimpulkan ’bonda’ (terusan) yang dibina di sepanjang kampung tersebut telah dibina di sekitar tahun 1937. Di dalam kajian ini, penulis ingin membuat pemerhatian dan mengklasifikasikan Era Jepun , Bintang Tiga dan British Menurut cerita Atok Hj. Wahab b. Hassan setelah mendengar cerita – cerita orang dulu – dulu sebelumnya, perebakan kampung kuala kepis bermula dari hulu sebagai satu era. Ini adalah kerana tiada pembangunan dan zaman di mana penduduk telah mengalami zaman

kemerdekaan

Malaya (1945-1960).

kesengsaraan.

Kampung Kuala Kepis. Pada ketika itu, penduduk kampung hanya berberapa orang sahaja yang terdiri dari berlainan suku. Walaubagaimanapun suku kaum tersebut tidak dapat dipastikan. Apabila kerajaan Jepun telah menakluki semenanjung Penduduk Kampung Kuala Kepis kebanyakannya terdiri daripada anak jati Negeri Sembilan. Kebanyakan penduduk yang tinggal di situ adalah dari suku Selomak Minangkabau, Acheh, Selomak Terata, Biduanda Lingkungan, dan suku Tiga Batu. tanah melayu pada tahun 1942, ramai tentera Jepun memasuki kawasan kampung. Menurut Atok Hj. Wahab b. Hassan, pada awalnya askar jepun memasuki Kampung Kuala Kepis sacara aman. Tambahan beliau, tentera jepun telah membuat markas tentera di Juasseh. Selang beberapa minggu, tentera Jepun mula melakukan kekejaman terhadap penduduk kampung. Di antara kekejaman yang dilakukan terhadap penduduk kampung adalah seperti berikut:B

1.5.2(a)

Era Penaklukan Jepun Di Tanah Melayu (1942 - 1945)

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

11 / 26

Sejarah Fizikal

1.0
Menurut Atok Hj. Wahab b. Hassan, pada tahun 1944, pernah satu ketika, seorang penduduk kampung yang engan membuat kerja membina lapangan terbang telah didera oleh tentera jepun. Tambahan beliau, lelaki tersebut telah dihimpit dengan kayu balak dan kemudian dipijak – pijak oleh beberapa orang tentera jepun. Peristiwa tersebut telah disaksikan oleh beliau dan beberapa orang kampung yang bekerja di situ.

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
1. Memaksa penduduk kampung memberi semua hasil pertanian terutamanya hasil padi yang ditanam apabila musim menuai. 2. Melakukan kerahan tenaga bagi membuat satu kawasan lapangan terbang di pengkalan tenteranya di Juasseh. 3. Memaksa penduduk kampung berkerja sebagai tentera jepun. 4. Mendera penduduk kampung bagi mereka yang engan berkerja untuk tentera jepun dan memberi hasil padi kepada tentera jepun. Beliau juga mendakwa tentera jepun hanya memberi satu pot beras, segenggan gula dan seketul ubi kayu kepada Menurut atok Hj. Wahab b. Hassan, beliau menyatakan sendiri pengalamannya ketika berkerja dengan tentera jepun sebagai buruh untuk membina lapangan kapal terbang tentera jepun di Juasseh. Beliau mendakwa bahawa setiap pagi semua kaum lelaki penduduk kampung dikerah untuk menebang hutan bagi pembinaan lapangan terbang tersebut. Setiap pagi tentera jepun akan mengira jumlah buruh yang datang bekerja tetapi sekiranya pada keesokan harinya jika terdapat buruh yang tidak hadir bekerja maka tentera jepun akan mencarinya sampai jumpa. Menurut Atok Hj. Wahab b. Hassan, bagi memindahkan kayu balak yang telah ditebang, tiga ekor gajah kepunyaan Tok Jelobu (Undang Luak Jelebu) dan beberapa ekor kerbau milik orang kampung telah diambil oleh tentera jepun untuk digunakan menarik kayu balak. Tambahan beliau, pernah satu ketika pada pukul 9.00 pagi , ketiga - tiga gajah Tok Jelobu mengamuk kerana ada penduduk kampung mengata bahawa
B

mereka yang berkerja. Kadang – kadang tentera jepun tidak memberi apa – apa, cuma yang dapat hanya keletihan berkerja dari terbit fajar hingga terbenam matahari.

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

12 / 26

Sejarah Fizikal

1.0
ketika itu pada tahun 1945, terdapat juga

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
Tok Jelobu (Undang Luak Jelebu) pada waktu itu telah meninggal dunia. Berikutan kejadian itu, semua pekerja lari bertempiaran berikutan kejadian itu.

kumpulan – kumpulan lain yang menentang Jepun ketika itu. Di antaranya ialah (Malayan people antijapanese Army – MPAJA) yang dikenali sebagai bintang tiga.

Walaubagaimanapun, lapangan terbang tersebut tidak dapat disiapkan kerana tentera jepun telah menyerah kalah pada tahun 1945. Kumpulan ini sebenarnya dikuasai oleh Parti Komunis Malaya – PKM. Terdapat juga kumpulan – kumpulan lain seperti Pasukan 136(Force 136) dan Wataniah yang melawan jepun Selain cerita mengenai pembinaan lapangan terbang, terdapat juga cerita mengenai paksaan terhadap penduduk kampung memberi semua hasil pertanian terutamanya hasil padi yang ditanam apabila musim menuai. Menurut Uwan Tiamal bt Jais (78 tahun)di rumahnya bernombor 35 Kampung Kuala Kepis, penduduk kampung mesti menyerahkan semua hasil padi kepada tentera Jepun dan mengumpulkannya di Juaseh. Tambahan beliau, di Juaseh tempat melonggokkan padi. Boleh dikatakan hasil longgokan ke semua padi tesebut adalah setinggi pokok kelapa. Pada akhir tahun 1945 Jepun telah menyerah kalah dan kumpulan – kumpulan lain seperti Pasukan 136 (Force 136) dan Wataniah yang melawan Jepun telah membubarkan diri kecuali pihak Bintang Tiga telah mengambil alih kawasan tersebut. 1.5.2(b) Pemerintahan Bintang Tiga (1945- 1948) sehinggalah jepun menyerah kalah pada tahun 1945 berikutan pengeboman di Hiroshima dan Nagasaki.

Mengikut sejarah yang ditulis di dalam buku yang bertajuk ’Negara Kita’,menyatakan bahawa pada zahirnya Bintang Tiga

Menurut cerita uwan Tiamal bt Jais seperti mana yang diceritakan oleh Arwah suaminya Hj. Mohamad Amin b. Badul yang pernah mengagotai (MP) angkatan polis malaya pada
B

ini telah membubarkan dirinya tetapi tidak. Mereka telah menjajah selama 15 hari sahaja.

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

13 / 26

Sejarah Fizikal

1.0
Menurutnya lagi, pada ketika itu komunis telah mengganas di dalam hutan di kampung Temeris sehinggakan banyak di antara orang kampung telah diseksa dan dibunuh kerana tidak memberi bekalan makanan, pakaian dan enggan berkerjasama dengan komunis.

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
Pada ketika itu, PKM yang mengendalikan Bintang Tiga mempunyai rancangan yang tersendiri. PKM bertujuan hendak mendirikan satu pemerintahan komunis di semenanjung tanah melayu. Jadi banyak senjata – senjata Bintang Tiga telah disorok supaya memudahkan melakukan pemberontakan

apabila tiba masanya nanti.

PKM telah berjaya mempengaruhi beberapa kumpulan terutamanya kesatuan – keasatuan sekerja seperti Kesatuan Sekerja Demokratik Tanah Melayu, Liga Belia Demokratik Tanah Melayu, Persatuan Bekas MPAJA, Persatuan KesatuanKesatuan Sekerja SeMalaya, dan penduduk kampung telah di arahkan oleh Pihak British supaya berkumpul di kawasan tertentu untuk mengelakkan mereka dari dibunuh atau diserang oleh pihak Bintang Tiga tersebut.

Pernah pada suatu ketika, Arwah Pak Awai menjaga pintu masuk utama di hilir kampung bersama rakan-rakan

seperjuangannya. Ketika itu berlaku keanehan ke atas diri Pak Awai apabila komunis menyerang pintu masuk utama. Semua rakan – rakannya terkorban termasuk anggota polis cawangan Bahau. Yang anehnya, Pak Awai seorang sahaja yang terselamat kerana dipercayai beliau mempunyai ilmu kebatinan seperti geselan halimunan. pelulu Walaubagaimanapun kulit kepalanya terdapat semasa kesan

pada

serangan

Zaman PKM adalah era kekejaman. Menurut cerita Uwan Tiamal bt. Jais, beliau dan arwah suaminya Mohamad Amin b. Badul atau lebih dikenali sebagai Pak Awai adalah salah seorang (MP) Persatuan bekas polis dan seorang guru silat di Kampung Kuala Kepis (dahulu kampung kuala kepis) pernah mengawal kampung dari dicerobohi komunis.
B

tersebut.Menurut cerita, Pak Awai tidak menurunkan ilmu kebatinan tersebut kepada mana – mana anak muridnya kerana dikuatiri akan memesongkan akidah jika tersalah amalannya.

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

14 / 26

Sejarah Fizikal

1.0
1.5.2(c) Pemerintahan (1948 – 1957 ) British

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
Selain itu, terdapat cerita lain yang telah diceritakan semula oleh Atok Hj. Wahab b. Hassan. Ketika itu terdapat dua seorang anggota polis (MP) yang membawa kain pelekat dan Apabila pihak British mengambil alih semula pentadbiran pakaian untuk diagihkan kepada penduduk Kampung Kuala Kepis. Mereka telah ditangkap oleh komunis kerana enggan memberikan kain yang dibawanya itu. Kemudian belaku pertelingkahan dan tembak – menambak di antara komunis dan anggota polis (MP) tersebut. Mereka telah ditangkap oleh komunis dan dibawa ke dalam hutan. Kemudian anggota polis (MP) tersebut telah diseksa dan dipaku pada pergelangan tangan dan kakinya di sebatang pokok balak sehigga selepas beberapa bulan, orang kampung telah menemui kerangka mereka yang dipercayai anggota polis (MP) yang hilang. di Negeri Sembilan, jawatan ketua kampung telah diwujudkan. Menurut bekas ketua Kampung Kuala Kepis iaitu Mohd Nor bin Hassim, Ketua kampung yang pertama telah dilantik adalah pada tahun 1955 iaitu Hj. Derahman. Jawatan Ketua kampung juga di panggil ‘Tok Ompek’ (Tok Empat) oleh penduduk kampung. Pemilihan dibuat berdasarkan kepada jumlah majoriti suku teramai yang mendiami kawasan

Kampung Kuala Kepis pada waktu itu. Ketua juga dilantik dengan mendapat persetujuan semua pihak pada waktu tersebut.

Selain itu, beliau juga hampir – hampir dibunuh oleh komunis kerana pernah bekerja dengan tentera jepun semasa membina lapangan terbang di Juasseh. Walaubagaimanapun beliau terselamat kerana Hj. Sobih yang mempunyai pangkat yang besar dalam PKM adalah bapa saudaranya. Sehubungan dengan itu, beliau telah dilepaskan dengan menggantikan seekor kambing hitam miliknya.
B

Pada

1950-an

keadaan

kampung

mula

tenteram

selepas pemerintahan PKM pada tahun 1948. Menurut Hj. Muhamad Nor b. Ibrahim, seorang bekas tentera berpangkat sarjan telah dilahirkan pada tahun 1944 di Kampung Kuala Kepis. Beliau mendapat pendidikan awal di sekolah Melayu kuala Kepis sehingga darjah 6. Menurut beliau, Pada tahun 1955, Seorang penduduk kampung yang bernama Osman b.
Lad 500 Rekabentuk Landskap Lanjutan III 15 / 26

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Sejarah Fizikal

1.0
1.5.3 Era pemerintahan Kerajaan

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
Kaya telah dilantik sebagai setiausaha kampung. Walaupun Osman b. Kaya hanya memegang jawatan sebagai setiausaha tetapi beliau adalah seorang yang berpengaruh di kampung tersebut. Pada tahun 1960, memandangkan ’Tok Ompek’ iaitu Hj. Derahman mempunyai pengatahuan serba sedikit mengenai Menurut Hj. Muhamad Nor b. Ibrahim lagi, beliau adalah jawatankuasa yang berani mengusulkan supaya diadakan Sekolah Kebangsaan Kuala Kepis dan balai raya di kampung tersebut kepada YB. Tuan Hj. Katib b, Kulup Adun Kawasan Jempol pada ketika itu. Sekolah Kebangsaan Kuala Kepis pada asalnya dipanggil sekolah Melayu Kuala Kepis. Ia telah mula dibuka pada 7 Januari 1956. Pada tahun 1960-an, telah berlaku permasalah politik, beliau adalah salah seorang pelopur yang meminta perubahan kampung kuala kepis supaya jalanraya yang lebih luas dibina pada ketika itu.

Tempatan (1957 - 1980)

mengenai ketiadaan tanah perkuburan di kampung Kuala Kepis. Menurut Noreda bt. Mohd Nor (45 tahun), Ayahnya Mohd Nor b. Kulup telah mewartakan sebuah tanah wakaf

Tambahan

beliau,

orang

dulu

dulu

mendapat

perkuburan kepada penduduk kampung seluas 5 ekar. Pada asalnya tanah wakaf tersebut adalah tanah pusaka yang diwarisi daripada ayahnya iaitu Kulup b. Poyo. Kedudukan tanah perkuburan tersebut adalah berdekatan dengan

pendidikan di sekolah melayu Terusan bersebelahan dengan bekas lapangan terbang jepun tetapi sekarang telah dijadikan ’KEM RIMBA TAKWA’ untuk perkhemahan sekolah. Beliau juga menyatakan sebelum zaman pemerintahan Jepun, kebanyakan penduduk kampung di situ mendapatkan pendidikan di sekolah Tengku Muhammad , Kuala Pilah (TMH) yang telah dibina pada tahun 1933 dan juga Maktab Perguruan Tanjung Malim (SITC).

rumahnya.

Menurutnya,

sebelum

adanya

tanah

perkuburan

tersebut, kebanyakan jenazah penduduk kampung dikebumikan di dapan rumah masing – masing. Kini tanah perkuburan lama

B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

16 / 26

Sejarah Fizikal

1.0
Pada tahun 1963, sistem persuratan mula diperkenalkan di kampung Kuala Kepis tersebut. Menurut Hj. Muhamad Nor b. Ibrahim,

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
di hadapan rumah penduduk kampung tersebut ada yang masih kelihatan batu nisannya dan ada yang telah tiada.

Menurut bekas ketua Kampung Terusan seberang iaitu Mohd Nor bin Hassim, Pada tahun 1960-an Kampung Kuala Kepis semakin berkembang maju dan kawasan pertanian moden seperti getah mula diperkenalkan oleh pihak RISDA. Harga getah juga agak mahal dan sistem pertanian moden digunapakai oleh

segala surat yang diterima dari luar dihantar ke rumah Osman b. Kaya kerana beliau adalah setiausaha kampung tersebut. Tambahan pula, pada waktu itu, Osman b. Kaya telah membuka kedai runcit secara kecil – kecilan. Kedudukan rumahnya adalah strategik kerana terletak diantara Kampung Terusan Seberang dan Kampung Bukit Tempurung. Setiap hari posmen akan menghantar surat dan mengambil surat di kedai Atok Osman b. Kaya. Setiap hari seluruh penduduk kuala kepis pada ketika itu akan mengambil surat di kedai Atok Osman.

yang diperkenalkan oleh RISDA telah

penduduk kampung. Sawah padi masih lagi diusahakan pada waktu itu. Hampir 70 peratus penduduk kampung pada masa itu masih lagi menggunakan kaedah penanaman padi secara menual.

Menurut Atok Hj. Muhamad Nor b. Ibrahim, pada tahun Pada 1962, satu lembaran sejarah tercipta di Kampung Kuala Kepis, satu projek pembinaan jalanraya telah dibina dari persimpangan Kampung Rembang Panas ke hujung Kampung Bukit Tempurung. Pada asalnya, lebar jalan tersebut adalah selebar 3 kaki dan jambatan selebar 4 kaki sahaja, cukup untuk laluan basikal dan laluan pejalan kaki. 1964 sebuah masjid telah dibina berikutan surau yang sedia tidak dapat menampung penduduk kampung yang ramai.

B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

17 / 26

Sejarah Fizikal

1.0
pengurusan pentadbiran pihak berkuasa tempatan Jempol dan Kuala Pilah pada ketika itu. Pecahan tiga kampung tersebut adalah Kampung Kuala

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
1.5.4 Era pemerintahan Kerajaan Tempatan Sekarang (1980–2005)

Pada tahun 1980, pihak kerajaan tempatan Kuala Pilah telah mengambil langkah – langkah untuk menyalurkan bekalan elektrik terus kepada penduduk kampung. Selang dua tahun kemudiannya iaitu pada tahun 1982, Jabatan Bekalan Air bahagian Kuala Pilah telah mula melakukan kerja – kerja pemasangan paip – paip untuk membekalkan bekalan air bersih kepada penduduk kampung. Sumber bekalan air diambil dari empangan Talang yang berkemampuan membekalkan air ke serata daerah Kuala Pilah, sebahagian daerah Seremban dan Jempol.

kepis dan Kampung Bukit Tempurung adalah dibawah pihak berkuasa tempatan Jempol manakala kampung Terusan Seberang adalah dibawah pihak berkuasa tempatan Kuala Pilah.

Pada tahun 1990, kerja – kerja pembinaan semula Balai Raya Kampung Kuala Kepis talah dilaksanakan bagi

manukar bahan binaannya daripada kayu kepada batu - bata dan simen.

Pada tahun 1999, seorang usahawan muda adalah Pada tahun 1985, terdapat beberapa lagi kemajuan yang dilaksanakan oleh kerajaan tempatan iaitu longkang – longkang utama dikorek yang terletak di sepanjang utama Kampung Kuala Kepis untuk mengelakkan banjir. salah seorang pemuda kampung tersebut telah mengusahakan tanaman tembikai secara komersial. Zamri b. Hasan beliau adalah salah seorang penduduk kampung yang berjaya mengubah haluannya untuk mengusahakan tanaman tembikai secara kormersial. Beliau telah menyewa tanah penduduk Pada tahun 1986, pihak berkuasa tempatan telah memecahkan sempadan kampung Kuala Kepis kepada tiga perkampungan yang baru kerana bagi memudahkan
B

kampung untuk dijadikan kawasan penanaman tembikai.

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

18 / 26

Sejarah Fizikal

1.0

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
Dari segi politik pula, jawatan ketua Kampung Kuala Kepis ’Tok Empat’ telah disambung oleh beberapa orang sejak tahun 1955, antaranya ialah:

1. 1955 – 1967 2. 1967 – 1975

; Hj. Derahmah dari suku Tiga Batu, ; Ahmad b. Panjang dari suku Tanah Datar

3. 1975 – 1984

; karim b. Mahad dari suku selomak Minangkabau.

4. 1984 – 1995 5. 1995 – 2004

; Zakaria b. Manap dari suku Acheh ; Zainal b. Yahya dari suku Tanah Datar.

6. 2004 – 2005

; Cikgu Sulaiman b. Nordin dari pahang.

Walaubagaimanapun tradisi sistem politik kampung Kuala Kepis telah dipecahkan oleh bekas guru besar sekolah kebangsaan Kuala Kepis, Cikgu Sulaiman b. Nordin yang

bukan daripada anak jati N. Sembilan. Perkara ini terjadi akibat desakan ahli politik yang inginkan ketua kampung yang lebih barkaliber untuk memajukan kampung Kuala Kepis dalam rancangan kampung Wawasan yang telah disarankan oleh pucuk pimpinan sekarang.
B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

19 / 26

Sejarah Fizikal

1.0

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
1.5.5(a)

B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

20 / 26

Sejarah Fizikal

1.0

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
1.5.5(b)

B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

21 / 26

Sejarah Fizikal
1.5.5(c)

1.0

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan

B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

22 / 26

Sejarah Fizikal

1.0

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
1.5.6 (a) Peta Zaman Pendudukan Awal (1850 - 1900)

Petunjuk :-

Pokok Kelapa Hutan Denai – denai kecil Surau Kawasan penempatan Kawasan Sawah Padi Kawasan paya Kawasan sejarah Sungai

Sumber : Penulis
B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

23 / 26

Sejarah Fizikal

1.0

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan

1.5.6(b)

Peta Zaman Penjajahan (1900 - 1957)

Petunjuk :-

Pokok Kelapa Balai Raya Denai – denai kecil Sekolah Surau Kawasan penempatan Kawasan Sawah Padi Kawasan paya Kawasan sejarah Sungai

Sumber : Penulis
B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

24 / 26

Sejarah Fizikal

1.0

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan

1.5.6(c)

Era Pemerintahan Kerajaan Tempatan (1957 - 1980) Petunjuk :-

Pokok Kelapa Pokok Getah Balai Raya Jalanraya Sekolah Kawasan Tanah Perkuburan Masjid Surau Kawasan penempatan Kawasan sawah padi Kawasan paya Kawasan sejarah Sungai

Sumber : Penulis
B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

25 / 26

Sejarah Fizikal

1.0
Petunjuk :Pokok Kelapa Pokok getah Bekalan air Bekalan elektrik Kawasan tanaman tembikai Balai Raya Jalanraya Sekolah Kawasan Tanah Perkuburan Masjid Surau Kawasan penempatan Kawasan sawah padi Kawasan paya Kawasan sejarah Sungai

Kajian Landskap Budaya Di Kampung Kuala Kepis, Bahau Jempol, N. Sembilan
1.5.6(d) Era Pemerintahan Kerajaan Tempatan Sekarang (1980 - 2005).

Sumber : Penulis
B

Bab 1.0 Sejarah Fizikal T k

Lad 500

Rekabentuk Landskap Lanjutan III

26 / 26

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->