P. 1
Perkahwinan budaya

Perkahwinan budaya

|Views: 1,841|Likes:
Published by thereadermost12

More info:

Published by: thereadermost12 on Mar 24, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/14/2013

pdf

text

original

Hubungan Etnik [WAJ3106] 1. Latar belakang etnik 1.1.

Latar belakang etnik Murut Tahol Menurut Headly (1948) dalam Ismali Yusoff (1997:28), perkataan Murut di Sabah merujuk kepada kumpulan penduduk yang tinggal di lereng-lereng bukit atau tanah tinggi di kawasan pedalaman. Ciri-ciri fizikal orang Murut yang lebih kecil dan pendek telah menyebabkan ramai pengkaji menyatakan bahawa orang Murut berasal daripada Annam, Ulu Burma atau Formosa. Pollard (1935) dalam Ismali Yusoff (1997: 28) istilah ‘Murut’ berasal daripada akar kata ‘purut’ iaitu ‘berian’ atau ‘hantaran mas kahwin’. Terdapat juga pengkaji yang berpendapat bahawa istilah ini diperoleh dari ‘burut’ iaitu sejenis tumbuh-tumbuhan berubi yang digemari oleh etnik ini. Manakala menurut Ismail Ibrahim di dalam kajiannya Murut:Menyusuri Budaya dan Kewujudan Masyarakat Awal di Sabah (2007) menyatakan bahawa istilah Tahol merujuk kepada nama sungai yang diduduki iaitu Sungai Tahol atau Tagal. Apabila mereka berhijrah ke tempat lain, mereka dianggap orang dari Tahol atau Tagal (Harris, 1991:39). Beliau menambah lagi bahawa, dalam kalangan Murut sendiri istilah ‘Tahol’ dianggap satu suku kaum yang berasingan daripada masyarakat Murut yang lain dan dianggap sebagai satu kaum yang ganas dan liar. Oleh itu, daripada maklumat yang ada, istilah ‘Murut Tahol’ adalah merujuk kepada komuniti Murut yang mendiami Sungai Tahol. Etnik Ini juga dikenali sebagai golongan pemburu kepala dan hidup secara berkelompok serta berpindah randah (Harrison, 1967), Ismail Ibrahim (2007). Bahasa yang digolongkan dalam rumpun ini ialah Kolod, Gana, Apin-Apin, Kuijau, Murut Kalabakan, Murut Sembakung, Murut Serudung, Tahol, Takapan, Paluan, Timugon, Murut Beaufort, Dusun Murut, Murut Sook dan Baukan/ Nabai. Bahasa yang digunakan oleh suku kaum Murut Tahol adalah dikenali sebagai Sumambu/Tahol. Dari segi kegiatan ekonomi, masyarakat Tahol menjalankan aktiviti bercucuk tanam, mencari hasil hutan dan memburu. Binatang buruan yang selalu menjadi sasaran pemburu masyarakat Tahol ialah ulak (babi hutan), Dayang Reyhana binti Musain 1

Hubungan Etnik [WAJ3106] tambang (rusa), pelanduk, landak, dan binatang-binatang buruan yang lain seperti monyet dan burung. Mereka juga menangkap ikan di sungai dengan menggunakan tampuling iaitu tombak ikan. 1.2. Latar belakang etnik Lundayeh Sebenarnya, istilah Lundayeh berasal daripada dua perkataan iaitu ‘Lun’ dan ‘Dayeh’ atau ‘Lun Dayeh’. Dalam bahasa ibunda suku etnik ini, ‘Lun Dayeh’ bermaksud ‘Orang Ulu’. Pengertian ini diambil berdasarkan kedudukan mereka di sepanjang lembah sungai. Dalam erti kata lain, pengertian ‘Lun Dayeh’ bukanlah merujuk kepada kawasan pedalaman atau pergunungan tetapi merujuk kepada sungai-sungai yang diduduki. Etnik Lundayeh dikatakan berasal daripada bahagian Kalimantan Timur Indonesia. Menurut Bilcher Bala, Jane Wong Kon Ling, dan Baszley Bee Basrah Bee dalam kajian mereka iaitu Perubahan Sosiobudaya Masyarakat Lundayeh (2007), menyatakan bahawa etnik Lundayeh telah dikaitkan dengan sebuah lagenda yang merujuk asal usul mereka daripada bahagian Kalimantan Timur Indonesia. Lagenda bermula dengan seorang manusia bernama Rang Dungo yang telah menemui sebiji telur besar di sebuah puncak gunung. Daripada telur itu, keluar seorang wanita yang cantik yang dinamakan Terur Eco atau telur matahari. Wanita tersebut telah menjadi isterinya dan hasil daripada perkahwinan mereka, telah lahir keturunan suku kaum Lundayeh di Pulau Borneo, terutamanya di sepanjang lembah sungai Sesayap dalam kawasan Kecamatan Sesayap, Kalimantan Timur. Kebanyakan etnik Lundayeh tradisional masih mengamalkan kepercayaan animisme iaitu sebelum perang dunia kedua. Etnik ini percaya akan kehadiran unsur-unsur ghaib dan makluk-makluk halus. Justeru, wujud berbagai-bagai pantang larang yang wajib mereka patuhi. Pada tahun 1930, agama Kristian telah tersebar luas sehingga ke Ulu Padas yang merupakan penempatan etnik Lundayeh. Akhirnya, kepercayaan ini pupus setelah seluruh etnik Lundayeh menerima agama Kristian sebagai agam mereka kira-kira seratus tahun yang lalu. Dayang Reyhana binti Musain 2

Hubungan Etnik [WAJ3106] Menurut Bilcher Bala, Jane Wong Kon Ling, dan Baszley Bee Basrah Bee dalam kajian mereka iaitu Perubahan Sosiobudaya Masyarakat Lundayeh (2007), Long Pasia merupakan pusat penempatan bagi etnik Lundayeh dan juga lambing identiti mereka di Sabah. Etnik yang mendiami Long Pasia bergantung kepada hutan sebagai sumber makanan seperti binatang buruan, buah-buahan, ubat-ubatan tradisional, kayu api dan sebagainya.

Dayang Reyhana binti Musain

3

Hubungan Etnik [WAJ3106] 2. Penjelasan tentang proses perkahwinan 2.1. Penjelasan tentang proses perkahwinan subetnik Murut Tahol 2.1.1 Nantunang atau tinumang Dalam etnik Murut Tahol, pertunangan disebut sebagai Nantunang atau tinumang. Pada hari pertunangan, pihak lelaki akan membawa rombongannya ke rumah bakal pengantin perempuan untuk jamuan dan perbincangan dengan membawa bungkas dan tapi’. Manakala pihak perempuan akan memberikan pupulut. Pupulut merupakan senarai berian sebagai pertukaran perkahwinan. Dalam masyarakat ini, pupulut dibuat dalam bentuk nilai barangan dan binatang ternakan. 2.1.2 Pembahagian perkahwinan). Terdapat dua cara pembahagian pulut perkahwinan iaitu akilimpuhu di mana pihak lelaki akan membawa semua barangan pada hari perkahwinan. Kedua, sekiranya pihak lelaki tidak mempunyai cukup pupulut pada hari perkahwinan, pihak perempuan boleh menangguhkan berian secara berperingkat sehingga ke satu tarikh akhir yang disebut “tinau”. Sekiranya si lelaki meninggal dunia, pulut yang belum habis dijelaskan akan dikira sebagai hutang dan sekiranya dia mempunyai anak perempuan dan anaknya berkahwin, maka segala pulut hendaklah diserahkan kepada mentuanya sebagai menjelaskan hutang pulut yang tertunggak. 2.1.3 Acara apasawang pada hari berian pulut Menurut catatan Uesegi (1989), apasawang diadakan selama empat malam dan lima hari untuk merayakan majlis berian pulut. 2.1.4 Penentuan tarikh perkahwinan Penentuan tarikh perkahwinan adalah dibuat dengan menggunakan tibuku. Tibuku adalah simpulan rotan yang berfungsi sebagai kalendar untuk menentukan tarikh perkahwinan atau tarikh hantaran berian yang diberi oleh pihak perempuan kepada pihak lelaki. Bilangan hari adalah berdasarkan jumlah simpulan yang terpilih. Satu simpulan diibaratkan Dayang Reyhana binti Musain 4 pulut perkahwinan (berian sebagai pertukaran

Hubungan Etnik [WAJ3106] sebagai satu hari dan jika terdapat 30 simpulan maka ia menggambarkan 30 hari. Pihak lelaki akan membuka satu simpulan setiap hari sebagai peringatan masa atau tarikh perkahwinannya hampir tiba. 2.1.5 Perayaan perkahwinan Para tetamu akan dihidangkan dengan tapai (rice wine) yang disediakan dalam suki (cawan buluh). Upacara minum tapai secara bergilir-gilir telah menjadi kemestian. Upacara minum ini diiringi dengan tarian lansaran sambil ahilalangkut (berbalas pantun). Selain itu, tetamu juga dihidangkan makanan tamba pait (jeruk ikan) dan tamba ulak (jeruk daging).

2.2. Penjelasan tentang proses perkahwinan etnik Lundayeh Adat perkahwinan dalam istilah bahasa ibunda etnik Lundayeh ialah adat aweh. 2.2.1 Pemilihan calon Pihak ibu bapa mempunyai pengaruh yang besar dalam menentukan perkahwinan anak-anak mereka. Begitu juga dalam suku kaum ini, ibu bapa mempunyai pengaruh yang besar untuk menentukan calon. Seorang teruna yang dianggap (delei baruh) hendaklah menunjukkan kerajinan dan kegagahan sebagai ketua rumahtangga. Manakala si gadis pula yang digelar decur baruh (dara) harus menunjukkan kebolehan mengambil daun untuk membungkus nasi, memasak, mengambil air, menganyam tikar dan lain-lain kerja seseorang suri rumahtangga. Kerajinan, sifat peramah dan kesopanan adalah kriteria-kriteria yang diperkenankan dalam menentukan calon pasangan hidup. 2.2.2 Berunding Sekiranya sudah kedua-dua pihak sudah berkenan, ibu bapa kedua-dua pihak akan berunding di rumah decur baruh (dara) dan membuat penentuan atau keputusan mengenai furut atau mas kahwin dan sulang atau permintaan tambahan (kos kenduri). Penentuan furut adalah bergantung kepada sistem stratifikasi sosial yang diamalkan oleh suku kaum Lundayeh tradisional. Terdapat dua jenis sistem stratifikasi sosial yang diamalkan iaitu, lun do (orang berada) dan lun dat (orang miskin Dayang Reyhana binti Musain 5

Hubungan Etnik [WAJ3106] atau tidak berkualiti). Pihak keluarga si dara daripada golongan lun do akan menuntut bahan-bahan furut yang bernilai tinggi seperti agong dan kepala manusia. 2.2.3 Majlis petunduk (pertunangan) Setelah furut dan sulang ditentukan, maka majlis petunduk (pertunangan) akan dilakukan.Tempoh pertunangan adalah bergantung kepada keupayaan kedua-dua pihak keluarga dalam mengadakan irau aweh (kenduri kahwin). Sepanjang tempoh perkahwinan, si teruna dan si dara tidak dibenarkan berjumpa secara bersendirian. 2.2.4 Peruyud (Gotong-royong) sebelum upacara perkahwinan (irau aweh) Acara peruyud merupakan acara gotong-royong yang dijayakan oleh etnik ini untuk menyediakan keperluan irau aweh. Acara ini diadakan pada awal pagi hari perkahwinan sehingga petang. Tugasan dibahagikan kepada dua golongan. Golongan lelaki akan menyembelih kerbau dan khinzir serta memasaknya(merebus), memotong daging dan membuat abpul labo (menyerupai sate tetapi potongan dagingnya bersaiz besar). Manakala, golongan wanita akan memasak nasi dan menyediakan nuba tingaa (nasi bungkus dengan sejenis daun khas) dan minuman burak. Selain itu golongan wanita juga akan menghias sebuah nuba buayeh (nasi buaya) yang bersaiz besar di hadapan tempat bersanding. 2.2.5 Upacara petutup (bersanding) Upacara petutup (bersanding) merupakan upacara kemuncak dalam adat perkahwinan etnik Lundayeh. Upacara ini berlangsung pada waktu malam dan semua orang akan dijemput termasuk penduduk daripada kampung-kampung lain. Para tetamu akan dihidangkan makanan dan minum burak sehingga mabuk.

Dayang Reyhana binti Musain

6

Hubungan Etnik [WAJ3106] 3. Persamaan dan perbezaan 3.1 Persamaan antara Etnik Murut Tahol dan Etnik Lundayeh dalam proses perkahwinan. Sebenarnya, setiap proses perkahwinan dalam kalangan etnik di Malaysia ada perbezaan dan persamaan. Persamaan yang paling ketara adalah dari segi peringkat-peringkat yang harus diadakan sebelum hari perkahwinan. Dalam kerja kursus pendek ini, kedua-dua etnik dan subetnik mempunyai beberapa persamaan dalam proses perkahwinan kedua-duanya. Aspek persamaan yang pertama sekali adalah aspek kuasa autoriti ibubapa dalam pemilihan calon menantu. Hal ini adalah perkara biasa dalam setiap adat perkahwinan etnik-etnik di Malaysia. Namun, tidak juga dinafikan bahawa terdapat juga etnik yang tidak menekankan kuasa autoriti ibu bapa dalam pemilihan calon menantu. Walaupun begitu, kedua-dua etnik dan subetnik ini amat menekankan aspek ini. Menurut Ismail Ibrahim dalam kajiannya iaitu Murut: Menyusuri Budaya dan Kewujudan Masyarakat Awal di Sabah (2007), menyatakan bahawa, campur tangan orang tua dalam pemilihan calon menantu adalah dititikberatkan dalam subetnik Murut Tahol. Sehinggakan, sekiranya mentua suka kepada menantunya, menantunya itu akan ditawarkan untuk mengahwini seorang lagi anak perempuannya. Manakala, dalam etnik Lundayeh, pengaruh ibubapa dalam menentukan perkahwinan anak mereka adalah sangat kuat. Kehidupan etnik ini yang menginap di rumah panjang memudahkan lagi pemilihan calon. Ibu bapa keluarga masing-masing akan dapat menilai bakal calon sama ada memenuhi kriteria-kriteria yang telah ditetapkan. Selepas pemilihan calon dan kedua-dua keluarga berkenan, proses pertunangan akan diadakan. Peringkat ini adalah peringkat yang kebiasaannya ada pada setiap adat perkahwinan etnik-etnik di Malaysia. Begitu juga dalam etnik Lundayeh dan subetnik Murut Tahol. Kedua-dua etnik dan subetnik ini menjalankan proses pertunangan sebelum perkahwinan berlangsung. Dalam subetnik Murut Tahol, pertunangan disebut sebagai Dayang Reyhana binti Musain 7

Hubungan Etnik [WAJ3106] Nantunang atau tinumang. Manakala,dalam etnik Lundayeh, pertunangan disebut petunduk. Aspek persamaan yang ketiga iaitu, kedua-dua subetnik dan etnik meraihkan atau merayakan perkahwinan. Upacara meraihkan perkahwinan atau merayakannya adalah bertujuan untuk memberitahu kepada masyarakat bahawa pasangan tersebut telah berkahwin. Masyarakat Murut Tahol akan meraihkan atau merayakan majlis berian pulut (apasawang) selama empat malam dan lima hari. Manakala,dalam masyarakat ini, majlis perkahwinan dipanggil ‘irau aweh’. Kemuncak majlis ini adalah upacara petutp (bersanding) yang berlangsung pada waktu malam. 3.2 Perbezaan antara Etnik Murut Tahol dan Etnik Lundayeh dalam proses perkahwinan. Perbezaan yang paling ketara antara subetnik Murut Tahol dan etnik Lundayeh adalah penggunaan istilah-istilah yang terdapat dalam proses perkahwinan. Aspek perbezaan pertama ialah perbezaan penggunaan istilah ‘bertunang’ dalam proses pertunangan. Dalam kedua-dua etnik dan subetnik ini, telah wujud perbezaan antara penggunaan istilah bertunang. Hal ini kerana faktor perbezaan bahasa dan juga faktor geografi (penempatan). Dalam subetnik Murut Tahol, pertunangan disebut sebagai nantunang atau tinumang. Menurut Ismail Ibrahim dalam kajiannya iaitu Murut: Menyusuri Budaya dan Kewujudan Masyarakat Awal di Sabah (2007), menyatakan bahawa Murut Tahol mempunyai bahasa dan budaya yang berlainan dengan Murut yang telah ditulis oleh penulis barat sebelum ini. Istilah bertunang dalam etnik Lundayeh ialah petunduk. Istilah petunduk ini adalah dipengaruhi oleh bahasa etnik ini sendiri iaitu yang berasal daripada Kalimantan Timur, Indonesia. Seterusnya dalam aspek kedudukan geografi, penempatan orang Murut Tahol adalah berbeza daripada penempatan orang Lundayeh. Masyarakat Murut Tahol menetap di sepanjang sungai Tahol. Manakala, masyarakat Lundayeh Dayang Reyhana binti Musain 8

Hubungan Etnik [WAJ3106] menetap di hutan Long Pasia, Ulu Padas. Maka dapat disimpulkan bahawa, istilah bertunang yang berlainan antara dua etnik dan subetnik ini adalah disebabkan oleh faktor pemerolehan bahasa ibunda dan juga faktor geografi iaitu penempatan etnik masing-masing. Seterusnya, aspek perbezaan antara dua etnik dan subetnik ini adalah dari segi istilah hantaran perkahwinan. Dalam masyarakat Murut Tahol, istilah ‘pulut’ adalah bermaksud hantaran perkahwinan. Manakala, dalam etnik Lundayeh, istilah ‘furut’ bermaksud berian perkahwinan. Perbezaan penggunaan istilah ini adalah disebabkan faktor geografi (penempatan) dan juga penggunaan bahasa ibunda masing-masing. Aspek perbezaan yang ketiga adalah perbezaan dari segi masa penentuan hantaran. Dalam subetnik Murut Tahol, pupulut ditentukan oleh pihak perempuan pada hari pertunangan (nantunang). Pupulut merupakan senarai berian sebagai pertukaran perkahwinan. Manakala, dalam etnik Lundayeh, penentuan furut(hantaran perkahwinan) ditentukan semasa proses berunding antara dua keluarga. Aspek perbezaan seterusnya ialah cara pembahagian hantaran perkahwinan. Dalam subetnik Murut Tahol, terdapat dua cara pembahagian pulut(hantaran perkahwinan) iaitu, akilimpuhu (pihak lelaki akan membawa semua barangan pada hari perkahwinan) dan kedua ialah pihak perempuan boleh menangguhkan berian secara berperingkat-peringkat sehingga ke satu tarikh akhir yang disebut sebagai tinau. Manakala, dalam etnik Lundayeh, hantaran perkahwinan (furut) akan dihantar pada hari perkahwinan.

Dayang Reyhana binti Musain

9

Hubungan Etnik [WAJ3106] 4. Rumusan Terdapat ramai pengkaji British yang berpendapat bahawa etnik Lundayeh adalah di bawah rumpun suku kaum Murut. Hal ini kerana saiz populasi etnik Lundayeh yang sedikit . Walaupun begitu, akhirnya dapat dibuktikan bahawa etnik Lundayeh dan subetnik Murut Tahol merupakan dua etnik yang berbeza. Perbezaan dapat dilihat melalui asal usul, penggunaan linguistik bahasa, kebudayaan dan kepercayaan. Etnik Lundayeh mempunyai populasi yang sedikit di Sabah tetapi merupakan populasi yang besar di negeri Sarawak dan Kalimantan Timur. Ketiga-tiga populasi ini tidak mempunyai banyak perbezaan walaupun terpisah dek kerana sempadan politik. Hal ini kerana asal usul ketiga-tiga populasi ini adalah sama. Wujudnya masalah pengklasifikasian etnik ‘Murut’ yang dicipta dan dipopularkan oleh orang luar telah menyebabkan mereka memilih untuk menggunakan dua klasifikasi iaitu Lundayeh dan Lun Bawang. Subetnik Murut Tahol pula merupakan subetnik terbesar di Sabah. Subetnik ini juga terkenal dan dikenali sebagai golongan pemburu kepala dan hidup secara berkelompok serta berpindah randah. Subetnik ini digelar masyarakat Tahol kerana kedudukan kawasan yang didiami adalah di Sungai Tahol. Maka dapat disimpulkan di sini bahawa, kebanyakan kaum Murut dinamakan mengikut nama tempat seperti sungai dan bukit. Dapat disimpulkan bahawa, peringkat-peringkat proses perkahwinan kedua-dua subetnik dan etnik mempunyai persamaan dan juga perbezaan. Persamaan dapat dilihat melalui peringkat-peringkat dalam proses perkahwinan. Manakala, perbezaan adalah amat ketara dari segi penggunaan istilah-istilah dalam proses perkahwinan. Kedua-dua etnik dan subetnik ini telah menunjukkan perubahan atau peralihan kepercayaan animism kepada ajaran agama Kristian. Subetnik Murut Tahol telah mengubah kepercayaan mereka kepada agama Kristian setelah kedatangan British. Bukan itu sahaja, cara hidup mereka yang suka berpuak, berperang untuk mendapatkan kepala juga sudah tidak diamalkan. Manakala, etnik Lundayeh yang Dayang Reyhana binti Musain 10

Hubungan Etnik [WAJ3106] juga mengamalkan kepercayaan animisme telah beralih kepada agama Kristian setelah kedatangan mubaligh-mubaligh Kristian. Nilai-nilai agama Kristian yang dianuti telah diutamakan dalam semua aspek kehidupan sehinggakan kebanyakan unsur kepercayaan nenek moyang mereka telah dibuang dan ditinggalkan. Kesimpulannya, kedua-dua etnik dan subetnik ini sebenarnya berbeza. Perbezaan amat ketara sekali telah diperjelaskan tetapi terdapat juga persamaan antara kedua-duanya. Proses penghijrahan atau perpindahan telah menyebabkan wujudnya kepelbagaian kelompok etnik dan subetnik. Justeru, hasil daripada proses ini, wujudlah perbezaan amalan, budaya dan kepercayaan. Oleh yang demikian, perbezaan kelompok etnik-etnik yang wujud telah menjadikan kepelbagaian variasi budaya masyarakat di Malaysia.

Dayang Reyhana binti Musain

11

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->