Morfologi merupakan antara cabang linguistik yang mengkaji struktur pembentukan kata.

Tatabahasa Dewan edisi baharu mendefinisikan morfologi sebagai bidang ilmu bahasa yang mengkaji struktur, bentuk, dan penggolongan kata. Kamus Dewan edisi ketiga menjelaskan pengertian morfologi sebagai kajian tentang pembentukan kata dalam sesuatu bahasa, termasuk infleksi, terbitan, dan pemajmukan. Hockett ( 1958 ) mendefinisikan morfologi sebagai unsur terkecil yang mengandungi makna dalam tuturan sesuatu bahasa. Kajian tentang morfologi bermula di Eropah pada awal kurun ke-19.

Berdasarkan takrif, kajian morfologi tertumpu kepada kata. Kata terbentuk daripada unsur yang dikenali sebagai morfem. Morfem ialah unit yang terkecil dalam bahasa yang berfungsi gramatis atau yang menjalankan tugas nahu, serta tidak dapat dipecah-pecahkan lagi. Ada dua jenis morfem, iaitu morfem bebas dan morfem terikat. Morfem bebas ialah morfem atau kata yang dapat berdiri sendiri sebagai satu kata yang utuh dan bermakna serta tidak dapat dipecahkan kepada unit yang lebih kecil lagi. Morfem terikat sebaliknya kerana bersifat tidak sempurna sekiranya tidak digandingkan dengan morfem bebas. Sesuatu perkataan dibentuk daripada satu morfem atau lebih. Misalnya, bagi perkataan makan, terdiri daripada satu morfem, iaitu morfem bebas, manakala makanan terdiri daripada dua morfem, iaitu makan sebagai morfem bebas dan an sebagai morfem terikat. Oleh sebab itu, ada perbezaan yang jelas antara morfem dengan perkataan, iaitu semua perkataan ialah morfem tetapi tidak semua morfem itu menjadi perkataan. Perkataan berbentuk bebas, yang bermakna, dan dapat berdiri sendiri, misalnya kereta, kerusi, pengajar, dan kehakiman sedangkan awalan peng- dalam pengajar dan apitan ke- -an dalam kehakiman menjadi morfem terikat dan bukanlah perkataan. Tatabahasa Dewan edisi baharu menjelaskan bahawa proses pembentukan kata dalam sesuatu bahasa ialah proses penyusunan morfem menurut peraturan sistem morfologi bahasa itu. Proses morfologi ialah suatu proses yang mengubah bentuk sesuatu morfem dan perubahan ini bertujuan untuk menambah sesuatu makna kepada morfem tersebut. Dalam kata lain yang lebih mudah, proses morfologi bermaksud cara sesuatu perkataan itu dihasilkan atau diterbitkan daripada bentuk dasarnya. Berdasarkan bentuk dan struktur kata baharu yang dihasilkan, proses morfologi itu dapat dibahagikan kepada beberapa jenis, iaitu pengimbuhan, pemajmukan, penggandaan, dan pengakroniman. PENGIMBUHAN Dalam bahasa Melayu, proses pengimbuhan amat penting dan antara yang banyak menimbulkan kekeliruan. Pengimbuhan atau afiksasi ialah proses morfologi yang menerbitkan kata dengan cara menggabungkan imbuhan atau afiks kepada kata dasar. Imbuhan dapat dimaksudkan sebagai unit unit bahasa tertentu yang ditambahkan pada bentuk-bentuk lain, iaitu kata dasar yang menyebabkan perubahan makna nahunya. Imbuhan tergolong dalam jenis morfem terikat, manakala kata dasar itu lazimnya morfem bebas. Tersenarai dalam imbuhan ialah bentuk awalan, akhiran, sisipan, dan apitan. Imbuhan awa atau lan prefiks (prefix) ialah imbuhan yang ditambahkan pada bahagian hadapan kata dasar atau merujuk kepada morfem terikat yang berada di posisi awal kata dasar. Contoh kata terbitan berawalan kata nama ialah pemuzik, pembuat, pendatang, pengganas, penge bom, pelajar, pertapa, pesara, kekasih, juruselam, maharaja, tatabahasa, prasekolah, subsistem, suprasegmental, ekawarna, dan dwibahasa. Contoh kata terbitan berawalan kata kerja ialah merasa, membaca, menduga, menggiling, mengelap, memperhamba, berjalan, berupa, belajar, terjunam, dipukul, dan diperoleh. Contoh kata terbitan berawalan kata adjektif ialah terhitam, teringan, dan senipis.

Tidak seperti bahasa Inggeris. imbuhan yang tidak produktif lagi dan jika wujud sekalipun. Proses pengimbuhan an telah menyebabkan berlakunya perubahan kelas kata. lukisan. lukis. Kata majmuk perlu dieja terpisah dan bertindak sebagai satu unit. semerbak. Yang lain merupakan imbuhan pinjaman daripada bahasa-bahasa asing seperti bahasa Inggeris. hanyalah ketika mencipta istilah baharu. dan gelembung.tersisip bagi perkataan seperti serabut. Dalam bahasa Melayu. Sisipan er. hadirat.-an yang membentuk keinggerisan.Selain itu. Sehubungan dengan hal itu. gemerlap. imbuhan ini tergolong dalam jenis imbuhan derivatif. Bagi apitan kata nama. Dari segi binaan morfemnya. Selain apitan. misalnya makanan. dan warganegara. Tatabahasa Dewan edisi baharu membahagikan kata majmuk kepada tiga kelompok. Akhiran dalam bahasa Melayu hanya dapat wujud dalam kata nama terbitan dan kata kerja terbitan sahaja. Misalnya. namun ada sebilangan kata yang dianggap telah mantap dan utuh perlu dieja sebagai satu perkataan. Imbuhan akhiran asal dalam bahasa Melayu hanyalah an.bagi perkataan telapak. iaitu daripada kata kerja menjadi kata nama kerana tidak ada imbuhan an untuk membentuk kata kerja. PEMAJMUKAN Proses pemajmukan ialah proses merangkaikan dua kata dasar atau lebih dan yang terhasil membawa makna tertentu atau menerbitkan satu bentuk kata baharu. angkasawan. muslimin. kelembung. mendermakan. pembinaan. agak bany sisipan yang ak tersenarai dalam bahasa Melayu. dan kata adjektif. komunisme. akan menghasilkan kata nama terbitan. kata majmuk bahasa Melayu agak sukar dibezakan dengan frasa nama dan keadaan ini seringkali menyebabkan kesalahan bahasa berlaku. -kan. iaitu bentuknya tidak boleh menerima sebarang penyisipan unsur lain. apitan wujud dalam kata nama terbitan. dan turuti. Apitan kata adjektif seperti ke. Di samping itu. kearaban. ustazah. dan tanam merupakan kata kerja tetapi apabila diimbuhkan dengan akhiran an. jarakkan. yang berbentuk istilah khusus seperti atur cara dan mata pelajaran. buatan. Semua kata majmuk perlu dieja terpisah. seniwati. kelengkeng. kelebak. mengecamkan. iaitu yang terdiri daripada rangkaian kata bebas seperti jam tangan dan bandar raya. Antara cara membezakan antara . sisipan dapat bergabung dengan kata nama. dan memperingati. Sesuatu yang menarik tentang imbuhan sisipan ini ialah bentuk fonologinya seperti yang dirakamkan dalam kebanyakan bahasa manusia berstruktur VK. imbuhan akhiran atau sufiks (suffix) merupakan morfem terikat yang berada di posisi akhir kata dasar. kemuning. seruling. dan tanaman. imbuhan ini dikenal sebagai imbuhan terbahagi juga. dan perkuburan. dan bahasa Arab. kelabut. Walaupun keadaan ini sering menimbulkan kekeliruan kepada pengguna bahasa. kata kerja terbitan. namun faktor faktor lain sewajarnya dipertimbangkan untuk memastikan bahasa Melayu terus berkembang. Imbuhan apitan atau sirkumfiks (circumfix) ialah morfem terikat yang melingkungi atau mengapit kata dasar. diperdengarkan. apitan terdiri daripada awalan dan akhiran dan pengimbuhannya dilakukan secara serentak. bahasa Sanskrit. contohnya ialah pelaksanaan. kata dasar tulis. dan kecinaan. dan i. Namun begitu. buat. Dalam bahasa Melayu. Sisipan emmencelah bagi perkataan seperti gemilang. seperti antarabangsa. dan yang mendukung maksud kiasan seperti tumbuk rusuk dan makan angin. satu generalisasi umum tentang sisipan ini ialah konteks penyebarannya di dalam kata. dan kemuncup. dan gerigi. olahraga. Imbuhan sisipan atau infiks (infix) merujuk kepada morfem terikat yang berada di tengah kata dasar atau menyelit di antara kata dasar. Bentuk imbuhan yang ketiga ialah sisipan. seniman.muncul bagi perkataan seperti sinambung. kelangkang. Sisipan in. selerak. pelajaran. misalnya el. iaitu tulisan. iaitu kedudukannya sentiasa berada selepas konsonan pertama kata dasar. misalnya bahasa Bontoc di Filipina yang mempunyai sisipan um. keruping. didekati. Contoh apitan kata kerja ialah menyeramkan.bagi perkataan seperti fumikas (menjadi kuat) dan kumilad (menjadi merah) . telunjuk. kata kerja. dan kata adjektif terbitan.

Misa lnya. Misalnya. iaitu bentuk pengulangan vokal seperti kaya-raya dan laukpauk. ubahsuai (ubah sesuai). proses pengulangan akan menerbitkan bentuk lalaki. misalnya jawatankuasa-jawatankuasa. purata (pukul rat ). dan wakil-wakil rakyat. Kata ganda berentak ialah proses yang menggandakan kata dasar mengikut rentak bunyi tertentu dalam kata dasar itu. dan bersatu padu. dan setiausaha-setiausaha. iaitu vokal dalam bentuk gandaan tersebut telah mengalami proses pelemahan menjadikannya vokal e pepet. ibu bapa merupakan frasa nama walaupun pada zahirnya kelihatan sama dengan guru besar yang merupakan kata majmuk. hanya perkataan pertama sahaja yang perlu digan dakan seperti buku-buku kerja. dan proses modifikasi fonologi akan menghasilkan bentuk lelaki. kakitangan-kakitangan. dan disatupadukan. dan bersajak. dan penggandaan berentak. Namun begitu. Dalam penggandaan berentak yang dikenal juga sebagai kata gan menyaling. PENGGANDAAN Penggandaan ialah satu proses morfologi yang menerbitkan kata dengan cara mengulang sebahagian atau keseluruhan elemen yang terdapat dalam kata dasar. Ibu bapa boleh menerima sisipan unsur lain seperti kata hubung dan yang akan membentuk ibu dan bapa . Yang perlu difahami tentang cara menulis kata ganda ialah semuanya menggunakan tanda sengkang ( ) kecuali kata ganda separa bagi kata dasar tunggal. seluruh kata dasar digandakan dan bunyi-bunyi tertentu diulang atau diubah. Akronim ialah kependekan kata daripada gabungan beberapa kata dasar danditulis serta dilafazkan sebagai kata yang wajar. dan letak gandaannya pada bahagian hadapan kata dasar. penggandaan separa. maka kata majmuk tersebut dieja sebagai satu perkataan seperti mencampuradukkan. Bagi kata majmuk yang hendak digandakan. bentuk pengulangan konsonan seperti mundar-mandir dan mandi-manda. bagi kata laki-laki. Terdapat tiga jenis penggandaan dalam bahasa Melayu. sesiku. Contoh proses yang menggandakan keseluruhan kata dasar sama ada kata dasar itu mengandungi imbuhan ataupun tidak ialah bijak-bijak. tabika (taman bimbingan kanak-kanak). serta bentuk berentak bebas seperti anak-pinak dan lintang-pukang. kugiran (kumpulan gitar rancak). Akan menjadi kesalahan jika dieja terpisah bagi bentuk ini. balai-balai polis. Contoh kata ganda separa yang lain ialah jejari.kata majmuk dengan frasa nama ialah dengan melihat proses pembentukannya yang ternyata berbeza. da berima. Penggandaan sering disebut sebagai reduplikasi (reduplication) dan kata yang terhasil daripada proses penggandaan disebut kata ganda. berurus niaga. apabila diimbuhkan dengan apitan. Penggandaan separa ialah proses pengulangan yang menyalin sebahagian daripada elemen atau segmen yang terkandung dalam kata dasar yang boleh terdiri daripada kata tunggal ataupun k ata terbitan. anai-anai. iaitu penggandaan penuh. mengurusniagakan. PENGAKRONIMAN Pengakroniman ialah satu proses morfologi yang menerbitkan kata dengan cara mencantumkan elemen-elemen tertentu daripada beberapa kata dasar yang membentuk satu frasa atau kata majmuk. Misalnya. Kata majmuk yang menerima imbuhan awalan dan akhiran masih tetap dieja terpisah seperti mencampur aduk. dan tetupai. Penggandaan penuh ialah proses pengulangan yang menyalin kesemua elemen yang terkandung dalam kata dasar. Penggandaan separa yang berlaku pada kata dasar tunggal lazimnya melibatkan pengulangan suku kata pertamanya. tetikus. rerambut. dan pemburu-pemburu. Kata majmuk yang dianggap telah mantap dan dieja sebagai satu perkataan perlu digandakan keseluruhan perkataan tersebut. Kata yang terhasil itu memperlihatkan bentuk dasar dan reduplikannya mempunyai representasi morfem yang seratus peratus sama. Keadaan ini tidak boleh berlaku bagi kata majmuk kerana guru dan besar tidak membawa makna yang sempurna. Ada tiga jenis penggandaan berentak. Penggandaan separa boleh berlaku di hadapan atau di belakang kata dasar. dan pawagam (panggung .

pemajmukan. disiplin morfologi ini merupakan tunjang utama dalam Linguistik Tulen yang terdiri daripada fonologi. Di samping itu. morfologi. iaitu suku kata. JIM (Jemaah Islam Malaysia). dan MAS (Malaysian Airline System). dan pengakroniman. akronim boleh dilafazkan. malah kebanyakan permasalahan bahasa yang berlaku dalam kalangan masyarakat. dan semantik. misalnya UPSI (Universiti Pendidikan Sultan Idris). dan PKNS bukanlah akronim walaupun kependekan tersebut seolah-olah sama dengan UPSI dan UNIMAS. sebaliknya singkatan tidak dan disebut satu persatu hurufnya kerana tidak mempunyai sukukata. keseluruhannya ditulis dengan huruf besar.wayang gambar). Tanpa pengetahuan tentang morfologi. terutamanya warga pendidik dan pelajar berkaitan dengan hal morfologi dan sintaksis. Selain itu. PENUTUP Banyak kepentingan untuk kita memahami disiplin morfologi dan proses-prosesnya yang mencakupi empat disiplin. Singkatan. . akronim yang terbentuk daripada gabungan beberapa huruf awal rangkai kata yang disingkatkan. sukar untuk menghuraikan bahasa dengan mendalam dan terperinci. penggandaan. iaitu pengimbuhan. Selain dapat memastikan penggunaan bahasa yang lebih berkesan dan ce kap. ada kekeliruan yang wujud dalam kalangan pengguna bahasa apabila menyamakan akronim dengan singkatan. Namun begitu. Hal ini demikian kerana akronim tergolong dalam kata fonologi (phonological word) yang mengandungi konstituen fonologi. sintaksis. UKM. seperti STPM. tetapi singkatan tidak sedemikian.