P. 1
Etika Kebebasan Beragama Di Malaysia

Etika Kebebasan Beragama Di Malaysia

|Views: 7,975|Likes:

More info:

Published by: Katiri Sahirin Haimin on Oct 15, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC or read online from Scribd
See more
See less

03/28/2014

Etika Kebebasan Beragama

SOALAN: “Etika Kebebasan Beragama Di Negara Ini (Malaysia)”.

PENDAHULUAN

MALAYSIA

adalah

sebuah

negara

yang

dibina

dalam

jaringan

kepelbagaian rupa bangsa dan negara. Hidup dalam sebuah negara bermasyarakat majmuk1 memerlukan sikap toleransi tinggi dan nilai hidup bersama yang kukuh. Inilah uniknya Malaysia sejak dulu dibina secara bersama berteraskan prinsip perlembagaan dan falsafah Rukun Negara. Jadi, berlandaskan kesepaduan jitu itulah negara mampu memacu kejayaan yang mencetuskan rasa cemburu negara lain. Ini kerana walaupun kita hidup dalam masyarakat pelbagai kaum yang mengamalkan budaya hidup dan anutan agama berbeza, kita saling memahami dan tidak ekstrim apabila berhadapan sesuatu isu sensitif. Inilah yang tidak ada pada negara lain.

Pun begitu, sejak kebelakangan ini timbul juga kocakan krisis yang menyentuh isu sensitif khususnya yang bersabit aspek bangsa, bahasa mahupun agama. Namun, kita percaya seluruh rakyat Malaysia tidak mudah melatah menghadapi sesuatu isu kerana mereka semakin matang dan

1

Masyarakat majmuk sangat sinonim dengan Malaysia sebagai sebuah negara yang bercirikan pelbagai kaum serta identiti. Terdapat lebih 80 kaum di seluruh Malaysia. Daripada keseluruhan bangsa tersebut, terdapat tiga bangsa yang paling utama iaitu Melayu, India dan Cina. Menurut Kamus Dewan, konsep masyarakat membawa maksud kumpulan manusia yang menetap bersama-sama disuatu tempat dengan mengikut aturan dan cara tertentu dan masyarakat ini pula terdiri daripada beberapa kaum atau bangsa. Oleh itu, gabungan kedua-dua istilah masyarakat majmuk membawa maksud `satu kumpulan manusia yang terdiri daripada pelbagai rumpun bangsa telah membentuk satu kesatuaan, khususnya dalam aspek politik, sosial dan ekonomi di sesuatu tempat bagi membentuk satu kumpulan yang bersatu padu’.

1

Etika Kebebasan Beragama
bijaksana dalam bertindak. Inilah elemen yang mengakar umbi di kalangan rakyat Malaysia selama ini dan semestinya diperkukuhkan lagi agar misi dan visi negara menjana pembangunan tidak terencat dengan krisis berbentuk perkauman dan keagamaan. Bekas Perdana Menteri, Tun Dr Mahathir Mohamad2 pernah berkata, “Untuk membina satu negara yang bersatu padu, rakyat perlu mempunyai visi yang sama mengenai negara yang hendak dibentuk. Matlamat kita ialah mewujudkan satu bangsa yang bukan saja taat setia kepada negara, tetapi mempunyai masa depan yang sama. Ke arah mencapai matlamat ini, kita perlu meningkatkan usaha menyatupadukan rakyat di samping menghapuskan perasaan syak wasangka dan prejudis di antara satu sama lain.”

DEFINISI

Kebebasan

beragama ialah atau masyarakat,

prinsip untuk

yang mengamalkan

menyokong kebebasan individu

agama atau kepercayaan dalam ruang peribadi atau umum. Kebebasan beragama termasuk kebebasan untuk menukar agama dan tidak mengikut mana-mana agama. Dalam negara yang mengamalkan kebebasan

beragama, agama-agama lain bebas diamalkan dan ia tidak menghukum atau menindas pengikut kepercayaan lain yang lain daripada agama rasmi.

2

Tun Dr. Mahathir bin Mohamad, dilahirkan pada 20 Disember1925; juga digelar sebagai "Dr. M" dan nama penanya Che Det) adalah Perdana Menteri Malaysia yang keempat. Ketika penggal kepimpinannya dari 16 Julai 1981 sehingga 31 Oktober2003, beliau menerajui negara ke arah arus kemodenan yang amat pantas dan menyebabkan kemakmuran di segala lapisan masyarakat Malaysia.

2

Etika Kebebasan Beragama
Perkara 183 dalam Kovenan Antarabangsa PBB tentang Hak-Hak Sivil dan Politik menyatakan dasar yang menafikan kebebasan seseorang untuk mengamalkan agamanya merupakan satu kezaliman rohaniah. Kebebasan beragama merupakan satu konsep perundangan yang berkaitan, tetapi tidak serupa dengan, toleransi agama, pemisahan di antara agama dan negara, atau negara sekular (laïcité)4.

Perisytiharan Hak Asasi Manusia Sejagat yang diterima oleh 50 anggota Perhimpunan Agung PBB pada 10 Disember 1948, dengan lapan berkecuali, di Paris, mentakrifkan kebebasan beragama sebagai: "Setiap orang berhak kepada kebebasan berfikir, berkeyakinan dan beragama; hakhak ini termasuk kebebasan untuk menukar agama atau kepercayaan, dan kebebasan, sama ada sendirian atau dalam masyarakat bersama orang lain dan dalam ruang awam atau peribadi, untuk menzahirkan agama atau kepercayaannya dalam pengajaran, amalan, penyembahan dan pengamalan agama."

Kebebasan adalah sebahagian daripada hak‐hak manusia yang bersifat asasi. Semua agama, tradisi, negara, tamadun dan perlembagaan

mengiktiraf kenyataan ini. Di Malaysia sebahagian daripada hak-hak tersebut
3

4

Deklarasi Hak Asasi Manusia (HAM) atau Universal Independent of Human Righ dicetuskan pada tanggal 10 Desember 1948. Deklarasi tersebut dilatarbelakangi oleh usainya perang dunia II dan banyaknya negara-negara di Asia dan Afrika merdeka dan bergabung dalam United Nation of Organization ( UNO )atau Perserikatan Bangsa-Bangsa ( PBB ), yang tujuan awalnya adalah untuk mencegah terjadinya perang dunia kembali. Sekularisme memperjuangkan hak untuk bebas dari peraturan dan ajaran agama, dan kebebasan dari ajaran agama yang dipaksakan oleh pemerintah ke atas rakyat, sebuah negara yang bersifat neutral dalam hal-hal keagamaan, dan juga tidak memberi keistimewaan terhadap mana-mana agama. Dengan kata lain, sekularisme merujuk kepada kepercayaan bahawa kegiatan dan keputusan yang dibuat oleh manusia, terutamanya yang berkaitan politik, harus berdasarkan bukti dan fakta bukannya pengaruh agama.

3

Etika Kebebasan Beragama
terkanun di dalam Bahagian Dua Perlembagaan Persekutuan. Bagaimanapun, pada praktiknya tidak semua daripada hak‐hak tersebut benar‐benar signifikan kerana terdapat sekatan-sekatan yang kelihatan melampau

dikenakan. Ini kerana meskipun sekatan‐sekatan tersebut yang dikenakan oleh statut‐statut tertentu, dibenarkan oleh perlembagaan, pada hakikatnya undang‐undang yang berkenaan telah menafikan hak‐hak yang sangat asasi dan penting buat sesebuah demokrasi.

Keadaan tersebut menimbulkan tanggapan bahawa perlembagaan hanya agung pada teorinya sahaja. Boleh dikatakan bahawa masalah yang wujud hari ini sebenarnya berpunca daripada ketiadaan arah dan falsafah bagi menjamin pengekalan hak‐hak berkenaan dalam bentuk yang

bermakna. Dalam hal ini Suruhanjaya Reid5 kelihatan bersalah kerana terlalu yakin bahawa kebebasan asasi telah memiliki asas yang kukuh di negara ini. Walaupun begitu kerangka perlembagaan tidak seratus peratus bersalah kerana apa yang dilihat sebagai pengikisan atau penafian hak‐hak

berkenaan, khususnya akhir‐akhir ini, turut berpunca daripada kurangnya kefahaman tentang sifat dan pentingnya hak‐hak berkenaan, khususnya dalam konteks demokrasi dan tabii manusia sebagai insan yang tinggi darjatnya.

5

Suruhanjaya Reid merupakan sebuah suruhanjaya bebas yang berperanan merangka Perlembagaan bagi Persekutuan Tanah Melayu sebelum Tanah Melayu memperoleh kemerdekaan daripada Britain pada 31 Ogos 1957. Suruhanjaya ini telah dinamakan sempena nama pengerusinya iaitu seorang hakim Mahkamah Rayuan England, Lord William Reid.

4

Etika Kebebasan Beragama
KEBEBASAN BERAGAMA DI MALAYSIA DI BAWAH PERLEMBAGAAN PERSEKUTUAN Perkara 11. Kebebasan Ugama. (1) Tiap-tiap orang adalah berhak menganuti dan mengamalkan ugamanya dan, tertakluk kepada Fasal (4),mengembangkannya. (2) Tiada sesiapa pun boleh dipaksa membayar apa-apa cukai jika pendapatan dari cukai itu adalah diuntukkan khas sama ada

kesemuanya atau sebahagiannya bagi maksud-maksud sesuatu ugama yang lain daripada ugamanya sendiri. (3) Tiap-tiap kumpulan agama adalah berhak a. b. menguruskan hal-ehwal ugamanya sendiri; menubuhkan dan menyenggara yayasan-yayasan bagi

maksud-maksud ugama atau khairat; dan c. memperolehi dan mempunyai harta serta memegang dan

mentadbirkannya mengikut undang-undang. (4) Undang-undang Negeri dan mengenai dengan Wilayah-Wilayah

Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya, undang-undang persekutuan boleh mengawal atau menyekat pengembangan apa-apa iktikad atau kepercayaan ugama antara orang-orang yang menganuti ugama Islam. (5) Perkara ini tidaklah membenarkan apa-apa perbuatan yang berlawanan dengan mana-mana undang-undang am yang berhubungan dengan ketenteraman awam, kesihatan awam atau akhlak.

5

Etika Kebebasan Beragama
Perlembagaan6 menyatakan, membenarkan orang kebebasan beragama. dan Perkara 11 “Tiap-tiap berhak menganuti mengamalkan

agamanya,” tetapi perkara ini juga memberi kuasa kepada kerajaan-kerajaan negeri dan persekutuan untuk “mengawal atau menyekat pengembangan apa-apa doktrin7 atau kepercayaan agama di kalangan orang yang

menganuti agama Islam.” Perkara 3 dalam Perlembagaan menyatakan bahawa, “Islam ialah agama bagi Persekutuan” dan “Parlimen boleh melalui undang-undang membuat peruntukan-peruntukan bagi mengawal selia hal ehwal agama Islam.” Perkara 160 dalam Perlembagaan mentakrifkan orang Melayu sebagai seseorang yang menganuti agama Islam. Mahkamah sivil biasanya menyerahkan kuasa kepada mahkamah Syariah bagi kes-kes berkaitan keluar daripada agama Islam, dan mahkamah Syariah pula enggan membenarkan sesiapa keluar daripada agama Islam. Undang-undang dan dasar-dasar beragama. lain mengenakan beberapa sekatan terhadap kebebasan

Sepanjang tempoh laporan ini, tiada sebarang perubahan dari segi status menghormati senarai kebebasan rasmi 56 beragama ajaran oleh Kerajaan. Kerajaan dan

mengekalkan

yang

dianggap

“sesat”8

mengancam keselamatan negara. Kerajaan boleh menahan orang Islam yang
6

7 8

Perlembagaan Malaysia, dikenali juga sebagai Perlembagaan Persekutuan mengandungi 183 perkara, adalah undang-undang tertinggi di Malaysia. Ia merupakan satu dokumen undang-undang bertulis yang telah dibentuk berasaskan kepada dua dokumen terdahulu iaitu Perjanjian Persekutuan Tanah Melayu 1948dan Perlembagaan Kemerdekaan tahun 1957. Prinsip atau kepercayaan yang dianggap benar dan satu-satunya yang dapat diterima. Timbulnya ajaran-ajaran sesat dan amalan-amalan sesat di dalam masyarakat Islam di Malaysia bukanlah satu perkara baru dan tidak disedari tetapi kadang-kadang ajaran sesat itu tidak dapat dikatakan sesat keseluruhannya kerana ada bercampur aduk diantara benar dan yang salah. Yang paling rumit dan kritikal sekali ialah didalam ajaran-ajaran berkenaan dikatakan betul oleh satu golongan dan dikatakan salah oleh golongan yang lain.

6

Etika Kebebasan Beragama
menyimpang daripada ajaran asas Ahli Sunnah Waljamaah dan diwajibkan menjalani “pemulihan” di pusat-pusat yang mengajar dan menguatkuasakan amalan-amalan Islam yang dibenarkan pihak kerajaan. Umumnya, orang Islam tidak boleh keluar daripada agama Islam untuk menganut agama lain secara sah tetapi penganut agama lain boleh menganut agama Islam. Pegawai-pegawai di peringkat persekutuan dan negeri memantau kegiatan agama Islam, dan mereka kadang-kadang mempengaruhi kandungan

khutbah, menggunakan masjid untuk menyampaikan mesej politik, dan menghalang imam-imam tertentu daripada berucap di dalam masjid. Kerajaan mengekalkan dua sistem perundangan, di mana mahkamah Syariah mempunyai kuasa ke atas isu-isu agama dan kekeluargaan yang melibatkan orang Islam, dan mahkamah sekular mempunyai kuasa ke atas isu-isu lain berkaitan penduduk keseluruhan. Dasar-dasar kerajaan menggalakkan Islam mengatasi agama-agama lain. Kumpulan agama minoriti9 umumnya bebas mengamalkan kepercayaan mereka; tetapi beberapa tahun kebelakangan ini, ramai telah menyuarakan kebimbangan bahawa sistem mahkamah sivil secara beransur-ansur menyerahkan bidang kuasa kepada mahkamah Syariah, terutama dalam hal-hal berkaitan undang-undang keluarga yang melibatkan pertikaian di antara orang Islam dan bukan Islam. Penganut agama minoriti terus menghadapi sekatan dalam menzahirkan agama mereka dan mendakwa berlaku pencabulan hak-hak harta. Kerajaan

menghadkan pengedaran bahan-bahan agama Kristian berbahasa Melayu di
9

Di Malaysia ada banyak isu berkaitan dengan agama yang perlu ditangani secara bijaksana. Yang mempunyai kepakaran dalam bidang ilmu agama perlu berada di barisan hadapan dalam usaha menyelesaikan isu-isu yang boleh membawa konflik terbuka di antara penganut-penganut pelbagai agama

7

Etika Kebebasan Beragama
semenanjung Malaysia dan melarang pendakyahan agama lain kepada orang Islam oleh orang bukan Islam.

Terdapat sedikit laporan penganiyaan atau diskriminasi10 masyarakat berdasarkan pertalian, kepercayaan atau amalan agama. Kerajaan A.S. berbincang tentang kebebasan beragama bersama Kerajaan Malaysia

sebagai sebahagian daripada dasarnya menggalakkan hak asasi manusia secara menyeluruh. Wakil-wakil Kedutaan mengekalkan dialog yang aktif dengan para pemimpin dan wakil kumpulan-kumpulan agama, termasuk mereka yang tidak diiktiraf secara rasmi oleh Kerajaan Malaysia.

Bahagian I. Demografi Agama Negara Malaysia mempunyai kawasan 127,000 batu persegi dan penduduk berjumlah 27.7 juta. Menurut bancian tahun 2000, 60 peratus daripada penduduk mengamalkan agama Islam; 19 peratus agama Buddha; 9 peratus agama Kristian; 6 peratus agama Hindu; dan 3 peratus Konfusianisme, Taoisme, dan kepercayaan-kepercayaan tradisi kaum Cina lain. Kumpulan agama minoriti lain termasuk animisme, Sikh dan Baha’i. Orang Melayu beragama Islam merangkumi lebih kurang 55 peratus daripada jumlah penduduk. Tiga daripada lima parti politik utama adalah berlandaskan bangsa dan agama. Majoriti penganut Kristian tinggal di negeri-negeri di timur Malaysia iaitu Sabah dan Sarawak.

10

Laporan Kebebasan Beragama Antarabangsa 2008

8

Etika Kebebasan Beragama
Bahagian II. Status Kebebasan Beragama Kerangka Undang-undang/Dasar Perlembagaan menyatakan membenarkan orang kebebasan beragama. dan Perkara 11

“tiap-tiap

berhak

menganuti

mengamalkan

agamanya,” tetapi perkara ini juga memberi kuasa kepada kerajaan-kerajaan negeri dan persekutuan untuk “mengawal atau menyekat pengembangan apa-apa doktrin atau kepercayaan agama di kalangan orang yang menganuti agama Islam.” Undang-undang membenarkan orang ramai atau pertubuhan menyaman kerajaan bagi pencabulan perlembagaan dalam kebebasan beragama. Tetapi mahkamah persekutuan lazimnya menyebelahi kerajaan dalam perkara-perkara yang berkaitan dengan agama Islam. Perkara 3 11 menyatakan “Islam ialah agama bagi Persekutuan” dan bahawa “Parlimen boleh melalui undang-undang membuat peruntukan-peruntukan bagi

mengawal selia hal ehwal agama Islam.” Perkara 160 Perlembagaan mentakrifkan orang Melayu sebagai seseorang yang menganuti agama Islam. Mahkamah sivil umumnya menyerahkan bidang kuasa kepada mahkamah Syariah dalam kes-kes yang berkaitan dengan keluar daripada agama Islam, dan mahkamah Syariah pula enggan membenarkan sesiapa keluar daripada agama Islam. Perlembagaan mengenalpasti raja-raja sebagai “Ketua Agama Islam” di negeri mereka masing-masing. Undang-undang dan dasar-dasar lain meletakkan beberapa sekatan dalam kebebasan beragama.

11

Perkara 3. Agama bagi Persekutuan. (1) Islam ialah agama bagi Persekutuan; tetapi agamaagama lain boleh diamalkan dengan aman dan damai di mana-mana Bahagian Persekutuan.

9

Etika Kebebasan Beragama
Masjid-masjid ditadbir di peringkat negeri, dan bukan oleh Kerajaan Persekutuan. Pihak berkuasa agama negeri melantik imam masjid dan memberikan garis panduan bagi kandungan khutbah.

Kerajaan tidak mengiktiraf perkahwinan di antara pasangan Islam dan bukan Islam. Pihak berkuasa negeri mentadbir undang-undang Syariah melalui mahkamah Syariah yang mempunyai bidang kuasa ke atas semua orang Islam. Undang-undang Syariah dan sejauh mana penguatkuasaannya berlainan di antara negeri. Kerajaan negeri mengenakan undang-undang Islam ke atas orang Islam dalam beberapa hal-hal budaya dan sosial tetapi lazimnya tidak mencampuri amalan keagamaan masyarakat bukan Islam; tetapi perdebatan berterusan tentang memasukkan unsur-unsur undangundang Syariah seperti khalwat (berdua-duaan di antara lelaki dan

perempuan yang bukan muhrim), ke dalam undang-undang sivil. Pegawai penguatkuasa agama mempunyai kuasa untuk menyerbu premis-premis persendirian serta tempat-tempat awam. Kerajaan tidak menyediakan maklumat jumlah serbuan yang dibuat oleh pegawai penguatkuasa agama. Mahkamah Syariah tidak memberikan pertimbangan sama rata terhadap testimoni wanita. Beberapa pertubuhan bukan kerajaan yang memajukan hak-hak wanita mengadu bahawa golongan wanita tidak menerima layanan adil mahkamah Syariah dalam hal-hal berkaitan perceraian dan hak penjagaan anak.

10

Etika Kebebasan Beragama
Pindaan Kanun Jenayah adalah prerogatif12 eksklusif Kerajaan Persekutuan. Walaupun bertentangan dengan undang-undang persekutuan, kerajaan negeri Kelantan dan Terengganu menjadikan murtad, iaitu keluar daripada agama Islam untuk menganut agama lain, satu kesalahan yang membawa kepada hukum bunuh. Tiada siapa telah disabitkan atau dihukum di bawah undang-undang ini, kerana undang-undang ini tidak boleh dikuatkuasakan. Di peringkat nasional, orang Islam yang mahu menukar agama hendaklah terlebih dahulu meminta kebenaran daripada mahkamah Syariah untuk mengisytiharkan mereka “murtad.” Ini secara langsung melarang penukaran agama bagi orang Islam kerana mahkamah Syariah jarang membenarkan permintaan tersebut dan boleh mengenakan hukuman ke atas si murtad.

Pada bulan April 2009, seorang menteri di Jabatan Perdana Menteri mengumumkan beliau mahu melaksanakan undang-undang Islam yang satu bagi menggantikan undang-undang Islam yang berbeza-beza di antara negeri. Kerajaan menyediakan bantuan kewangan kepada institusi

keagamaan Islam tetapi bantuan kewangan yang lebih terbatas kepada masyarakat bukan Islam. Pada bulan Januari 2009, kerajaan negeri Selangor di bawah pemerintahan Pakatan Rakyat, memperuntukkan RM6 juta (US$1.7 juta) bagi tempat ibadat orang bukan Islam. Kerajaan persekutuan

memperuntukkan RM428 (US$125.9) juta bagi membina tempat ibadat orang Islam, dan RM8.1 juta (US$2.4 juta) bagi membina tempat ibadat orang

12

Hak Mutlak

11

Etika Kebebasan Beragama
Kristian, Buddha, Hindu dan kumpulan agama minoriti lain di antara tahun 2005 dan 2008.

Kerajaan meraikan Hari Raya Puasa, Hari Raya Qurban, Maulud Nabi, Awal Muharram, Hari Wesak, Deepavali, Thaipusam, dan Krismas sebagai hari kelepasan am. Good Friday diraikan secara rasmi di Malaysia Timur.

Bahagian III. Status Penghormatan Masyarakat kepada Kebebasan Beragama Pemeluk baru agama, terutamanya mereka yang keluar daripada Islam, mungkin menghadapi stigma yang teruk. Dalam banyak kes, pemeluk baru agama menyorokkan kepercayaan dan amalan yang baru dianut daripada penganut agama dahulu mereka, termasuk rakan taulan dan saudara mara. Teks anti-semitik13, termasuk buku The Protocol of the Elders Zion (Protokol Pendeta Yahudi), mudah didapati di kedai-kedai jalanan dan kedai buku di seluruh negara. Kerajaan kadang-kadang menyekat

perbincangan awam tentang isu agama kontroversi seperti kebebasan beragama, penukaran agama kanak-kanak di bawah umur, dan dialog di antara agama.

Bahagian IV. Dasar Kerajaan A.S.

13

Semitik adalah istilah linguistik yang merujuk kepada subbahagian dari yang secara besarnya bahasa Afro-Asia Timur Tengah, iaitu bahasa Semitik, baik juga dari penutur mereka' sejajar dengan budaya, dan etnik. Walaupun terdapat banyak perdebatan tentang skop dari segi perkataan' "bangsa" yang digunakan dalam konteks genetik populasi dan sejarah, sebagai istilah linguistik keluarga bahasa adalah definisi-baik untuk menggolongkan silam dan versi moden bahasa Amhara, Arab, Aramia, Akkadia, Ibrani, Malta, Syriak, Tingrinya, dan lain-lain.

12

Etika Kebebasan Beragama
Kerajaan A.S. membincangkan kebebasan beragama dengan Kerajaan Malaysia sebagai sebahagian daripada dasarnya untuk menggalakkan hak asasi manusia menyeluruh.

Wakil kedutaan mengekalkan dialog yang aktif dengan para pemimpin dan wakil pelbagai kumpulan agama, termasuk mereka yang tidak secara rasmi diiktiraf oleh Kerajaan. Progam kedutaan termasuk lawatan ke Amerika Syarikat bagi pendidik Islam dan lawatan untuk member syarahan ke Malaysia oleh pemimpin masyarakat Islam Amerika. Kerajaan A.S. juga membiayai geran masyarakat sivil dan geran program pertukaran bagi wakil pertubuhan bukan kerajaan yang berkhidmat untuk menggalakkan tolak ansur agama, menghormati kepelbagaian, hak asasi manusia, dan

keterbukaan di dalam negara.

MENGHAYATI KEBEBASAN BERAGAMA

Jelaslah perpaduan rakyat yang tinggi menjadi pemangkin kejayaan dan kelangsungan pembangunan negara. Sesungguhnya rakyat Malaysia khususnya generasi muda seharusnya memahami kedudukan fasal

kebebasan beragama sebagaimana termaktub dalam Perlembagaan dan ini bertepatan dengan kehendak Islam sendiri yang turut menghormati hak asasi manusia dalam soal beragama. Untuk menghalusi aspek kebebasan

beragama, ada baiknya kita tinjau apa yang dinyatakan Perlembagaan negara. Kebebasan beragama jelas termaktub dalam Perlembagaan Malaysia

13

Etika Kebebasan Beragama
melalui Perkara 11 dan 12 yang antara lain menyatakan, “Tiap-tiap orang berhak memeluk dan mengamalkan agamanya.” Juga ada diterterakan, “Setiap rakyat berhak menguruskan hal ehwal agamanya, menubuhkan dan menyelenggarakan yayasan untuk agamanya dan berhak memiliki harta dan mentadbirkan harta itu. Inilah jaminan kebebasan beragama dalam

Perlembagaan Malaysia dan setiap rakyat seharusnya memahami dan mematuhi. Sekarang kita mengambil sudut pandangan Islam berhubung kebebasan beragama. Sememangnya Islam menggariskan panduan jitu dan jelas agar kehidupan manusia di muka bumi ini berada dalam sentosa dan saling hidup aman. Dalam Surah Al-Baqarah ayat 256, Allah s.w.t berfirman, “Tidak ada paksaan untuk (memasuki) agama (Islam), sesungguhnya telah jelas jalan yang benar daripada jalan yang salah.” Satu lagi pernyataan Allah berhubung kebebasan beragama menerusi Surah Al-Kahfi ayat 29

bermaksud, “Dan katakanlah kebenaran itu datang daripada Tuhanmu, maka sesiapa yang ingin beriman, hendaklah ia beriman dan sesiapa yang ingin (kafir) biarlah ia kafir.” Justeru, Allah telah memberikan pedoman lengkap kepada kita berkaitan kebebasan beragama. Di sini bermakna Islam tidak pernah menghalang orang bukan Islam mengamalkan ajaran agama masingmasing selagi ia tidak mendatangkan kemudaratan atau bahaya kepada masyarakat. Apa saja upacara berbentuk perayaan atau ritual tidak boleh diganggu oleh orang Islam. Malah, Islam menjamin pemeliharaan harta benda dan kehormatan nyawa sesama manusia. Hal ini boleh dirujuk kepada sabda Rasulullah s.a.w berikut yang jelas memandu kita mengenai hak orang bukan Islam. Lebih daripada itu, Rasulullah memberi amaran dan peringatan

14

Etika Kebebasan Beragama
kepada kita terhadap sebarang perlanggaran dan pencerobohan ke atas hak orang bukan Islam. Sabda Rasulullah yang bermaksud, “Sesiapa yang menzalimi seorang mu’ahad (orang bukan Islam yang membuat perjanjian) atau melanggar haknya atau membebankannya di luar keupayaannya atau merampas apa saja daripadanya tanpa kerelaannya, aku sendiri akan menuntut keadilan bagi orang yang tertindas itu pada hari pembalasan nanti.” (Hadis riwayat Abu Daud).

Seterusnya Nabi s.a.w meninggalkan peringatan ini kepada kita, “Sesiapa yang menyakiti hati seorang zimmi (orang kafir yang patuh kepada pemerintah Islam), aku adalah musuhnya dan sesiapa yang aku menjadi musuhnya, maka aku akan memusuhinya pada hari kiamat.” Berikut dipaparkan satu peristiwa bagi menggambarkan keadilan Islam dalam menguruskan negara dan masyarakat. Dikisahkan berlaku seorang Islam membunuh seorang kafir mu’ahad pada zaman Rasulullah, lalu Baginda mengambil tindakan ke atas pembunuh itu dengan dikenakan qisas14. Setelah dilaksanakan hukuman itu, Nabi mengatakan, “Aku ialah orang yang paling (baik dalam) memenuhi tanggungjawab.” Menurut Imam Malik, seseorang Islam yang membunuh orang bukan Islam hendaklah dikenakan hukuman mati. Demikian Islam menjaga, memelihara dan membina kehidupan bermasyarakat yang luhur dan harmoni tanpa mengetepikan hak orang bukan Islam dan kerana faktor inilah keadaan masyarakat Islam sejak zaman Rasulullah dan para sahabat Baginda seterusnya sehingga era kerajaan Bani
14

Hukuman Qisas adalah sama seperti hukuman hudud juga, iaitu hukuman yang telah ditentukan oleh Allah S.W.T di dalam Al-Quran dan Hadis. Hukuman qisas ialah kesalahan yang dikenakan hukuman balas.

15

Etika Kebebasan Beragama
Umaiyah, Abasiyyah dan Uthmaniyah Turki, Islam berjaya disebarkan secara meluas ke serata pelusuk dunia. Keindahan pekerti umat ditambah dengan keadilan dalam Islam telah menambat hati orang bukan Islam sehingga membuka hati mereka menerima Islam dengan fikiran terbuka. Oleh yang demikian, rakyat Malaysia seharusnya memahami dengan sepenuh

penghayatan erti kebebasan beragama demi membina sebuah negara aman harmoni sekali gus dapat memunculkan negara sebagai sebuah negara Islam contoh. Bersatulah dan hapuskan prasangka buruk demi negara, bangsa dan agama.

KEBEBASAN BERAGAMA MENURUT ISLAM

Sungguhpun menjadi kewajiban bagi ummat Islam menyeru manusia ke jalan Allah, jalan yang benar, ummat Islam dilarang memaksa orang lain memeluk Islam, Allah berfirman yang bermaksud: “Tidak ada paksaan dalam agama Islam (yakni untuk memeluknya), sesungguhnya telah nyata

kebenaran (Islam) daripada kesesatan (kekufuran)……(Al-Quran Surah AlBaqarah: 256)

Allah s.w.t. menyeru ummat manusia yang berbilang kaum dan agama supaya saling berkenal-kenalan satu dengan lainnya, Allah berfirman yang bermaksud: “Wahai Ummat manusia sesungguhnya Kami telah menciptakan kamu daripada lelaki dan perempuan, dan Kami telah menjadikan kamu pelbagai

16

Etika Kebebasan Beragama
bangsa dan puak, supaya kamu berkenal-kenalan (dan beramah mesra antara satu dengan yang lain.) Sesungguhnya semulia-mulia kamu disisi Allah adalah orang yang paling bertaqwa diantara kamu (bukan karena keturunan ataupun bangsanya). Sesungguhnya Allah Maha mengetahui dan Maha mendalam PengetahuanNya.” (Al-Quran Surah Al Hujurat : 13)

Islam merupakan sebuah agama yang sentiasa mengamalkan sifat universal (‘alamiyyah)15, dalam toleransi (tasamuh)16 Ini amat dan kasih sayang dengan

(mahabbah)17

segenap

perkara.

bertepatan

maksudnya sebagai “selamat dan sejahtera”. Ketiga-tiga istilah tersebut mempunyai hubung kait yang amat rapat antara satu sama lain.

KONSEP TOLERANSI

Dalam Surah al-Anbiya’ 21:107 memberikan gambaran yang jelas bahawa Islam membawa suatu ajaran yang bersifat universal (Rahmatan lil ‘Alamin). Namun demikian, sifat universal yang dimaksudkan tertakluk pada kesesuaian dan kewajarannya yang boleh diterima dan dipraktikkan oleh seluruh manusia18. Dengan kata lain, tidak kesemua inti pati ajaran Islam itu adalah bersifat universal kerana ibadah khasnya, ia melambangkan nilai-nilai “absolute” yang terkandung di dalam agama Islam itu sendiri.
15 16 17 18

Surah al-Anbiya’ 21:107. Surah al-Baqarah 2: 256; Surah Yunus 10:99; Surah al-Hajj 22:40-41. Surah al-Hujurat 49:13. Sehubungan itu, dalam hal-hal ibadat seperti cara wuduk, perkahwinan, perwarisan harta pusaka dan sebagainya tidak termasuk dalam pengertian universal tersebut. Sebaliknya Islam hanya menekankan soal nilai-nilai sosial atau kemanusiaan.

17

Etika Kebebasan Beragama
Justeru itu, universal dalam Islam boleh dibahagikan kepada dua kerangka utama. Pertama; kesatuan mutlak terhadap Tuhan Yang Maha Esa (tawhid) yang dilandasi dengan satu keyakinan yang utuh tanpa batasan ras, bangsa dan sempadan geografi. Kedua; penegasan prinsip-prinsip moral seperti keadilan, mushawarah, tolong-menolong, melakukan perkara-perkara yang membawa kepada kesejahteraan yang dan juga larangan daripada atau

melakukan

perkara-perkara

membawa

kepada

bencana

kemusnahan19.

Sementara itu, Islam juga sangat menjunjung tinggi sifat toleransi (tasamuh) sebagai sebahagian daripada kekuatan Islam20. Islam bukan agama yang berorientasikan paksaan mahupun penindasan. Perkara ini telah dijelaskan dengan tegas di dalam al-Qur’an sebagaimana antara firmanNya yang bermaksud:21 “Allah S.W.T. tidak melarang kamu untuk berlaku adil serta berbuat baik terhadap mereka yang tidak memerangi kamu kerana agama dan (terhadap mereka yang) tidak mengusir kamu dari rumahmu. Sesungguhnya Allah S.W.T. mencintai orang yang adil.” Berasaskan ayat tersebut, jelas bahawa perbezaan agama bukanlah alasan untuk tidak berlaku adil. Justeru, berlaku adil dan berkelakuan baik
19 20 21

Syahrin Harahap (1997), Islam Dinamis: Menegakkan Nilai-nilai Ajaran al-Qur’an Dalam Kehidupan Modern di Indonesia. Yogyakarta: Tiara Wacana, h. 286-287. Lihat Le Bon, Gustave (1969), Hadarat al-‘Arab. Zu‘aytir, ‘Adil (terj.), Kaherah: Matba‘ah ‘Isa alBabi al-Halabi, h. 126. Surah al-Mumtahanah 60:8.

18

Etika Kebebasan Beragama
terhadap orang lain yang berbeza keyakinan merupakan sebahagian daripada syarat terpenting yang membawa kepada sifat toleransi.

Selain daripada itu, sifat yang utama dalam Islam adalah mahabbah yang juga merupakan intipati terpenting kepada konsep rahmah yang bermaksud kasih sayang. Prinsip ini menekankan penonjolan sikap berkasih sayang sesama insan terutamanya terhadap umat Islam dan sewajarnya juga kepada non-Muslim yang tidak memperlihatkan permusuhan mahupun penentangan terhadap Islam dan umatnya. Pendekatan ini selaras dengan keteladanan yang diperlihatkan oleh Rasulullah s.a.w.. Justeru, mahabbah dilihat mempunyai perkaitan yang begitu rapat dengan toleransi (tasamuh) yang memerlukan setiap individu untuk bersikap berlapang dada, rasional dan profesional dalam sesuatu perkara. Namun begitu, mahabbah dilihat mengandungi maksud dan pendekatan yang lebih ideal berbanding toleransi. Ini kerana toleransi sering sahaja boleh menimbulkan kekeliruan di kalangan masyarakat hingga menimbulkan persoalan siapa yang perlu “bertolak” dan siapa pula yang perlu "beransur". Lantaran itu jugalah terdapat pihak-pihak tertentu yang mula berani mencabar kredibiliti dan keluhuran Perlembagaan Persekutuan sejak akhir-akhir ini.

Dalam hal ini, toleransi beragama atau mahabbah yang dituntut oleh Islam bukanlah bersifat pasif. Sebaliknya ia perlu bersifat proaktif dan positif iaitu bersedia untuk mencari nilai “persamaan” di sebalik perbezaan demi

19

Etika Kebebasan Beragama
menghargai prinsip hidup dan keyakinan individu lain 22 dan seterusnya dapat dizahirkan melalui interaksi yang telus dan rasional. Sebagaimana yang terkandung di dalam Surah al-Hujurat 49:13, keanekaan ras, bangsa dan budaya merupakan suatu keadaan yang telah ditetapkan Allah S.W.T. kepada manusia agar bersikap pluralistik dengan saling kenal-mengenali (li ta‘arafu) dan faham-memahami (tafahum) antara satu dengan yang lain.23 Justeru, dengan berasaskan kepada tasawwur awal serta prinsip-prinsip mahabbah atau toleransi beragama ini, kajian ini akan cuba memaparkan realiti, cabaran dan cadangan yang sewajarnya diperhalusi dengan lebih tulus dan rasional bagi mencapai hasrat yang dinginkan sejajar dengan pernyataan yang terkandung di dalam Perlembagaan Persekutuan Malaysia.

CABARAN DAN REALITI

Terdapat pelbagai cabaran yang perlu dihadapi pada masa kini dalam mengekalkan hubungan mahabbah atau toleransi beragama di negara ini. Antara halangan yang utama kini adalah kesenggangan generasi (generation gap). Mungkin ada benarnya apa yang pernah dikatakan oleh Ibn Khaldun iaitu satu generasi bersamaan dengan 40 tahun umur alami. Ini bermakna generasi kini merupakan generasi kedua selepas Malaysia mencapai

kemerdekaan dan pada generasi inilah lazimnya semangat juang menjadi semakin pudar. Justeru tidak hairanlah sekiranya ikatan perjanjian yang
22 23

Muhammad Natsir (1983), Islam dan Kristen di Indonesia. Jakarta: Media Dakwah, h. 205. Khadijah Mohd Khambali @ Hambali (2004), “Budaya Kenal-Mengenal dalam Pembinaan Ummah Sejagat” dalam Mohd Fauzi Hamat et al. (eds.), Pemikiran Islam dan Cabaran Semasa. Kuala Lumpur: Jabatan Akidah dan Pemikiran Islam, APIUM, h. 259.

20

Etika Kebebasan Beragama
pernah dipersetujui bersama setiap kaum suatu ketika dahulu dipersoalkan semula disebabkan sikap saling mempercayai dan menghormati yang telah mulai luntur.

Fenomena yang berlaku ini juga adalah disebabkan perubahan gaya hidup yang berlaku akibat daripada kepesatan aliran sistem komunikasi dan informasi antarabangsa. Hal ini telah meluaskan lagi ruang setiap

masyarakat untuk bersikap individualistik, seterusnya melunturkan rasa kepedulian terhadap sosial, terperangkap dalam kehidupan hedonistic yang akhirnya memperkukuh kelunturan idealisme serta semangat juang dan juga sikap agnostic (tidak acuh) terhadap kepentingan agama di kalangan warga Malaysia.24

Di samping itu juga, dominasi kaum atau etnik tertentu terhadap sesuatu agama adakalanya mempengaruhi interaksi sosial antara

masyarakat majmuk di Malaysia. Ini kerana apabila setiap etnik atau kaum akan sentiasa memperlihatkan usaha menzahirkan pastinya dan akan memurnikan menimbulkan

kehidupan

beragamanya

masing-masing,

persaingan yang berbentuk eksklusivistik keterlaluan yang membawa kepada salah faham dan ketegangan. Keadaan ini lebih jelas dilihat berlaku kepada kaum atau etnik Melayu khasnya. Justeru, kebanyakan konflik yang berlaku walaupun berkaitan dengan perkauman, ia sering sahaja mengheret agamaagama tertentu terlibat sama. Konflik-konflik sebegini juga sering kali
24

Ghazali Basri (Dr.) (2004), Islam dan Keharmonian Hidup Beragama di Malaysia: Prospek dan Cabaran. Selangor: Akademi Kajian Ketamadunan, h. 10.

21

Etika Kebebasan Beragama
berpunca daripada sifat “dua muka” yang wujud pada setiap agama. Pada satu sudut, agama memiliki nilai-nilai yang bersifat inklusif, universal dan transenden. Namun pada sudut yang lain pula agama turut mengandungi hal-hal yang bersifat eksklusif, partikular dan primordial.25 Ketidaktepatan dalam memahami sifat “dua muka” ini merupakan penyebab kepada terjadinya antagonisme antara masyarakat berbilang agama. 26 Inilah yang telah mewarnai sebahagian besar daripada punca berlakunya konflik atau rusuhan di Malaysia dan begitu juga di kebanyakan negara lain.

Bermula daripada sikap tersebut juga telah mendorong pula kepada sikap inklusivistik yang keterlaluan dengan meletakkan semua agama adalah sama. Fenomena ini telah mencetuskan faham pluralisme agama yang diasaskan kepada Kesatuan Transenden Agama-agama (Trancendent Unity of Religions) yang menanggapi kebenaran mutlak tentang Tuhan adalah milik bersama semua agama, sekaligus membenar dan menyama tarafkan semua agama.27 Gerakan pemikiran tersebut kini giat dilakukan terutamanya oleh kelompok Jaringan Islam Liberal (JIL) di Indonesia. Perkara ini seharusnya ditangani dengan segera secara ilmiah agar tidak menimbulkan kekeliruan dan perpecahan di kalangan umat Islam.

25 26

Bahtiar Effendy (2001), op.cit, h. 42. Dalam konteks politik dan ideologi, hal semacam ini boleh dibaca dalam semangat perdebatan yang kental perbezaan absolutismenya antara penganut agama. Terutama sekali dalam upaya mereka menetapkan dasar negara, sebagaimana yang diusahakan oleh Parti Islam Se-Malaysia (PAS). Alwi Sihab (1999), Islam Inklusif: Menuju Sikap Terbuka Dalam Beragama. Bandung: Penerbit Mizan, h. 23-27.

27

22

Etika Kebebasan Beragama
Berdasarkan perkembangan yang berlaku dalam masyarakat majmuk di Malaysia pada masa kini, amalan mahabbah atau toleransi beragama di Malaysia tidak berlangsung dengan cara yang telus dan bersungguh, sebaliknya ia boleh dianggap hanya bersifat kosmetik. Keharmonian yang bercorak tempelan sebegini boleh mengundang kepada risiko perpecahan kerana ia lebih bersifat utilitarian dan tidak berasaskan “idealisme tulen”.28 Dengan kata lain, keharmonian yang terzahir hanya berada pada aras permukaan sahaja. Kalaupun ada kesungguhan dibuat untuk tujuan tersebut, ia hanya berlaku di kalangan kelompok-kelompok kecil terutamanya

golongan intelek di kawasan bandar dan tidak meliputi kesemua etnik khususnya di kawasan pedalaman.

Hakikatnya tahap integrasi antara kaum dan agama sehingga ke hari ini masih sukar untuk mencapai kepada tahap yang lebih tinggi iaitu asimilasi29 dan amalgamasi.30 Jika dinilai melalui model integrasi Ali Mazrui, hubungan antara kaum yang berlaku di negara ini berada pada tahap “a relationship of compromise”. Tahap ini menampakkan peningkatan kepada perhubungan yang berlandaskan kompromi antara kaum atau etnik. Para pemimpin setiap kaum atau etnik terpaksa meningkatkan tahap

persefahaman dengan menerima beberapa dasar kerajaan yang bertujuan membina bangsa Malaysia yang bersatu-padu dan mengenepikan fahaman
28 29

Abu Hassan Othman (2005), “Hubungan Harmoni Antara Kaum Kunci Kestabilan Negara” dalam Islam Sebagai Sebuah Negara Islam. Kuala Lumpur: Institut Kefahaman Islam Malaysia, h. 497. Satu proses yang adakalanya dinamakan sebagai asimilasi struktur untuk membezakannya daripada akulturasi atau asimilasi budaya. Konsep asimilasi menjelaskan kemasukan ke dalam masyarakat dominan melalui persahabatan dan berkait rapat. Suatu proses yang terjadi apabila budaya atau ras bercampur untuk membentuk jenis-jenis budaya dan ras yang baru.

30

23

Etika Kebebasan Beragama
sempit yang bersifat perkauman. Walaupun masyarakat Malaysia sudah berada pada tahap tersebut, proses integrasi ini tidak menampakkan transformasi berterusan menuju ke tahap yang seterusnya iaitu “the stage of coalescence”. Ini kerana memerlukan penyatuan masyarakat dari pelbagai kaum atau etnik sebagai asas bagi penyempurnaan sebuah masyarakat baru yang sekaligus akan menyebabkan kaum pendatang kehilangan sebahagian besar daripada identiti asalnya.31

PENUTUP

Keadaan yang dialami kini amatlah membimbangkan. Ini kerana pengabaian terhadap budaya toleransi beragama ini mampu mendatangkan bencana kepada negara. Justeru, sewajarnya kita perlu bersama-sama menangani persoalan toleransi beragama sebagaimana yang diasaskan oleh ajaran Islam yang rahmah.

Sehubungan

dengan

itu,

pendekatan

secara

defensif

dengan

menganggap isu agama merupakan suatu yang sangat sensitif untuk diperbincangkan perlu ditinggalkan. Sebaliknya pendekatan secara ofensif perlu diambil dalam usaha mewujudkan toleransi beragama di Malaysia, iaitu dengan menghargai persamaan dan perbezaan yang wujud dalam setiap agama. Kejahilan tentang perkara ini akan menimbulkan kekeliruan dan salah faham yang mampu mendorong pembinaan “tembok” tersendiri,
31

Untuk kupasan lanjut sila lihat Mazrui, Ali (1971), “Pluralism and National Integration”, dalam Kuper, Leo & Smith, M.G. (eds.), Pluralism in Africa. Berkeley: University of California Press, h. 334; Mohd Anuar Ramli (2003), op.cit., h. 112-114.

24

Etika Kebebasan Beragama
sekaligus menghalang terjadinya interaksi agama yang akhirnya mengakibatkan persengketaan dan permusuhan.

Hasrat ini pastinya memerlukan tindakan yang bersepadu dan berkesan untuk setiap lapisan masyarakat. Antara metode terbaik yang boleh dilakukan kini adalah dengan memperbanyak dan mempelbagaikan bentuk interaksi agama di kalangan masyarakat. Di samping memperbanyakkan program-program dialog dan perbincangan di kalangan tokoh-tokoh agama, ia seharusnya diperluaskan di peringkat sekolah dan IPT agar sikap prejudis dan salah faham di kalangan setiap penganut agama terhadap penganut agama yang lain dapat dibendung dan dikawal pada peringkat awal lagi. Pihak Kementerian Pendidikan dan Kementerian Pengajian Tinggi seharusnya bertanggungjawab memperkasa dan menyeragamkan subjek/disiplin agamaagama di Malaysia di seluruh institusi pendidikan. Selain daripada itu juga, kerajaan perlu berusaha memperkukuhkan kefahaman seluruh warga

Malaysia terutamanya di kawasan-kawasan pedalaman untuk menghormati pernyataan yang terkandung di dalam Perlembagaan Persekutuan Malaysia sebagai jati diri bangsa Malaysia. Untuk itu, media elektronik dan media massa perlu berperanan sebagai wadah informasi berkesan dalam menyalur dan menanamkan kefahaman tentang perkara ini kepada seluruh lapisan masyarakat terutamanya generasi muda.

Secara keseluruhannya ternyata Islam adalah asas yang menunjangi seluruh kehidupan manusia meliputi agama, budaya mahupun tamadun

25

Etika Kebebasan Beragama
dalam menghadapai sebarang bentuk cabaran. Dalam era globalisasi ini kita harus bersikap secara kritis dan selektif untuk menentukan elemen-elemen yang sesuai dan positif dengan budaya tempatan kita. Ini kerana kebudayaan Islam adalah kebudayaan yang akomodatif, memiliki keterbukaan yang cukup luas untuk menampung dan sekaligus mengintegrasikan unsur-unsur positif dari budaya asing. Secara langsung ia menjamin suasana yang rukun damai dan harmoni dapat dirasai oleh seluruh masyarakat beraneka agama dan bangsa di Malaysia.

RUJUKAN

1.

Al-Quran Al-Karim. Abdul Aziz Bari, “The Politics of Human Rights”, Sunday Sun, 10 August 1997, hal. 18.

2.

3.

Mohamed Suffian bin Hashim, Tun, An Introduction to the Constitution of Malaysia, edisi kedua, (1976), hlm. 206.

4.

Perlembagaan Persekutuan, Perkara 5(4). Perlembagaan Persekutuan, Perkara 5(3) dan kes‐kes seperti Mohamed bin Abdullah v PP [1980] 2 MLJ 201, Sim Kee Ghuan v PP [1982] 2 MLJ 382 dan PP v Vengadasalam [1990] 1 MLJ 507.

5.

26

Etika Kebebasan Beragama
6.
Abdul Aziz Bari, “Di Malaysia tidak ada Kebebasan Akhbar!”, Eksklusif, Bil. 42, 31 Januari 2000, hal. 17.

7.

Abdul Aziz Bari, “Murtad dalam konteks Kebebasan Beragama di Malaysia”, (1998) 3 JUUM 54.

8.

Nilai dan Etika dalam Perkhidmatan Awam (INTAN) 1991. Syahrin Harahap (1997), Islam Dinamis: Menegakkan Nilai-nilai Ajaran al-Qur’an Dalam Kehidupan Modern di Indonesia. Yogyakarta: Tiara Wacana, h. 286-287.

9.

10. Le Bon, Gustave (1969), Hadarat al-‘Arab. Zu‘aytir, ‘Adil (terj.), Kaherah:
Matba‘ah ‘Isa al-Babi al-Halabi, h. 126.

11. Muhammad Natsir (1983), Islam dan Kristen di Indonesia. Jakarta: Media
Dakwah, h. 205.

12. Khadijah Mohd Khambali @ Hambali (2004), “Budaya Kenal-Mengenal
dalam Pembinaan Ummah Sejagat” dalam Mohd Fauzi Hamat et al. (eds.), Pemikiran Islam dan Cabaran Semasa. Kuala Lumpur: Jabatan Akidah dan Pemikiran Islam, APIUM, h. 259.

13. Ghazali Basri (Dr.) (2004), Islam dan Keharmonian Hidup Beragama di
Malaysia: Prospek dan Cabaran. Selangor: Akademi Kajian

Ketamadunan, h. 10.

14. Bahtiar Effendy (2001), op.cit, h. 42. 15. Alwi Sihab (1999), Islam Inklusif: Menuju Sikap Terbuka Dalam
Beragama. Bandung: Penerbit Mizan, h. 23-27.

27

Etika Kebebasan Beragama
16. Abu Hassan Othman (2005), “Hubungan Harmoni Antara Kaum Kunci
Kestabilan Negara” dalam Islam Sebagai Sebuah Negara Islam. Kuala Lumpur: Institut Kefahaman Islam Malaysia, h. 497.

17. Mazrui, Ali (1971), “Pluralism and National Integration”, dalam Kuper,
Leo & Smith, M.G. (eds.), Pluralism in Africa. Berkeley: University of California Press, h. 334; Mohd Anuar Ramli (2003), op.cit., h. 112114.

28

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->