1.0 Pendahuluan.

Muktazilah merupakan salah satu daripada aliran dalam teologi Islam yang bersifat rasional dan terbuka. Ciri utama yang membezakan aliran ini daripada aliran yang lain seperti ahli sunnah ialah aliran ini menggunakan dalil-dalil akliah yang lebih bersifat menjurus kepada rasional akal yang boleh didapati dalam banyak dalil yang dikeluarkannya dan juga mempunyai unsur kefalsafahan. Aliran ini mempunyai lima asas ajaran yang menjadi asas kepada cara pemikiran mereka. Asas yang pertama ialah ketauhidan Allah, kedua keadilan Allah, ketiga janji dan ancaman, keempat kedudukan diantara kedudukan ( yang membicarakan mengenai pelaku dosa besar) dan yang terakhir ialah amar makruf dan nahi mungkar ( membicarakan tuntutan membuat baik dan meninggalkan perkara yang mungkar ia lebih banyak menerangkan hukum fiqh). Pendapat ahli Sunnah Waljamaah kepada mereka ialah, sebahagian ulama berpendapat bahawa permulaan atau asas muktazilah adalah untuk mempertahankan Islam daripada ancaman pihak musuhnya. Akan tetapi kesudahannya, mereka ini bersikap taasub kepada mazhab ini sehingga mencapai darjat taasub yang kritikal. Mereka juga telah banyak merosakkan hukum-hukum syariah Islam dan telah mereka hukum dengan pendapat mereka bahkan menjadikan hukum-hukum itu sebagai panduan mereka. Sebagai rumusan, boleh dikatakan bahawa pengikut Muktazilah ini ialah golongan yang banyak menggunakan hujah dan dalil akal berbanding dalil dalil yang lain seperti qiyas dan usul-usul yang lain. 2.0 Sejarah Muktazilah. Muktazilah ialah aliran sebuah kumpulan Islam yang banyak menggunakan dalil dalil, hujah akal dalam usul agama dan kiasan hukum yang lain. Aliran pemikiran ini wujud sejak zaman pemerintahan Kerajaan Abasiyyah. Menurut kebanyakan pendapat, pengasas kepada mazhab ini ialah seorang lelaki yang bernama Wasil bin µAta¶ dan kebanyakan para ulama berselisih pendapat dalam menetapkan waktu dan zaman kemunculannya. Ada sebahagian pendapat mengatakan bahawa dia daripada golongan Sayidina µAli r.a yang telah meningalkan arena siasah dan terus menukar haluannya kepada beribadat di rumah-rumah dan di masjid-masjid (Ensiklopedia dunia: 2005). Kebanyakan alim ulama berpendapat bahawa ketua kepada mazhab ini ialah Wasil ibn µAta¶yang merupakan salah seorang daripada mereka yang menghadiri kuliah ilmu yang diajar oleh Hasan Al-Basriy. Penyebaran ilmu dalam kuliah ini adalah berkaitan dengan masalah- maslah agama yang boleh menimbulkan kontroversi dan melibatkan logik akal pada zaman itu, iaitu membincangkan masalah orang yang melakukan dosa besar´. Adakah mereka dianggap mukmin yang mutlak ataupun kafir mutlak atau kedudukannya berada ditengah tengah (Ensiklopedia dunia: 2005). Maka Wasil, menyatakan pendiriannya mengenai masalah ini, dan menurutnya, pendapat ini adalah bertentangan dengan pendapat Hasan Al- Basriy, ³ Saya mengatakan bahawa orang yang berdosa besar bukanlah mukmin yang mutlak, bahkan kedudukannya adalah di tengah-tengah diantara dua kedudukan ( antara kafir mutlak dengan mkmin mutlak ).´ Setelah memberikan kenyataan ini, Wasil bin µAta¶ telah meninggalkan kuliah ilmu Hasan Al-Basriy dan seterusnya membuka kuliah ilmu yang lain di masjid. Dengan sebab inilah, maka kumpulan ini mendapat namanya iaitu ³ Muktazilah´ sebagaimana yang elah disebutkan oleh Hasan Al-Basriy : ³Wasil telah meninggalkan kita´ (Ensiklopedia dunia: 2005). Menurut kata para pengikut Muktazilah di dalam kitab-kitab mereka bahawa mazhab mereka ini telah diasaskan pada awalnya oleh Wasil dan mereka menganggap golongan yang berpengaruh dalam mazhab ini majoritinya daripada golongan Ahli- al Bayt (keluarga keturunan Rasulullah saw) yang terdiri daripada kalangan para sahabat besar dan golongan tabiin. Mereka ini juga telah mengiktiraf Hasan al-Basriy sebagai orang penting dalam mazhab mereka (Ensiklopedia dunia: 2005).

1

Mazhab Muktazilah sependapat dengan mazhab Qadariyah dalam menyatakan hukum perbuatan manusia. dan al-Umuriyyah (A¶wad bin Abdullah: 1409H). Ibrahim ibn Sayyar al-Nizam.solihiyah. alka¶biyah. al. al-bihsyamiyah. 2 . 3.khiyatiyah.nizomiyah. al-basyriyah. almuyisiyah. al-samamiyah. mereka adalah pengikut Ibrahim bin Yasar bin Hani' al-Nizom yang telah mencampur adukkan antara ungkapan ahli falsafah dan Muktazilah. al-jabaiyah.aswariyah. al-hisyamiyah. Thamamah ibn Ashras al. Beliau bersendirian dengan beberapa pendapatnya berbanding ulama -ulama Muktazilah yang lain. Ulama Islam yang terdahulu telah meletakkan akal di tempat yang ketiga selepas al-Quran dan Sunnah manakala mazhab Muktazilah pula telah meletakkan dalil akal sebagai sumber pengambilan hukum yang utama dalam mazhab mereka. Kemudian meninggalkan Hasan al-Basri selepas dia tidak setuju dengan Hasan al-Basri dalam isu pelaku dosa-dosa besar. al. Mu¶amar ibn µIbad al-Salmi. Ini kerana mazhab Qadariyah juga menyatakan pendapat yang sama dengan mazhab Muktazilah dalam menetapkan hukum orang yang melak ukan dosa besar. almurdariyah. tetapi perpecahan ini berlaku bukanlah oleh kerana mereka berselisih pendapat dengan 5 konsep asas muktazilah tetapi disebabkan yang lain (A¶wad bin Abdullah: 1409H). Sedikit penerangan mengenai firaq-firaq yang terdapat dalam aliran Muktazilah:1) al-Wasiliyah. al-hamariyah. Golongan ini juga bersetuju dengan pendapat al Hasan Basriy berkenaan hukum seorang sahabat yang mabuk kerana minum air perahan anggur bahawa tidak di hukum sebat. Seperti iktikad beliau mewajibkan Allah dengan sesuatu yang Allah terpaksa melakukannya. Muktazilah bertentangan pendapat dengan para ulama salaf dalam meletakkan peranan akal dan ijtihad secara umum.0 Pandangan dan pendapat Muktazilah.Numayriy. al. al-jahiziyah. iaitu ketua mazhab Muktazilah ini. al. al-Husayn ibn Muhammad al-Najjar. al. al-huzliyah. Terdapat juga sebahagian daripada ulama mereka menggunakan dalil ijmak dan kias sebagai hujah mereka (Ensiklopedia dunia: 2005). Mereka juga menolak banyak hadith yang mereka dapati bertentangan dengan asas dan usul yang lima dalam mazhab mereka. seperti mana yang mereka katakan bahawa mereka memahami dan mengambil al-Quran dan sumber sumber yang lain. µAmru ibn Bahar al-Jahiz.syihamiyah. al-askafiyah. Pengaruh besar Wasil bin µAta¶. Hisham ibn Amru al-Futiy. al-Qadi µAbd al-Jabbar dan lain-lain lagi (Ensiklopedia dunia: 2005). 4. Bashar ibn al-Mu¶tamar. Mazhab ini juga di dukung oleh kumpulan lain yang dikenali wasiliyah. 3) al-Nizomiyyah. mereka adalah pengikut Wasil bin Atto' yang pada asalnya adalah murid kepada imam Hasan al-Basri. Abu al-Husayn ibn Abu µAmru al-Khayyat. Abu µAli Muhammad ibn µAbd al-Wahab al-Jubba¶iy. telah menyebabkan perkembangan yang meluas dikalangan pengikutnya dan seterusnya dijadikan pegangan akidah sebahagian umat Islam.khobatiyah wa al-hadsiyah. 5. syeikh utama Muktazilah yang menuntut ilmunya dari Usman bin Khalid at-Towil dan Usman pula mengambil dari Wasil bin Atto'.0 Perpecahan Firaq Dalam Muktazilah. Muhammad ibn alHazil ibn al-Alaf. 2) al-Huzailiyyah. al. µIsa ibn Sabih al-Mawariy. Terdapat sebanyak 22 firaq yang ada di dalam muktazilah. yang boleh dibuat dalil dan hujah. iaitu kumpulan yang condong kepada mazhab Muktazilah (Ensiklopedia dunia: 2005). al-ma¶mariyah. Mereka mengingkari dan menolak hadith Mutawattir dan hadith-hadith Ahad (Ensiklopedia dunia: 2005).0 Tokoh-Tokoh Muktazilah.ja¶fariyah. al. Apabila menyebut mengenai perpecahan firaq yang terdapat dalam muktazilah ia semestinya berlaku oleh kerana perselisihan pendapat sesama mereka. mereka adalah pengikut Abu Huzail Hamdan bin al-Huzail. Diantara tokoh-tokoh Muktazilah yang terkenal ialah Wasil bin µAta¶. Diantaranya ialah alwasiliyyah.

dan perkataan Taswid bermaksud menjadikan sesuatu itu hitam.1996:55) Kelima-lima prinsip ini penting untuk dianggap sebagai Mu¶tazilah."Allah mampu untuk menyiksa kanak-kanak kecil dan jika Allah melakukan yang demikian maka Allah telah menjadi zalim". al-manzilah bayn al-manzilatayn dan al-amr bi al-ma¶ruf wa al-nahy µan al-munkar (Badawi.0 Asas Pemikiran Mu¶tazilah Mu¶tazilah merupakan kumpulan dalam Islam yang banyak menggunakan h ujah akal dalam usul-usul agama. Mengikut Qadhi Abdul Jabbar(1) dalam meletakkan pengertian Tauhid ialah dari segi bahasa bermaksud menjadikan sesuatu itu satu. Mereka mendakwa merakalah ahli tauhid yang sebenarbenarnya dan merekalah yang mengambil berat mengenai akidah umat Islam dalam mempertahankan kesucian Islam (Jarullah. Sesiapa yang tidak ada kelima-lima prinsip ini tidak dinamakan Mu¶tazilah (Mudasir:1994). sepertimana yang digambarkan oleh Ibn Khaldun mengatakan ³kemudian berlakunya perkembangan ilmu dan ciptaan. Imam az-Zahabi berkata. seperti perkataan Tahrik bermaksud menjadikan sesuatu itu bergerak. Apabila diteliti kitab-kitab Mu¶tazilah maka akan dapati bahawa mereka bersepakat dan berpegang kepada lima prinsip usul. golongan Mutakalimun menulis mengenai tanzih maka berlakunya Bida¶h Mu¶tazilah yang terlalu mengumumkan tanzih dalam ayat-ayat quran yang berbentuk penafian. Usul ini bagi mereka adalah bertujuan untuk mentanzihkan Allah taala daripada menyerupai dengan makhluk. iaitu tauhid. maka mereka mengambil pendirian menafikan sifat-sifat ma¶ni seperti sifat µlmu. Antara kata-katanya ialah.4) al-Bisyriyyah.Zuhdi: 1973:61). Aplikasi daripada method ini maka lahirlah pegangan Mu¶tazilah terhadap perkara-perkara akidah mengenai Allah seperti : Menafikan Sifat bagi Allah . Namun mazhab Mu¶tazilah dianggap bertentangan pendapat dengan para ulama salaf dalam meletakkan peranan akal dan ijtihad secara umum. dalil-dalil dan mantik dalam pemikiran mereka. al-wa¶d wal-wa¶id. Qudrat. adalah pengikut Bisyir bin Muktamir dikalangan ulama Muktazilah. 6. al-µadl. Iradah.Mu¶tazilah mengambil pendirian berhati-hati dalam meletakan apa-apa sahaja yang berkaitan dengan Allah untuk mengelak daripada berlakunya kesalahan ataupun mensyirikkan Allah dengan makhluk. Dengan sebab ini juga berlaku pertembungan dengan mazhab Ahli Sunnah. umurnya panjang tetapi tidak kembali kepada petunjuk yang benar". Jelas disini menunjukkan method pemikiran Mu¶tazilah bertitik tolak daripada lima prinsip usul ini dan aplikasi daripadanya melahirkan pegangan-pegangan dan pendapat-pendapat mereka dalam pandangan akidah mereka. maka baginya tauhid ialah Ithbat (menetapkan) dalam maksud yang lain ialah Ijab (al-Mu¶tiq: 2001).Hassan: 1991). Memastikan keesaan Allah dan hanya Allah sahaja bersifat qadim dan azali yang merupakan sifat yang khusus bagi Allah sahaja (al-Shafie¶. "Beliau adalah orang yang cerdik pandai tetapi tidak mendapat petunjuk dan hidayah. Ulama Islam yang terdahulu telah meletakkan akal di tempat yang ketiga selepas Al-Qur¶an dan Sunnah manakala mazhab Mu¶tazilah pula meletakkan dalil akal sebagai sebagai sumber pengambilan hukum yang utama dalam mazhab mereka.Abd Rahman.1 Tauhid Prinsip Tauhid merupakan prinsip yang pertama dalam usul Mu¶tazilah Bagi mereka Tauhid ialah apa yang thabit bagi Allah dan apa yang menafikan Allah daripada sifat-sifat. 6. Tujuan penggunaan akal dalam method pemikiran mereka bertujuan untuk mempertahankan kesucian akidah umat Islam pada zaman mereka. 3 . Hayah (al-Shafie¶Hassan:1991:99).

Tujuan Mu¶tazilah menafikan sifat azali bagi Allah adalah untuk mempertahankan konsep tauhid mutlak bagi Zat Allah (al-Khayyat:1950 :13.Kalam muhdas bukanlah berdiri dengan zat Allah tetapi diluar zat Allah (Jarullah.14) berdasarkan ayat al-Qur¶an (42:11) Wasil ibn µAta menafikan sifat secara mutlak kerana boleh membawa kepada syirik dan berkata siapa yang menetapkan bagi Allah makna dan sifat yang qadim maka dia telah mengatakan Tuhan itu dua. Mu¶tazilah mengambil pendirian mengatakan al-Quran adalah makhluk berpunca daripada masalah sifat yang dibincangkan tadi. Masalah Kalam menjadi perdebatan yang sangat hebat dikalangan orang Islam sejak sekian lama.Abd Rahman: 1966. kerana mereka tidak menerima adanya sifat yang qadim yang selain dari zat.4:1164) Dengan mengatakan Allah telah mencipta Kalam tersebut dipokok danMusa mendengar Kalam Allah daripada pokok tersebut. (Jarullah.Zuhdi: 1973:63) Namun Mu¶takzilah dianggap berlebihan dalam memamahamkan konsep tanzih itu hingga menafikan sifat-sifat yang ada pada Allah. Golongan Mu¶tazilah terpengaruh dengan falsafah Yunani dimana mereka berpendapat bahawa Allah adalah wajib ul-wujub dengan zatnya. pendekatan yang digunakan Mu¶tazilah dalam men-tazih-kan Allah bertepatan dengan konsep tauhid mengikut fahaman mereka. Muktazilah menggunakan pelbagai hujah untuk mempertahankan pendapat mereka sehinggalah mereka terpaksa mentakwilkan ayat al-Quran .Zuhdi. Kesan daripada prinsip al-a¶dl ini dapat dilihat dalam pemikiran Mu¶tazilah seperti : Al-Tahsin wal Taqbih 4 .12:2) Iaitu dengan menafsirkan setiap apa yang Allah taala ciptakan maka adalah ianya makhluk (Jarullah. Al-µAdl dari segi bahasa bermaksud setiap perbuatan baik yang dibuat seseorang dan member manfaat kepada orang i lain. (Mudasir:1994). Adalah berdasarkan kepada pendapat mereka dalam masalah sifat Allah. 6. mereka maksudkan dengan sifat ialah µain zat itu sendiri . Apa yang dapat disimpulkan daripada pendirian Mu¶tazilah ini . semata-mata kerana mempertahankan prinsip aliran pemikiran yang telah dikatakan sejak awal lagi bahawa mengisbatkan sifat akan membawa kepada berbilang-bilang yang qadim (Mudasir:1994). Makna Allah al-µAdl mengikut istilah Mu¶tazilah ialah semua perbuatan Allah adalah baik dan Allah tidak melakukan sesuatu yang buruk serta tidak ada yang mengurangkan apa yang wajib keatasnya (Badawi.dan Allah adalah esa dari setiap keadaan maka mereka menafikan sifat keatas Allah sebagai tambahan keatas zatnya.60).2 Al-µadl Prinsip Al-µAdl menjadi asas dalam method pemikiran Mu¶tazilah. Bagi Mu¶tazilah mereka bersepakat mengatakan bahawa kalam Allah adalah baharu. Diceritakan al-Makmum telah cuba mengalihkan makna ayat untuk mengatakan al-Quran adalah makhluk dalam ayat (Al-Quran. Al-Quran adalah makhluk. (Al-Quran. Mu¶tazilah berpendapat bahawa Allah adalah Mutakallim tetapi bukanlah dengan kalam qadim bahkan dengan kalam muhdas yang diciptakan ketika diperlukan untuk bercakap .bukan yang lain dari zat Allah.mereka mempunyai tujuan yang murni terhadap Allah dalam menafikan sifat keatasnya kerana ingin mengelak daripada berlaku syirik dan menyamakan Allah dengan makhluk. walaubagaimanapun mereka tidak menafikan nama-nama bagi sifat Allah itu. Kalam disisi Mu¶tazilah ialah huruf-huruf yang tersusun dan suara-suara yang terputus (al-Jabbar:324). 1973:78).Zuhdi: 1973:79). yang mereka nafikan hanyalah ma¶na yang ada pada namanama itu.

Namun bagi meraka. Usul ini mengikut ahli sejarah menjadi titik permulaan kepada terbentuk mazhab Mu¶tazilah dan telah dinamakan juga Mu¶tazilah dengan nama al-Munazaliyyah iaitu ashabul manzilah baina manzilatayni. Ini juga menyebabkan manusia itu layak menerima ganjaran atas kebaikan yang dilakukan dan menerima balasan atas kejahatan yang dilakukan (Sharustani:39).rasul-rasul dan kitab . Af¶alul µIbad Manusia bebas dalam menentukan segala perbuatannya tanpa campur tangan daripada Allah (Jarullah.Ini kerana mereka merasakan bahawa perkara tersebut menafikan dan menidakkan perbuatan-perbuatan buruk daripada Allah. Berikut adalah hujah Mu¶tazilah dalam usul ini . Bagi sebahagian Murjiah mengatakan mereka adalah orang yang beriman kerana masih megaku beriman dengan Allah.Mengikut al-Balkhi dinamakan Mu¶tazilah dengan µItizal kerana perselihan pendapat yang berlaku mengenai kedudukan orang yang melakukan dosa besar . Allah tidak sekali-kali memungkiri janji kerana memungkari janji adalah sesuatu yang mustahil bagi Allah (as-Shafie. Irsal Rasul Wajib keatas Allah mengutuskan rasul kepada manusia kerana menunjukkan kepada adilnya Allah . 6. (al-Mu¶tiq :2001:203) 6. Berkata Qadhi Abd al-Jabbar janji balasan baik dan jahat itu ialah Allah telah menjanjikan orang-oranga taat dengan pahala dan mejanjikan orang-orang derhaka dengan balasan dosa. Kesan daripada pegangan ini golongan Mu¶tazilah telah mewajibkan keatas Allah sesuatu perkara . Daripada usul ini juga mereka menolak syafaat.Hassan:1991:100). al-wa¶d dan al wa¶id adalah perlaksanaan kepada konsep keadilan tuhan.Rasul menjadi petunjuk kepada kebaikan kepada manusia dan kesempurnaan syariat Allah.Hassan:1991:99).3 Al-wa¶d wal-wa¶id.4 al-Manzilah Bayn al-Manzilatayn. Mereka mengingkari bahawa Allah taala yang menjadikan segala perbuatan hamba-hambanya . Al-Solah wal Aslah Wajib keatas Allah melakukan al-lutf wal solah iaitu melakukan apa yang membuatkan hambanya melakukan ketaatan dan menjauhkan mereka daripada maksiat dalam keadaan tidak sampai kepada tahap terpaksa (al-Shafie¶.4:100) Zamakhsyari menafsirkan ayat iaitu maka telah wajib keatas Allah memberi pahala kepada nya. Mereka bersepakat mengatakan al-Hakim yang maha bijaksana tidak akan melakukan sesuatu kecuali untuk kebaikkan dan tujuan kemaslahatan dan kepentingan hambanya(Sharustani :39). Al-wa¶d adalah janji baik keatas perbuatan baik manusia manakala al-wa¶id adalah janji buruk keatas perbuatan maksiat manusia (Badawi.Zuhdi:1973:94). tidak harus baginya menyalahi dan berbohong dengan janjinya.Abd Rahman:1966:62).Golongan Khawarij mengatakan orang yang melakukan dosa besar adalah termasuk didalam orang-orang kuffar dan musyrik. Allah tetap berpegang pada janjinya.Maka dengan sebab ini Mu¶tazilah mengambil pendirian pertengahan mengatakan bahawa orang yang melakukan dosa besar itu tidaklah mukmin atau kafir tetapi berada dalam suatu keadaan antara dua kedudukan (al-Nasyaar :438). 5 . Asul yang ketiga ini mempunyai kaitan dengan usul yang kedua iaitu al-µAdl. Mereka berpegang kepada usul ini kerana terdapat banyak Al-Quran yang menceritakan hal ini. Akal merupakan anugerah dan ciptaan Allah kepada manusia.Al-Tahsin wa al-taqbih oleh akal bermaksud akal mempunyai kemampuan mengetahui baik dan buruk dalam setiap perkara.(al-Mu¶tiq :2001:213) (Al-Quran. Jika akal tidak dapat membezakan baik dan buruk nescaya sia-sialah ciptaan Allah .yang demikian itu mustahil bagi Allah yang bersifat sempurna.

1965. Universiti Kebangsaan Malaysia. Hasan Jarullah. 2005. Al-Muktazilah. Riyadh. yang mana mazhab Mu¶tazilah menjadi mazhab rasmi bagi kerajaan ketika itu maka berlakulah penindasan terhadap golongan yang menentang pegangan-pegangan mereka seperti yang berlaku keatas Imam Ahmad bin Hanbal. 7. Mu¶tzilah mengalami zaman keemasannya dizaman pemerintahan Khalifah Harun al-Rashid. Ibrahim Abu Bakar 2008. 1947. Muktazilah wa Usul al-khomsah. Tradisionalisme Dan Rasionalisme Dalam Ilmu Kalam.Fakulti Pengajian Islam. juzuk pertama cetakan kesembilan. Menyeru kepada ma¶ruf dan mencegah daripada kemungkaran merupaka hukum amali dan politik yang diangkat oleh Mu¶tazilah menjadi usul akidah. µAbd al-Jabbar Ahmad.Di awal kemunculan Mu¶tazilah cuba mewajibkan orang Islam supaya keluar menentang pemerintah yang zalim walaupun terpakssa menggunakan senjata (as Shafie.Adapun al-munkar ialah setiap perbuatan yang dilakukan oleh seseorang itu yang mana dia mengetahui bahawa perbuatan tersebut adalah maksiat (al-Mu¶tiq:2001:440) . µAli Sami 1975. dan sejarah umat Islam .6.0 Kesimpulan Kemunculan Mu¶tazilah sebagai sebuah sekolah pemikiran dalam sejarah tamadun Islam member pelbagai kesan terhadap perkembangan intelektual. Mudasir bin Rosder 1994.Qahirah:Maktabah Wahbah Zuhdi.Qahirah : ar al-Ma¶arif. Dr Hassan Muhammad. Dari sudut politik.Qahirah :Dar µIlm al-Malayiin. Kuala Lumpur. 1991 Madhkal Ila Dirasat Ilm Kalam. Sumbangan meraka terhadap penyusunan ilmu teologi secara sistematik juga memberi suntikan kepada pengembangannya sehingga ke hari ini. Mazahib Islamiyiin . Al-Badawi. µAbd al-Karim µUthman. RUJUKAN A¶wad bin Abdullah. politik.Qahirah: Maktabah Wahbah. Akhir sekali. sebagai saranan kepada pengkaji-pengkaji aliran pemikiran dalam Islam perlulah melihat secara menyeluruh terhadap mazhab Mu¶tazilah sama ada dari sudut positif dan negatif. Nash¶at al-Fikri al-Falsafi Fi al-Islam. Dewan Bahasa Pustaka. Dar al-a¶simah. Mereka banyak terpengaruh dengan buku-buku falsafah Greek. Abd Rahman 1996. Qahirah : al-Ahliah lil Nasr wa Tauzi¶ Ensiklopedia dunia. Mu¶tazilah menjadi lambang kepada kebebasan berfikir dan membentuk aliran rasionalisme dalam sejarah pemikiran Islam. Masalah Uluhiyyah Dalam Aliran Muktazilah: Islamiyyat 15(1994) Universiti Kebangsaan Malaysia 6 .Tahqiq. 1409H.Sharh Usul al-Khamsah.5 al-Amr bi al-ma¶ruf wa al-nahy µan al-munkar Al-Makruf mengikut takrif Mu¶tazilah ialah setiap perbuatan yang dilakukan oleh sesorang yang mana dia mengetahui bahawa perbuatan tersebut adalah baik ataupun seseorang yang mengajak kearah kebaikan . Al-Nashar.Dari sudut intelektual . Al-Shafie.Muktazilah dilihat memberi kesan yang besar dalam kemunculan sekolah-sekolah pemikiran tradisional dan moden .Hassan:1991:100).