1.0 Pendahuluan.

Muktazilah merupakan salah satu daripada aliran dalam teologi Islam yang bersifat rasional dan terbuka. Ciri utama yang membezakan aliran ini daripada aliran yang lain seperti ahli sunnah ialah aliran ini menggunakan dalil-dalil akliah yang lebih bersifat menjurus kepada rasional akal yang boleh didapati dalam banyak dalil yang dikeluarkannya dan juga mempunyai unsur kefalsafahan. Aliran ini mempunyai lima asas ajaran yang menjadi asas kepada cara pemikiran mereka. Asas yang pertama ialah ketauhidan Allah, kedua keadilan Allah, ketiga janji dan ancaman, keempat kedudukan diantara kedudukan ( yang membicarakan mengenai pelaku dosa besar) dan yang terakhir ialah amar makruf dan nahi mungkar ( membicarakan tuntutan membuat baik dan meninggalkan perkara yang mungkar ia lebih banyak menerangkan hukum fiqh). Pendapat ahli Sunnah Waljamaah kepada mereka ialah, sebahagian ulama berpendapat bahawa permulaan atau asas muktazilah adalah untuk mempertahankan Islam daripada ancaman pihak musuhnya. Akan tetapi kesudahannya, mereka ini bersikap taasub kepada mazhab ini sehingga mencapai darjat taasub yang kritikal. Mereka juga telah banyak merosakkan hukum-hukum syariah Islam dan telah mereka hukum dengan pendapat mereka bahkan menjadikan hukum-hukum itu sebagai panduan mereka. Sebagai rumusan, boleh dikatakan bahawa pengikut Muktazilah ini ialah golongan yang banyak menggunakan hujah dan dalil akal berbanding dalil dalil yang lain seperti qiyas dan usul-usul yang lain. 2.0 Sejarah Muktazilah. Muktazilah ialah aliran sebuah kumpulan Islam yang banyak menggunakan dalil dalil, hujah akal dalam usul agama dan kiasan hukum yang lain. Aliran pemikiran ini wujud sejak zaman pemerintahan Kerajaan Abasiyyah. Menurut kebanyakan pendapat, pengasas kepada mazhab ini ialah seorang lelaki yang bernama Wasil bin µAta¶ dan kebanyakan para ulama berselisih pendapat dalam menetapkan waktu dan zaman kemunculannya. Ada sebahagian pendapat mengatakan bahawa dia daripada golongan Sayidina µAli r.a yang telah meningalkan arena siasah dan terus menukar haluannya kepada beribadat di rumah-rumah dan di masjid-masjid (Ensiklopedia dunia: 2005). Kebanyakan alim ulama berpendapat bahawa ketua kepada mazhab ini ialah Wasil ibn µAta¶yang merupakan salah seorang daripada mereka yang menghadiri kuliah ilmu yang diajar oleh Hasan Al-Basriy. Penyebaran ilmu dalam kuliah ini adalah berkaitan dengan masalah- maslah agama yang boleh menimbulkan kontroversi dan melibatkan logik akal pada zaman itu, iaitu membincangkan masalah orang yang melakukan dosa besar´. Adakah mereka dianggap mukmin yang mutlak ataupun kafir mutlak atau kedudukannya berada ditengah tengah (Ensiklopedia dunia: 2005). Maka Wasil, menyatakan pendiriannya mengenai masalah ini, dan menurutnya, pendapat ini adalah bertentangan dengan pendapat Hasan Al- Basriy, ³ Saya mengatakan bahawa orang yang berdosa besar bukanlah mukmin yang mutlak, bahkan kedudukannya adalah di tengah-tengah diantara dua kedudukan ( antara kafir mutlak dengan mkmin mutlak ).´ Setelah memberikan kenyataan ini, Wasil bin µAta¶ telah meninggalkan kuliah ilmu Hasan Al-Basriy dan seterusnya membuka kuliah ilmu yang lain di masjid. Dengan sebab inilah, maka kumpulan ini mendapat namanya iaitu ³ Muktazilah´ sebagaimana yang elah disebutkan oleh Hasan Al-Basriy : ³Wasil telah meninggalkan kita´ (Ensiklopedia dunia: 2005). Menurut kata para pengikut Muktazilah di dalam kitab-kitab mereka bahawa mazhab mereka ini telah diasaskan pada awalnya oleh Wasil dan mereka menganggap golongan yang berpengaruh dalam mazhab ini majoritinya daripada golongan Ahli- al Bayt (keluarga keturunan Rasulullah saw) yang terdiri daripada kalangan para sahabat besar dan golongan tabiin. Mereka ini juga telah mengiktiraf Hasan al-Basriy sebagai orang penting dalam mazhab mereka (Ensiklopedia dunia: 2005).

1

solihiyah. µAmru ibn Bahar al-Jahiz. al-jabaiyah. al. Diantara tokoh-tokoh Muktazilah yang terkenal ialah Wasil bin µAta¶. almurdariyah. Hisham ibn Amru al-Futiy. al-hisyamiyah. Seperti iktikad beliau mewajibkan Allah dengan sesuatu yang Allah terpaksa melakukannya. al-samamiyah. Abu µAli Muhammad ibn µAbd al-Wahab al-Jubba¶iy. Abu al-Husayn ibn Abu µAmru al-Khayyat.syihamiyah. almuyisiyah. 3) al-Nizomiyyah. Ulama Islam yang terdahulu telah meletakkan akal di tempat yang ketiga selepas al-Quran dan Sunnah manakala mazhab Muktazilah pula telah meletakkan dalil akal sebagai sumber pengambilan hukum yang utama dalam mazhab mereka.Mazhab Muktazilah sependapat dengan mazhab Qadariyah dalam menyatakan hukum perbuatan manusia. Ini kerana mazhab Qadariyah juga menyatakan pendapat yang sama dengan mazhab Muktazilah dalam menetapkan hukum orang yang melak ukan dosa besar. syeikh utama Muktazilah yang menuntut ilmunya dari Usman bin Khalid at-Towil dan Usman pula mengambil dari Wasil bin Atto'. al. Kemudian meninggalkan Hasan al-Basri selepas dia tidak setuju dengan Hasan al-Basri dalam isu pelaku dosa-dosa besar. Thamamah ibn Ashras al. al.khobatiyah wa al-hadsiyah. al-askafiyah. seperti mana yang mereka katakan bahawa mereka memahami dan mengambil al-Quran dan sumber sumber yang lain. mereka adalah pengikut Wasil bin Atto' yang pada asalnya adalah murid kepada imam Hasan al-Basri. al-jahiziyah. mereka adalah pengikut Ibrahim bin Yasar bin Hani' al-Nizom yang telah mencampur adukkan antara ungkapan ahli falsafah dan Muktazilah. al-ma¶mariyah. 2) al-Huzailiyyah.khiyatiyah. al-Husayn ibn Muhammad al-Najjar.aswariyah. iaitu kumpulan yang condong kepada mazhab Muktazilah (Ensiklopedia dunia: 2005). Mazhab ini juga di dukung oleh kumpulan lain yang dikenali wasiliyah. Beliau bersendirian dengan beberapa pendapatnya berbanding ulama -ulama Muktazilah yang lain. Terdapat sebanyak 22 firaq yang ada di dalam muktazilah. Pengaruh besar Wasil bin µAta¶. al-hamariyah. Muhammad ibn alHazil ibn al-Alaf. Golongan ini juga bersetuju dengan pendapat al Hasan Basriy berkenaan hukum seorang sahabat yang mabuk kerana minum air perahan anggur bahawa tidak di hukum sebat. µIsa ibn Sabih al-Mawariy. tetapi perpecahan ini berlaku bukanlah oleh kerana mereka berselisih pendapat dengan 5 konsep asas muktazilah tetapi disebabkan yang lain (A¶wad bin Abdullah: 1409H). Apabila menyebut mengenai perpecahan firaq yang terdapat dalam muktazilah ia semestinya berlaku oleh kerana perselisihan pendapat sesama mereka. al. Ibrahim ibn Sayyar al-Nizam. Sedikit penerangan mengenai firaq-firaq yang terdapat dalam aliran Muktazilah:1) al-Wasiliyah. al-basyriyah. yang boleh dibuat dalil dan hujah. Mu¶amar ibn µIbad al-Salmi. telah menyebabkan perkembangan yang meluas dikalangan pengikutnya dan seterusnya dijadikan pegangan akidah sebahagian umat Islam. alka¶biyah. 2 .0 Perpecahan Firaq Dalam Muktazilah. 3. dan al-Umuriyyah (A¶wad bin Abdullah: 1409H). al.ja¶fariyah. al.0 Pandangan dan pendapat Muktazilah. al-Qadi µAbd al-Jabbar dan lain-lain lagi (Ensiklopedia dunia: 2005). Terdapat juga sebahagian daripada ulama mereka menggunakan dalil ijmak dan kias sebagai hujah mereka (Ensiklopedia dunia: 2005). Mereka mengingkari dan menolak hadith Mutawattir dan hadith-hadith Ahad (Ensiklopedia dunia: 2005). Mereka juga menolak banyak hadith yang mereka dapati bertentangan dengan asas dan usul yang lima dalam mazhab mereka. 5. Bashar ibn al-Mu¶tamar. iaitu ketua mazhab Muktazilah ini. al. Diantaranya ialah alwasiliyyah. mereka adalah pengikut Abu Huzail Hamdan bin al-Huzail. al-huzliyah. Muktazilah bertentangan pendapat dengan para ulama salaf dalam meletakkan peranan akal dan ijtihad secara umum.Numayriy.nizomiyah. 4.0 Tokoh-Tokoh Muktazilah. al-bihsyamiyah.

maka mereka mengambil pendirian menafikan sifat-sifat ma¶ni seperti sifat µlmu.0 Asas Pemikiran Mu¶tazilah Mu¶tazilah merupakan kumpulan dalam Islam yang banyak menggunakan h ujah akal dalam usul-usul agama. Antara kata-katanya ialah. 6. 3 . Tujuan penggunaan akal dalam method pemikiran mereka bertujuan untuk mempertahankan kesucian akidah umat Islam pada zaman mereka. Aplikasi daripada method ini maka lahirlah pegangan Mu¶tazilah terhadap perkara-perkara akidah mengenai Allah seperti : Menafikan Sifat bagi Allah . Jelas disini menunjukkan method pemikiran Mu¶tazilah bertitik tolak daripada lima prinsip usul ini dan aplikasi daripadanya melahirkan pegangan-pegangan dan pendapat-pendapat mereka dalam pandangan akidah mereka. Hayah (al-Shafie¶Hassan:1991:99). maka baginya tauhid ialah Ithbat (menetapkan) dalam maksud yang lain ialah Ijab (al-Mu¶tiq: 2001). dan perkataan Taswid bermaksud menjadikan sesuatu itu hitam. Memastikan keesaan Allah dan hanya Allah sahaja bersifat qadim dan azali yang merupakan sifat yang khusus bagi Allah sahaja (al-Shafie¶. Sesiapa yang tidak ada kelima-lima prinsip ini tidak dinamakan Mu¶tazilah (Mudasir:1994). al-µadl. Dengan sebab ini juga berlaku pertembungan dengan mazhab Ahli Sunnah. Mengikut Qadhi Abdul Jabbar(1) dalam meletakkan pengertian Tauhid ialah dari segi bahasa bermaksud menjadikan sesuatu itu satu.Zuhdi: 1973:61). Namun mazhab Mu¶tazilah dianggap bertentangan pendapat dengan para ulama salaf dalam meletakkan peranan akal dan ijtihad secara umum. Iradah. iaitu tauhid.1996:55) Kelima-lima prinsip ini penting untuk dianggap sebagai Mu¶tazilah. Imam az-Zahabi berkata. Apabila diteliti kitab-kitab Mu¶tazilah maka akan dapati bahawa mereka bersepakat dan berpegang kepada lima prinsip usul. 6. al-manzilah bayn al-manzilatayn dan al-amr bi al-ma¶ruf wa al-nahy µan al-munkar (Badawi. golongan Mutakalimun menulis mengenai tanzih maka berlakunya Bida¶h Mu¶tazilah yang terlalu mengumumkan tanzih dalam ayat-ayat quran yang berbentuk penafian.Hassan: 1991). al-wa¶d wal-wa¶id. sepertimana yang digambarkan oleh Ibn Khaldun mengatakan ³kemudian berlakunya perkembangan ilmu dan ciptaan. umurnya panjang tetapi tidak kembali kepada petunjuk yang benar". Qudrat. Usul ini bagi mereka adalah bertujuan untuk mentanzihkan Allah taala daripada menyerupai dengan makhluk. dalil-dalil dan mantik dalam pemikiran mereka.Mu¶tazilah mengambil pendirian berhati-hati dalam meletakan apa-apa sahaja yang berkaitan dengan Allah untuk mengelak daripada berlakunya kesalahan ataupun mensyirikkan Allah dengan makhluk. Mereka mendakwa merakalah ahli tauhid yang sebenarbenarnya dan merekalah yang mengambil berat mengenai akidah umat Islam dalam mempertahankan kesucian Islam (Jarullah.Abd Rahman. seperti perkataan Tahrik bermaksud menjadikan sesuatu itu bergerak.4) al-Bisyriyyah. adalah pengikut Bisyir bin Muktamir dikalangan ulama Muktazilah.1 Tauhid Prinsip Tauhid merupakan prinsip yang pertama dalam usul Mu¶tazilah Bagi mereka Tauhid ialah apa yang thabit bagi Allah dan apa yang menafikan Allah daripada sifat-sifat. Ulama Islam yang terdahulu telah meletakkan akal di tempat yang ketiga selepas Al-Qur¶an dan Sunnah manakala mazhab Mu¶tazilah pula meletakkan dalil akal sebagai sebagai sumber pengambilan hukum yang utama dalam mazhab mereka."Allah mampu untuk menyiksa kanak-kanak kecil dan jika Allah melakukan yang demikian maka Allah telah menjadi zalim". "Beliau adalah orang yang cerdik pandai tetapi tidak mendapat petunjuk dan hidayah.

Zuhdi: 1973:79). Muktazilah menggunakan pelbagai hujah untuk mempertahankan pendapat mereka sehinggalah mereka terpaksa mentakwilkan ayat al-Quran .Abd Rahman: 1966. mereka maksudkan dengan sifat ialah µain zat itu sendiri . Masalah Kalam menjadi perdebatan yang sangat hebat dikalangan orang Islam sejak sekian lama. 1973:78). Mu¶tazilah mengambil pendirian mengatakan al-Quran adalah makhluk berpunca daripada masalah sifat yang dibincangkan tadi.mereka mempunyai tujuan yang murni terhadap Allah dalam menafikan sifat keatasnya kerana ingin mengelak daripada berlaku syirik dan menyamakan Allah dengan makhluk. Al-µAdl dari segi bahasa bermaksud setiap perbuatan baik yang dibuat seseorang dan member manfaat kepada orang i lain. Al-Quran adalah makhluk.60).4:1164) Dengan mengatakan Allah telah mencipta Kalam tersebut dipokok danMusa mendengar Kalam Allah daripada pokok tersebut. kerana mereka tidak menerima adanya sifat yang qadim yang selain dari zat. Makna Allah al-µAdl mengikut istilah Mu¶tazilah ialah semua perbuatan Allah adalah baik dan Allah tidak melakukan sesuatu yang buruk serta tidak ada yang mengurangkan apa yang wajib keatasnya (Badawi. Adalah berdasarkan kepada pendapat mereka dalam masalah sifat Allah.bukan yang lain dari zat Allah. (Al-Quran. Golongan Mu¶tazilah terpengaruh dengan falsafah Yunani dimana mereka berpendapat bahawa Allah adalah wajib ul-wujub dengan zatnya.Zuhdi: 1973:63) Namun Mu¶takzilah dianggap berlebihan dalam memamahamkan konsep tanzih itu hingga menafikan sifat-sifat yang ada pada Allah. Apa yang dapat disimpulkan daripada pendirian Mu¶tazilah ini . walaubagaimanapun mereka tidak menafikan nama-nama bagi sifat Allah itu. yang mereka nafikan hanyalah ma¶na yang ada pada namanama itu. pendekatan yang digunakan Mu¶tazilah dalam men-tazih-kan Allah bertepatan dengan konsep tauhid mengikut fahaman mereka. Bagi Mu¶tazilah mereka bersepakat mengatakan bahawa kalam Allah adalah baharu. (Mudasir:1994).dan Allah adalah esa dari setiap keadaan maka mereka menafikan sifat keatas Allah sebagai tambahan keatas zatnya. Kalam disisi Mu¶tazilah ialah huruf-huruf yang tersusun dan suara-suara yang terputus (al-Jabbar:324). Mu¶tazilah berpendapat bahawa Allah adalah Mutakallim tetapi bukanlah dengan kalam qadim bahkan dengan kalam muhdas yang diciptakan ketika diperlukan untuk bercakap .Zuhdi. semata-mata kerana mempertahankan prinsip aliran pemikiran yang telah dikatakan sejak awal lagi bahawa mengisbatkan sifat akan membawa kepada berbilang-bilang yang qadim (Mudasir:1994).2 Al-µadl Prinsip Al-µAdl menjadi asas dalam method pemikiran Mu¶tazilah. Diceritakan al-Makmum telah cuba mengalihkan makna ayat untuk mengatakan al-Quran adalah makhluk dalam ayat (Al-Quran.12:2) Iaitu dengan menafsirkan setiap apa yang Allah taala ciptakan maka adalah ianya makhluk (Jarullah. 6. Kesan daripada prinsip al-a¶dl ini dapat dilihat dalam pemikiran Mu¶tazilah seperti : Al-Tahsin wal Taqbih 4 .Tujuan Mu¶tazilah menafikan sifat azali bagi Allah adalah untuk mempertahankan konsep tauhid mutlak bagi Zat Allah (al-Khayyat:1950 :13.Kalam muhdas bukanlah berdiri dengan zat Allah tetapi diluar zat Allah (Jarullah. (Jarullah.14) berdasarkan ayat al-Qur¶an (42:11) Wasil ibn µAta menafikan sifat secara mutlak kerana boleh membawa kepada syirik dan berkata siapa yang menetapkan bagi Allah makna dan sifat yang qadim maka dia telah mengatakan Tuhan itu dua.

Al-Solah wal Aslah Wajib keatas Allah melakukan al-lutf wal solah iaitu melakukan apa yang membuatkan hambanya melakukan ketaatan dan menjauhkan mereka daripada maksiat dalam keadaan tidak sampai kepada tahap terpaksa (al-Shafie¶.Al-Tahsin wa al-taqbih oleh akal bermaksud akal mempunyai kemampuan mengetahui baik dan buruk dalam setiap perkara.(al-Mu¶tiq :2001:213) (Al-Quran. Berikut adalah hujah Mu¶tazilah dalam usul ini . Asul yang ketiga ini mempunyai kaitan dengan usul yang kedua iaitu al-µAdl. Ini juga menyebabkan manusia itu layak menerima ganjaran atas kebaikan yang dilakukan dan menerima balasan atas kejahatan yang dilakukan (Sharustani:39). Daripada usul ini juga mereka menolak syafaat.Ini kerana mereka merasakan bahawa perkara tersebut menafikan dan menidakkan perbuatan-perbuatan buruk daripada Allah. tidak harus baginya menyalahi dan berbohong dengan janjinya.4 al-Manzilah Bayn al-Manzilatayn. Kesan daripada pegangan ini golongan Mu¶tazilah telah mewajibkan keatas Allah sesuatu perkara .Maka dengan sebab ini Mu¶tazilah mengambil pendirian pertengahan mengatakan bahawa orang yang melakukan dosa besar itu tidaklah mukmin atau kafir tetapi berada dalam suatu keadaan antara dua kedudukan (al-Nasyaar :438).Abd Rahman:1966:62). Al-wa¶d adalah janji baik keatas perbuatan baik manusia manakala al-wa¶id adalah janji buruk keatas perbuatan maksiat manusia (Badawi.rasul-rasul dan kitab . 6. Usul ini mengikut ahli sejarah menjadi titik permulaan kepada terbentuk mazhab Mu¶tazilah dan telah dinamakan juga Mu¶tazilah dengan nama al-Munazaliyyah iaitu ashabul manzilah baina manzilatayni.Mengikut al-Balkhi dinamakan Mu¶tazilah dengan µItizal kerana perselihan pendapat yang berlaku mengenai kedudukan orang yang melakukan dosa besar . Allah tidak sekali-kali memungkiri janji kerana memungkari janji adalah sesuatu yang mustahil bagi Allah (as-Shafie.Golongan Khawarij mengatakan orang yang melakukan dosa besar adalah termasuk didalam orang-orang kuffar dan musyrik.Zuhdi:1973:94). Allah tetap berpegang pada janjinya. Berkata Qadhi Abd al-Jabbar janji balasan baik dan jahat itu ialah Allah telah menjanjikan orang-oranga taat dengan pahala dan mejanjikan orang-orang derhaka dengan balasan dosa. Jika akal tidak dapat membezakan baik dan buruk nescaya sia-sialah ciptaan Allah . al-wa¶d dan al wa¶id adalah perlaksanaan kepada konsep keadilan tuhan. Bagi sebahagian Murjiah mengatakan mereka adalah orang yang beriman kerana masih megaku beriman dengan Allah. Mereka mengingkari bahawa Allah taala yang menjadikan segala perbuatan hamba-hambanya . (al-Mu¶tiq :2001:203) 6. Irsal Rasul Wajib keatas Allah mengutuskan rasul kepada manusia kerana menunjukkan kepada adilnya Allah .4:100) Zamakhsyari menafsirkan ayat iaitu maka telah wajib keatas Allah memberi pahala kepada nya. Af¶alul µIbad Manusia bebas dalam menentukan segala perbuatannya tanpa campur tangan daripada Allah (Jarullah.Hassan:1991:99).3 Al-wa¶d wal-wa¶id. Akal merupakan anugerah dan ciptaan Allah kepada manusia.Namun bagi meraka. Mereka bersepakat mengatakan al-Hakim yang maha bijaksana tidak akan melakukan sesuatu kecuali untuk kebaikkan dan tujuan kemaslahatan dan kepentingan hambanya(Sharustani :39). Mereka berpegang kepada usul ini kerana terdapat banyak Al-Quran yang menceritakan hal ini. 5 .Hassan:1991:100).Rasul menjadi petunjuk kepada kebaikan kepada manusia dan kesempurnaan syariat Allah.yang demikian itu mustahil bagi Allah yang bersifat sempurna.

Mu¶tzilah mengalami zaman keemasannya dizaman pemerintahan Khalifah Harun al-Rashid. 2005. Al-Muktazilah. Al-Nashar. 1947.6. Dewan Bahasa Pustaka. RUJUKAN A¶wad bin Abdullah. dan sejarah umat Islam . µAbd al-Jabbar Ahmad. µAbd al-Karim µUthman. Muktazilah wa Usul al-khomsah.Muktazilah dilihat memberi kesan yang besar dalam kemunculan sekolah-sekolah pemikiran tradisional dan moden .Sharh Usul al-Khamsah. juzuk pertama cetakan kesembilan.Dari sudut intelektual . 1991 Madhkal Ila Dirasat Ilm Kalam. Dar al-a¶simah.Tahqiq. Universiti Kebangsaan Malaysia.Hassan:1991:100).Fakulti Pengajian Islam. Akhir sekali. Ibrahim Abu Bakar 2008. Dr Hassan Muhammad. Mazahib Islamiyiin . Al-Shafie. Dari sudut politik. Nash¶at al-Fikri al-Falsafi Fi al-Islam. Mu¶tazilah menjadi lambang kepada kebebasan berfikir dan membentuk aliran rasionalisme dalam sejarah pemikiran Islam. Abd Rahman 1996. politik. Sumbangan meraka terhadap penyusunan ilmu teologi secara sistematik juga memberi suntikan kepada pengembangannya sehingga ke hari ini. Riyadh.Di awal kemunculan Mu¶tazilah cuba mewajibkan orang Islam supaya keluar menentang pemerintah yang zalim walaupun terpakssa menggunakan senjata (as Shafie.5 al-Amr bi al-ma¶ruf wa al-nahy µan al-munkar Al-Makruf mengikut takrif Mu¶tazilah ialah setiap perbuatan yang dilakukan oleh sesorang yang mana dia mengetahui bahawa perbuatan tersebut adalah baik ataupun seseorang yang mengajak kearah kebaikan .Adapun al-munkar ialah setiap perbuatan yang dilakukan oleh seseorang itu yang mana dia mengetahui bahawa perbuatan tersebut adalah maksiat (al-Mu¶tiq:2001:440) .Qahirah:Maktabah Wahbah Zuhdi.1965. Mereka banyak terpengaruh dengan buku-buku falsafah Greek.0 Kesimpulan Kemunculan Mu¶tazilah sebagai sebuah sekolah pemikiran dalam sejarah tamadun Islam member pelbagai kesan terhadap perkembangan intelektual. 7. Al-Badawi. Hasan Jarullah. 1409H. Qahirah : al-Ahliah lil Nasr wa Tauzi¶ Ensiklopedia dunia. Mudasir bin Rosder 1994.Qahirah : ar al-Ma¶arif. sebagai saranan kepada pengkaji-pengkaji aliran pemikiran dalam Islam perlulah melihat secara menyeluruh terhadap mazhab Mu¶tazilah sama ada dari sudut positif dan negatif. yang mana mazhab Mu¶tazilah menjadi mazhab rasmi bagi kerajaan ketika itu maka berlakulah penindasan terhadap golongan yang menentang pegangan-pegangan mereka seperti yang berlaku keatas Imam Ahmad bin Hanbal. Tradisionalisme Dan Rasionalisme Dalam Ilmu Kalam. Kuala Lumpur. Menyeru kepada ma¶ruf dan mencegah daripada kemungkaran merupaka hukum amali dan politik yang diangkat oleh Mu¶tazilah menjadi usul akidah.Qahirah: Maktabah Wahbah.Qahirah :Dar µIlm al-Malayiin. Masalah Uluhiyyah Dalam Aliran Muktazilah: Islamiyyat 15(1994) Universiti Kebangsaan Malaysia 6 . µAli Sami 1975.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful