SISTEM

TULISAN

JAWI

SISTEM EJAAN JAWI MODEN BERDASARKAN AKHBAR UTUSAN Melayu (Apakah Perkataan berubah menjadi )

1.0

Pengenalan

Pada masa dahulu hingga kini, penggunaan tulisan Jawi masih digunakan kerana ianya amat berkait rapat dengan agama Islam. Kemunculan sistem Tulisan Jawi banyak berhubungkait dengan kedatangan agama Islam ke Nusantara. Sebenarnya tulisan Jawi berasal dari tulisan Arab dan mengandungi huruf-huruf Arab yang dimasukkan ke dalam sistem penulisan bahasa Melayu.

Sejak kebelakangan ini, penggunaan tulisan Jawi di dada-dada akhbar mahupun penggunaan di papan iklan, papan tanda nama jalan, bangunan, dan sebagainya mendapat pengiktirafan dan sokongan padu oleh kerajaan untuk digunakan secara meluas.Begitu juga penggunaannya di peringkat pengajian di universiti dan pendidikan di sekolah, sistem Tulisan Jawi telah dijadikan salah satu mata pelajaran wajib yang mesti dipelajari oleh golongan pelajar di Malaysia.

Meskipun penggunaan tulisan Jawi telah bermula sejak 700 tahun yang lalu, ia belum banyak diselidiki dari segi perkembangan dan sistem tulisannya. Jika dilihat dari segi sejarah perkembangannya, terdapat dua pengaruh sistem ejaan yang digunakan iaitu pengaruh Arab dan Melayu. Secara amnya, pengaruh Arab dalam bentuk ejaan tulisan Jawi dipengaruhi dengan penggunaan tanda-tanda baris; manakala pengaruh ejaan Melayu pula, wujudnya huruf-huruf vokal sebagai menggantikan penggunaan tanda-tanda baris.

tembikar. menjelaskan bahawa bahasa Melayu dan tulisan Jawi diiktiraf sebagai bahasa perhubungan utama pada zaman Kesultanan Islam di Nusantara. bahan-bahan yang dibuat daripada logam. majalah. termasuk sumber penemuan pada azimat dan tangkal. Bersesuaian dengan penggunaan tulisan Jawi dalam segala urusan dan pernah menjadi tulisan antarabangsa seperti mana bahasa Melayu yang pernah menjadi lingua franca sebagaimana menerusi catatan pengemb ara Barat ke Nusantara seperti Magellan. penemuan pertama pada batu nisan Syeikh Nuruddin Al-Raniri di Barus. batu lontar. Kelahiran Sistem Tulisan Jawi yang berasal dari tulisan dan pengaruh Arab terbukti sejarah kewujudannya dalam tamadun Melayu melalui beberapa sumber khazanah dan bahan -bahan bertulis yang ditemui seperti. kulit. alat senjata. duit syiling. kemudiannya batu nisan Syeikh Abdul Qadir Ibn Husin Syah Alam di Langgar. dan Van Ronkel. yang menunjukkan tulisan Jawi berasal dari orang Arab yang kemudian telah diubahsuai dengan menambahkan beberapa huruf Arab yang disesuaikan dengan gaya bahasa orang Melayu dalam usaha membuktikan kewujudan tulisan Jawi dalam tamadun Melayu setelah penemuan prasasti di Kuala Berang. Tom Pires.Memang tidak dapat dinafikan bahawa tulisan Jawi merupakan satu aspek yang penting dalam mengekalkan imej dan identiti budaya Melayu masa kini. istana. Pahang Darul Makmur pada 419 Hijrah. Grisek. Terengganu pada . Sebagai contohnya. Jawa Timur tanggal 475 Hijrah bersamaan 1082 Masihi. Sumatera Utara yang tercatat dalam bahasa Arab bertarikh 48 Hijrah. manuskrip lama. batu nisan. kertas lama. ukiran-ukiran pada masjid. Kedah bertarikh 290 Hijrah. diikuti pula batu nisan seorang puteri raja di Pekan. dari batu bersurat. dan batu nisan Fatimah binti Maymun bin Hibatullah yang dijumpai di Leram.

Terdapat tiga jenis pembentukan ejaan yang lazim digunakan iaitu ejaan tradisi. dan kepada ( ). penggunaan kaedah baris digunakan. sebenarnya ia berkait rapat dengan sistem ejaannya. hukum di luar darling. barang( ). atau ke depan. terdapat beberapa hukum mengeja seperti hukum darling.702 Hijrah bersamaan 1303 Masihi. . hukum ra-ma. pasu( ). dan ada ketikanya ianya digugurkan. ke bawah. Namun begitu. bulan( ). hukum ha-aha dan lampau hukum. b) Ejaan Lazim Ejaan ini lazimnya digunakan bagi mengeja perkataan sukukata terbuka atau sukukata tertutup sama ada bunyi sukukata itu ke atas. Oleh yang demikian dalam penghasilan perkataan Jawi. suka( bantal( ). c) Ejaan Mengikut Hukum Dalam sistem ejaan Jawi mengikut hukum. persoalan yang mungkin tidak dapat dihuraikan dan mendapat kepastian hingga kini ialah siapakah pencipta sebenar bagi tulisan Jawi yang ada sekarang walaupun aksara tulisan Jawi banyak menggunakan huruf-huruf Arab. dan ejaan mengikut hukum : a) Ejaan Tradisi Dalam pembentukan ejaan ini. hukum ka-ga. ).nangka( ). Contoh perkataan seperti tiada ( ). pada ( ). ejaan lazim. Antara contoh perkataannya seperti lada( dan ). Ini tidak menjejaskan sistem ejaan tersebut.

dikaji.4 Batasan Walaupun jumlah perkataan dalam akhbar utusan Melayu agak banyak.0 Hasil Kajian Setelah mengkaji 100 perkataan daripada akhbar.1 Objektif Kajian a) Mengkategorikan dan menjelaskan jenis ejaan kata Melayu Jati dan kaedah ejaan kata serapan b) c) yang peratusan sistem terdapat penggunaan ejaan yang dalam jenis terdapat dan Akhbar kaedah ejaan yang Utusan.2 Bahan Kajian Dalam melaksanakan tugasan ini penulis menggunakan Akhbar Utusan Melayu sebagai bahan kajian utama. 1.1. Tajuk yang diutarakan ialah ³Apakah perkataan intan akan berubah menjadi Intan´ 1. namun penulis hanya menghadkan kepada 100 perkataan awal sahaja.3 hasil tulisan Pak Madlub Kaedah bertarikh 30 Mac 2009. dan Bahasa Melayu. 2. sumber rujukan diperolehi dan dirujuk dari sumber perpustakaan. Kajian Dalam membuat kajian penggunaan ejaan yang terkandung dalam akhbar Utusan Melayu ini. sumber internet. Daripada 100 perkataan ini kajian akan dibuat berdasarkan objektif yang telah ditentukan. bermula daripada perkataan : Hingga didapati ejaan bagi setiap perkataan adalah seperti berikut (terdapat juga perkataan . dan individu tertentu iaitu guru mata pelajaran Pendidikan Islam. tersebut. Menganalisis Menilai semula dalam akhbar 1.

2 Ejaan Mengikut Hukum 2.2.berulang) : 2.1 Hukum Darlung .1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 19 Ejaan Lazim Tanda Tanya Banyak Baru Tahu Besar Hasil Usaha Dan Dalam Dewan Ahli Majlis Tentang papan Lagi Batu tanda 2.

2.3 28 Hukum Ka dan Ga ketika 2.2.4 29 Hukum Ha dan Aha bahasa 2.3 30 31 32 33 34 35 36 Ejaan Tradisi Orang Utama Batu pahat Yakni Itu Sendiri Apabila .2.23 kali 2.2 24 25 26 27 Hukum Luar Darlung saya Mana-mana hatta nama 2.

4 57 58 Kata Berimbuhan perkataan menjadi . Zainal Abidin Jalan Huruf Pertama Ia Yang sin Atau Tidak Maknanya Sampai Kamus Melayu Wujud telah kepada kerana apatah penggaram segera Rahmat sebarang Sapruan 2.37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 Hj.

59 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 melintasi dibandar apakah Terpinga-pinga terlihat perkataan tertinggal Sebaik kerumah menyelongkar pelbagai termasuk ternyata terbaru menyebabkan bertanya perbandaran tersebut sebuah 2.5 80 Ejaan Kata Serapan Inggeris edisi 2.6 Analisis Kekerapan Penggunaan Jenis dan Kaedah Ejaan .

19. 9. 18. 22. Perkataan Jenis Ejaan Ejaan Ejaan kata dan Kaedah tradisi lazim serapan Inggeris Kaedah kata imbuhan apitan (awalan -akhiran) Imbuhan per««. 4.an Ejaan Ejaan Ejaan Hukum di Ejaan Kaedah kata berimbuhan Ejaan Kaedah kata berimbuhan Ejaan Nama Nama Perkataan Jenis Kata Ejaan Kaedah Ejaan Kata lazim kata lazim berimbuhan (suku berimbuhan (suku apitan Ejaan Ejaan Kata lazim (suku berimbuhan kata awalan dan serapan kata awalan kata awalan awalan luar lazim lazim lazim Darlung lazim (mem) lazim (me) lazim khas khas Kaedah Arab terbuka) (di) tertutup) (awalan-akhiran) tradisi terbuka) (ber) . 16. 3. 21. 17. 2.Bil. 8. 13. 6. 1. 14. 23. 7. 20. Bil. 10. 11.. 15. 5. 12.

32. 45. 29. 43. 38.I. 41. Kaedah Kaedah Ejaan K. 27. 28. 42. 26.A Ejaan Perkataan Kaedah Kaedah lazim lazim Kata Kata berimbuhan apitan (ke««an) Kata berimbuhan tradisi apitan (awalan-akhiran) (suku Bunyi Kata (Suku Jenis kata kata (Suku Penggunaan Kata kata kata Kata berimbuhan berimbuhan serapan Kata Ejaan Ejaan Kata Kata serapan serapan Ejaan Ejaan Nama awalan awalan kata terbuka dan berimbuhan berimbuhan kata tertutup Bahasa awalan awalan + + kata seru (se««. Bil.24. 39. 31. 44. 40.L. 30. 36.. 46. (awalan-akhiran) 25. 35. 37. 34. 33.nya) terbuka) glotis gabungan terbuka) Kaedah (se) (ke) tertutup) Inggeris perbuatan (me) (se) Inggeris diftong lazim lazim Inggeris Inggeris tradisi lazim khas Ejaan .

Perkataan Jenis Ejaan Ejaan Kaedah kata dan Kaedah lazim lazim awalan (ke) lazim lazim awalan (me) lazim lazim (me««. 47. 54. 59. 53. 66. 61. 55. 67. 48. 52.an) Inggeris (pe««. 57.. 60.. 50. 63. 64. 56. Bil. 62. 65.an) (se) tradisi lazim awalan awalan (me) (ke) Kaedah awalan (me) seru berimbuhan Ejaan Ejaan Kaedah kata berimbuhan Ejaan Ejaan Kata berimbuhan Ejaan apitan kata apitan (awalan-akhiran) serapan (awalan-akhiran) Kata berimbuhan kata Kaedah berimbuhan Ejaan Ejaan awalan Kaedah Kaedah Perkataan Kaedah kata kata Jenis kata berimbuhan berimbuhan dan berimbuhan Kata Ejaan kata Ejaan Ejaan Ejaan Ejaan serapan Inggeris lazim lazim tradisi lazim .Bil. 69. 51. 49. 58. 68.

74. 87. 85. 73. 82. 72. 77. 75. Ejaan kata Kaedah kata kata dieja dasar tidak satu Ejaan kata Kata Kaedah kata apitan Perkataan Jenis Kaedah Kaedah kata kata Nama Kata Ejaan Ejaan berimbuhan berimbuhan Ejaan Ejaan Nama dan Kata berimbuhan awalan awalan akhiran khas diftong lazim lazim (di) (an) tradisi lazim khas Kaedah geluncur (me) berimbuhan (awalan-akhiran) Ejaan serapan Ejaan suku menggunakan Ejaan berimbuhan Ejaan Ejaan serapan Ejaan Ejaan (pe««.an) lazim Inggeris lazim kata alif tradisi awalan (di) lazim lazim Inggeris tradisi lazim . 79. 78. Bil. 80. 86. 71. 90.70. 83. 84. 81.. 88. 91. 76. 89.

96. Ejaan tradisi paling ketara digunakan dan ejaan mengikut hukum dan kata serapan Inggeris sedikit digunakan. didapati penggunaan sistem ejaan dan tulisan besar pengaruhnya. Dalam kajian Akhbar Utusan Melayu yang dibuat sistem ejaan banyak menggunakan ejaan tradisi. 94. Hal ini berlaku kerana majoriti daripada generasi muda kini tidak dapat menguasai pendidikan tulisan Jawi apatah lagi mahu menulis dan membaca Jawi kerana sebahagian daripada mereka µbuta¶ dalam pembacaan tulisan Jawi. Perkataan Ejaan Ejaan kata kata Jenis Ejaan serapan serapan dan Inggeris Inggeris Kaedah lazim awalan (me) Inggeris khas lazim lazim lazim Kaedah kata Ejaan berimbuhan kata Nama Ejaan Ejaan Ejaan serapan 2. 97. 95.92. 98 99. Ini berkemungkinan Usaha dalam mengembang dan mempertingkatkan semula pendidikan tulisan Jawi dan penggunaannya di dalam media cetak mahupun media massa seharusnya disegerakan agar tidak akan terus pupus disebabkan oleh tangan orang Melayu sendiri. 100. Bil. Justeru itu. tanggungjawab memelihara tulisan Jawi bukan sahaja menjadi . Kelemahan ini amat menghantui masyarakat Melayu yang amat menyayangi sistem tulisan Jawi ini. 93.7 Penilaian semula Sistem Ejaan Jawi Secara amnya. ejaan lazim dan ejaan mengikut hukum.

Kesungguhan dalam memperkayakan pendidikan tulisan Jawi dan menaikkan maruahnya. yang memberi penekanan kepada bidang penulisan dan pemahaman Jawi untuk murid sekolah termasuk penghasilan buku teks Pendidikan Islam dalam tulisan Jawi. kertas peperiksaan peringkat Peperiksaan Menengah Rendah dan Sijil Pelajaran Malaysia dalam tulisan Jawi. misalnya Jabatan Pelajaran Terengganu telah meminta semua sekolah di negeri itu melanggan akhbar Utusan Melayu untuk dijadikan bahan pengajaran dan pembelajaran Jawi di samping sebagai bahan bacaan tambahan kepada murid. Malahan. Kesenian. dan Warisan (KekWa). Selain itu. Kementerian Pelajaran Malaysia. dan Kementerian Penerangan. Antara langkah-langkah yang boleh dilakukan dalam aktiviti pembudayaan dan menghargai pendidikan tulisan Jawi dalam kalangan masyarakat ialah usaha awal kerajaan menghidupkan semula akhbar Utusan Melayu Mingguan yang mula menemui para pengguna pada setiap Isnin mulai 01 Mei 2006 dengan kerjasama Kementerian Kebudayaan. Kabinet juga telah meluluskan peruntukan khas sebanyak RM11 juta kepada KekWa bagi memartabatkan tulisan Jawi di Negara ini.tanggungjawab pihak kerajaan sahaja. tetapi komitmen semua pihak untuk memelihara tulisan Jawi sebagai suatu warisan milik bersama mesti dilaksanakan secara kerjasama dan kesungguhan yang hakiki. usaha yang dilakukan oleh Kementerian Pelajaran pula dalam mempertingkatkan pendidikan tulisan Jawi ialah dengan menggalakkan sekolah-sekolah supaya menggunakan apa-apa sahaja bahan cetakan bertulisan Jawi termasuk akhbar Utusan Melayu untuk digunakan sebagai bahan pembelajaran dalam kelas. Kementerian Pengajian Tinggi. Ini selaras dengan pelaksanaan program j-QAF. Dalam hal ini. peruntukan lebihan masa kepada Pendidikan Islam di sekolah turut dibuat oleh pihak Kementerian Pelajaran bilamana pihak kementerian telah bersetuju memperuntukkan satu .

Dengan masa tambahan yang diberikan itu membolehkan pendidikan tulisan Jawi dimanfaatkan dengan sebaik mungkin oleh pihak sekolah dan guru yang mengajar mata pelajaran tersebut. Pihak Kementerian Pelajaran juga telah mengambil inisiatif penting untuk kepentingan guru dan murid dengan menggunakan ejaan baharu yang disediakan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka bagi mengelakkan kekeliruan yang timbul jika terdapat tenaga pengajar yang masih menggunakan sistem tulisan Jawi lama. Pengaruh al Quran dalam penggunaan kata bahasa Melayu juga wujud daripada peminjaman perkataan Arab ke atas bahasa Melayu itu sendiri. Ini kerana pada suatu ketika dahulu. 3.daripada enam masa seminggu bagi mata pelajaran Pendidikan Islam dikhaskan untuk pembelajaran Jawi. tulisan Jawi pernah menjadi tulisan antarabangsa seperti bahasa Melayu yang menjadi lingua franca pad a zaman Kesultanan Islam di Nusantara. Pembentukan sukukata Jawi dapat dipecahkan kepada dua iaitu sukukata Jawi terbuka dan sukukata Jawi tertutup. dalam pembentukan perkataan Jawi bermula daripada pembentuka sukukata n Jawi itu sendiri. Kelalaian dan kealpaan dalam menyanjungi tulisan Jawi bererti mengabaikan budaya yang sudah berakar umbi dalam alam Melayu sejak dahulu lagi. Lantaran itu. manakala sukukata .0 Kesimpulan Sistem Tulisan Jawi yang terkandung didalamnya sistem ejaan dan kaedah ejaan merupakan aspek yang amat penting dalam mengekalkan identiti budaya Melayu. Kemunculan tulisan Jawi juga banyak berkaitrapat dengan kedatangan Islam dan budaya al Quran. Sukukata terbuka ialah sukukata yang berakhir dengan huruf vokal.

iaitu huruf alif ( )mewakili huruf vokal a. manakala huruf wau( ) mewakili huruf vokal o. ejaan Arab ). telah banyak cabaran yang wujud dalam memelihara tulisan Jawi di mata dunia agar sentiasa dihargai. u. o. Huruf-huruf konsonan pula adalah selain daripada huruf vokal a. Mastika.tertutup pula ialah sukukata yang diakhiri dengan huruf konsonan. Hiburan. Antara cabaran tersebut ialah penggunaan sistem ejaan Jawi yang tidak menggunakan vokal pada sukukata akhir terbuka masih digunakan dan bagi perkataan baru dan kata pinjaman vokal digunakan bagi mendapatkan bunyi sehampir yang boleh dengan perkataan asal (Hashim Musa.1999:180-181). e. ejaan kemelayuan ( peduli ± ). ejaan baharu ( billik ). Perkara ini banyak tercatat dalam penggunaan tulisan Jawi di dalam majalah Dian. i. dalam abad ke-20 ini. Cadangan penggunaan sistem fonetik oleh majalah Dian juga kurang mendapat sambutan kerana ketika itu sistem ejaan Za¶aba telah sebati digunakan. ejaan tua (itu ). dan ejaan kata asing/Inggeris seperti ( ). dan e(pepet). ini menyukarkan lagi perubahan sistem lama kepada sistem baru. Semangat Asia. diikuti huruf ya ( ) mewakili huruf vokal i dan e (taling). Oleh itu. dan akhbar Fajar Asia. akhbar Utusan Melayu seperti yang dikaji. pembentukan sukukata terbentuk dengan gabungan antara huruf konsonan dengan huruf vokal atau sebaliknya. Maka. Dalam sistem tulisan Jawi juga terdapat tiga huruf vokal yang mewakili enam huruf vokal dalam bahasa Melayu. dan u. . Pembentukan ejaan Jawi dari pengaruh Arab dan Melayu ini telah lama digunapakai oleh orang-orang Melayu dan bukan Melayu di Tanah Melayu yang merangkumi sistem ejaan lama seperti (sudah (wajib vokal ).

Kedua-dua buku tersebut bertujuan untuk pemantapan. pelbagai seminar. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Serdang.¶Daftar Ejaan Melayu Za¶aba¶(1939). . Menerusi kertas kerja kajian ini diharapkan masyarakat Melayu khasnya dan pencinta tulisan Jawi amnya terpaksa menghadapi dugaan dan cabaran sama ada untuk menerima atau menolak pembaharuan/perkembangan ejaan Jawi yang diketengahkan. yang diterbitkan pada 1988 oleh Dewan Bahasa dan Pustaka adalah gabungan dan pemantapan yang diusahakan daripada buku. Monograf:Bil. Bagi menangani cabaran yang berlaku. dan µDaftar Ejaan RumiJawi¶.hlm.hlm. Universiti Putra Malaysia. Modul BBM3402 Sistem Tulisan Jawi.Penghasilan buku. pengekalan. Lantaran itu. dan mungkin selamanya.Ph. kini.Sejarah Perkembangan Tulisan Jawi. Mohd Hussein Hj Baharuddin.D(2006). Serdang: Pro-Office Shoppe Sdn. Sistem Ejaan Jawi Prasasti Terengganu.Bil.2. dan seumpamanya akan/telah diadakan namun peningkatan dan menghargai tulisan Jawi masih di ambang kekaburan.Jilid 38. perbincangan. Jurnal Dewan Bahasa.FBMK: UPM. Bhd.Februari).167-179 Hj. dan pembaharuan dalam menyelesaikan beberapa masalah ejaan Jawi yang dihadapi oleh para pengguna. pengubahsuaian.¶Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan¶. penghasilan buku-buku tersebut dapat mengelakkan berlakunya kekeliruan dalam sistem ejaan tulisan Jawi pada masa dulu. Sastera dan Budaya Melayu. Bibliografi Amat Juhari Moain( 1994. PPL.9 : Bahasa.100-104 Amat Juhari Moain(Julai 2004). bengkel.

etc. KPM.(2005). Pelita 9 -11 Bahasa. Mod latihan Perguruan Berasaskan Sekolah. Monograf:Bil.139-153 Samat Buang(2007.9 : Bahasa.Jabatan Bahasa Melayu. 181-187 Mohd Hussein Baharuddin(November 2000).Serdang. Bahagian Pendidikan Guru.hlm.hlm.Januari).Tulisan Jawi:Perkembangan dan Cabaran. Lumpur: Mengembalikan Dewan Bahasa Maruah dan Tulisan Jawi. Saiful Bahri Aziz.Mohd Hussein Baharuddin(Julai 2004). Pengajian Islam.Jabatan Bahasa Melayu. Modul 2/3. . Major j-QAF.4 : Bahasa. Serdang.hlm.Kuala Pustaka. Sastera dan Budaya Melayu. FBMK :Universiti Putra Malaysia. Monograf: Bil. Sastera dan Budaya Melayu.Gagasan dan Aktiviti ke Arah Memartabatkan Tulisan Jawi. FBMK :Universiti Putra Malaysia.