SISTEM

TULISAN

JAWI

SISTEM EJAAN JAWI MODEN BERDASARKAN AKHBAR UTUSAN Melayu (Apakah Perkataan berubah menjadi )

1.0

Pengenalan

Pada masa dahulu hingga kini, penggunaan tulisan Jawi masih digunakan kerana ianya amat berkait rapat dengan agama Islam. Kemunculan sistem Tulisan Jawi banyak berhubungkait dengan kedatangan agama Islam ke Nusantara. Sebenarnya tulisan Jawi berasal dari tulisan Arab dan mengandungi huruf-huruf Arab yang dimasukkan ke dalam sistem penulisan bahasa Melayu.

Sejak kebelakangan ini, penggunaan tulisan Jawi di dada-dada akhbar mahupun penggunaan di papan iklan, papan tanda nama jalan, bangunan, dan sebagainya mendapat pengiktirafan dan sokongan padu oleh kerajaan untuk digunakan secara meluas.Begitu juga penggunaannya di peringkat pengajian di universiti dan pendidikan di sekolah, sistem Tulisan Jawi telah dijadikan salah satu mata pelajaran wajib yang mesti dipelajari oleh golongan pelajar di Malaysia.

Meskipun penggunaan tulisan Jawi telah bermula sejak 700 tahun yang lalu, ia belum banyak diselidiki dari segi perkembangan dan sistem tulisannya. Jika dilihat dari segi sejarah perkembangannya, terdapat dua pengaruh sistem ejaan yang digunakan iaitu pengaruh Arab dan Melayu. Secara amnya, pengaruh Arab dalam bentuk ejaan tulisan Jawi dipengaruhi dengan penggunaan tanda-tanda baris; manakala pengaruh ejaan Melayu pula, wujudnya huruf-huruf vokal sebagai menggantikan penggunaan tanda-tanda baris.

manuskrip lama. majalah. termasuk sumber penemuan pada azimat dan tangkal.Memang tidak dapat dinafikan bahawa tulisan Jawi merupakan satu aspek yang penting dalam mengekalkan imej dan identiti budaya Melayu masa kini. Tom Pires. alat senjata. batu nisan. dan Van Ronkel. Terengganu pada . Pahang Darul Makmur pada 419 Hijrah. duit syiling. tembikar. Jawa Timur tanggal 475 Hijrah bersamaan 1082 Masihi. bahan-bahan yang dibuat daripada logam. dari batu bersurat. kulit. ukiran-ukiran pada masjid. Sebagai contohnya. batu lontar. Kedah bertarikh 290 Hijrah. Bersesuaian dengan penggunaan tulisan Jawi dalam segala urusan dan pernah menjadi tulisan antarabangsa seperti mana bahasa Melayu yang pernah menjadi lingua franca sebagaimana menerusi catatan pengemb ara Barat ke Nusantara seperti Magellan. penemuan pertama pada batu nisan Syeikh Nuruddin Al-Raniri di Barus. istana. yang menunjukkan tulisan Jawi berasal dari orang Arab yang kemudian telah diubahsuai dengan menambahkan beberapa huruf Arab yang disesuaikan dengan gaya bahasa orang Melayu dalam usaha membuktikan kewujudan tulisan Jawi dalam tamadun Melayu setelah penemuan prasasti di Kuala Berang. kertas lama. Grisek. dan batu nisan Fatimah binti Maymun bin Hibatullah yang dijumpai di Leram. menjelaskan bahawa bahasa Melayu dan tulisan Jawi diiktiraf sebagai bahasa perhubungan utama pada zaman Kesultanan Islam di Nusantara. diikuti pula batu nisan seorang puteri raja di Pekan. Sumatera Utara yang tercatat dalam bahasa Arab bertarikh 48 Hijrah. Kelahiran Sistem Tulisan Jawi yang berasal dari tulisan dan pengaruh Arab terbukti sejarah kewujudannya dalam tamadun Melayu melalui beberapa sumber khazanah dan bahan -bahan bertulis yang ditemui seperti. kemudiannya batu nisan Syeikh Abdul Qadir Ibn Husin Syah Alam di Langgar.

Namun begitu. c) Ejaan Mengikut Hukum Dalam sistem ejaan Jawi mengikut hukum. hukum di luar darling. bulan( ). . atau ke depan. hukum ra-ma. ejaan lazim. Ini tidak menjejaskan sistem ejaan tersebut. hukum ka-ga. Contoh perkataan seperti tiada ( ). Oleh yang demikian dalam penghasilan perkataan Jawi. sebenarnya ia berkait rapat dengan sistem ejaannya. terdapat beberapa hukum mengeja seperti hukum darling. Terdapat tiga jenis pembentukan ejaan yang lazim digunakan iaitu ejaan tradisi. pada ( ). suka( bantal( ). hukum ha-aha dan lampau hukum. persoalan yang mungkin tidak dapat dihuraikan dan mendapat kepastian hingga kini ialah siapakah pencipta sebenar bagi tulisan Jawi yang ada sekarang walaupun aksara tulisan Jawi banyak menggunakan huruf-huruf Arab. barang( ).702 Hijrah bersamaan 1303 Masihi. b) Ejaan Lazim Ejaan ini lazimnya digunakan bagi mengeja perkataan sukukata terbuka atau sukukata tertutup sama ada bunyi sukukata itu ke atas. ke bawah. dan kepada ( ).nangka( ). dan ada ketikanya ianya digugurkan. ). dan ejaan mengikut hukum : a) Ejaan Tradisi Dalam pembentukan ejaan ini. pasu( ). Antara contoh perkataannya seperti lada( dan ). penggunaan kaedah baris digunakan.

sumber internet. 2. tersebut. Menganalisis Menilai semula dalam akhbar 1. Kajian Dalam membuat kajian penggunaan ejaan yang terkandung dalam akhbar Utusan Melayu ini. Daripada 100 perkataan ini kajian akan dibuat berdasarkan objektif yang telah ditentukan.1 Objektif Kajian a) Mengkategorikan dan menjelaskan jenis ejaan kata Melayu Jati dan kaedah ejaan kata serapan b) c) yang peratusan sistem terdapat penggunaan ejaan yang dalam jenis terdapat dan Akhbar kaedah ejaan yang Utusan.3 hasil tulisan Pak Madlub Kaedah bertarikh 30 Mac 2009. dan Bahasa Melayu. namun penulis hanya menghadkan kepada 100 perkataan awal sahaja. Tajuk yang diutarakan ialah ³Apakah perkataan intan akan berubah menjadi Intan´ 1. 1.4 Batasan Walaupun jumlah perkataan dalam akhbar utusan Melayu agak banyak.0 Hasil Kajian Setelah mengkaji 100 perkataan daripada akhbar.1. sumber rujukan diperolehi dan dirujuk dari sumber perpustakaan. dikaji.2 Bahan Kajian Dalam melaksanakan tugasan ini penulis menggunakan Akhbar Utusan Melayu sebagai bahan kajian utama. bermula daripada perkataan : Hingga didapati ejaan bagi setiap perkataan adalah seperti berikut (terdapat juga perkataan . dan individu tertentu iaitu guru mata pelajaran Pendidikan Islam.

2 Ejaan Mengikut Hukum 2.2.1 Hukum Darlung .berulang) : 2.1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 19 Ejaan Lazim Tanda Tanya Banyak Baru Tahu Besar Hasil Usaha Dan Dalam Dewan Ahli Majlis Tentang papan Lagi Batu tanda 2.

23 kali 2.2.3 30 31 32 33 34 35 36 Ejaan Tradisi Orang Utama Batu pahat Yakni Itu Sendiri Apabila .3 28 Hukum Ka dan Ga ketika 2.2.2.2 24 25 26 27 Hukum Luar Darlung saya Mana-mana hatta nama 2.4 29 Hukum Ha dan Aha bahasa 2.

37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 Hj.4 57 58 Kata Berimbuhan perkataan menjadi . Zainal Abidin Jalan Huruf Pertama Ia Yang sin Atau Tidak Maknanya Sampai Kamus Melayu Wujud telah kepada kerana apatah penggaram segera Rahmat sebarang Sapruan 2.

59 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 melintasi dibandar apakah Terpinga-pinga terlihat perkataan tertinggal Sebaik kerumah menyelongkar pelbagai termasuk ternyata terbaru menyebabkan bertanya perbandaran tersebut sebuah 2.5 80 Ejaan Kata Serapan Inggeris edisi 2.6 Analisis Kekerapan Penggunaan Jenis dan Kaedah Ejaan .

5. Bil. 14. 19. 6. 10. 15.. 20. Perkataan Jenis Ejaan Ejaan Ejaan kata dan Kaedah tradisi lazim serapan Inggeris Kaedah kata imbuhan apitan (awalan -akhiran) Imbuhan per««. 7. 8. 2. 9. 18. 16. 21. 11.Bil. 23. 3. 13. 1.an Ejaan Ejaan Ejaan Hukum di Ejaan Kaedah kata berimbuhan Ejaan Kaedah kata berimbuhan Ejaan Nama Nama Perkataan Jenis Kata Ejaan Kaedah Ejaan Kata lazim kata lazim berimbuhan (suku berimbuhan (suku apitan Ejaan Ejaan Kata lazim (suku berimbuhan kata awalan dan serapan kata awalan kata awalan awalan luar lazim lazim lazim Darlung lazim (mem) lazim (me) lazim khas khas Kaedah Arab terbuka) (di) tertutup) (awalan-akhiran) tradisi terbuka) (ber) . 12. 4. 22. 17.

34. Kaedah Kaedah Ejaan K. 36. 30. 46. 27.nya) terbuka) glotis gabungan terbuka) Kaedah (se) (ke) tertutup) Inggeris perbuatan (me) (se) Inggeris diftong lazim lazim Inggeris Inggeris tradisi lazim khas Ejaan . 28. 32. 42.L. 45. 43..24. 39. 38. 40. 31. Bil. 29.I. 35. (awalan-akhiran) 25. 37. 41. 44. 33. 26.A Ejaan Perkataan Kaedah Kaedah lazim lazim Kata Kata berimbuhan apitan (ke««an) Kata berimbuhan tradisi apitan (awalan-akhiran) (suku Bunyi Kata (Suku Jenis kata kata (Suku Penggunaan Kata kata kata Kata berimbuhan berimbuhan serapan Kata Ejaan Ejaan Kata Kata serapan serapan Ejaan Ejaan Nama awalan awalan kata terbuka dan berimbuhan berimbuhan kata tertutup Bahasa awalan awalan + + kata seru (se««.

an) Inggeris (pe««. 56. 50. 65. 59.Bil. 51. 58.. 64.. 67. 63. 62. 66. 57. 54. 68. 55. 52. 49. 53. Bil. 69.an) (se) tradisi lazim awalan awalan (me) (ke) Kaedah awalan (me) seru berimbuhan Ejaan Ejaan Kaedah kata berimbuhan Ejaan Ejaan Kata berimbuhan Ejaan apitan kata apitan (awalan-akhiran) serapan (awalan-akhiran) Kata berimbuhan kata Kaedah berimbuhan Ejaan Ejaan awalan Kaedah Kaedah Perkataan Kaedah kata kata Jenis kata berimbuhan berimbuhan dan berimbuhan Kata Ejaan kata Ejaan Ejaan Ejaan Ejaan serapan Inggeris lazim lazim tradisi lazim . 61. 60. 48. Perkataan Jenis Ejaan Ejaan Kaedah kata dan Kaedah lazim lazim awalan (ke) lazim lazim awalan (me) lazim lazim (me««. 47.

an) lazim Inggeris lazim kata alif tradisi awalan (di) lazim lazim Inggeris tradisi lazim . 87. 77. 85. 80.. 86. 81. 83. Bil. 82. 88. 76.70. 78. 90. 75. 89. 91. 79. 84. 72. Ejaan kata Kaedah kata kata dieja dasar tidak satu Ejaan kata Kata Kaedah kata apitan Perkataan Jenis Kaedah Kaedah kata kata Nama Kata Ejaan Ejaan berimbuhan berimbuhan Ejaan Ejaan Nama dan Kata berimbuhan awalan awalan akhiran khas diftong lazim lazim (di) (an) tradisi lazim khas Kaedah geluncur (me) berimbuhan (awalan-akhiran) Ejaan serapan Ejaan suku menggunakan Ejaan berimbuhan Ejaan Ejaan serapan Ejaan Ejaan (pe««. 71. 74. 73.

94. Ejaan tradisi paling ketara digunakan dan ejaan mengikut hukum dan kata serapan Inggeris sedikit digunakan. Bil. Kelemahan ini amat menghantui masyarakat Melayu yang amat menyayangi sistem tulisan Jawi ini. Ini berkemungkinan Usaha dalam mengembang dan mempertingkatkan semula pendidikan tulisan Jawi dan penggunaannya di dalam media cetak mahupun media massa seharusnya disegerakan agar tidak akan terus pupus disebabkan oleh tangan orang Melayu sendiri. Justeru itu. 98 99. 96. 97.7 Penilaian semula Sistem Ejaan Jawi Secara amnya. Dalam kajian Akhbar Utusan Melayu yang dibuat sistem ejaan banyak menggunakan ejaan tradisi. 95. Hal ini berlaku kerana majoriti daripada generasi muda kini tidak dapat menguasai pendidikan tulisan Jawi apatah lagi mahu menulis dan membaca Jawi kerana sebahagian daripada mereka µbuta¶ dalam pembacaan tulisan Jawi. 100. didapati penggunaan sistem ejaan dan tulisan besar pengaruhnya. ejaan lazim dan ejaan mengikut hukum. Perkataan Ejaan Ejaan kata kata Jenis Ejaan serapan serapan dan Inggeris Inggeris Kaedah lazim awalan (me) Inggeris khas lazim lazim lazim Kaedah kata Ejaan berimbuhan kata Nama Ejaan Ejaan Ejaan serapan 2. tanggungjawab memelihara tulisan Jawi bukan sahaja menjadi . 93.92.

Malahan. kertas peperiksaan peringkat Peperiksaan Menengah Rendah dan Sijil Pelajaran Malaysia dalam tulisan Jawi. Kementerian Pengajian Tinggi. misalnya Jabatan Pelajaran Terengganu telah meminta semua sekolah di negeri itu melanggan akhbar Utusan Melayu untuk dijadikan bahan pengajaran dan pembelajaran Jawi di samping sebagai bahan bacaan tambahan kepada murid. Kesungguhan dalam memperkayakan pendidikan tulisan Jawi dan menaikkan maruahnya. Kementerian Pelajaran Malaysia. usaha yang dilakukan oleh Kementerian Pelajaran pula dalam mempertingkatkan pendidikan tulisan Jawi ialah dengan menggalakkan sekolah-sekolah supaya menggunakan apa-apa sahaja bahan cetakan bertulisan Jawi termasuk akhbar Utusan Melayu untuk digunakan sebagai bahan pembelajaran dalam kelas. Selain itu. dan Kementerian Penerangan. peruntukan lebihan masa kepada Pendidikan Islam di sekolah turut dibuat oleh pihak Kementerian Pelajaran bilamana pihak kementerian telah bersetuju memperuntukkan satu . Kabinet juga telah meluluskan peruntukan khas sebanyak RM11 juta kepada KekWa bagi memartabatkan tulisan Jawi di Negara ini. yang memberi penekanan kepada bidang penulisan dan pemahaman Jawi untuk murid sekolah termasuk penghasilan buku teks Pendidikan Islam dalam tulisan Jawi. Kesenian. tetapi komitmen semua pihak untuk memelihara tulisan Jawi sebagai suatu warisan milik bersama mesti dilaksanakan secara kerjasama dan kesungguhan yang hakiki. Dalam hal ini. Ini selaras dengan pelaksanaan program j-QAF. dan Warisan (KekWa).tanggungjawab pihak kerajaan sahaja. Antara langkah-langkah yang boleh dilakukan dalam aktiviti pembudayaan dan menghargai pendidikan tulisan Jawi dalam kalangan masyarakat ialah usaha awal kerajaan menghidupkan semula akhbar Utusan Melayu Mingguan yang mula menemui para pengguna pada setiap Isnin mulai 01 Mei 2006 dengan kerjasama Kementerian Kebudayaan.

daripada enam masa seminggu bagi mata pelajaran Pendidikan Islam dikhaskan untuk pembelajaran Jawi. Kelalaian dan kealpaan dalam menyanjungi tulisan Jawi bererti mengabaikan budaya yang sudah berakar umbi dalam alam Melayu sejak dahulu lagi. tulisan Jawi pernah menjadi tulisan antarabangsa seperti bahasa Melayu yang menjadi lingua franca pad a zaman Kesultanan Islam di Nusantara. Pembentukan sukukata Jawi dapat dipecahkan kepada dua iaitu sukukata Jawi terbuka dan sukukata Jawi tertutup. Ini kerana pada suatu ketika dahulu. Dengan masa tambahan yang diberikan itu membolehkan pendidikan tulisan Jawi dimanfaatkan dengan sebaik mungkin oleh pihak sekolah dan guru yang mengajar mata pelajaran tersebut.0 Kesimpulan Sistem Tulisan Jawi yang terkandung didalamnya sistem ejaan dan kaedah ejaan merupakan aspek yang amat penting dalam mengekalkan identiti budaya Melayu. Pengaruh al Quran dalam penggunaan kata bahasa Melayu juga wujud daripada peminjaman perkataan Arab ke atas bahasa Melayu itu sendiri. Lantaran itu. Pihak Kementerian Pelajaran juga telah mengambil inisiatif penting untuk kepentingan guru dan murid dengan menggunakan ejaan baharu yang disediakan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka bagi mengelakkan kekeliruan yang timbul jika terdapat tenaga pengajar yang masih menggunakan sistem tulisan Jawi lama. manakala sukukata . Sukukata terbuka ialah sukukata yang berakhir dengan huruf vokal. 3. dalam pembentukan perkataan Jawi bermula daripada pembentuka sukukata n Jawi itu sendiri. Kemunculan tulisan Jawi juga banyak berkaitrapat dengan kedatangan Islam dan budaya al Quran.

ini menyukarkan lagi perubahan sistem lama kepada sistem baru. Mastika. diikuti huruf ya ( ) mewakili huruf vokal i dan e (taling).1999:180-181). Semangat Asia. ejaan baharu ( billik ). manakala huruf wau( ) mewakili huruf vokal o. Dalam sistem tulisan Jawi juga terdapat tiga huruf vokal yang mewakili enam huruf vokal dalam bahasa Melayu. dalam abad ke-20 ini. Pembentukan ejaan Jawi dari pengaruh Arab dan Melayu ini telah lama digunapakai oleh orang-orang Melayu dan bukan Melayu di Tanah Melayu yang merangkumi sistem ejaan lama seperti (sudah (wajib vokal ). pembentukan sukukata terbentuk dengan gabungan antara huruf konsonan dengan huruf vokal atau sebaliknya. i. akhbar Utusan Melayu seperti yang dikaji. ejaan kemelayuan ( peduli ± ). . dan akhbar Fajar Asia. Antara cabaran tersebut ialah penggunaan sistem ejaan Jawi yang tidak menggunakan vokal pada sukukata akhir terbuka masih digunakan dan bagi perkataan baru dan kata pinjaman vokal digunakan bagi mendapatkan bunyi sehampir yang boleh dengan perkataan asal (Hashim Musa. dan e(pepet).tertutup pula ialah sukukata yang diakhiri dengan huruf konsonan. Maka. telah banyak cabaran yang wujud dalam memelihara tulisan Jawi di mata dunia agar sentiasa dihargai. ejaan tua (itu ). dan u. o. Cadangan penggunaan sistem fonetik oleh majalah Dian juga kurang mendapat sambutan kerana ketika itu sistem ejaan Za¶aba telah sebati digunakan. iaitu huruf alif ( )mewakili huruf vokal a. Perkara ini banyak tercatat dalam penggunaan tulisan Jawi di dalam majalah Dian. Hiburan. dan ejaan kata asing/Inggeris seperti ( ). Oleh itu. e. ejaan Arab ). u. Huruf-huruf konsonan pula adalah selain daripada huruf vokal a.

bengkel. . Sistem Ejaan Jawi Prasasti Terengganu.¶Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan¶. dan seumpamanya akan/telah diadakan namun peningkatan dan menghargai tulisan Jawi masih di ambang kekaburan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.9 : Bahasa. Bhd.Sejarah Perkembangan Tulisan Jawi. Monograf:Bil.hlm. dan mungkin selamanya. Sastera dan Budaya Melayu. Lantaran itu.hlm. pengubahsuaian.167-179 Hj.Penghasilan buku. Modul BBM3402 Sistem Tulisan Jawi.Februari).FBMK: UPM. Kedua-dua buku tersebut bertujuan untuk pemantapan. Bibliografi Amat Juhari Moain( 1994.100-104 Amat Juhari Moain(Julai 2004). pengekalan. kini. yang diterbitkan pada 1988 oleh Dewan Bahasa dan Pustaka adalah gabungan dan pemantapan yang diusahakan daripada buku.Jilid 38. PPL.¶Daftar Ejaan Melayu Za¶aba¶(1939). dan pembaharuan dalam menyelesaikan beberapa masalah ejaan Jawi yang dihadapi oleh para pengguna.D(2006). Serdang: Pro-Office Shoppe Sdn. dan µDaftar Ejaan RumiJawi¶. Bagi menangani cabaran yang berlaku.Bil. perbincangan. Universiti Putra Malaysia. Jurnal Dewan Bahasa. penghasilan buku-buku tersebut dapat mengelakkan berlakunya kekeliruan dalam sistem ejaan tulisan Jawi pada masa dulu. Menerusi kertas kerja kajian ini diharapkan masyarakat Melayu khasnya dan pencinta tulisan Jawi amnya terpaksa menghadapi dugaan dan cabaran sama ada untuk menerima atau menolak pembaharuan/perkembangan ejaan Jawi yang diketengahkan.Ph.2. Serdang. Mohd Hussein Hj Baharuddin. pelbagai seminar.

KPM. Monograf:Bil. Sastera dan Budaya Melayu.Gagasan dan Aktiviti ke Arah Memartabatkan Tulisan Jawi.Serdang.etc.Januari).9 : Bahasa. Pelita 9 -11 Bahasa.Jabatan Bahasa Melayu. Pengajian Islam. Serdang. Sastera dan Budaya Melayu.(2005).Mohd Hussein Baharuddin(Julai 2004). Major j-QAF.139-153 Samat Buang(2007.Jabatan Bahasa Melayu.4 : Bahasa. FBMK :Universiti Putra Malaysia. 181-187 Mohd Hussein Baharuddin(November 2000).Kuala Pustaka. Saiful Bahri Aziz. FBMK :Universiti Putra Malaysia. Modul 2/3.Tulisan Jawi:Perkembangan dan Cabaran.hlm. Monograf: Bil.hlm. Lumpur: Mengembalikan Dewan Bahasa Maruah dan Tulisan Jawi. Mod latihan Perguruan Berasaskan Sekolah. Bahagian Pendidikan Guru.hlm. .