You are on page 1of 25

Kertas Kerja yang dibentangkan pada

Konvensyen Tulisan Jawi


anjuran Pusat Islam Malaysia,
Bahagian Hal Ehwal Islam, Jabatan Perdana Menteri,
di Pusat Islam Malaysia, Kuala Lumpur,
pada 6-8 November 1991.

Pedoman Ejaan Jawi


yang Disempurnakan (1986)

Oleh

ISMAIL BIN DAHAMAN


Ketua Bahagian Penyelidikan Bahasa
Dewan Bahasa dan Pustaka

1- Tujuan:

Tujuan kertas ini ialah:

i) Untuk menyampaikan maklumat terakhir tentang perkembangan sistem


ejaan Jawi yang rasmi, iaitu Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan
(PEJYD) tahun 1986, yang dirumuskan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka
berdasarkan keputusan Konvensyen Tulisan Jawi tahun 1984.
2- Pengenalan: Latar Belakang Sejarah Penyempurnaan Tulisan dan Sistem Ejaan Jawi:

2.1- Tujuan Penyempurnaan Ejaan Jawi:

Penyempurnaan sistem ejaan Jawi bertujuan yang berikut:

i) Untuk mewujudkan satu sistem tulisan dan ejaan Jawi yang kemaskini
yang sekaligus menyelaraskan pelbagai kaedah ejaan Jawi yang tidak
seragam dalam penggunaan (sebelum tahun 1986).

ii) Untuk membaiki atau membetulkan beberapa kelemahan atau


kekurangan yang terdapat dalam sistem ejaan Jawi lama yang sedang
digunakan, iaitu Sistem Ejaan Jawi Za'ba.
iii) Untuk memodenkan sistem ejaan Jawi (selaras dengan
perkembangan ejaan Rumi) supaya dapat diperluas dan
dipertingkatkan penggunaannya menjadi wahana penulisan bahasa
Melayu moden, tanpa menghapuskan ciri-ciri khusus sejarah dan
budayanya, bagi menghadapi perkembangan bahasa, bangsa dan
negara dalam merealisasikan wawasan tahun 2020 dan seterusnya.

2.2- Langkah-langkah Penyempurnaan Ejaan Jawi (1981-1989).

Dua usaha penting pada peringkat awal penyempurnaan sistem tulisan


dan ejaan Jawi ialah usaha yang dibuat oleh Pakatan Bahasa Melayu
Persuratan Diraja Johor (P.Bm.P.B) yang menerbitkan sistem ejaan Jawi
pada tahun 1937 (1), dan usaha yang dibuat oleh Allahyarham Zainal
Abidin bin Ahmad (seterusnya disebut Za'ba) pada tahun 1939. Tulisan
Jawi yang terpakai di sektor pendidikan dan dalam pelbagai urusan sejak
awal abad ini hingga tahun 1986 ialah Sistem Ejaan Jawi Za'ba
(seterusnya disebut Jawi Za'ba) yang diasaskan pada tahun 1939 (2) itu.

Selepas itu, usaha untuk meneliti dan menyempurnakan ejaan Jawi tidak
berlaku sehingga akhir tahun 1970-an, kecuali oleh pihak swasta seperti
Penerbit Majalah Dian. Dalam dekad 1980-an, antara usaha yang
diambil untuk menyempurnakan sistem ejaan Jawi diperturunkan di
bawah.

i) Pada tahun 1981, Jawatankuasa Mengkaji Penggunaan Bahasa


Malaysia (yang dilantik oleh Y.B. Menteri Pendidikan) telah
memperakukan supaya "Sistem Ejaan Jawi yang ada sekarang
hendaklah dikaji semula dan diperkemas. Sebuah buku Daftar Ejaan
Rumi-Jawi yang lengkap hendaklah diusaha dan diterbitkan dengan
segera". (3)

ii) Untuk melaksanakan perakuan tersebut, Dewan Bahasa dan Pustaka


telah melantik sebuah Jawatankuasa Mengkaji Semula Sistem Ejaan
Jawi pada bulan Februari tahun 1983 (seterusnya disebut
Jawatankuasa Ejaan Jawi DBP). Jawatankuasa tersebut dianggotai
oleh pakar-pakar sistem ejaan Jawi yang mewakili Pusat
Perkembangan Kurikulum, Jawatankuasa Tetap Bahasa Malaysia, dan
Pusat-pusat Pengajian Tinggi Tempatan (4) . Bidang Tugas
Jawatankuasa ini ialah membuat kajian semula terhadap Sistem Ejaan
Jawi Za'ba ( Pelita Bahasa Melayu Penggal I [Permulaan Nahu
Melayu] tahun 1941, dan Daftar Ejaan Melayu [Jawi-Rumi] tahun
1949), Sistem Ejaan Jawi Dian (Majalah Dian) (5) dan sistem ejaan
Jawi yang digunakan dalam penerbitan-penerbitan Syarikat Utusan
Melayu Sdn. Berhad (6) , serta beberapa penerbitan Jawi yang lain.
iii) Hasil kajian Jawatankuasa Ejaan Jawi DBP (1983) itu dibentangkan
dalam Konvensyen Tulisan Jawi (Anjuran Yayasan Islam Terengganu,
dan Dewan Bahasa dan Pustaka) yang diadakan pada 9-11 April 1984
di Terengganu. Konvensyen ini dihadiri oleh 150 orang pakar tentang
ejaan Jawi, termasuk mereka yang fasih dalam bahasa Arab dan ahli
agama Islam, yang terdiri daripada wakil-wakil jabatan kerajaan, pusat
pengajian tinggi, institusi dan badan sukarela di seluruh negara, serta
beberapa perwakilan rasmi dari negara Indonesia, Brunei Darussalam,
Singapura, dan Thailand (7) .

iv) Cadangan yang dikemukakan oleh Jawatankuasa Ejaan Jawi DBP


telah diterima dengan baik oleh peserta Konvensyen di Terengganu
itu. Hasilnya telah dirumuskan dan disusun oleh Dewan Bahasa dan
Pustaka dalam tahun 1985, dan diterbitkan pada tahun 1986 dalam
bentuk buku berjudul Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (8)
(seterusnya disebut PEJYD).

v) Dalam tahun 1987, Jawatankuasa Ejaan Jawi DBP telah mengadakan


pertemuan dan menerima pandangan daripada beberapa orang pakar
serta bersetuju membuat sedikit pembaikan ke atas rumusan yang
terkandung dalam PEJYD tahun 1986 itu. Kemudian, naskhah
pedoman tersebut diperkemas dan diterbitkan sebagai edisi kedua
dengan judul PEJYD (9) yang sama pada tahun 1987.

vi) Dengan berdasarkan PEJYD (1987) itu, Dewan Bahasa dan Pustaka
telah menyusun Daftar Ejaan Rumi-Jawi (10) yang pertama kali
diterbitkan pada tahun 1988. Senarai kata masukan adalah berdasarkan
senarai kata masukan dalam buku Daftar Ejaan Rumi Bahasa
Malaysia (11) (1998).

vii) Daftar Ejaan Rumi-Jawi (1988) ini telah diterima dengan pelbagai
reaksi oleh pengguna kerana terdapat beberapa banyak kesalahan
pengejaan kata. Berdasarkan pandangan beberapa orang pakar, daftar
ini telah disemak semula dan diterbitkan cetakan kedua pada tahun
1989 (12) . Dalam cetakan kedua ini, terdapat pembetulan terhadap
beberapa perkataan yang dicetak salah atau kurang tepat pengejaannya
dalam cetakan pertama, terutama perkataan pinjaman dan serapan
daripada bahasa Arab. Buku cetakan kedua tahun 1989 ini
memansuhkan penggunaan buku cetakan pertama tahun 1988.
Beberapa kesalahan pengejaan kata yang masih terdapat di dalamnya
akan dibetulkan supaya sesuai dengan PEJYD .

viii) Kini, Dewan Bahasa dan Pustaka sedang menyusun edisi kedua
Daftar Ejaan Rumi-Jawi . Daftar ini akan mengandungi semua kata
dasar dan kata terbitan yang terdapat dalam perbendaharaan kata
bahasa Melayu umum dewasa ini. Dengan terbitnya daftar ini kelak,
maka cara pengejaan kata dalam tulisan Jawi bagi semua bentuk kata
dasar dan kata terbitan umum dapat diselesaikan dan disebarkan.
3. Ciri-ciri Utama Dalam Sistem Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986).

3.1- Dasar penyempurnaan ejaan jawi: Dasar penyempurnaan ejaan Jawi


tahun 1986 cukup jelas, iaitu mewujudkan sistem ejaan Jawi untuk
keperluan masa kini dan keperluan masa depan dengan berlandaskan
sistem ejaan Jawi yang sedang digunakan. Dengan itu, landasan yang
digunakan bagi usaha penyempurnaan ejaan Jawi ialah Jawi Za'ba (1941,
1949). Proses penyempurnaan terhadap Jawi Za'ba itu dilakukan dengan
lima kegiatan atau perkara (13) , iaitu (i) mengekalkan yang sudah kemas,
(ii) melengkapkan yang kurang, (iii) mengadakan yang tiada, (iv)
menjelaskan yang kabur, dan (v) mengemaskan yang longgar.

3.2- Dengan landasan yang demikian, rumusan yang dibuat oleh


Jawatankuasa Ejaan Jawi DBP sebagaimana yang diterima oleh
Konvensyen Tulisan Jawi (1984) itu "bukanlah menghasilkan sesuatu
sistem ejaan Jawi yang baru yang sama sekali menyimpang daripada
sistem ejaan sekarang, yakni yang disusun oleh Almarhum Zainal Abidin
bin Ahmad (Za'ba). Sebaliknya yang dihasilkan hanyalah Sistem Ejaan
Jawi Za'ba yang diperkemas dan dinyatakan semula dengan perkataan
baru". (Kertas Kerja 1984, hlm. 1).

3.3- Sebagai kesimpulannya, apabila diteliti PEJYD dengan saksama,


ternyatalah kepada kita dua kumpulan maklumat yang baru di dalamnya,
iaitu maklumat yang tidak terdapat dalam Jawi Za'ba. Maklumat yang
dimaksudkan itu ialah kaedah atau aturan yang berupa "pembaikan" dan
kaedah atau aturan yang berupa "tambahan" kepada Jawi Za'ba. Kedua-
dua aspek "pembaikan" dan "tambahan" ini disifatkan sebagai kebaikan-
kebaikan PEJYD yang disimpulkan sebagai melebihi sistem ejaan lama.

3.4- Dalam kertas kerja ini, kami akan menampilkan kaedah atau aturan yang
berupa "pembaikan" dan "tambahan" yang menjadikan Jawi Za'ba itu
lebih sempurna sebagaimana yang termaktub dalam PEJYD . Perkara ini
dilihat dari sudut sistem huruf sebagai sistem bagi lambang bunyi atau
lambang fonem, dan bukan huruf sebagai ejaan atau tulisan semata-mata.
Contoh-contoh ejaan lama yang disenaraikan di sini boleh berupa ejaan
Jawi Za'ba atau ejaan yang tidak disenaraikan dalam Daftar Ejaan
Melayu (Jawi-Rumi) Za'ba tahun 1949 tetapi digunakan sebagai ejaan
Jawi Lama.
4. Pelambangan Bunyi atau Fonem.

Dalam PEJYD , huruf Jawi lebih lengkap untuk melambangkan semua fonem
atau bunyi Melayu jati dan bunyi atau fonem pinjaman yang ada dalam
bahasa Melayu moden kini. Kesemuanya terdapat 37 huruf; iaitu, semua 30
huruf daripada tulisan Arab klasik dan tujuh yang disesuaikan bentuknya
daripada huruf Arab. Ini lebih lengkap daripada Jawi Za'ba; malah, lebih kaya
daripada huruf Arab sendiri.

4.1- Pelambangan Konsonan.

Kesemua fonem konsonan jati dan fonem pinjaman yang terdapat dalam
bahasa Melayu moden kini dapat dilambangkan oleh huruf-huruf Jawi
dalam PEJYD , iaitu hampir kesemuanya dengan pelambangan satu
lawan satu antara huruf dengan fonem atau bunyi.

Perinciannya:

i) Tiga belas konsonan jati Melayu dilambangkan dengan 13 huruf


daripada bahasa Arab, iaitu [b] ba, [t] ta dan ta marbutah, [d] da, [k]
kaf, [s] sin, [h] ha (simpul), [j] jim, [l] lam, [r] ra, [m] mim, [n] nun,
[w] wau dan [y] ya. Ini sama dengan Jawi Za'ba.

ii) Lima bunyi konsonan jati dilambangkan dengan huruf Arab yang
diubahsuai tanda titiknya, iaitu [p] pa, [g] ga, [c] ca, [ny] nya dan [ng]
nga. Ini sama dengan Jawi Za'ba.

iii) Bunyi konsonan jati Melayu hentian glotis [?] dilambangkan dengan
huruf hamzah (di awal) atau huruf qaf (di akhir). Ini pembaikan kepada
Jawi Za'ba / Lama.

Perinciannya:

a) Menggunakan huruf ( ‫ ) ق‬sahaja sebagai lambang bagi bunyi


hentian glotis di akhir kata jati bahasa Melayu. Dalam Jawi Za'ba /
Lama, terdapat tiga huruf yang biasa digunakan sebagai lambang
hentian glotis penutup suku kata atau di akhir kata, iaitu huruf qaf,
kaf dan hamzah yang ketiga-tiganya digunakan tanpa aturan yang
tertentu -- seolah-olah konsonan hentian glotis itu mempunyai tiga
nilai bunyi yang berbeza. Huruf qaf dipilih kerana sudah banyak
penggunaannya dalam Jawi Lama. Tidak ada kekecualian dalam
aturan ini.

Contohnya:
Rumi Za'ba PEJYD

Budak F‫بودق‬ F‫بودق‬


Baik ‫بأيك‬ ‫باءيق‬
Pokok F‫ڤوكوء‬ ‫ڤوكوق‬

Berikutan aturan itu, huruf kaf digunakan sebagai lambang bagi


konsonan [k] (bukan hentian glotis, tetapi plosif lelangit lembut tak
bersuara) di akhir kata bahasa Inggeris dan bahasa-bahasa Eropah
yang lain. Manakala huruf hamzah (yang melambangkan hentian
glotis) hanya terdapat di akhir kata pinjaman daripada bahasa Arab,
di samping penggunaan huruf kaf dan qaf bagi kata-kata tertentu.

Dengan aturan baru dalam PEJYD ini, dapat dikenal dengan mudah
asal sesuatu kata (etimologi) dalam bahasa Melayu dengan cuma
melihat kepada huruf akhir kata tersebut sama ada kaf atau qaf atau
hamzah. Ini suatu kebaikan bagi kaedah mengajar dan belajar Jawi
baru.

b) Menggunakan huruf hamzah sebagai lambang hentian glotis


Melayu yang membuka suku kata kedua yang bermula dengan
vokal (yakni, khusus bagi hamzah di antara kata sendi [di dan ke]
atau awalan [di-, ke- dan se-] dengan kata dasar yang bermula
dengan vokal). Contoh:
Rumi Za'ba/Lama PEJYD

Di atas ‫دأتس‬ ‫داءتس‬


Ke atas ‫كأتس‬ ‫كاءتس‬
Diatasi ‫دأتسي‬ ‫داءتسي‬
Keagamaan ‫كأگمأن‬ ‫كاءگاماءن‬
Seagama ‫سأگام‬ ‫ساءگام‬

Hamzah diletakkan di tengah baris, dan bukan di atas alif atau di


bawah alif atau di atas garis dasar. Ini pembaikan terhadap Jawi
Za'ba/Lama.

iv) Empat belas fonem atau bunyi konsonan Arab yang diterima menjadi
bunyi pinjaman dalam bahasa Melayu ialah yang dilambangkan
dengan huruf tha, ha, kha, zal, zai, syin, sod, dod, to, zo, ain, ghain, fa,
dan qaf. Huruf zai, syin dan fa digunakan juga untuk melambangkan
bunyi daripada bahasa Inggeris dan Eropah [z], [sy] dan [f] satu per
satu. Semua kata daripada bahasa Arab yang mengandungi huruf-huruf
ini diterima dan dikekalkan huruf dan bentuk ejaan katanya dalam
bahasa Melayu, kecuali beberapa kata yang disesuaikan ejaannya
(hurufnya) dan bentuknya dengan kaedah sebutan Melayu jati. Ini
sama dengan Jawi Za'ba/Lama.

v) Fonem [v] pinjaman daripada bahasa Inggeris dilambangkan dengan


huruf baru va, iaitu wau bertitik di atas ( ‫) ژ‬. Ini tambahan kepada Jawi
Za'ba. Huruf baru va ini dicipta sebagai padanan bagi huruf rumi [v]
untuk menulis atau mengeja kata daripada bahasa Inggeris dan bahasa-
bahasa Eropah lain yang menggunakan aksara Latin yang
mengandungi huruf tersebut. Jawi Za'ba/Lama menggunakan sama ada
huruf ba atau wau atau fa tanpa aturan yang jelas. Contoh:
Rumi Za'ba/Lama PEJYD

Visa ‫ويسا‬ ‫ژيسا‬


Universiti ‫يونيبرسيتي‬ ‫اونيژرسيتي‬
Subversif ‫سبرسيف‬ ‫سوبژرسيف‬

vi) Semua huruf Jawi yang berasal daripada tulisan bahasa Arab
digunakan dalam PEJYD . Ini menjadikan tulisan Jawi memiliki sistem
abjad dan sistem huruf yang lebih lengkap daripada abjad dan sistem
huruf Rumi. Sehinggakan, apabila semua huruf Jawi tersebut
diperlukan padanannya dalam ejaan Rumi, maka terpaksalah
disediakan huruf-huruf Rumi yang sesuai yang dapat melambangkan
kesemua bunyi Arab yang disusun menurut kaedah transliterasi yang
berbeza daripada huruf Rumi biasa, seperti [s] bagi sod, bagi
menuliskan atau mengeja istilah agama Islam. Kaedah huruf Rumi
transliterasi ini dapat juga dilihat dalam buku Pedoman Transliterasi
Huruf Arab Ke Huruf Rumi (14) tahun 1984.

4.2- Pelambangan Vokal:

i) Enam fonem vokal Melayu dalam PEJYD dilambangkan dengan tiga


huruf Jawi seperti dalam Jawi Za'ba, iaitu alif, wau, dan ya. Dalam
sistem Jawi, tidak dibezakan nilai panjang atau pendek bunyi vokal
seperti yang terdapat dalam sistem bunyi vokal bahasa Arab. Ini
memperkemaskan Jawi Za'ba/Lama. Perincian:
a) Vokal [a] dilambangkan dengan alif jika di awal kata dasar atau
pada suku kata terbuka.

b) Alif yang melambangkan vokal pepet (iaitu sama ada sebagai satu
suku kata atau sebagai permulaan suku kata) hanya hadir di
kedudukan awal kata dasar.

c) Vokal [i] dan [e] dilambangkan dengan huruf ya pada semua suku
kata terbuka atau suku kata tertutup, tetapi dilambangkan dengan
alif-ya apabila di awal kata dasar.

d) Vokal [u] dan [o] dilambangkan dengan huruf wau pada semua
suku kata terbuka atau suku kata tertutup, tetapi dilambangkan
dengan alif-wau apabila di awal kata dasar.

e) Vokal [a] dan pepet tidak dilambangkan dengan alif jika terletak
dalam suku kata tertutup (pola KVK).

ii) Huruf ya tanpa titik (alif maqsurah), iaitu ‫ ى‬, diterima dalam PEJYD
menjadi huruf yang berbeza fungsinya daripada huruf ya biasa ‫( ي‬ya
bertitik). Ya tanpa titik ini diberi satu fungsi tambahan, iaitu sebagai
padanan bagi huruf [e] yang melambangkan bunyi pepet pada akhir
perkataan, khususnya yang terdapat pada akhiran -isme dan -ase dalam
kata pinjaman daripada bahasa Inggeris. Ini tambahan kepada Jawi
Za'ba/Lama.

Contoh:
Rumi Za'ba/Lama PEJYD

Rasionalisme ‫راسيونليزم‬ F‫راسيوناليسمى‬


Idealisme ‫ايدياليزم‬ F‫ايدياليسمى‬
Amilase ‫اميليس‬ ‫اميالسى‬
Lipase ‫ليڤيس‬ ‫ليڤاسى‬

Fungsi tambahan ya tanpa titik dalam PEJYD ini sama sekali tidak
menjejaskan fungsinya yang sedia sebagai alif maqsurah yang diterima
dalam kata pinjaman daripada bahasa Arab seperti ‫( هللا تعالى‬Allah
Taala) dan ‫( موسى‬Musa).

Dengan ini, huruf ya tanpa titik dalam PEJYD melambangkan dua


fonem vokal: (i) Sebagai lambang vokal [a] panjang di akhir kata
pinjaman daripada bahasa Arab dan (ii) sebagai lambang vokal pepet
di akhir kata pinjaman daripada bahasa Inggeris.

4.3- Pelambangan Diftong:

i) Dua daripada tiga bunyi diftong dalam bahasa Melayu dilambangkan


dengan huruf baru dalam PEJYD , Diftong [ai] dilambangkan dengan
alif-ya; diftong [au] dilambangkan dengan alif-wau. Ini memperkemas
aturan dalam Jawi Za'ba/Lama. Diftong [oi] ditulis dengan huruf wau-
ya. Perincian:

a) Dalam Jawi Lama, diftong [ai] menggunakan huruf ya yang


digunakan juga bagi vokal [i] dan [e]. Ini menyebabkan huruf ya
boleh dibaca sebagai vokal atau diftong dalam kata yang homografik
sifatnya. Dengan menggunakan alif-ya sebagai lambang diftong [ai],
kita mengurangkan fungsi huruf ya, iaitu daripada empat bunyi --
konsonan [y], vokal [i], vokal [e], dan diftong [ai] -- kepada tiga
sahaja, iaitu cuma bagi lambang vokal dan konsonan. Dengan ini
juga, dibezakan dengan jelas homograf yang mengandungi diftong
[ai] daripada yang mengandungi vokal [i] atau [e]. Contoh:
Rumi Za'ba/Lama PEJYD

Petai ‫ڤتي‬ ‫ڤتاي‬


Peti ‫ڤتي‬ ‫ڤتي‬
Kulai ‫كولي‬ ‫كوالي‬
Kuli, kole ‫كولي‬ ‫كولي‬

b) Begitu juga, dalam Jawi Lama, diftong [au] menggunakan huruf


wau yang digunakan juga bagi vokal [u] dan [o]. Ini menyebabkan
huruf wau boleh dibaca sebagai vokal atau diftong dalam kata yang
homografik bentuknya. Dengan menggunakan alif-wau sebagai
lambang diftong [au], kita juga mengurangkan fungsi huruf wau,
iaitu daripada empat bunyi -- konsonan [w], vokal [u], vokal [o], dan
diftong [au] -- kepada tiga sahaja, iaitu cuma sebagai lambang bagi
vokal dan konsonan. Dengan ini juga, dapatlah kita bezakan
homograf yang mengandungi diftong [au] daripada yang
mengandungi vokal [u] atau [o] dengan jelas. Contoh:
Rumi Za'ba/Lama PEJYD

Lampau ‫لمڤو‬ ‫لمڤاو‬


Lampu ‫لمڤو‬ ‫لمڤو‬
Kilau ‫كيلو‬ ‫كيالو‬
Kilo ‫كيلو‬ ‫كيلو‬

Menggunakan bentuk ejaan yang berlainan bagi dua kata yang


sebutan dan maknanya berbeza tentulah lebih mudah daripada
hendak menentukan sebutan dan makna bagi kata homograf dengan
semata-mata berdasarkan penggunaan dalam konteks ayat.
5. Pengejaan Kata Dasar:

PEJYD menyelaraskan dan mengurangkan penggunaan aturan yang berbagai-


bagai atau yang banyak bagi mengeja kata-kata dalam sesuatu kategori pola
ejaan yang sama yang terdapat dalam Jawi Za'ba/Lama.

5.1- Ejaan Kata Ekasuku:

PEJYD memperkenalkan aturan ejaan kata ekasuku yang berpola KVK


yang mudah berbanding dengan ejaan Jawi Za'ba/Lama.

Perincian:

i) Semua kata ekasuku tertutup dengan vokal [a] dieja dengan huruf alif,
iaitu bagi semua kata Melayu Jati dan kata pinjaman daripada bahasa
Inggeris atau bahasa-bahasa lain, kecuali daripada bahasa Arab. Ini
menyelaraskan aturan Jawi Za'ba/Lama. Dalam Ejaan Jawi Lama, ada
kata yang menggunakan alif, ada kata yang tanpa alif. Contoh: Wang
‫ واک‬, dan ‫ دان‬, jam ‫ جام‬, dam ‫( دام‬sejenis permainan), kad ‫ كاد‬, plat ‫ ڤالت‬.

ii) Semua kata ekasuku yang berasal daripada bahasa Arab dikekalkan
bentuknya yang asal: Sama ada dengan huruf vokal atau tanpa huruf
vokal. Contoh: Sah ‫ صح‬, dam ‫ دم‬, mad ‫ مد‬, khas ‫ خاص‬, hal ‫ حال‬, bab ‫باب‬
.

Dengan ini, berertilah bahawa semua kata ekasuku tertutup ditulis


dengan huruf vokal, kecuali bagi beberapa kata tertentu daripada bahasa
Arab dan beberapa kata Melayu ejaan klasik sahaja (15) . Aturan ini
diperlukan kerana sudah banyak terdapat kata ekasuku daripada bahasa
asing, terutama daripada bahasa Inggeris, yang dipinjam ke dalam
bahasa Melayu (16) . Kata-kata tersebut perlu diperlihatkan bentuk
visualnya dalam ejaan Jawi yang seharusnya sejajar cara pelambangan
vokalnya dengan bentuk visual dalam ejaan rumi.
5.2- Ejaan Kata Dasar Dua Suku Kata:

Perkara pokok yang menarik perhatian kita dalam sistem ejaan Jawi ialah
tentang penggunaan huruf vokal alif, wau dan ya dalam kata dasar dua
suku kata, tertutup atau terbuka, yang pelbagai ragamnya dalam ejaan
Za'ba/Lama. Yang menjadi masalah pokok yang memperlihatkan
ketidakseragaman itu ialah kata yang mengandungi vokal [a]; ada yang
menggunakan huruf alif, ada yang tidak. Walaupun, jika diteliti dengan
saksama, Jawi Za'ba/Lama itu bersistem atau berperaturan, tetapi sistem
atau peraturan itu terlalu banyak ragamnya dan banyak pula
mengandungi kekecualian yang berbagai-bagai. Ini semua menjadi beban
bagi ingatan dalam proses pembelajaran Jawi dan, akibatnya, pengguna
yang tidak peka kerap membuat kesalahan mengeja huruf vokal tersebut.

Sistem yang dirumuskan dalam PEJYD memperlihatkan aturan yang


lebih sederhana bentuknya, lebih seragam sifatnya, lebih mudah
dimengerti, dan lebih senang menulisnya atau menggunakannya. Kami
akan mempamerkan beberapa pembaikan atau penambahan yang
dilakukan terhadap ejaan Jawi Za'ba/Lama itu sekadarnya, iaitu
berdasarkan jenis vokal (keenam-enam vokal) di kedua-dua suku kata
yang terlibat, dan beberapa kriteria yang lain.

5.2.1- Ejaan Kata Dasar Berpola KV-KV

Dalam PEJYD dirumuskan lima aturan pengejaan kata dasar yang


berpola KV-KV ini. Perincian:

i) Apabila KV-KV itu [Ka-Ka], huruf alif digunakan di kedua-dua


suku kata sekiranya suku kata kedua bermula dengan huruf dal,
ra, lam, wau atau nga. Ini sama dengan Jawi Za'ba, iaitu ejaan
menurut kaedah dal-ra-lam-wau-nga.

ii) Apabila KV-KV itu [Ka-Ka] juga, huruf alif digunakan di suku
kata pertama sahaja sekiranya suku kata kedua tidak bermula
dengan huruf konsonan dal, ra, lam, wau atau nga. Ini sama
dengan Jawi Za'ba, iaitu lanjutan daripada kaedah dal-ra-lam-
wau-nga.

iii) Apabila KV-KV itu bukan [Ka-Ka] (iaitu gabungan vokal


berpola [a-i], [a-u], [i-a], [i-i], [i-u], [e-a], [e-o], [u-a], [u-i], [u-
u], [o-a], [o-e] atau [o-o]), maka huruf vokal (alif, wau atau ya)
digunakan dikedua-dua suku kata terbuka itu. Ini menyelaraskan
dan mempermudah pelbagai aturan yang terdapat dalam Jawi
Za'ba/Lama.

iv) Apabila KV-KV itu [KV-ka] atau [KV-ga], iaitu suku kata
kedua berupa konsonan kaf atau ga, maka huruf vokal (alif, wau
atau ya) digunakan di suku kata yang pertama sahaja. Ini sama
dengan ejaan Jawi Za'ba/Lama, iaitu ejaan menurut kaedah ka-
ga.

v) Apabila KV-KV itu terdiri daripada suku kata pertama dengan


vokal pepet, maka huruf vokal (alif, wau atau ya) digunakan di
suku kata kedua sahaja. Ini sama dengan ejaan Za'ba/Lama.

5.2.2- Ejaan Kata Dasar Berpola KVK-KV:

Dalam PEJYD dirumuskan lima aturan pengejaan kata dasar yang


berpola KVK-KV. Perincian:

i) Apabila KVK-KV itu mengandungi vokal pepet di suku kata


pertama, maka huruf vokal (alif, wau atau ya) digunakan di suku
kata kedua sahaja. Ini menyelaraskan atau menyeragamkan
aturan ejaan Jawi Za'ba/Lama.

ii) Apabila KVK-KV itu [KaK-ka] atau [KaK-ga] (iaitu suku kata
kedua mengandungi huruf konsonan kaf atau ga), maka huruf
vokal tidak digunakan di kedua-dua suku kata. Ini
menyeragamkan ejaan Jawi Lama.

iii) Apabila KVK-KV itu bukan [KaK-ka] atau [KaK-ga] (iaitu


gabungan vokal berpola [a-a], [a-i] atau [a-u] dengan konsonan
di suku kata kedua bukan kaf atau ga), maka huruf vokal (alif,
wau atau ya) digunakan di suku kata kedua sahaja. Ini
menyeragamkan ejaan Jawi Lama.

iv) Apabila KVK-KV itu [KVK-ka] atau [KVK-ga] (iaitu suku


kata kedua mengandungi konsonan kaf atau ga) dengan vokal [i],
[e], [u] atau [o] di suku kata pertama, maka huruf vokal (wau
atau ya) digunakan di suku kata pertama sahaja. Ini sama dengan
Jawi Za'ba/Lama.

v) Apabila KVK-KV itu bukan [KVK-ka] atau [KVK-ga] (iaitu


gabungan vokal berpola [i-a], [i-i], [i-u], [e-a], [e-o], [u-a], [u-i],
[u-u], [o-a], [o-e] atau [o-o]), maka huruf vokal (alif, wau atau
ya) digunakan di kedua-dua suku kata. Ini menyelaraskan dan
mempermudah pelbagai aturan yang terdapat dalam Jawi
Za'ba/Lama.

5.2.3- Ejaan Kata Dasar Berpola V-VK, V-KVK, KV-VK dan KV-KVK:

Sejumlah enam aturan pengejaan kata dasar yang berpola KV-


KVK dirumuskan dalam PEJYD . Perincian:

i) Bagi pola V-KVK, huruf vokal (alif, alif-wau atau alif-ya)


digunakan di suku kata pertama sahaja sebagai pemula kata. Ini
sama dengan ejaan Jawi Za'ba.

ii) Apabila KV-KVK mengandungi vokal [a] di suku kata kedua,


huruf vokal digunakan di suku kata pertama sahaja sekiranya
vokal yang pertama bukan pepet. Ini sama dengan ejaan Jawi
Za'ba.

iii) Apabila KV-KVK itu [Ke-KaK], huruf vokal (alif) tidak


digunakan di kedua-dua suku kata. Ini sama dengan Jawi Za'ba.

iv) Apabila KV-KVK mengandungi vokal pepet di suku kata


pertama, huruf vokal (wau atau ya) digunakan di suku kata
kedua sahaja sekiranya vokal di suku kata kedua ini bukan [a].
Ini sama dengan Jawi Za'ba.

v) Huruf vokal digunakan di kedua-dua suku kata KV-KVK bagi


pola yang berikut: [a-i], [a-u], [e-e], [e-o], [i-i], [i-u], [o-e], [o-o],
[u-i] dan [u-u]. Ini menyelaraskan beberapa pengejaan kata
dalam Jawi Za'ba/Lama.

vi) Huruf vokal digunakan di kedua-dua suku kata yang berpola


KV-VK (iaitu urutan dua vokal di tengah kata dasar).

5.2.4- Ejaan Kata Dasar Berpola VK-KVK dan KVK-KVK:

Dalam PEJYD dirumuskan sejumlah empat aturan pengejaan kata


dasar yang berpola VK-KVK dan KVK-KVK. Perincian:

i) Huruf vokal tidak digunakan di kedua-dua suku KVK-KVK


apabila kedua-duanya mengandungi sama ada vokal [a] atau
pepet. Ini sama dengan Jawi Za'ba.
ii) Apabila vokal [a] atau pepet terdapat di suku kata kedua sahaja,
huruf vokal (wau atau ya) hanya digunakan di suku kata pertama
(iaitu pola [i-a], [e-a], [u-a] dan [o-a]).

iii) Apabila vokal [a] atau pepet terdapat di suku kata pertama
sahaja, huruf vokal (wau atau ya) hanya digunakan di suku kata
kedua (iaitu pola [a-i], [a-e], [a-u], [a-o], [pepet-i] dan [pepet-u]).

iv) Apabila kata yang berpola KVK-KVK tidak mengandungi


vokal [a] atau pepet, maka huruf vokal (wau atau ya) digunakan
di kedua-dua suku kata tertutup itu (iaitu pola [e-e], [e-o], [o-e],
[o-o], [i-i], [i-u], [u-i] dan [u-u]).

v) Bagi pola VK-KVK, huruf vokal (alif, alif-wau atau alif-ya)


digunakan di suku kata pertama sahaja sebagai pembuka kata
sekiranya suku kata kedua mengandungi vokal [a] atau pepet. Ini
menyelaraskan pengejaan beberapa kata dalam Jawi Za'ba.

vi) Huruf vokal digunakan di kedua-dua suku kata VK-KVK


sekiranya kata tersebut tidak mengandungi vokal [a] atau pepet.
Ini menyelaraskan pengejaan beberapa kata dalam Jawi Za'ba.

5.3- Penghindaran Bentuk Homograf:

Pengejaan kata dasar dwisuku dalam PEJYD telah menampilkan dua


rumusan yang memberi manfaat kepada sistem ejaan Jawi ini dan
penggunanya dari segi mengurangkan bentuk homograf dengan tujuan
untuk menghindarkan kekeliruan bacaan dan pengenalan makna kata.
Dua rumusan tersebut ialah (i) penghapusan homograf yang
mempertentangkan vokal [a] dengan pepet; dan (ii) penghapusan
homograf yang mempertentangkan vokal [i] atau [e] dengan diftong [ai],
serta yang mempertentangkan vokal [u] atau [o] dengan diftong [au].

i) Untuk penjelasan tentang diftong, lihat bahagian Pelambangan


Diftong. Homograf dihapuskan bagi membezakan bunyi diftong [ai]
dan [au] dengan bunyi vokal [i] atau [e] dan [u] atau [o]. Ditetapkan
diftong dieja dengan alif-ya [ai] dan alif-wau [au] yang dibezakan
daripada vokal ya [i] atau [e] dan wau [u] atau [o]. Contohnya:
Homograf yang dieja ‫ گولي‬bagi guli dan gulai dieja semula menjadi:

‫ = گولي‬guli
‫ = گوالي‬gulai

ii) Homograf dikurangkan dengan cara membezakan ejaan bagi kata


yang berlainan maknanya, iaitu khusus bagi kasus homograf yang
mempertentangkan vokal [a] dengan vokal pepet. Contohnya:
Homograf ‫ لنتيق‬bagi lantik dan lentik dieja semula menjadi:

‫ = النتيق‬lantik

‫ = لنتيق‬lentik

Pengemasan yang dibuat ialah dengan menggunakan huruf alif sebagai


lambang bagi vokal [a] di suku kata tertutup untuk membezakannya
daripada vokal pepet yang tidak dilambangkan dengan huruf (17) .

5.4- Rumusan Pengejaan Kata Dasar Dwisuku:

Daripada perincian tentang aturan penulisan huruf vokal dalam kata


dasar dua suku kata yang dipaparkan di atas itu dapatlah diringkaskan
sistem pelambangan vokal dan penggunaan huruf vokal Jawi pada kata
dasar dwisuku terbuka dan tertutup itu kepada kaedah yang berikut:

i) Vokal [a] dilambangkan dengan alif di semua suku kata terbuka,


kecuali suku kata akhir dengan kaf atau ga, dan suku kata akhir
terbuka menurut kaedah dal-ra-lam-wau-nga. Vokal [a] tidak
dilambangkan dengan huruf di semua suku kata tertutup, kecuali
apabila membuka kata atau membuka suku kata, dan dilambangkan
dengan alif dalam suku kata tertutup untuk membezakannya daripada
pepet bagi kasus homograf dalam ejaan Jawi Za'ba.

ii) Vokal pepet tidak dilambangkan dengan huruf di semua posisi tengah
terbuka atau di suku kata tertutup. Vokal pepet hanya dilambangkan
dengan alif apabila membuka kata, dan dilambangkan dengan ya
tanpa titik apabila mengakhiri kata.

iii) Vokal [i], [e], [u] dan [o] perlu dilambangkan dengan huruf vokal di
semua suku kata terbuka atau tertutup. Huruf yang digunakan ialah
wau, ya, alif-wau, alif-ya atau alif-hamzah menurut kedudukan dan
fungsi masing-masing.

iv) Kaedah-kaedah yang disebut pada (i) hingga (iii) di atas merupakan
rumusan perkaedahan dalam PEJYD yang menggantikan
kepelbagaian aturan dan kaedah yang terdapat dalam ejaan Jawi
Za'ba. Rumusan ini dengan sendirinya melupuskan aturan-aturan yang
pelbagai dalam kaedah ejaan Jawi Lama itu. Dengan ini, tidaklah
terpakai lagi aturan-aturan yang terbukti telah begitu banyak
menjadikan sistem ejaan Jawi Lama lebih rumit dan membebankan
ingatan. Antara kaedah lama yang dikekalkan dalam PEJYD ialah
kaedah dal-lam-ra-wau-nga bagi pola [Ka-Ka] dan kaedah ka-ga bagi
semua pola suku kata. Antara kaedah yang lupus itu termasuklah
aturan-aturan (i) dal-ra-lam-wau-nga dengan ba, ta; (ii) dal-ra-lam-
wau-nga dengan ra, sim, ya; (iii) pola KVr-KV dengan ta, ga, nun;
dan KVm-KV dengan ba; (iv) pola Kur-KV dengan ba, jim; (v) pola
Ker-KV dengan ta, jim, ba, ca; dan (vi) pola KuK-KuK menjadi [KK-
KuK].

5.5- Ejaan Kata Dasar Tiga Suku Kata atau Lebih:

i) Sebagaimana yang telah dijelaskan dalam PEJYD , kaedah pengejaan


kata dasar tiga suku kata atau lebih tidak berbeza dengan kaedah dalam
ejaan Jawi Za'ba/Lama. Kaedah yang digunakan ialah dengan
menetapkan bahawa aturan penggunaan huruf vokal pada dua suku
kata yang terakhir perlulah selaras dengan aturan bagi kata dasar dua
suku kata. Penggunaan huruf pada suku kata yang lain harus terikat
kepada ejaan yang telah ada.

ii) Yang perlu diperkemas ialah pengejaan semula beberapa kata tertentu
supaya sesuai dengan keseluruhan sistem penggunaan huruf vokal bagi
kata dasar dua suku kata. Bagi kasus tiga suku kata, buka semua mesti
ditulis tanpa huruf vokal di suku kata pertama; pola [Ki-Ka-Ka] atau
[Ku-Ka-Ka], sekadar contoh, lebih baik dieja semula dengan huruf ya
atau wau di suku kata pertama (kecuali, semestinya, kata pinjaman
daripada bahasa Arab).

6. Ejaan Kata Terbitan:

Pada umumnya, rumusan yang dibuat dalam PEJYD tentang penulisan kata
berimbuhan atau kata terbitan adalah sama dengan yang terdapat dalam ejaan
Jawi Za'ba. Pembaikan atau pengemasan yang ketara dalam PEJYD ialah
tentang penulisan awalan di-, ke- dan se- dan kata depan di dan ke, serta
akhiran -an dan -i yang sering menimbulkan masalah dalam ejaan Jawi Lama.
i) Awalan di- (huruf dal), ke- (huruf kaf) dan se- (huruf sin) serta kata depan
di (huruf dal) dan ke (huruf kaf) perlu dirangkaikan dengan kata dasar
seperti merangkaikan awalan dengan kata dasar dalam ejaan Rumi. Dalam
hal ini, bagi kata dasar yang bermula dengan vokal, penyebatian atau
perangkaian antara awalan dengan kata dasar diperlihatkan dalam bentuk
sisipan huruf hamzah selepas huruf alif. Tujuannya untuk mengelakkan
kekeliruan pembacaan. Ini memperkemas aturan ejaan Jawi Za'ba. Contoh:
Kata Dasar   Kata Berawalan  

‫اتس‬ (atas) ‫داءتس‬ (di atas)

‫اتس‬ (atas) ‫داءتسي‬ (diatasi)

F‫اوتارا‬ (utara) ‫كاءوتارا‬ (ke utara)

‫اينده‬ (indah) ‫ساءينده‬ (seindah)

‫اينده‬ (indah) ‫كاءيندهن‬ (keindahan)

ii) Ejaan kata terbitan dengan akhiran <-an> : Dikurangkan aturannya


daripada empat cara yang dalam ejaan Jawi Lama kepada tiga cara sahaja,
iaitu dengan menggunakan akhiran (a) hamzah-nun atau (b) alif-nun, atau
(c) nun, bergantung kepada jenis huruf akhir pada akhir kata dasar yang
ditetapkan. Dengan ini, ejaan kata dasar tidak berubah apabila menjadi
kata yang berimbuhan. Dalam ejaan lama, ejaan kata dasar berubah
apabila menerima akhiran sehingga menyebabkan wujud dua bentuk ejaan
bagi sesuatu kata dasar. Perincian:

a) Akhiran hamzah-nun ditambah selepas alif di akhir kata dasar. Contoh:


cela ‫ چال‬menjadi celaan ‫ چألن‬.

b) Akhiran alif-nun ditambah selepas wau di akhir kata dasar. Contoh:


Buru ‫ بورو‬menjadi buruan ‫ بوروان‬.

c) Akhiran nun ditambah selepas ya dan semua konsonan yang lain.


Contoh: tari ‫ تاري‬menjadi tarian ‫ ; تارين‬surat ‫ سورت‬menjadi suratan
‫ سورتن‬.

7. Beberapa Pembaikan dan Penambahan Lagi:

Dalam PEJYD terdapat beberapa aturan mengeja yang lain lagi yang
bertujuan membaiki dan mengemaskan sistem ejaan Jawi Lama.
i) Dalam penulisan kata pinjaman daripada bahasa Inggeris, aturan pengejaan
gugus konsonan diadakan yang bertujuan memudahkan pembacaan dan
penyebutan, terutama istilah pinjaman daripada bahasa Inggeris. Gugus
konsonan di akhir kata ditulis dengan memisahkan huruf yang bergugus
itu. Contohnya: Teks ‫ تيك س‬.

ii) Pengejaan kata ulang diselaraskan menjadi dua cara supaya tidak salah
baca, iaitu (i) menggunakan tanda angka dua bagi menulis ulangan
keseluruhan kata, dan (ii) menggunakan tanda sempang (-) apabila
mengulang sebahagian kata (18) .

iii) PEJYD memantapkan aturan ejaan kata pinjaman dan serapan daripada
bahasa Arab yang dikategorikan kepada penggunaannya dalam konteks
agama dan bukan agama. Ini sama dengan ejaan Jawi Za'ba. Perincian:

a) Kata-kata istilah agama Islam dieja seperti bentuk asalnya (dalam ejaan
Arab).

b) Kata-kata serapan daripada bahasa Arab yang sudah lama digunakan


sebagai kata umum dalam bahasa Melayu dieja seperti ejaan bahasa
Melayu.

iv) Satu rumusan yang agak menarik perhatian kita dalam PEJYD ialah
tentang penulisan huruf singkatan. Pedoman ini menetapkan penulisan
singkatan dalam huruf Jawi yang didapati selaras dengan cara menulisnya
dalam ejaan Rumi dari segi penggunaan tanda titik, tetapi singkatan yang
digunakan ialah huruf-huruf dalam abjad Jawi, dan bukan nama huruf-
huruf tersebut.

v) Ciri khusus dalam PEJYD ialah pengekalan aturan-aturan ejaan lama dan
pengejaan beberapa kata yang sudah mantap penggunaannya. Kata-kata
tersebut ialah kata-kata yang asalnya dieja menurut kaedah baris (19) .

8. Penyebaran Penggunaan Ejaan Jawi ( PEJYD ):

8.1- PEJYD sudah disebarkan kepada masyarakat umum sejak tahun 1986
lagi. Penjelasan tentang sistem ini dibuat melalui tulisan-tulisan di
dalam majalah-majalah keluaran Dewan Bahasa dan Pustaka, dan
ceramah yang diadakan untuk tujuan penyebaran. Akhbar Utusan
Melayu juga turut menerbitkan tulisan yang menjelaskan PEJYD secara
bersiri walaupun akhbar tersebut belum menggunakan sistem baru ini
secara menyeluruh. Dewan Bahasa dan Pustaka terus menyebarkan
maklumat tentang PEJYD ini apabila diperlukan oleh masyarakat.
8.2- Dewan Bahasa dan Pustaka tidak terlibat dengan perancangan dan
kawalan pelaksanaan penggunaan PEJYD di sektor pendidikan kerana
perkara ini terletak di bawah bidang kuasa Kementerian Pendidikan
Malaysia sendiri. Dewan Bahasa dan Pustaka juga bukanlah pihak yang
secara tidak langsung bertanggungjawab melaksanakan penggunaan
PEJYD dalam pengajaran dan pembelajaran di sekolah atau maktab
perguruan.

8.3- Pada umumnya, tugas dan tanggungjawab DBP dalam pembinaan dan
pengembangan ejaan Jawi adalah, antara lain, seperti yang berikut:

i)    DBP bertanggungjawab menyediakan pedoman PEJYD dan


menerbitkannya untuk kegunaan masyarakat.

ii) DBP bertanggungjawab memantapkan pedoman tersebut dari semasa


ke semasa supaya sesuai dengan perkembangan bahasa Melayu,
perkembangan Ilmu, dan perkembangan sistem pendidikan yang
maju.

iii) DBP menerbitkan buku-buku yang dalam tulisan Jawi dengan


menggunakan PEJYD . Buku-buku yang diterbitkan ialah buku
agama, dan akan menerbitkan beberapa buku umum dan buku kanak-
kanak.

iv) DBP mengadakan kegiatan penyebaran maklumat tentang PEJYD


untuk masyarakat, serta membantu pengguna mempelajarinya dan
menyebarkan penggunaannya.

8.4- Kerjasama DBP dengan pihak pelaksana PEJYD di sektor pendidikan:

i) Semenjak PEJYD diterbit dan disebarkan pada tahun 1986, tidak ada
masalah besar yang dihadapi oleh DBP berkaitan dengan pedoman
tersebut. Hanya dalam tahun 1991 ini sahaja baru timbul masalah
yang agak besar apabila Maktab Perguruan Islam membuat ulasan
terhadap PEJYD itu.

ii) Usaha untuk menyelesaikan masalah yang dibangkitkan oleh Maktab


Perguruan Islam dibuat dengan mengadakan mesyuarat khas di DBP
pada 24 Julai 1991. Mesyuarat tersebut dihadiri oleh DBP dan hampir
semua pihak di Kementerian Pendidikan Malaysia yang
bertanggungjawab melaksanakan penggunaan ejaan Jawi di sekolah
dan maktab perguruan, iaitu Bahagian Pendidikan Guru, Bahagian
Pendidikan Islam, Pusat Perkembangan Kurikulum, dan Maktab
Perguruan Islam. Setelah membahaskan masalah yang dikemukakan
oleh Maktab Perguruan Islam, mesyuarat merumuskan empat perkara
sebagai persetujuan bersama (seperti di perenggan 8.5 di bawah).

8.5- Keputusan Mesyuarat pada 24 Julai 1991 di DBP tentang pelaksanaan


penggunaan PEJYD di sektor pendidikan (dipetik sepenuhnya daripada
Minit Mesyuarat yang berkenaan):

"5.1- Semua Bahagian di Kementerian Pendidikan Malaysia yang


terlibat secara langsung dalam pelaksanaan penggunaan ejaan Jawi
bersetuju melaksanakan penggunaan Pedoman Ejaan Jawi Yang
Disempurnakan yang dirumuskan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka
(Pedoman 1986, Daftar 1989). Bahagian-bahagian yang terlibat itu
ialah Bahagian Pendidikan Islam, Bahagian Pendidikan Guru, dan
Pusat Perkembangan Kurikulum. Oleh sebab itu, Maktab
Perguruan Islam juga bersetuju mematuhi dan akan melaksanakan
Pedoman Ejaan Jawi Yang Disempurnakan ini dalam pengajaran
dan pembelajaran di maktab tersebut."

"5.2- Dipersetujui supaya kaedah mengajar di Maktab Perguruan Islam,


khususnya, diubahsuai supaya dapat menyampaikan pedoman
Pedoman Ejaan Jawi Yang Disempurnakan ."

"5.3- Dipersetujui bahawa cadangan untuk meneliti semula beberapa


aturan tertentu dalam Pedoman Ejaan Jawi Yang Disempurnakan
dengan tujuan memantapkannya akan dibuat secara berasingan.
Dewan Bahasa dan Pustaka akan mengadakan kegiatan ini setelah
mendapat maklumat yang lengkap daripada pihak-pihak yang ingin
mencadangkan pemantapan pedoman tersebut. Perkara ini tidak
ada hubungannya dengan persetujuan untuk melaksanakan
Pedoman Ejaan Jawi Yang Disempurnakan yang sudah
dipersetujui."

"5.4- Dewan Bahasa dan Pustaka akan menulis satu kertas ringkas
tentang latar belakang, kaedah dan penjelasan tentang Pedoman
Ejaan Jawi Yang Disempurnakan untuk diedarkan dalam
mesyuarat Jawatankuasa Pusat Kurikulum yang akan bersidang
pada 14 Ogos 1991 yang akan datang."

9. Kesimpulan:

Ringkasan daripada kertas kerja ini bermaksud yang berikut:

i) Masalah yang ditimbulkan tentang ejaan Jawi baru-baru ini ialah masalah
"pelaksanaan" di sektor pendidikan dan bukan masalah "isi" pedoman
PEJYD . Masalah tersebut timbul kerana pihak Maktab Perguruan Islam
menolak PEJYD sebagai pedoman Jawi yang sah untuk digunakan di
maktab tersebut, sedangkan pihak-pihak pelaksana yang lain di
Kementerian Pendidikan telah menerima, menggunakan dan menyebarkan
PEJYD itu.

ii) PEJYD dipersetujui sebagai pedoman yang lebih sempurna berbanding


dengan sistem ejaan Jawi yang lama. Kebenaran tentang perkara ini akan
diperoleh apabila falsafah dan matlamat penyempurnaan sistem tersebut
difahami sebenar-benarnya, dan apabila setiap aturan yang terkandung di
dalamnya difahami secara keseluruhannya, bukan secara berpecah-pecah.

iii) DBP berpendapat, sesuatu sistem ejaan memerlukan masa yang lama
sebelum dapat digunakan dengan baik dan sebelum sistem itu sendiri
mantap. Pemantapan akan berlaku dalam proses penggunaannya. Perkara
ini telah dibuktikan dengan sistem ejaan Rumi. Pelaksana dan pengguna
harus bersikap terbuka dan mencari kaedah untuk memahami dan
menggunakan sesuatu yang baru yang dipersetujui sebagai kaedah yang
lebih baik daripada yang lama.

10. Usul:

1. Merujuk kepada persefahaman yang dibuat dalam mesyuarat di DBP


pada 24 Julai 1991, khususnya tentang perkara 5.3 petikan minit
mesyuarat tersebut, kami ingin mengemukakan beberapa perkara yang
bersabit dengan kaedah-kaedah dalam PEJYD yang telah dikenal pasti
sebagai kaedah-kaedah yang perlu diperkemas dan dipermantap. Hujah-
hujah tentang betapa perlunya kaedah-kaedah tersebut ditinjau semula
untuk tujuan pemantapan tidaklah hendak kami sebut di sini secara
khusus, tetapi kami suka mencadangkan supaya perkara tersebut
dibahaskan oleh sebuah Jawatankuasa Tetap Ejaan Jawi yang ditubuh
khusus dengan fungsi untuk berusaha memelihara, membina dan
mengembangkan penggunaan tulisan Jawi di Malaysia. Untuk tujuan ini,
diperturunkan kaedah-kaedah tersebut:

i) Memperkemas aturan penulisan huruf hamzah supaya huruf hamzah


menepati kedudukannya dan fungsinya sebagai lambang bunyi hentian
glotis. [Rujuk PEJYD , perenggan II, 4. a, b, c, d; III. 4. iii. 7. iii. v. vi.
vii.].

ii) Mengkaji semula penggunaan huruf dan cara penulisan singkatan dan
akronim dalam Jawi. [Rujuk PEJYD , perenggan III. 9.].
iii) Memperkemas cara penulisan huruf gugus konsonan di akhir kata
atau akhir suku kata supaya lebih memantapkan bentuknya.

iv) Mengkaji semula kaedah yang boleh digunakan bagi meyakinkan


pengguna tulisan Jawi bahawa pemilihan huruf qaf adalah paling sesuai
sebagai lambang bagi bunyi hentian glotis di akhir kata-kata Melayu
jati.

v) Mengkaji semula pengejaan kata yang sudah disenaraikan dengan


tujuan untuk mensahihkannya dan mengurangkan kategori kata yang
dikecualikan daripada kaedah.

vi) Mengkaji dengan teliti untuk mengadakan peraturan penulisan kata


majmuk dalam sistem ejaan Jawi.

vii) Memantapkan beberapa aspek kaedah penulisan kata terbitan dengan


awalan.

2. Mengusulkan supaya pihak-pihak yang berkuasa kerajaan dan pihak-


pihak lain yang berkenaan atau berkepentingan mengambil langkah
melaksanakan Keputusan-keputusan dan Usul-usul Kongres Tulisan Jawi
tahun 1984 yang belum dilaksanakan.

Catatan:

1. Antara penerbitan tentang ejaan Jawi yang diusahakan oleh Major Dato'
Mohd. Said Sulaiman ialah buku Panduan Bagi Hejaan P.Bm.P.B. Diraja,
Singapura, 1937.

2. Sistem Ejaan Jawi Za'ba dapat dilihat dalam dua buah buku yang menjadi
asas pedoman yang digunakan begitu meluas: (i) Pelita Bahasa Melayu
Penggal I (Permulaan Nahu Melayu), tahun 1941. (Kami menggunakan edisi
terbitan Dewan Bahasa dan Pustaka, cetakan keempat, 1958.) dan (ii) Daftar
Ejaan Melayu (Jawi-Rumi), Tanjong Malim: Pejabat Karang Mengarang,
Sultan Idris Training College, cetakan pertama, 1949.

3. Laporan Jawatankuasa Mengkaji Penggunaan Bahasa Malaysia, 1982.


Kuala Lumpur: Kementerian Pelajaran Malaysia, hlm. 131.

4. Jawatankuasa Ejaan Jawi Dewan Bahasa dan Pustaka dipengerusikan oleh


Tuan Haji Hamdan bin Haji Abdul Rahman. Ahli-ahlinya ialah: Prof. Madya
Tuan Haji Amat Juhari bin Moain, Tuan Haji Muhammad Bukhari bin Lubis,
Tuan Haji Abdul Razak bin Abdul Hamid, Encik Arbak bin Othman, Encik
Awang Muhammad bin Amin, dan Puan Aminah binti Haji Harun.
5. Majalah Dian (Digest) ialah majalah bulanan yang diterbitkan oleh Syarikat
Dian Sdn. Bhd. Kota Bharu Kelantan sejak tahun 1961. Edisi Jawi
menggunakan sistem ejaan yang memperkenalkan penggunaan huruf vokal
alif, ya dan wau pada pola-pola tertentu sebagai pembaikan dan tambahan
kepada sistem ejaan Jawi Za'ba.

6. Terutamanya akhbar Utusan Melayu dan majalah Utusan Qiblat .

7. Lihat: Keputusan-Keputusan dan Usul-Usul Konvensyen Tulisan Jawi, 9-11


April 1984, Kuala Terengganu.

8. Pedoman Ejaan Jawi Yang Disempurnakan, 1986. Kuala Lumpur: Dewan


Bahasa dan Pustaka, cetakan pertama, 36 hlm.

9. Pedoman Ejaan Jawi Yang Disempurnakan, 1987. Kuala Lumpur: Dewan


Bahasa dan Pustaka, cetakan pertama edisi kedua, 35 hlm. Buku edisi kedua
ini memansuhkan buku edisi pertama tahun 1986.

10. Daftar Ejaan Rumi-Jawi, 1988. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka,
cetakan pertama 198 hlm.

11. Daftar Ejaan Rumi Bahasa Malaysia, 1988. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa
dan Pustaka, cetakan pertama edisi kedua, 401 hlm.

12. Daftar Ejaan Rumi-Jawi, 1989. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka,
cetakan kedua, 198 hlm.

13. Lihat: Kertas Kerja Jawatankuasa Ejaan Jawi Dewan Bahasa dan Pustaka,
Konvensyen Tulisan Jawi, 9-11 April 1984, hlm. 1.

14. Pedoman Transliterasi Huruf Arab Ke Huruf Rumi, 1984. Kuala Lumpur:
Dewan Bahasa dan Pustaka, cetakan pertama, 20 hlm.; cetakan kedua, 1988.

15. Setakat ini, Daftar Ejaan Rumi-Jawi (1989) menyenaraikan satu kata sahaja
dengan ejaan klasik tanpa huruf alif, iaitu ‫( يک‬yang). Kata nyah ‫ په‬sepatutnya
dieja dengan alif ( ‫) ياه‬. Antara kata-kata lain yang dieja semula dengan
sisipan alif termasuklah bam, ban, cat, das, gam, rak, ram, ran, rap, sang, tar
dan tas. Kata-kata daripada bahasa Arab tanpa alif yang dikekalkan
termasuklah had, haj, hak, khat, saf, sah dan syak.

16. Daftar Ejaan Rumi-Jawi (1989) menyenaraikan hampir 80 kata ekasuku


tertutup yang memiliki vokal [a]. Daripadanya, terdapat sejumlah 26 kata
daripada bahasa Inggeris, termasuk kata ekasuku yang menggunakan gugus
konsonan. Ejaan Jawi bagi kata-kata daripada bahasa Inggeris ini semuanya
ditulis dengan huruf alif, termasuk kata yang sudah lama terserap yang dieja
tanpa alif dalam Jawi Za'ba/Lama.

17. Daftar Ejaan Rumi Bahasa Malaysia dan Daftar Ejaan Rumi-Jawi
menyenaraikan lebih kurang 40 pasangan kata yang berpola KVK-KVK yang
mempertentangkan vokal [a] dengan vokal pepet di suku kata pertama.
Dalam ejaan Rumi, tidak wujud homograf bagi kasus ini. Jumlah sebesar ini
akan memberikan semacam kekacauan dalam sistem Jawi sekiranya
homograf bagi kasus ini dibiarkan kekal.

18. Rumusan Konvensyen Tulisan Rumi 1984 menetapkan supaya tidak


menggunakan angka dua Arab ( ٢ ) bagi penulisan kata ulang, sebaliknya
menggunakan tanda sempang seperti dalam ejaan Rumi. Tetapi,
Jawatankuasa Ejaan Jawi DBP, atas nasihat para pakar, menerima
penggunaan angka dua Arab ( ٢ ) bagi menulis kata ulang penuh, dan
menerima penggunaan tanda sempang bagi menulis kata ulang berimbuhan.
Rumusan ini dimaktubkan dalam PEJYD (1987).

19. Setakat ini, Daftar Ejaan Rumi-Jawi (1989) telah menyenaraikan kata-kata
yang berikut yang diterima sebagai bentuk ejaan tradisi yang sahih: apa, ada,
beta, pada, maka, jika, dia, lima, kita, itu, ini, dari, ketika, daripada dan
manusia .

‫اڤ‬   ‫اد‬   ‫بيت‬   ‫ڤد‬   ‫مك‬   ‫جك‬   ‫دي‬   ‫ليم‬   ‫كيت‬   ‫ايت‬   ‫اين‬   ‫دري‬   ‫كتيك‬   ‫درڤد‬   ‫ماءنسي‬

Beberapa kata yang lain telah dieja semula menurut peraturan yang tidak
dikecualikan.

Bibliografi,

Amat Juhari Moain, "Sistem Ejaan Jawi yang disempurnakan", Jurnal Dewan
Bahasa, Julai 1991, hlm. 608-624.

Amat Juhari Moain, 1991, Perancangan Bahasa: Sejarah Aksara Jawi, Kuala
Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka (akan terbit).

Awang Mohamad Amin, 1983, "Satu Kajian terhadap Kaedah Ejaan Jawi
Za'ba", projek kajian Bahagian Penyelidikan, Dewan Bahasa dan Pustaka (tidak
terbit).

Daftar Ejaan Rumi Bahasa Malaysia, 1988. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan
Pustaka, cetakan pertama edisi kedua.
Daftar Ejaan Rumi-Jawi, 1988. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka,
cetakan pertama.

Daftar Ejaan Rumi-Jawi, 1989. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka,
cetakan kedua.

Jawatankuasa Ejaan Jawi Dewan Bahasa dan Pustaka, "Sistem Baru Ejaan Jawi
Bahasa Melayu", kertas kerja Konvensyen Tulisan Jawi, 9-11 April 1984, Kuala
Terengganu.

Kaedah Penyelarasan Ejaan Jawi, 1991, teks kajian Maktab Perguruan Islam
(tidak terbit).

Konvensyen Tulisan Jawi, 9-11 April 1984, Kuala Terengganu, kertas-kertas


kerja dan "Keputusan-keputusan dan Usul-usul".

Pedoman Ejaan Jawi Yang Disempurnakan, 1986. Kuala Lumpur: Dewan


Bahasa dan Pustaka, cetakan pertama.

Pedoman Ejaan Jawi Yang Disempurnakan, 1987. Kuala Lumpur: Dewan


Bahasa dan Pustaka, cetakan pertama edisi kedua.

Pedoman Trasliterasi Huruf Arab Ke Huruf Rumi, 1988. Kuala Lumpur: Dewan
Bahasa dan Pustaka, cetakan kedua.

Zainal-'Abidin bin Ahmad, 1949, Daftar Ejaan Melayu (Jawi-Rumi), Tanjong


Malim: Pejabat Karang Mengarang, Sultan Idris Training College, cetakan
pertama, Singapura.

Zainal-'Abidin bin Ahmad, 1958. Pelita Bahasa Melayu Penggal I (Permulaan


Nahu Melayu). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, cetakan keempat.

ID/-
JAWI-09
01 November 1991.

You might also like