P. 1
Kaidah-Kaidah

Kaidah-Kaidah

|Views: 80|Likes:
Published by As Shoofi

More info:

Published by: As Shoofi on Jan 14, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as RTF, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/23/2015

pdf

text

original

1

Kaidah-Kaidah Falakiyah
1
Ahmad Fathoni Ramli
2
Dalam Kamus Bahasa Indonesia ka·i·dah berarti rumusan asas
yang menjadi hukum; aturan yang sudah pasti; patokan; dalil dalam
matematika!
"
# $edangkan %alakiyah berasal dari akar kata %alak yang
berarti & 1 lengkung langit; lingkaran langit; 'akra(ala; 2 pengetahuan
mengenai keadaan peredaran) perhitungan) dsb! bintang-bintang; ilmu
perbintangan; astronomi#
*

+ang dimaksud dengan kaidah-kaidah %alakiyah adalah asas-asas
dan rumusan yang ,alid mengenai %enomena 'akra(ala langit berikut isi
yang ada di dalamnya seperti matahari) bulan) bintang-bintang dan
benda-benda langit lain seperti meteor dan sebagainya#
-ntuk mengetahui dan memahami kaidah-kaidah %alakiyah
se'ara tersusun dan terarah diperlukan ilmu yang mempelajarinya# Ilmu
tersebut biasa disebut dengan ilmu %alak atau ilmu hisab
.
rukyat
/
atau
ilmu astronomi#
HISAB DAN RUKYAT
Hisab berasal dari bahasa Arab "hasaba") yang se'ara har%iah
berarti menghitung) mengira dan membilang# 0adi hisab adalah)
hitungan) kiraan dan bilangan# Dengan kata lain 1isab adalah
1 Disampaikan pada 2rientasi 1isab Rukyat se 3ro,insi $umatera $elatan) 4/ April
2414 di Feodora Airport 1otel 3alembang#
2 1akim 5inggi 35A 3alembang 6andidat Do'tor 1ukum Islam -I7 $unan
8unungjati Bandung#
" Kamus Besar Bahasa Indonesia) 3usat Bahasa Departemen 3endidikan 7asional RI#
* Ibid#
. Berasal dari bahasa Arab dengan akar kata hasaba berarti menghitung) yakni& 1
hitungan; perhitungan; perkiraan& ahli --; ilmu --; 2 peduli& apa -- mu kepadanya?;
meng·hi·sab v 1 menghitung; membilang& siapa yg sanggup ~ bintang di langit; 2
memeriksa& kita harus sering ~ kekurangan yg terdapat pd diri kita; 3 memedulikan&
anak yg baik pasti akan ~ segala nasihat orang tua; meng·hi·sab·kan v memedulikan;
ter·hi·sab v masuk dl hitungan; terhitung#
/ Berasal dari bahasa Arab dengan akar kata ro’a yaro rukyatan berarti melihat)
yakni& 1 perihal melihat bulan tanggal satu untuk menentukan hari permulaan dan
penghabisan puasa Ramadan; 2 penglihatan; pengamatan#
2
perhitungan se'ara matematis dan astronomis untuk menentukan posisi
bulan dalam menentukan dimulainya a(al bulan pada kalender hijriyah#
9

Dalam al-:uran kata ini sering digunakan dalam konteks perhitungan
perbuatan manusia#
Dalam dunia Islam istilah hisab sering digunakan dalam ilmu
%alak astronomi! untuk memperkirakan posisi matahari dan bulan
terhadap bumi# 3osisi matahari menjadi penting karena menjadi patokan
umat Islam dalam menentukan masuknya (aktu shalat# $ementara posisi
bulan diperkirakan untuk mengetahui terjadinya hilal sebagai penanda
masuknya periode bulan baru dalam kalender 1ijriyah# 1al ini penting
terutama untuk menentukan a(al Ramadhan saat muslim mulai
berpuasa) a(al $ya(al Idul Fithri!) serta a(al D;ulhijjah saat jamaah
haji (uku% di Ara%ah < D;ulhijjah! dan Idul Adha 14 D;ulhijjah!#
uqèd “Ï%©!$# “@yèy_ “[ôJ¤±9$# [ä!$u“ÅÊ
t“yJs)ø9$#ur #Y“qçR ¼çnu“£“s%ur tAÎ $ “ oYtB
(#qJn=÷èt!Ï9 y“y“t" t#$Ï%Å&'9$# (>$)'Åsø9$#ur *
$tB t,n=y{ +!$# ““Ï9,s“ “-Î) .d,ysø9$$Î/ *
"@Å_/01"“ Ï2»t“!y$# 345qs)Ï9 t&qJn=ôèt“ 6Î.
Dia-lah yang menjadikan matahari bersinar dan bulan bercahaya dan
ditetapkan-Nya manzilah-manzilah (tempat-tempat) bagi perjalanan
bulan itu, supaya kamu mengetahui bilangan tahun dan perhitungan
(waktu). Allah tidak menciptakan yang demikian itu melainkan
dengan hak.
8
Dia menjelaskan tanda-tanda (kebesaran-Nya) kepada
rang-rang yang mengetahui.
§ôJ¤±9$# "“yJs)ø9$#ur 3&$t78'çt¿9 6Î.
matahari dan bulan (beredar) menurut perhitungan.
7 =ikipedia bahasa Indonesia#
8 Maksudnya: Allah menjadikan semua yang disebutkan itu bukanlah
dengan percuma, melainkan dengan penuh hikmah.
3
Dalam ayat tersebut dikatakan bah(a 5uhan memang sengaja
menjadikan matahari dan bulan sebagai alat menghitung tahun dan
perhitungan lainnya# 0uga dalam $urat Al-Rahman ..! ayat . di atas)
disebutkan bah(a matahari dan bulan beredar menurut perhitungan#
Karena ibadah-ibadah dalam Islam terkait langsung dengan
posisi benda-benda langit khususnya matahari dan bulan! maka sejak
a(al peradaban Islam menaruh perhatian besar terhadap astronomi#
Astronom muslim ternama yang telah mengembangkan metode hisab
modern di antaranya adalah Al-Biruni
<
<9"-14*> ?!) Ibnu 5ari@)
?uhammad bin ?usa al-kha(ari;mi 9>4->.4!
14
)
9 Abu Raihan A!Biruni juga) Biruni) A Biruni! 1. $eptember <9"-1" Desember
14*>! 3ersia& ABBCDEFG HIBJKLMGN ; Arab& OCDEFPBQN HIBJKEQN MBGR! merupakan matematika(an
3ersia) astronom) %isika(an) sarjana) penulis ensikopedia) %ilsu%) pengembara)
sejara(an) ahli %armasi dan guru) yang banyak menyumbang kepada bidang
matematika) %ilsa%at) obat-obatan#
Dilahirkan di Kha(ara;mi) 5urkmenistan atau Khi,a di ka(asan Danau Aral di Asia
5engah yang pada masa itu terletak dalam kekaisaran 3ersia# Dia belajar matematika
dan pengkajian bintang dari Abu 7ashr ?ansur#
Beliau merupakan teman %ilsu% dan ahli obat-obatan Abu Ali Al-1ussain Ibn
Abdallah Ibn $ina) sejara(an) %ilsu%) dan pakar etik Ibn ?iska(aih) di uni,ersitas dan
pusat sains yang didirikan oleh putera Abu Al Abbas ?aSmun Kha(ara;mshah# Abu
Raihan Al-Biruni juga mengembara ke India dengan ?ahmud dari 8ha;ni dan
menemani beliau dalam ketenteraannya di sana) mempelajari bahasa) %alsa%ah dan
agama mereka dan menulis buku mengenainya# Dia juga menguasai beberapa bahasa
diantaranya bahasa +unani) bahasa $uriah) dan bahasa Berber) bahasa $ansekerta#
Beliau sejak berumur 19 tahun sudah meneliti tentang astronomi dan karya ilmiahnya
ditulis dalam bahasa 3ersia dan Arab) lebih dari 124 judul buku yang telah ditulisnya#
1 $eorang pengumpul dan penyusun da%tar astronomi zij! yang tertua dalam bentuk
angka-angka sistem perangkaan Arab diperoleh dari India! yang di kemudian hari
termasyhur dengan nama da%tar algoritmus atau da%tar logaritma# Da%tar logaritma al-
Kha(ari;mi ini ternyata sangat menentukan dalam perkiraan astronomis) sehingga ia
berkemhang sedemikian rupa di kalangan sarjana astronom) mengalahkan teori-teori
astronomi serta hisab +unani dan India yang telah ada) dan bahkan berkembang
sampai ke 5iongkok#
!
Al-Batani
11
) dan 1abash#
De(asa ini) metode hisab telah menggunakan komputer dengan
tingkat presisi dan akurasi yang tinggi# Berbagai perangkat lunak
softare! yang praktis juga telah ada# 1isab seringkali digunakan
sebelum rukyat dilakukan# $alah satu hasil hisab adalah penentuan
kapan ijtimak terjadi) yaitu saat matahari) bulan) dan bumi berada dalam
posisi sebidang atau disebut pula konjungsi geosentris# Konjungsi
geosentris terjadi pada saat matahari dan bulan berada di posisi bujur
langit yang sama jika diamati dari bumi# Ijtimak terjadi 2<)."1 hari
sekali) atau disebut pula satu periode sinodik#
Dalam ilmu %alak astronomi! kata hisab berarti ilmu hitung
posisi benda-benda langit) khususnya posisi matahari dan bulan dilihat
dari bumi# Ilmu ini menjadi penting bagi -mat Islam karena berkaitan
dengan pelaksanaan beberapa ibadah) misalnya penentuan (aktu shalat)
a(al bulan 1ijriyyah) Idul %ithri) Idul Adha# 5ermasuk menentukan arah
kiblat dengan tepat# Ilmu Falak yang mempelajari kaidah-kaidah Ilmu
$yariah tersebut dinamakan "aak S#ar$i Ilmu Falak T Ilmu $yariah U
Falak $yarSi!# Di Indonesia nama yang populer adalah Falak saja#
11 A Battani sekitar >.4-<2"! adalah seorang ahli astronomi dan matematika(an
dari Arab# 7ama lengkap& Ab! Abdull"h #uhammad ibn $"bir ibn %in"n ar-
&a''( al-)arrani a*-+abi al-,att"n(!) lahir di 1arran dekat -r%a# $alah satu
pen'apaiannya yang terkenal adalah tentang penentuan tahun matahari sebagai "/.
hari) . jam) */ menit dan 2* detik# Al Battani juga menemukan sejumlah persamaan
trigonometri&

Beliau juga meme'ahkan persamaan sin ! U a 'os ! dan menemukan rumus&
dan menggunakan gagasan al-?ar(a; tentang tangen dalam mengembangkan
persamaan-persamaan untuk menghitung tangen) 'otangen dan menyusun tabel
perhitungan tangen#
Al Battani bekerja di $uriah) tepatnya di ar-Ra@@ah dan di Damaskus) yang juga
merupakan tempat (a%atnya#
"
Ruk#at adalah penyebutan se'ara singkat dari rukyatul hilal#
Kata ini berasal dari bahasa Arab "ra"a - yara - rukyat" yang artinya
VmelihatV#
41444<44444">a.d44444444/..d444444444*4444444"414>444.4444
444b42444444444.4444444'42b2444>414"4444441e444*4444444941
4*44/..d4444*14b2444''44b144494144444444b1444941444444442>
44444449414444b144444441444>444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444%%%%%%44bdbdbd449b9b9b44*2*2*244
>*>*>*44.a.a.a44b.b.b.4414141444"a"a"a441<1<1<44d/d/d/44e/e
/e/44'.'.'.44a.a.a.44adadad44>'>'>'44%9%9%944e%e%e%449"9"9"44/
/////44<<<<<<44''''''44dedede4421212144.2.2.244""""""444>4>
4>442<2<2<44*a*a*a4444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
#
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
414141414141414141414141414141414144414"444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
7
444444444444444444444444444444444444444144414"4"4141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414'4<441b4>4a1a1a1a1'4a1b444>144141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141444144414"4"41414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141411.44444a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1'1b441'
4'41414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141444144414"4"
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414111114111
4141411141411111411141414141414141414111114111414141414141
41414141414141414141414141111d444>1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1
a1>441b4e4141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414441444
14"4"41414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414d1a1"4'411*4'414%4a4a494b4a4*
8
1.4>1"411*1a424b4a4*1.4>1"491b1"4'1"1b424b4a4*1.4>1"491b1*
4'4149441"114141414141414141414/441>1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1
a1a1a1a1a1b1b1/41414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414441
44414"4"41414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141414141414"19414'1b1"41411<1<4114
4*411/4412411>4212144*411/4412414a42414d4a41144*411/441241
1>424141414a4d4141414141414141411.444a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1
a1a1a1a1a1a1a1a1b4a1141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
444144414"4"4141414141414141414141414141414141414141414141
414141414141414141414141414141414141414.4'414"1>1*12414/4/
41194*4'4'4411414a4d41194*4'4'4411411>4d414d1>41194*4'4'441
1411>4d4141414a4d4141414141414141121b1b1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a
1a1a1a1a1a1a1a1a1a1'441441414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141444144414"4"4141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414.4'114>1.1/14414
/4/4141121.4.4411414a4d4141121.4.4411411>4d41421>4141121.4
.4411411>4d4141414a4d41414141414141414/441a1a1a1a1a1a1a1a1a
1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a4>441241414141414141414141414141414
9
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141444144414"4"414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414.4'144a11414
/114/4/41194/414b4441414a4d41194/414b4441411>4%414%1a41194/
414b4441414a4e4141414>4d4141414141414111444>1a1a1a1a1a1a1a1
a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a441*414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141444144414"4"4141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414141414.194a4.414
1494e4/4/41414<1/4"4*41494>4.1/114<1/4"4*41411>4.4"1'4"414
14<1/4"4*414e444"4<1"4e444d4141414141414114441a1a1a1a1a1a1a
1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a4>4a414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
414141414141444144414"4"4141414141414141414141414141414141
414141414141414141414141414141414141414141414141414.4.4>12
4141414/4/4/4141411/1/11414b4a4%4'41411/1/1141411>4d4'4d414
141411/1/1141414b124b12414b12414141414141414/4>1a1a1a1a1a1a
1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1'441141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
1
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141444144414"4"41414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141414141414141414141414141414"4a1"
414141414e4a1<4141414141414141494d41414141414141414a4d4141
41414141414141414141414141414141414141414141411'4>1a1a1a1a1
a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a444241414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141444144414"4"41414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414141414141414b4<1
b4'41414141414a1>4d41414141414141411141414141414141491b4d4
14141414141414141414141414141411<4b414141414141414a4a1a1a1a
1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1b1.41414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141444144414"4"41414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414112
4'12414141414141124'4'41414141414141414141414141414141114e
19414141414141414141414141414141411.12414141414141414>4a1a
1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1b1441414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141444144414"4"41414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
11
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141414141414141411>1
>1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a4>4e41414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141444144414"4"41414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
1>4>1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a444%41414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141444144414"4"41414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1411d4>1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a4>1'1a1'441241
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141414141444144414"4"41414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414"441a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1'1a1a1a4>1b4
12
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141444144414"4"41414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414112444a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1>1a1a1a1
b4/4141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141444144414"4"4141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414*1b1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1'1a1a1
a4a444b414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141444144414"4"414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414b444>1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1
a1a1a444/4141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
13
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141414141444144414"4
"414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141411*441>1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1
'4a1a1a1b1b12414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414441444
14"4"41414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141411a441'1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a1a
1a1a1'1a1a4>444%4141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141444
144414"4"4141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141124a444a1a1a1a1a1a1a1a1a
1a1a1a1a1>1'1b441"41414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1444144414"4"414141414141414141414141414141414141414141414
1!
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141111<441b1'1a1a1a1a
1a1a1a1a1a4a4a441b4%414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141444144414"4"41414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141424a441b4
a1'1a1a1a1a1'4>44444/12414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141444144414"4"414141414141414141414141414141411111
1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111
1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111
1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111
141a1b44441b1b4444444/1/1111111111111111111111111111111111
1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111
1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111
1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111
1111111111111111111111111111111111114141414141414141414141
4141414141414141444144414"4"414141414141414141414141414141
411b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b
1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b
1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b
1"
1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b
1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b
1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b
1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b
1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b1b4.4141414141414141
4141414141414141414141444144414"4"414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141414%4b41414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141444144414"4"414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141414141194d4141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414b11414141414141414141414'4112124141414141414141
4141414141414141414141414141124141414141414141411111411141
4141114141414141414141414141414141444144414"4"414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414112124141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
1#
4141414141414/4/1.4"1*1241414d1>1a42414"4a1*144>49491b1"12
1a4a4%4141414'1*441<4"4/4<1441414*1'1"1<4<4b1"444e414b4a4*1
.4>1"41494>4.41414141414141414141414141444144414"4"4141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414b144141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141411"4*4141414'1*4141414/4"41411>4%41141'41411
>42424>1/41414141414b444b41414d441.4'4412111a1.114d4a41411
44*411/4412411"1*1111414141414141414141414141444144414"4"4
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14e1.41414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414141414b414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141411>14414141414"4141411*4.41414>4b41491
'41411>4e4a4e41414141414119444b4141414a4/414/4%414*4e411/4a
4141194*4'4'4411411"1"414141414141414141414141414144414441
4"4"414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141414141414141414141414141414"4141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
414141414141414141414141414>4e414141414.4'41411*4.41414>4b
41491'41411>4*1*4141414141414119444b414149444%41414%141'4e4
11/4a414141121.4.4411411"1"4141414141414141414141414141444
17
144414"4"4141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414142424141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141494
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414>4e41414141141941411*4.414
14>4b41491'41411>424.4d41414141414119441*4"4<4>4941411<4'4
11a4%414d1b1241194/414b4441411"1"4141414141414141414141414
141444144414"4"4141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414111124141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1411941414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414>4e41414141141941494
*1<4e4d444b111"1'41411>42411d1.4'4141414119444b41124/1a414
14"14424>19121*4a4.4a4d4<1/4"4*414b1d1d4%41414141414141414
141414141444144414"4"4141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141494e4141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141411<1941414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141414>4e41414141141
9414'4/1"1919191111191941411>424119194'4141414119444b41414
b444d41414'42124141411/414d41411/1/1141111d1*1941414141414
141414141414141444144414"4"4141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414111124141414141414141414141414
18
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414119114141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141414141411b4e41414
1414.4b4141144"4111114141414141411>4241414141414141414b444
b4141141b12414141414141414141414141414141414141114.4141414
141414141414141414141444144414"4"4141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141411/4d4141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414141414141414e441
d1941414b4<1"12414'1*111d4.4141414141491b42414141414141411
24"441"1.1<4*4d4141414141414141414141414141414141414141114
141414141414141414141414141444144414"4"4141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414b4b4141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14'4'4'124141124'4'1141414'1.4%114141414141114e194141414141
4141114'4'4'4'41414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141414141444144414"4"41414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141414141414141414141411/4d41414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
19
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141414141414141444144414"4"41414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141414141414141414141414141414b4b41
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41414141414141414141414141414141414141414141444144414"4"41
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4'4'414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414144414441
4"4"414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
414141494%414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
2
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414144
4144414"4"414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
414141414141124'414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141444144414"4"414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414242414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141444144414"4"414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141444144414"4"414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
21
4141414141414141414141414141414e1.414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141444144414"4"414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414'41
4141414141414141414141414141414141414141411241414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141444144414"4"414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414242414141414141
414141414141414141414141414141414141414141414141414141414b
4/4%1*1/41414141414141414141414141421'4141411.1"4e1*124141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141444144414"4"414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141411212414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
41111'42414'1'41414141414141414141414141421'41411/1>114114
22
4.41414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141444144414"4"414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
414141414141414141414141414141414141414141414141414141494e
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
414141411/1b4141414a4b4141414141414141121*1*1*1d4>1*111"4/
4141421'41414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141444144414"4"
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4141414141414141414141414141414141414141414141414141414141
4112124141414141414141414141414141414141414141414141414141
414141414141414e4a414119441/4141414141414141114*4e4e4"4a4e1
11d1"4141141>414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414441444
14"4"41414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141411/1/41414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141411/1b4b414"1'41414141414141414141424e414
21'41411"4*11111a4.414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
23
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
44144414"4"41414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414b1/41414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141111b14144"4'414141414141414141414
14.19421'41414%4>491*4e11414111414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141444144414"4"41414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414b1/41414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414.4/414141414141414141414
1414141111*491'4141411a4%414141414142424141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141444144414"4"41414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414b1/41414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414*4e4141414141414
1414141414141414b1d1'414141191'4'414141414'4"4141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141444144414"4"41414141414141414141414141414
2!
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414'4'41414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141414141114.4.19414
14141414141414141414141141'41414141191*4%1241414>1a4141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141444144414"4"41414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141494%41414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141411
14d11414141414141414141414141414d4141414141414'1/41414b124
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141444144414"4"41414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141121241414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141141*1*194141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141444144414"4"41414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141424241414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
2"
14141414141414141121*414'4"4141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141444144414"4"41414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414/11491.4141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141414141444144414"4
"414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414e1.414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141411/1*14114141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414144414
4414"4"414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
2#
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1444144414"4"414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414242414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141444144414"4"414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141411212414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141411/414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141444144414"4"414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141411919414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141411.19414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
27
1414141414141414141444144414"4"414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141111141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141444144414"4"414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141414141414%4941414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141444144414"4"414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414141414141414b494
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141444144414"4"414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
28
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1124b41414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141444144414"4"414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414112114141414141414141414'114
141414141114'414141414141414141414141414141414141414141414
14141414.4141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141444144414
"4"4141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414/1.1414414141414141411
*1a4.1"4b414141114*414141414141414141414141414141414141414
14141414141114'4141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141444
144414"4"4141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414"1*41414<4b4141414
14141414141411d414141414/194141414141414141414141414141414
141414141414141411"414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
29
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141444144414"4"4141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141411>4941411*4.4
14141414141414141411<1/414141494.4141414141414141414141414
1414141414141414141411.41414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141444144414"4"4141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414141414141444d414
11a4"4141414141414141414'4>42414141114*4141414141414141414
1414141414141414141414141414941414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141444144414"4"4141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141411
>14411/1b4b41414141414141121"4>4<41414141414/1941414141414
14141414141414141414141414141414e4'41414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
3
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141444144414"4"4141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141411<1<4e1*4d414141414141414141114/124141414141494.41414
1414141414141414141414141414141414111124141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141444144414"4"4141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414b4a12414141414141414141414141421*4141414141114
<4141411.4'4141414141414141414141414141414%1.4141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141444144414"4"4141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141411.4/4141414141414141414d1141141>41411"4
'41414/4b41414b4.41414141414141414141414141414'42414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141444144414"4"4141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
31
141414141414141414141414141491*1/41414141414141114/4*4>1.4
1414"444444444.4142444.41414141414141414141414141414'42414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414141444144414"4"4
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414b1941414141414141414
b11414141114'4'4'4'1241411/4141414141414141414141414141411
"414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414441444
14"4"41414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141141*1*194
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414'11414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
44144414"4"41414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141414141414141111*4
14'4"41414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141411*41414141414141414141414141414141414141414141414
32
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141444144414"4"41414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414/11491.41414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141491241414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141444144414"4"41414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141411/1*141141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141491241414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141444144414"4"41414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141411.4'4141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
33
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141444144414"4"41414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414'414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141444144414"4"41414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414d49414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141444144414"4"41414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141194e41414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141444144414"4"41414
3!
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141424
94141414141414141414141414141414141414141414'4241414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141414141444144414"4
"414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14111124141414141414141414141414141414141414141414.4141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414144414
4414"4"414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414142424141414141414141414141414141414141414141124'4
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1444144414"4"414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
3"
14"4141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141444144414"4"414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414%1.414141414141414141414141414141414
1414149124141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141444144414"4"414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414142124141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141444144414"4"414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414d42414141414141414141414
141414141414141141/414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
3#
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141444144414"4"414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141124'414141414141414
1414141414141414141411241414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141444144414"4"414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414249414141414
14141414141414141414141411/4e41414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141444144414"4"414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414141414141124'414
14141414141414141414141414141124b4141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
37
1414141414141414141414141414141414141414141444144414"4"414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141411
94b414141414141414141414141414141414'4d4141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141444144414
"4"4141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141411/4d414141414141414141414141414141411*414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141444
144414"4"4141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414b4b4141414141414141414141414141411112414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141444144414"4"4141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
38
141414141414141411/4d4141414141414141414141414141411.41414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141444144414"4"4141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414111114141414141414141414141414141424
'414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141444144414"4"4141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414%4e4141414141414141414141414
1414%19414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141444144414"4"4141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414111114141414141414141414
14141414%4b41414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
39
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141444144414"4"4141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414d494141414141414
14141414141114'1141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141444144414"4"4141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141411/494141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141444144414"4"4141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414141414141414%1.4
1414141414141414141411249414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
!
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
141414141414141414141414141414141414141414141444144414"4"4
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141411242414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414441444
14"4"41414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141411/4241414141414141414141414.41414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
44144414"4"41414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414'4'41414141414141414141111241414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141444144414"4"41414141414141414141414141414141414141414
!1
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414249414141414141414141411"4141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141444144414"4"41414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414'4'4141414141414141411/124141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141444144414"4"41414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414b4b414141414141414141424'4
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141444144414"4"41414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141411/4d41414141414141411
44%4141414141414141414141414141414141414141414141414141414
!2
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141444144414"4"41414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141194b41414141414
1414111114141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141444144414"4"41414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414141414141411/4d41414
1414141411/4%414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
1414141414141414141414141414141414141414141414141414141414
14141414141414141414141414141414141414
$alah satu 'ontoh hasil pengamatan kedudukan hilal
Ruk#at adalah akti,itas mengamati ,isibilitas hilal) yakni
penampakan bulan sabit yang pertama kali tampak setelah terjadinya
ijtimak# Rukyat dapat dilakukan dengan mata telanjang) atau dengan alat
bantu optik seperti teleskop#
Rukyat dilakukan setelah matahari terbenam# 1ilal hanya tampak
setelah matahari terbenam maghrib!) karena intensitas 'ahaya hilal
!3
sangat redup dibanding dengan 'ahaya matahari) serta ukurannya sangat
tipis# Apabila hilal terlihat) maka pada petang maghrib! (aktu setempat
telah memasuki bulan kalender! baru tanggal 1 1ijriyah# Apabila hilal
tidak terlihat maka a(al bulan ditetapkan mulai maghrib hari berikutnya#
7amun demikian) tidak selamanya hilal dapat terlihat# 0ika
selang (aktu antara ijtimak dengan terbenamnya matahari terlalu
pendek) maka se'ara ilmiahWteori hilal mustahil terlihat) karena
iluminasi
12
'ahaya Bulan masih terlalu suram dibandingkan dengan
V'ahaya langitV sekitarnya#
Kriteria Danjon
1"
1<"2) 1<"/! menyebutkan bah(a hilal dapat
terlihat tanpa alat bantu jika minimal jarak sudut ar# of light! antara
Bulan-?atahari sebesar > derajat# Apabila hilal bulan sabit! tidak
terlihat atau gagal terlihat!) maka bulan kalender! berjalan digenapkan
istikmal! menjadi "4 hari#
De(asa ini rukyat juga dilakukan dengan menggunakan
12 $enerangan
1" Ximit Danjon ini berpangkal dari e%ek Danjon# Y%ek Danjon itu suatu kondisi di
mana benda langit bisa Bulan) bisa planet! yang berada dalam %ase sabit) yang se'ara
teoritik mempunyai panjang busur sabit ber'ahaya 1>4Z) dalam realitanya ternyata
panjang busur itu selalu [ 1>4Z# -ntuk Bulan) hal ini mulai terjadi pada elongasi di
ba(ah *4Z#
Apa sebabnya ada bagian busur 'ahaya yang hilang\ $ebabnya sebenarnya terletak
pada mata kita) dan juga alat perekam mirip mata lainnya kamera!) yang punya batas
ketelitian pada resolusi tertentu saja) tidak tak terbatas# Ketika Bulan sedang berbentuk
sabit) maka semakin mendekati ke ujung semakin menge'il pula lebar sabit ber'ahaya-
nya lebar terbesar tentu saja ada di bagian tengah!# 7ah di dekat2 ujung inilah) lebar
sabit ber'ahaya itu sudah berada di ba(ah ambang batas resolusi mata manusia#
$ehingga bagian ini seakan menghilang#
$eberapa besar bagian yang menghilang ini bisa diprediksikan dengan persamaan
Danjon# Dan pun'aknya) ketika elongasi Bulan U 9Z nilai mutakhirnya /)>Z!
keseluruhan bagian sabit ber'ahaya dari Bulan sudah berada di ba(ah ambang batas
resolusi mata manusia# $ehingga bentuk sabit itu sama sekali tak terlihat) meski di'oba
dibidik dengan teleskop# Inilah Ximit Danjon itu# Dan ini menjadi po(er%ull tool yang
ampuh untuk menguji apakah sebuah klaim ,isibilitas hilaal bisa diterima atau tidak#
?eski bukan berarti bah(a jika nilai elongasi Bulan ] Ximit Danjon) hilaal pasti
terlihat# Ada banyak ,ariabel yang menentukan) bukan hanya elongasi semata#Adi
Nugroho <steveadinegoro@...!
!!
peralatan 'anggih seperti teleskop yang dilengkapi $$% Imaging#
namun tentunya perlu dilihat lagi bagaimana penerapan kedua ilmu
tersebut
Dalam kalender 1ijriyah) sebuah hari dia(ali sejak terbenamnya
matahari (aktu setempat) bukan saat tengah malam# $ementara
penentuan a(al bulan kalender! tergantung pada penampakan
,isibilitas! bulan# Karena itu) satu bulan kalender 1ijriyah dapat
berumur 2< atau "4 hari#
Hia juga berasal dari bahasa Arab "al-hilal - ahillah" yaitu
bulan sabit #res#ent! yang pertama terlihat setelah terjadinya "ijtimak"#
I%timak
1&
adalah bulan baru ne moon! disebut juga bulan mati#
Ijtimak terjadi saat posisi bulan dan matahari berada pada jarak paling
dekat# $e'ara astronomis) saat ijtimak terjadi maka bujur ekliptik bulan
sama dengan bujur ekliptik matahari dengan arah penglihatan dari pusat
bumi geosentris!#
3ada saat sekitar ijtimak) Bulan tidak dapat terlihat dari bumi)
karena permukaan bulan yang nampak dari Bumi tidak mendapatkan
sinar matahari) sehingga dikenal istilah Bulan Baru# 3ada petang
pertama kali setelah ijtimak) Bulan terbenam sesaat sesudah
terbenamnya matahari
Kadang-kadang peristi(a ijtimak juga ditandai dengan terjadinya
gerhana matahari yaitu saat lintang ekliptik bulan berimpit atau
mendekati lintang ekliptik matahari# 3eriode dari peristi(a ijtimak ke
ijtimak berikutnya disebut Vbulan sinodisV yang lamanya 2<)."1 hari
alias 2< hari 12 jam) ** menit 2)> detik#
$ehingga dalam konteks ilmu %alak) rukyat rukyatul hilal!
adalah akti,itas mengamati keterlihatan ,isibilitas! hilal) yakni
penampakan bulan sabit yang nampak pertama kali setelah terjadinya
1! disebut pula k'n%ungsi ge'sentris) adalah peristi(a dimana Bumi dan Bulan
berada di posisi bujur langit yang sama) jika diamati dari Bumi# Ijtimak terjadi setiap
2<)."1 hari sekali) atau disebut pula satu bulan sinodik#
!"
ijtimak# Rukyat dapat dilakukan dengan mata telanjang) atau dengan alat
bantu optik seperti teleskop# Apabila hilal terlihat) maka pada petang
?aghrib! (aktu setempat telah memasuki bulan kalender! baru
1ijriyah#
Dalam Islam) terlihatnya hilal di sebuah negeri dijadikan
pertanda pergantian bulan kalender hijriyah di negeri tersebut# 1al ini
sesuai dengan %irman Allah $=5 :#$# al-Ba@arah 1><&
* ““tRqè=t«8'o“ 6:t" Ï;©#Ïd!{$# ( 5@è% }“Ïd <2“Ï
%,uqtB =¨$¨ = Y Ï9 >d?ysø9$#ur @ }§ø“s9ur ““A9ø9$#
&r;Î/ (#qèBC;sB “Dq"“çEø9$# :ÏB $ydF“qG<
£:Å » @ s9ur §“A9ø9$# 6:tB *“s+¨B$# @ (#qèBC&ur
“Dq"“ç7ø9$# ô:ÏB $yGÎ/,uq5/r& * (#q<)¨B$#ur ©!$#
5H<EI=yès9 “JqsÎ=ø1èB 6ÊKL.
mereka bertanya kepadamu tentang bulan sabit. -atakanlah. /,ulan
sabit itu adalah tanda-tanda waktu bagi manusia dan (bagi ibadat)
haji0 dan bukanlah kebajikan memasuki rumah-rumah dari
belakangnya,
12
akan tetapi kebajikan itu ialah kebajikan rang yang
bertakwa. dan masuklah ke rumah-rumah itu dari pintu-pintunya0
dan bertakwalah kepada Allah agar kamu beruntung.
1ilal juga dijadikan pertanda mulainya ibadah puasa Ramadhan
yang sudah dipakai sejak jaman nabi (aktu itu) sebagaimana hadits yang
menyatakan&
- 4 ) 1080 وبببأ ان!بب" .#$%بب& 'بببأ (ببب )بب*ب وبببأ ان!بب" +
'بب,- )بب./ (ببب0 (بب/ 123ابب4 (/ 5670!%$/ ان!" .#8ا9أ
)بب:; <6بب9= 5بب%6/ 5بب670 >6بب? 5670 @و9- Aأ B 5ن/ 5670
C@اببببببببببD3 5E!بببببببببب%ب F)ببببببببببG3 .AاببببببببببG8-
1" $ada masa jahiliyah, %rang&%rang yang berihram di 'aktu haji,
mereka memasuki rumah dari belakang bukan dari depan. hal ini
ditanyakan pula %leh $ara sahabat kepada (asulullah s.a.'., Maka
diturunkanlah ayat ini.
!#
+#H7اH70 '3 58اIبJ !D/ <) 0K*L= 0K*L= 0K*L )IM70N
<بب*%6/ 'بب.Oأ APبب3 .5ببQER)7 0=)S3أ= .5QER)7 0و8وT3
.N(%U 57 0=-!Vا3
W ) - 1080 ان!بب" .'بببأ ان!بب" .)بب%.4 (ببب0 ان!بب"= +
C@اV= .Xان9Y0 0KIب 15670!%$/ 0=-!Vا3 <*%6/ <O AP3N
.#8ا9أ 'بأ ZE!" و[4 N(%U
"Berpuasalah engkau karena melihat hilal dan berbukalah engkau
karena melihat hilal& Bila hilal tetutup atasmu' maka sempurnakanlah
bilangan (ya)ban tiga puluh hari" *+,& Bukhari dan -uslim.
0ika merujuk pada 1adis 7abi tentang puasa) hilal dapat
diterjemahkan sebagai sabit bulan yang pertama kali terlihat dengan
mata setelah ijtimak terjadi# $e'ara astronomi) ijtimak atau konjungsi
terjadi jika ?atahari dan Bulan berada pada bujur ekliptika yang sama#
Ada beberapa metode hisab yang sering digunakan# ?asing-
masing memiliki kelebihan dan kekurangannya# Beberapa di antaranya
sebagai berikut&
1( Hisab Ur)i *+ur) , kebiasaan atau tradisi-
• Adalah hisab yang melandasi perhitungannya dengan kaidah-
kaidah sederhana seperti di ba(ah ini#
• Bulan komariyah ditentukan berdasarkan umur rata-rata bulan
sehingga dalam setahun komariyah umur dibuat ber,ariasi 2<
dan "4 hari#
• Bulan bernomor ganjil yaitu mulai ?uharram berjumlah "4 hari
dan bulan bernomor genap yaitu mulai $ha%ar berumur 2< hari#
5etapi khusus bulan D;ulhijjah bulan 12! pada tahun kabisat
komariyah berumur "4 hari#
• 5ahun kabisat komariyah memiliki siklus "4 tahun dimana di
dalamnya terdapat 11 tahun yang disebut tahun kabisat panjang!
memiliki ".. hari) dan 1< tahun yang disebut basithah pendek!
!7
memiliki ".* hari#
• 5ahun kabisat ini terdapat pada tahun ke 2) .) 9) 14) 1") 1/) 1>)
21) 2*) 2/ dan ke 2< dari keseluruhan siklus kabisat selama "4
tahun# Berdasarkan syair dari Imam Ali RA&
)**+ )**, -*. / 01234 05, )6789: ;,
012<= 0>?
• Dengan demikian kalau dirata-rata maka periode umur bulan
bulan sinodis W lunasi! menurut 1isab -r%i adalah 11 ^ "..
hari! T 1< ^ ".* hari!& 12 ^ "4 tahun! U 2< hari 12 jam **
menit menurut hitungan astronomis& 2< hari 12 jam ** menit
2)>> detik !#
• =alau terlihat sudah 'ukup teliti namun yang jadi masalah
adalah aturan 2< dan "4 serta aturan kabisat tidak menujukkan
posisi bulan yang sebenarnya dan hanya pendekatan# 2leh sebab
itulah) maka hisab ini tidak bisa dijadikan a'uan untuk penentuan
a(al bulan yang berkaitan dengan ibadah misalnya Ramadhan)
$ya((al dan D;ulhijjah#
2( Hisab Ta.ribi *taqrobu , /endekatan0 a/r'ksimasi-
• Adalah metode hisab yang sudah menggunakan kaidah-kaidah
astronomis dan matematik tetapi rumus-rumusnya masih
sederhana sehingga hasilnya kurang teliti#
• ?etode ini merupakan (arisan para ilmu(an %alak Islam masa
lalu yang sampai sekarang masih menjadi a'uan di banyak
pesantren di Indonesia#
• 1asil hisab ta@ribi akan sangat mudah dikenali saat penentuan
ijtimak dan tinggi hilal menjelang 1 Ramadhan) $ya((al dan
D;ulhijjah yaitu terlihatnya selisih yang 'ukup besar terhadap
hitungan astronomis modern#
• Beberapa kitab %alak yang berkembang di Indonesia yang masuk
!8
dalam kategori 1isab 5a@ribi misalnya; (ullam al /ayyirain'
Ittifa0 %zatil Bainy' 1ath al ,auf al -anan' 2l 3aaid al
1alakiyah&
• 6ontoh 'ara penghitungannya&
$istem hisab ta@ribi) dalam menentukan ketinggian hilal sangatlah
sederhana) yaitu dengan 'ara menghitung _selisih (aktu ijtima` dan
(aktu ghurubusy syams dibagi 2a#
?isalnya) ijtima terjadi pukul 1*#44 sedangkan ghurub al-syams
pukul 1>#44) maka tinggi hilal saat ghurub al-syams adalah
1>#44 dikurangi 1*#44! dibagi 2# 1asilnya U T 2Z T* jam & 2!#
Kalau ijtima`nya terjadi pukul 24#44) maka tinggi hilalnya adalah
1>#44 dikurangi 24#44! dibagi 2# 1asilnya U -1Z -2 jam & 2!#
Dari sini) dapat disimpulkan) bah(a jika ijtima terjadi sebelum
ghurub al-syams maka tinggi hilal adalah positi%) alias di atas
u%u@# $edangkan jika ijtima terjadi setelah ghurub) maka tinggi
hilal adalah negati%) di ba(ah u%u@#
3( Hisab Ha.i.i *haqiqah , reaitas atau #ang sebenarn#a-
• Adalah metode hisab yang menggunakan kaidah-kaidah
astronomis dan matematik#
• ?enggunakan rumus-rumus terbaru dilengkapi dengan data-data
astronomis terbaru sehingga memiliki tingkat ketelitian yang
tinggi#
• $edikit kelemahan dari metode hisab ini adalah penggunaan
kalkulator yang mengakibatkan hasil hisab kurang sempurna atau
teliti karena banyak bilangan yang terpotong akibat digit
kalkulator yang terbatas#
• Beberapa metode hisab ha@i@i yang berkembang di Indonesia di
antaranya& +isab +akiki'
45
6adzkirah al Ikhan' Badi"ah al
-itsal dan -enara Kudus' 2l -anahij al +amidiyah' 2l
1# Karya K# =ardan) +ogyakarta#
!9
Khulashah al 7afiyah
48
dan +isab 2al Bulan&
49
&( Hisab Ha.i.i Tah.i.i *tah.i. , /asti-
• ?erupakan pengembangan dari metode hisab ha@i@i#
• 2leh penyusunnya diklaim memiliki tingkat akurasi yang sangat-
sangat tinggi sehingga men'apai derajat VpastiV#
• $ebetulnya klaim ini masih perlu diuji lagi se'ara ilmiah#
Apalagi jika melihat kenyataan perhitungan astronomis modern
saja hingga kini masih memberikan ruang kesalahan berupa
angka ralat delta 5! dalam setiap rumusnya# 5etapi
bagaimananpun metode ini tetap harus diapresiasi sebagai bagian
dari perkembangan metode hisab di Indonesia#
• ?etode ini sudah melakukan perhitungan menggunakan
komputer# Beberapa diantaranya telah dibuat so%t(areWprogram
komputer# 6ontoh dari metode ini misalnya& 2l 1alakiyah' /urul
2nar
4:
&
1( Hisab K'ntem/'rer23'dern
• ?etode hisab ini menggunakan alat bantu komputer yang
'anggih yang mampu melakukan perhitungan rumus-rumus
dikenal dengan istilah algoritma#
• Beberapa di antaranya terkenal karena memiliki tingkat ketelitian
yang tinggi sehingga dikelompokkan dalam High Accuracy
Algorithm di antaranya& ;(<=98' >?=@AAA $hapront-6ouse&
• Ada beberapa yang memiliki tingkat ketelitian yang tinggi dan
sangat akurat seperti& Bean -eeus' /e $omb' >7 Bron'
2stronomi#al 2lmana#' -aa0it'
@A
2s#ript' 2stro Info'
(tarrynight& Yphemeris 1isab Rukyat)
21
Yphemeris ?atahari dan
17 @arya K1 0uber) mantan Ketua ?ahkamah Islam 5inggi $olo&
18 @arya $aadoeddin Djambek 0akarta#
19 Karya K1 7oor Ahmad $$ 0epara#
2 Karya Dr# 1a%id;#
21 5erbitan Badan 1isab Departemen Agama#
"
Bulan)
22
dan 5he 7auti'al Almana'#
2"
Berbeda dengan sistem ta@ribi) sistem tah@i@i dan sistem
kontemporer dalam menentukan ketinggian hilal menggunakan rumus-
rumus segi tiga bola spheri#al trigonometry!) dengan memperhitungkan
unsur lintang tempat) deklinasi) dan sudut (aktu hour angle!) sehingga
ijtima 0abla ghurub al-syams tidak memastikan tinggi hilal positi%#
Dalam keadaan tertentu) tinggi hilal saat ghurub al-syams dapat saja
masih di ba(ah u%u@) (alaupun telah terjadi ijtima#
2*

$istem perhitungan ini memperhatikan kemiringan ekuator
terhadap u%u@) kemiringan ekliptika terhadap ekuator dan u%u@) serta
memperhatikan jarak matahari dan bulan) serta jarak keduanya dari
ekuator# _Itulah sebabnya) ijtima` yang terjadi sebelum ghurub al-syams
dapat saja menghasilkan ketinggian hilal di ba(ah u%u@a
Adanya metode-metode hisab di atas) dapat disebabkan beberapa
hal&
2.

=ertama) karena perbedaan akurasi perhitungan antara metoda-
metoda hisab 5a@ribi) 5ah@i@i) dan Kontemporer itu tadi#
Kedua) karena perbedaan pandangan mengenai a'uan penentunya&
apakah ijtimak konjungsi! sebelum terbenam ?atahari) atau posisi
Bulan di atas u%uk se'ara mutlak) ataukah posisi Bulan di atas u%uk yang
telah memenuhi syarat imkan rukyah ,isible!#
Ketiga) karena perbedaan posisi tempat di berbagai belahan
Bumi perbedaan matla"!#
Kriteria 4enentuan A5a Buan Kaender Hi%ri#ah
22 5erbitan Direktorat 0enderal Badan 3eradilan Agama ?A-RI#
23 Aerbitan -$ 7a,al 2bser,atory dan Royal 2bser,atory 8reen(i'h#
2! =ahyu =idiana) ?ebaran 6ahun ini =otensial Berbeda ?agi' Kehati-hatian +akim
=2 %alam -engitsbat ,ukyat %apat -enyelamatkan =ersatuan Cmat) Badilag#net#
2" KH Abdu Saam Na5a5i) Ketua ?ajnah 1alakiyah /ahdlatul
Clama *?1/C. Baa 6imur
"1
3enentuan a(al bulan menjadi sangat signi%ikan untuk bulan-
bulan yang berkaitan dengan ibadah dalam agama Islam) seperti bulan
Ramadhan yakni umat Islam menjalankan puasa Ramadan sebulan
penuh!) $ya(al yakni umat Islam merayakan 1ari Raya Idul Fitri!)
serta D;ulhijjah dimana terdapat tanggal yang berkaitan dengan ibadah
1aji dan 1ari Raya Idul Adha!#
$ebagian umat Islam berpendapat bah(a untuk menentukan a(al
bulan) adalah harus dengan benar-benar melakukan pengamatan hilal
se'ara langsung# $ebagian yang lain berpendapat bah(a penentuan a(al
bulan 'ukup dengan melakukan hisab perhitungan matematis W
astronomis!) tanpa harus benar-benar mengamati hilal# Keduanya
mengklaim memiliki dasar yang kuat#
Berikut adalah beberapa kriteria yang digunakan sebagai
penentuan a(al bulan pada Kalender 1ijriyah) khususnya di Indonesia&
Ruk#atu Hia
Rukyatul 1ilal adalah kriteria penentuan a(al bulan kalender!
1ijriyah dengan merukyat mengamati! hilal se'ara langsung# Apabila
hilal bulan sabit! tidak terlihat atau gagal terlihat!) maka bulan
kalender! berjalan digenapkan istikmal! menjadi "4 hari#
Kriteria ini berpegangan pada 1adits 7abi ?uhammad&
Berpuasalah kamu karena melihat hilal dan berbukalah kamu karena
melihat hilal& Bika terhalang maka genapkanlah *istikmal."&
@5
Kriteria ini di Indonesia digunakan oleh 7ahdlatul -lama 7-!)
dengan dalih men'ontoh sunnah Rasulullah dan para sahabatnya dan
mengikut ijtihad para ulama empat ma;hab# Bagaimanapun) hisab tetap
digunakan) meskipun hanya sebagai alat bantu dan bukan sebagai
penentu masuknya a(al bulan 1ijriyah#
6u%udu Hia
=ujudul 1ilal adalah kriteria penentuan a(al bulan kalender!
2/ 1adits nomor * dan . pada halaman 9 di atas
"2
1ijriyah dengan menggunakan dua prinsip& Ijtimak konjungsi! telah
terjadi sebelum ?atahari terbenam ijtima" 0abl al-ghurub!) dan Bulan
terbenam setelah ?atahari terbenam moonset after sunset!; maka pada
petang hari tersebut dinyatakan sebagai a(al bulan kalender! 1ijriyah)
tanpa melihat berapapun sudut ketinggian altitude! Bulan saat ?atahari
terbenam#
Kriteria ini di Indonesia digunakan oleh ?uhammadiyah dan
3ersis dalam penentuan a(al Ramadhan) Idul Fitri dan Idul Adha untuk
tahun-tahun yang akan datang# Akan tetapi mulai tahun 2444 3YR$I$
sudah tidak menggunakan kriteria (ujudul-hilal lagi) tetapi
menggunakan metode Imkanur-rukyat# 1isab =ujudul 1ilal bukan
untuk menentukan atau memperkirakan hilal mungkin dilihat atau tidak#
5etapi 1isab =ujudul 1ilal dapat dijadikan dasar penetapan a(al bulan
1ijriyah sekaligus bulan kalender! baru sudah masuk atau belum) dasar
yang digunakan adalah perintah Al-:urSan pada&
:$# +unus& .)
uqèd “Ï%©!$# “@yèy_ “[ôJ¤±9$# [ä!$u“ÅÊ
t“yJs)ø9$#ur #Y“qçR ¼çnu“£“s%ur tAÎ $ “ oYtB
(#qJn=÷èt!Ï9 y“y“t" t#$Ï%Å&'9$# (>$)'Åsø9$#ur *
$tB t,n=y{ +!$# ““Ï9,s“ “-Î) .d,ysø9$$Î/ *
"@Å_/01"“ Ï2»t“!y$# 345qs)Ï9 t&qJn=ôèt“ 6Î.
Dia-lah yang menjadikan matahari bersinar dan bulan bercahaya dan
ditetapkan-Nya manzilah-manzilah (tempat-tempat) bagi perjalanan
bulan itu, supaya kamu mengetahui bilangan tahun dan perhitungan
(waktu). Allah tidak menciptakan yang demikian itu melainkan
dengan hak.
34
Dia menjelaskan tanda-tanda (kebesaran-Nya) kepada
rang-rang yang mengetahui.
:$# Al IsraS& 12)
27 Maksudnya: Allah menjadikan semua yang disebutkan itu
bukanlah dengan percuma, melainkan dengan penuh hikmah.
"3
$ u%C=yèy_ur “@ø“©9$# u $ “ M?¨]9$#ur .#÷$tNt“#uä (
!$tR5qysyJsC sMt“#uä .@ø“©9$# !$u%C=yèy_ur
sMt“#uä F $ “ M?¨]9$# %ou“Å657"B (#qä8tN5;tNÏO9
P0ôLsC :ÏQB 8Rä@În/§“ (#qJn=÷ètNÏ9ur y“y“t"
t#$Ï%Å&'9$# (>$)'Ïtø:$#ur * ¨@<9ur &ä8S0« ç » T oYC=
¢/sC P0“Å/ø1sB 6ÊU.
dan -ami jadikan malam dan siang sebagai dua tanda, lalu -ami
hapuskan tanda malam dan -ami jadikan tanda siang itu terang,
agar kamu mencari kurnia dari 5uhanmu, dan supaya kamu
mengetahui bilangan tahun-tahun dan perhitungan. dan segala
sesuatu telah -ami terangkan dengan jelas.
:$# Al An-am& </)
,Ï9$sC 6y$tEôV2}$# “@yèy_ur “@ø“©9$# $Y%s@y“ }
§ôJ¤±9$#ur t“yJs)ø9$#ur $%R$t78'"T * y7Ï9,s“
"““Ï“ø)sB F““F“yèø9$# AR“Î=yèø9$# 6LÏ.
Dia menyingsingkan pagi dan menjadikan malam untuk beristirahat,
dan (menjadikan) matahari dan bulan untuk perhitungan. 6tulah
ketentuan Allah yang #aha 7erkasa lagi #aha mengetahui.
dan :$# Ar Rahman& .)
§ôJ¤±9$# "“yJs)ø9$#ur 3&$t78'çt¿9 6Î.
matahari dan bulan (beredar) menurut perhitungan.
serta pena%siran astronomis atas :$# +asin& "<-*4#
t“yJs)ø9$#ur ç » T tR5“£“s% tAÎ $ “ oYtB *SWXyT
y $ “ t" .&q"_8“"èø9$%0. AR“Ï“s)ø9$# 6YL. “-
§ôJ¤±9$# S.5t7.Zt“ !$o[T; &r& 0\F“ô“èB
t“yJs)ø9$# “-ur "@ø“©9$# ,Î/$y“ F $ “ M?¨]9$# *
"!
@@ä.ur “Î# ;7n=sC “Jqst78'o“ 6FA.
dan telah -ami tetapkan bagi bulan manzilah-manzilah, sehingga
(setelah Dia sampai ke manzilah yang terakhir) -embalilah Dia
sebagai bentuk tandan yang tua.
38
tidaklah mungkin bagi matahari mendapatkan bulan dan malampun
tidak dapat mendahului siang. dan masing-masing beredar pada
garis edarnya.
6ontoh kasus&
1isab 7- a(al bulan Rabi`ul a((al tahun 1*"1 1 jatuh pada hari
$elasa) 1/ Februari 2414 dan 12 Robiul a((al 1*"1 1 ?aulid 7abi
?uhammad $A=! jatuh pada hari $abtu) 29 Februari 2414 sebagaimana
dimuat dalam almanak 7- tahun 2414# 7- tidak menetapkan a(al
bulan Robiul a((al pada hari $enin) 1. Februari 2414 karena pada hari
ahad malam senin! ketika matahari terbenam hilal baru 4
4
*9`1>a)
berarti belum memenuhi kriteria imkanurrukyah#
2<

Berbeda dengan almanak-almanak lain yang menggunakan kriteria
(ujudul hilal sehingga a(al bulan Robiul a((al 1*"1 1 jatuh pada hari
senin) 1. Februari 2414 dan tanggal 12 Robiul a(al 1*"1 1 jatuh pada
hari 0um`at) 2/ Februari 2414#
Imkanur Ruk#at 3ABI3S
Imkanur Rukyat adalah kriteria penentuan a(al bulan kalender!
1ijriyah yang ditetapkan berdasarkan -usyaarah -enteri-menteri
2gama Brunei %arussalam' Indonesia' -alaysia' dan (ingapura
?ABI?$!) dan dipakai se'ara resmi untuk penentuan a(al bulan
1ijriyah pada Kalender Resmi 3emerintah) dengan prinsip&
A(al bulan kalender! 1ijriyah terjadi jika&
• 3ada saat matahari terbenam) ketinggian altitude! Bulan di atas
28 Maksudnya: bulan&bulan itu pada A'al bulan, kecil berbentuk
sabit, kemudian sesudah menempati manBilah&manBilah, Cia menjadi
purnama, kemudian pada manBilah terakhir kelihatan seperti tandan
kering yang melengkung.
29 A( 7ha8aie 3asr'eri Ketua Xajnah Falakiyah 3B7-) =erbedaan +isab +ari
-aulid /abi 4DE4+' 44-A@-@A4A' /C <nline&#om&
""
'akra(ala minimum 2Z) dan sudut elongasi jarak lengkung!
Bulan-?atahari minimum "Z) atau
• 3ada saat bulan terbenam) usia Bulan minimum > jam) dihitung
sejak ijtimak#
"4
Di Indonesia) se'ara tradisi pada petang hari pertama sejak
terjadinya ijtimak yakni setiap tanggal 2< pada bulan berjalan!)
3emerintah Republik Indonesia melalui Badan 1isab Rukyat B1R!
melakukan kegiatan rukyat pengamatan ,isibilitas hilal!) dan
dilanjutkan dengan $idang Itsbat) yang memutuskan apakah pada malam
tersebut telah memasuki bulan kalender! baru) atau menggenapkan
bulan berjalan menjadi "4 hari# 3rinsip Imkanur-Rukyat digunakan
antara lain oleh 3YR$I$#
Di samping metode Imkanur Rukyat di atas) juga terdapat kriteria
lainnya yang serupa) dengan besaran sudutWangka minimum yang
berbeda#
Ruk#at 7'ba
31
Rukyat 8lobal adalah kriteria penentuan a(al bulan kalender!
1ijriyah yang menganut prinsip bah(a& jika satu penduduk negeri
melihat hilal) maka penduduk seluruh negeri berpuasa dalam arti luas
telah memasuki bulan 1ijriyah yang baru! meski yang lain mungkin
belum melihatnya#
4erbedaan Kriteria
?etode penentuan kriteria penentuan a(al Bulan Kalender
3 @alau ingin dilakukan secara k%nsisten, maka hari Maulid Dabi
Muhammad EAF jatuh pada hari Eabtu, 27 Gebruari 21 bukan
hari HumIat, 2# Gebruari 21 sebagai hari libur nasi%nal.
31 $rinsip gl%bal ini biasanya berkiblat kepada Arab Eaudi, apabila
mereka menyatakan satu (amadhan, idul Jitri dan Kdul Adha, maka
%rmas Lembaga Cak'ah Kslam MLCKN, %rmas ini mengikutinya,
meskipun berbeda dengan yang ditetapkan %leh $emerintah (K.
"#
1ijriyah yang berbeda seringkali menyebabkan perbedaan penentuan
a(al bulan) yang berakibat adanya perbedaan hari melaksanakan ibadah
seperti puasa Ramadhan atau 1ari Raya Idul Fitri#
Di Indonesia) perbedaan tersebut pernah terjadi beberapa kali#
3ada tahun 1<<2 1*12 1!) ada yang berhari raya 0umat " April!
mengikuti Arab $audi) yang $abtu * April! sesuai hasil rukyat 7-) dan
ada pula yang Ahad . April! mendasarkan pada Imkanur Rukyat#
3enetapan a(al $ya(al juga pernah mengalami perbedaan pendapat
pada tahun 1<<" 1*1" 1!) 1<<* 1*1* 1! dan 244> 1*2< 1!) dimana
ada yang menetapkan 1 $ya(al pada hari $elasa) "4 $eptember 244>)
sedangkan 3emerintah RI menetapkan esoknya) Rabu 1 2ktober 244>#
7amun demikian) 3emerintah Indonesia mengkampanyekan bah(a
perbedaan tersebut hendaknya tidak dijadikan persoalan) tergantung
pada keyakinan dan kemantapan masing-masing) serta mengedepankan
toleransi terhadap suatu perbedaan#
BY7DA-BY7DA XA78I5
Benda-benda langit yang dimaksud adalah Bumi) Bulan dan ?atahari#
1# 8erak Bumi
A. Rotasi
"2
8erak bumi berputar pada porosnya disebut gerak rotasi bumi#
Arah berotasi dengan arah dari barat ke timur# 3eriode rotasi
bumi adalah 2" jam ./ menit * detik# Akibat rotasi bumi&
- 8erak harian benda langit dari timur ke
barat terbit dari timur terbenam di barat)
terjadinya pergantian siang dan malam!#
32 n 1 perputaranO \ 5an cara menanam berbagai jenis tanaman
pada bidang tanah yang sama secara bergilir dalam jangka 'aktu
satu tahun atau lebihO && ]u^i perputaran bumi pada p%r%snya dari
arah barat ke timur selama sehari M2! jamN yang mengakibatkan
terjadinya siang dan malamO ]e_ro_ta_si 8 berputarO beredar: di
ekuatr matahari akan 9 lebih cepat sedikit dp di dekat kutub.
"7
- 5erjadi pepatan
""
bumi di arah kutubnya
momentum sudut lebih besar pada daerah
e@uator!#
- Y%ek 'oriolis pada arah angin#
- 3erubahan arah ayunan bandul#
- 3erubahan arah arus laut sepanjang
e@uator bumi#
B# Re,olusi Bumi
8erak bumi mengedari matahari disebut gerak re,olusi bumi#
Bidang orbit bumi mengedari disebut bidang ekliptika) letaknya
miring 23,"Z terhadap bidang e@uator langit perpanjangan
bidang e@uator bumi!# 3eriode re,olusi bumi U "/.)2. hari#
8erak re,olusi bumi disebut juga gerak tahunan bumi atau gerak
annual# Akibat gerak re,olusi bumi&
- 8erak semu tahunan matahari di daerah
;odia'# 8erak harian matahari terlambat *
menti dari bintang setiap harinya) atau
bergeser kea rah timur sebesar satu derajat
1Z! busur di latar belakang bintang-
bintang di daerah ;odia'#
- 5erjadinya paralla^
"*
bintang#
- 5erjadinya pergantian musim di
33 Pandingkan pengertian menurut kamus bahasa ind%nesiaa asal
kata pepat: 1 rata Mkarena dikerat, dipangkas, didabung tt gigi,
dipenggal puncaknya, dsbN: kukunya dikerat --0 giginya --0 \ penuhO
genapO tidak kurang sedikit pun: tiga hari --0 && kuku spt bulan tiga
hari, pb amat el%k bentuk atau t%k%hnyaO && di luar, rancung
(pancunya) di dalam, pb baik Msuci dsbN pada lahirnya, tetapi
batinnya MhatinyaN jahatO ]er_`e_`at 8 sudah dipepatO ^e_^e_`at
8 1 mem%t%ng MmengeratN sampai rata: Q kuku0 \ mendabung
sampai rata Mtt gigiNO a memangkas sampai rata Mtt rambutN: ia
disuruh memelihara janggut dan 9 rambutnya baik-baik0 4
memaras Mtt isi sukatanN: Q beras dl sukatan.
"* n perubahan semu pada arah suatu benda, yang disebabkan %leh
perubahan letak pemandang
"8
permukaan bumi akibat kemiringan sumbu
bumi sebesar ##."Z terhadap bidang
peredarannya bidang ekliptika!#
R. 3resesi
".
dan 7utasi
"/
8erak presesi bumi disebut juga gerak gasing bumi) ialah
perputaran sumbu rotasi bumi mengedari sumbu bidang
ekliptika# 3eriode gerak presesi bumi U 2/#444 tahun# 5erjadi
akibat kemiringan sumbu bumi terhadap bidang ekliptika sebesar
##."Z# matahari berusaha menarik bulatan bumi untuk jatuh ke
bidang ekliptika) namun karena bumi berotasi) akibatnya sumbu
bumi berputar bagaikan sebuah gasing yang mau jatuh# Akibat
gerak presesi bumi&
- Kutub langit utara dan selatan tidak tetap
letaknya) selalu berpindah karena
memutari kutub ekliptika dengan periode
2/#444 tahun#
- Koordinat seluruh benda langit selalu
berubah untuk jangka (aktu panjang#
Xetak matahari dari titik Aries titik
hammal! berpindah letaknya di ;odia' kea
rah barat mundur! dengan periode 2/#444
tahun# $etiap ;odia' ditempuh sekitar 244
tahunan#
- Xingkaran gerak presesi bumi tidak mulus)
melainkan bergelombang dengan periode
gerak gelombangnya 1< tahun# 8erak
gelombang ini disebut gerak nutasi
"9
#
3" n :is lengg%k.
3# n 1 :is lenggutO \ ,i gerakan berirama atau ber%tasi ujung pucuk
tumbuhan yang sedang tumbuh.
37 Pandingkan: n 1 :is lenggutO \ ,i gerakan berirama atau
ber%tasi ujung pucuk tumbuhan yang sedang tumbuh.
"9
8erak nutasi terjadi akibat pengaruh bulan
yang berusaha menarik bumi ke bidang
orbit bulan# Bidang orbit bulan miring
",2Z terhadap ekliptika#
2# 8erak Bulan
A# Rotasi
Bulan berputar pada porosnya dengan periode 29 1W" hari#
B# Re,olusi
Bulan berputar mengelilingi bumi dengan periode 29 1W" hari#
Akibat kala rotasi dan re,olusi bulan (aktunya bersamaan) maka
daerah permukaan bulan yang menghadap ke bumi selalu tetap#
?anusia mengetahui daerah yang membelakangi bumi setelah
penerbangan pesa(at Apollo yang berhasil memotret bagian
belakang bulan#
R. Xibrasi
">
8erak sumbu bulan yang melintang maupun membujur disebut
gerak librasi bulan) disebut juga gerak angguk bulan# 5erjadi
akibat kemiringan sumbu bulan terhadap sumbu bidang orbitnya
sebesar /)"Z# Kemiringan bidang orbit bulan terhadap bidang
ekliptika sebesar ",2Z# Akibatnya permukaan bulan yang
menghadap ke bumi sedikit berubah akibat gerak angguk bulan
tersebut#
"# 8erak $emu ?atahari Akibat 8erak Bumi
A# 1arian 8erak Diurnal!
5erjadi akibat gerak rotasi bumi# 3eriode menengahnya 2* jam#
Arah gerak dari timur ke barat# Kemiringan lintasan gerak harian
matahari tergantung letak lintang geogra%is pengamat# Di e@uator
berupa lingkaran tegak) di kutub mendatar) di belahan bumi
"> n 1is gerak memutar dan mengelilingi suatu keadaan keseimbangan) misal suatu
benda langit yang tidak bulat sempurna akan melakukan gerak memutar mengelilingi
kedudukan yang momen kelemahan massanya di bidang gra,itasi paling ke'il#
#
selatan miring ke utara dan di belahan bumi utara miring ke
selatan# Kemiringannya sesuai besar lintangnya#
B# 5ahunan 8erak Annual!
Arah gerak tahunan matahari ke arah timur sekitar satu derajat
1Z! busur setiap harinya# 3eriode gerak semu tahunan matahari
"/. b hari# Arah terbit dan tenggelam matahari selalu berubah
letaknya sepanjang tahun# 3ada setiap tanggal 21 ?aret dan 2"
$eptember terbit di titik timur dan tenggelam di titik barat# 3ada
setiap tanggal 22 0uni paling utara sejauh 2" cZ busur dari timur
atau barat dan pada tanggal 22 Desember paling selatan sejauh
2" cZ busur#
6# 3engaruh 3resesi Bumi
Xetak matahari di ;odia' bergerak mundur ke arah barat!
dengan periode 2/#444 tahun akibat gerak presesi bumi# $etiap
rasi bintang di ;odia' ditempuh sekitar 2444 tahunan#
D# Kalender ?atahari $yamsyiah!
3enyusunan kalender matahari berdasarkan gerak re,olusi bumi
mengelilingi matahari# Dalam pemakaian praktis) 'onsensus satu
tahun adalah "/. hari# Kendati demikian) gerak edar bumi bukan
lingkaran sempurna melainkan ellips) sehingga perhitungan
kalender matahari sebenarnya tidak tetap) menyebabkan
sesungguhnya rata-rata tahun matahari besarnya "/.)2. hari)
karena itu) dide%inisikan tahun kabisat tahun dengan jumlah hari
sebanyak "// hari!) dengan penambahan satu hari pada bulan
Februari) sehingga umurnya menjadi 2< hari) dengan ketentuan
sebagai berikut&
1# 0ika angka tahun habis dibagi *;
2# 0ika tahun abad missal 1<44)2444) 2144!)
maka tahun tersebut habis dibagi * dan
habis dibagi *44#
#1
*# 8erak Bulan dari Bumi
A# 8erak 1arian
$elain gerak akibat rotasi bumi dari arah timur ke barat)
bulan melakukan pergerakan re,olusi mengitari bumi yang
arahnya dari barat ke timur# Akibat gerak ini) setiap hari bulan
terlambat terbitnya disbanding letak bintang tertentu di
belakangnya sekitar .4 menit (aktu atau 1" derajat busur#
$edangkan terhadap matahari) setiap hari bulan terlambat
melakukan gerak harian sekitar 12 derajat busur# Berarti setiap
jam) bulan ketinggalan oleh gerak harian matahari sebesar
setengah derajat cZ! busur atau selebar piringan matahari
maupun selebar piringan bulan#
B# Bulan $ideris dan $inodis
$ebenarnya bulan sekali bere,olusi mengedari bumi satu
kali putar penuhnya "/4Z!) memerlukan (aktu 29 1W" hari#
Ditandai dengan letaknya kembali ke tempat semula di latar
belakang bintang-bintang yang sama# 3eriode ini disebut satu
bulan sideris# $ideris artinya bintang# 7amun bentuk %asenya
belum kembali ke bentuk yang sama barulah setelah 2< c hari)
bulan kembali ke bentuk %ase yang sama) dari bulan baru ke
bulan baru berikutnya atau dari bulan pernama ke bulan purnama
berikutnya# 3eriode ini disebut satu bulan sinodis lunasi!#
Adanya perbedaan ini terjadi akibat bulan menyertai bumi
mengitari matahari#
DAF5AR 3-$5AKA
A#8ha;alie ?asroeri Ketua Xajnah Falakiyah 3B7-) =erbedaan +isab
+ari -aulid /abi 4DE4+' 44-A@-@A4A' /C <nline&#om&
#2
6e'ep 7ur(endaya) Kaidah-Kaidah 1alakiyah) 3lanetarium d
2bser,atorium) 0akarta) 244"#
K1 Abdul $alam 7a(a(i) Ketua ?ajnah 1alakiyah /ahdlatul Clama
*?1/C. Baa 6imur&
1# Ahmad I;;uddin) ?#Ag) =engembangan Kurikulum Ilmu 1alak di
=62I Belajar =ada =rodi 2( Konsentrasi Ilmu 1alak I2I/
7alisongo!) (((# Badilag#net#
XYBARA7 5A1-7 I7I 325Y7$IAX BYRBYDA XA8I) KY1A5I-
1A5IA7 1AKI? 3A DAXA? ?Y78I5$BA5 R-K+A5
DA3A5 ?Y7+YXA?A5KA7 3YR$A5-A7 -?A5) (((#
Badilag#net# * ?aret 244>#
(((# Kamus Besar Bahasa Indonesia %alam Baringan %aring!) 3usat
Bahasa Departemen 3endidikan 7asional#
(((# =ikipedia#6om#

6-RI6-X-? eI5AY&
7ama& Drs# 1# Ahmad Fathoni) $#1) ?#1um bin 1aji Ramli
5empat W 5anggal Xahir& 0akarta W 4" ?aret 1<.<
0abatan & 1akim 5inggi 35A 3alembang
5elponW13 & 4911 9""12*. W 4>1.1<9/924<
3endidikanW3elatihan &
1# $D7 3ulogadung 0akarta 5imur 1<91;
2# ?adrasah Ibtidaiyah Al-=ashliyah 0akarta 5imur 1<9.;
"# $?37 f6 0akarta 1<9*;
*# $?A7 fII 0akarta 1<99;
.# $arjana $yariah Drs#! IAI7 $yari% 1idayatullah 1<>2;
/# $arjana 1ukum $#1#! $51 3asundan $ukabumi 1<<>;
9# ?aster 1ukum ?#1um#! $5I1 IBXA? 0akarta 2441;
#3
># ?ahasis(a $-" sedang menyusun desertasi pada -I7 $unan
8unung 0ati Bandung dengan judul _3rinsip dan Asas Asuransi
$yariah dan 3enerapannya di Indonesiaa di ba(ah bimbingan
3ro%# Dr# 0uhaya $# 3raja) 3ro%# Dr# Rahmat $ya%ei dan 3ro%# Dr#
0aih ?ubarok) ?A# dan telah melakukan ujian Komprehensi%
desertasi pada tanggal 4. Februari 244>#
<# 3elatihan ilmu Falak tingkat Dasar di Bandung 1<<9 35A
Bandung!
14# 3elatihan ilmu Falak Xanjutan di Bandung 1<<> 35A Bandung!#
11# 3elatihan ilmu Falak 3rogram komputer di Depok 1<<<
Badilag!#
12# 3elatihan ilmu astronomi tingkat ?ABI?$ A$YA7 di Bosh'a
I5B selama satu bulan tahun 2444#
1"# 3elatihan Ykonomi $yariah di -ni,ersitas ?uhammad bin $u`ud
Riyadh Arab $audi selama 2 dua! bulan Desember 244> sWd
0anuari 244<;
1*# ?elakukan pengamatan hilal di 3usat 2bser,asi Bulan
3elabuhan Ratu 0a(a Barat bersama K1# 5angsoban) K1#
Banadji Akil dan K1# ?a`mur!) di $a(ah 6ilin'ing $ukapura
6akung 0akarta 5imur K1 Abdul 1amid! dan pantai Rangkas
Bitung Kabupaten Xebak Banten) tiga kali " ^! setiap tahun
selama lima tahun 3A $ukabumi!) dua kali 2 ^! setiap tahun
selama lima tahun 3A 6ibinong! dan setiap tahun satu kali
selama enam tahun 3A 5angerang!#
1.# ?elakukan pengamatan hilal di 3un'ak 1otel Aryaduta
3alembang a(al Ramadhan 1*2< 1 dan 1*"4 1 bersama tim
hisab rukyat 35A 3alembang) kan(il Depag sumsel dan IAI7
Raden Fatah#

2

perhitungan secara matematis dan astronomis untuk menentukan posisi bulan dalam menentukan dimulainya awal bulan pada kalender hijriyah.7 Dalam al-Quran kata ini sering digunakan dalam konteks perhitungan perbuatan manusia. Dalam dunia Islam istilah hisab sering digunakan dalam ilmu falak (astronomi) untuk memperkirakan posisi matahari dan bulan terhadap bumi. Posisi matahari menjadi penting karena menjadi patokan umat Islam dalam menentukan masuknya waktu shalat. Sementara posisi bulan diperkirakan untuk mengetahui terjadinya hilal sebagai penanda masuknya periode bulan baru dalam kalender Hijriyah. Hal ini penting terutama untuk menentukan awal Ramadhan saat muslim mulai berpuasa, awal Syawal (Idul Fithri), serta awal Dzulhijjah saat jamaah haji wukuf di Arafah (9 Dzulhijjah) dan Idul Adha (10 Dzulhijjah).

uqèd “Ï%©!$# “@yèy_ “[ôJ¤±9$# [ä!$u“ÅÊ t“yJs)ø9$#ur #Y“qçR ¼çnu“£“s%ur tAΓ oYtB $

(#qßJn=÷ètFÏ9 y“y“tã tûüÏZÅb¡9$# z>$|¡Åsø9$#ur 4 $tB t,n=y{ ª!$# ““Ï9ºs“ “wÎ) Èd,ysø9$$Î/ 4 ã@Å_Áxÿ㓠ÏM»t“Fy$# 5Qöqs)Ï9 tbqßJn=ôèt“ ÇÎÈ
Dia-lah yang menjadikan matahari bersinar dan bulan bercahaya dan ditetapkan-Nya manzilah-manzilah (tempat-tempat) bagi perjalanan bulan itu, supaya kamu mengetahui bilangan tahun dan perhitungan (waktu). Allah tidak menciptakan yang demikian itu melainkan dengan hak.8 Dia menjelaskan tanda-tanda (kebesaran-Nya) kepada orang-orang yang mengetahui.

ߧôJ¤±9$# ã“yJs)ø9$#ur 5b$t7ó¡çt¿2 ÇÎÈ
matahari dan bulan (beredar) menurut perhitungan. 7 Wikipedia bahasa Indonesia. 8 Maksudnya: Allah menjadikan semua yang disebutkan itu bukanlah dengan percuma, melainkan dengan penuh hikmah.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->