Takrif Morfologi Dan Proses Pembentukan Kata

Takrif Morfologi: Morfologi ialah bidang ilmu bahasa yang mengkaji struktur, bentuk dan penggolong kata. Struktur kata bermaksud susunan bunyi ujaran atau lambang yang menjadi unit tatabahasa yang bermakna. Bentuk kata pula ialah rupa unit tatabahasa sama ada bentuk tunggal atau hasil daripada proses pengimbuhan, pemajmukan dan penggandaan. Penggolongan kata pula ialah proses menjeniskan perkataan berdasarkan keserupaan bentuk dan latar fungsi dengan anggota lain dalam golongan yang sama.

Takrif Morfologi berdasarkan beberapa sumber rujukan:

Menurut Abdullah Hassan di dalam buku Morfologi bagi Siri Pengajaran dan Pembelajaran Bahasa Melayu, 2006:1-2, morfologi ialah salah satu bidang ilmu yang mengkaji bentuk perkataan. Unsur-unsur bahasa dicantum-cantumkan bagi membentuk perkataan dan ayat dan unsur bahasa itu ialah morfem dan kata. Istilah ini dipinjam daripada biologi yang bermaksud kajian tentang bentuk tubuh haiwan dan tumbuhan. Konsep bentuk ini diterapkan kepada bentuk perkataan bahasa manusia.

Abdullah Hassan juga menyatakan definisi morfologi dalam buku Linguistik Am, 2007:117, morfologi ialah bidang linguistik yang mengkaji bagaimana perkataan dibina. Kajian ini dilakukan terhadap unsur-unsur yang membentuk perkataan, proses-proses membentuk perkataan dan bentuk-bentuk perkataan ialah morfem dan kata.

Manakala Ramli Md. Menurut Raminah Hj. Menurut Kamarudin Hj. O`Grady & Guzman juga menyatakan pendapat pada tahun 2000:121 dalam buku yang disediakan oleh Radiah Yusoff dan rakan-rakannya.Husin dan rakan-rakannya dalam buku Pengajian Melayu 1. 2007:63. 2004 :43 berpendapat morfologi ialah bidang ilmu bahasa yang mengkaji struktur . dan makna kata akibat daripada perubahan bentuk kata. Morfologi mengkaji selok-belok bentuk kata dan fungsi gramatik atau semantik perubahan kata itu. Selain itu.1997 : 83. bentuk dan penggolongan kata.Husin Abdul Aziz.Sabran dan Rahim Syam dalam buku Kajian Bahasa Untuk Pelatih Maktab Perguruan . morfologi ialah bidang yang mengkaji tentang kata dan pembentukan kata termasuk proses-proses pembentukan kata dan hasil pembentukan kata. Bentuk kata ini merujuk bentuk bunyi atau ujaran sesuatu kata itu.2004:36 iaitu morfologi adalah merujuk kepada kajian tentang pembentukan kata dan struktur kata.1985:152 bidang morfologi merupakan bidang dalam kajian bahasa yang mengkaji tentang perkataan dan cara-cara pembentukkannya. Ilmu Bahasa dan Kecekapan Berbahasa. bentuk dan penggolongan kata. Siti Hajar Hj. 1996:17 telah menyatakan teori morfologi iaitu morfologi satu cabang daripada ilmu linguistik yang mengkaji soal-soal yang berkaitan dengan kemungkinan adanya perubahan kata. golongan kata. Nik Safiah Karim dan rakan – rakannya dalam buku Tatabahasa Dewan Edisi Baharu. Salleh juga mendefinisikan morfologi di dalam bukunya iaitu buku Linguistik Melayu Edisi Kedua. Beliau juga telah merumuskan bahawa morfologi adalah bidang mengkaji bagaimana morfem-morfem itu bergabung untuk membentuk ayat. morfologi ialah disiplin ilmu bahasa yang mengkaji struktur. dalam bukunya Tatabahasa Bahasa Melayu (Perkataan). Dengan struktur kata dimaksudkan susunan bentuk bunyi ujaran atau lambang yang turut menjadi unit bahasa yang bermakna. .

Morfologi juga berkaitan dengan morfem iaitu unit terkecil yang berperanan membentuk perkataan. Morfem bebas : morfem atau kata yang dapat berdiri sendiri dalam ayat. Samin dan Hasnah Bt Awang menerusi buku Revisi Bahasa Melayu Akademik 1 untuk Ppismp.Tambahan pula Habibah Bt. Morfem terikat: morfem atau kata yang tidak dapat berdiri sendiri dalam ayat. pemajmukan dan penggandaan . Morfem ialah unit terkecil dalam bahasa dan berperanan untuk membentuk perkataan. Contoh: men-jatuh-kan. Takrifan morfologi menurut buku Siri Pendidikan Guru dalam tajuk Morfologi. 2008:133 karangan Siti Hajar Abdul Aziz. makan dll Kata dasar ialah morfem bebas dan mengandungi makna. Imbuhan merupakan morfem terikat. 2010:41 pula memberi pendapat secara am iaitu morfologi ialah bidang ilmu bahasa seperti kajian mengenai struktur. pe-makan-an dll. Contoh: jatuh. kajian morfologi tertumpu kepada kata. Mohd. Ianya akan mengandungi makna apabila digunakan dengan morfem bebas iaitu kata dasar. ialah bidang ilmu yang mengkaji struktur. . Alomorf: variasi yang terdapat dalam morfem terikat. Ianya juga tidak dapat dipecah-pecahkan lagi. bentuk dan golongan kata dalam bahasa Melayu. bentuk dan penggolongan kata. Bidang kajian morfologi: a) Bentuk kata b) Proses pembentukan kata c) Golongan kata Berdasarkan takrif. Morf: elemen dalam bentuk kata yang kita dengar dalam pertuturan dan satuan gramatikal yang terkecil yang didengar dalam pengucapan. Kata terbentuk daripada unsur yang dikenali sebagai morfem. Struktur kata ialah susunan bentuk ujaran bunyi atau lambang tulisan yang menjadi unit bahasa yang bermakna manakala bentuk kata ialah unit tatabahasa sama ada berbentuk tunggal atau hasil daripada proses pengimbuhan.

“lama” dan “nya”. „men-‟. Kata tunggal tidak melibatkan apa-apa proses pembentukan. Proses Pembentukan Kata Pengimbuhan Pemajmukan Penggandaan Akronim Rajah 1: Proses pembentukan kata. -memakan : morfemnya ialah “me + makan”. dan „menge-‟. -morfem „me-‟ : enam alomorf. kata terbitan. -terdiri daripada 11 morfem iaitu “per”. iaitu kata tunggal. “ber”. pemajmukan. Proses Pembentukan Kata Dalam bahasa Melayu terdapat empat bentuk kata. „meng-‟. “makan”. . penggandaan dan akronim. “me”. „men-‟. kata majmuk. dan kata ganda. “jalan”. iaitu „me-‟. “masa”. „mem-‟. “an”. Proses-proses ini ialah pengimbuhan. “itu”. tetapi tiga bentuk kata lain melibatkan proses-proses tertentu. Contoh: -morfem awalan „di-‟ : satu alomorf. “tahun”.Contoh: -Perjalanan itu memakan masa bertahun lamanya.

dalam s+in+ambung... mem-. meny. Berikut diperlihatkan beberapa contoh proses pengimbuhan. . misalnya ke-. dan kata adjektif. Misalnya –kan dalam jalan+kan dan -i dalam akhir+i.er.dalam s+er+uling dan –em-. apitan. Awalan Imbuhan yang diletakkan di awal perkataan (sebelum kata dasar) dalam pemakaiannya. Misalnya ber. dalam g+em+uruh. Sisipan Imbuhan yang hadir di celahan kata dasar. men-..dalam ber+jalan dan di. dan sisipan.. se-.. iaitu awalan. akhiran.dan in-. el-.. em. per-.. meng-.dalam di+ambil.-an dalam ke+cantik+an dan di-. Misalnya –el. Misalnya ter-. di-. Terdapat empat jenis imbuhan. Akhiran Imbuhan yang ditambah pada bahagian belakang kata dasar (sesudah kata dasar) dalam pemakaian. pe-. Imbuhan-imbuhan ini. Apitan Imbuhan yang hadir secara mengepit kata dasar. -in.Proses Pengimbuhan Proses pengimbuhan ialah proses yang menggandingkan imbuhan pada kata dasar untuk membentuk kata terbitan. apabila digandingkan dengan kata dasar membentuk kata terbitan daripada pelbagai golongan kata iaitu kata kerja.-i dalam di+ikut+i.dalam t+el+unjuk.. iaitu dua bahagian imbuhan hadir serentak di awal dan diakhir kata dasar. ber-. dan lain-lain. Sisipan terbahagi kepada empat iaitu er-. ke-. me-.

.Imbuhan (Awalan) PemMemper-isme -i Peng-....-an Men-. Pengimbuhan boleh berlaku pada sejumlah kecil kata akar. yang menghasilkan kata terbitan.-an Ber-.....-i Ke-.+ mudi ( kemudi )..+ tawa ( ketawa ) dan ke.. ke. Kata terbitan yang dihasilkan oleh proses pengimbuhan boleh menjadi kata dasar bagi proses pengimbuhan kali kedua. Berikut ialah beberapa contoh lain : .... misalnya ber.-an -er-embawa kuat Kata dasar Kata terbitan pembawa memperkuat nasionalisme dekati pengisytiharan mengikuti kesihatan berlarian gerigi gemilang nasional dekat isytihar ikut sihat lari gigi gilang Proses pengimbuhan boleh berlaku pada pelbagai tahap.+ tapa ( bertapa ). Sebahagian besar proses pengimbuhan berlaku pada kata dasar.

maksudnya. tetapi apabila dirangkaikan membentuk kata majmuk kerusi malas. dalam bahasa Melayu tidak terdapat ungkapan * kerusi yang malas atau * kerusi dan malas atau * kerusi untuk malas. a) Pengimbuhan Kata Majmuk Kata majmuk boleh menerima imbuhan seperti kata dasar lain.Kata Dasar libat lanjur balik sambung terlibat terlanjur terbalik Imbuhan Kata Terbitan keterlibatan keterlanjuran menterbalikkan kesinambungan sinambung Proses Pemajmukan Proses pemajmukan ialah proses yang merangkaikan dua kata dasar atau lebih dan bentuk yang terhasil membawa makna tertentu. kerusi dan malas masing-masing mempunyai makna tersendiri. Contohnya : urus niaga cari gali reka bentuk daya serap berurus niaga mencari gali direka bentuk daya serapan . ejaannya tetap terpisah. Tidak dapat diselitkan apa-apa unsur antara dua kata dasar ini. Sebagai contoh. iaitu : Apabila kata majmuk menerima awalan atau akhiran. Cara pengimbuhan kata majmuk terdapat dalam dua bentuk.

Dalam hal ini.Apabila kata majmuk menerima apitan. Contohnya: setiausaha jawatankuasa tanggungjawab - setiausaha-setiausaha jawatankuasa-jawatankuasa tanggungjawab-tanggungjawab Proses Penggandaan . Contohnya : rumah sakit guru besar Raja Muda - rumah-rumah sakit guru-guru besar Raja-raja Muda Timbalan-timbalan Naib Canselor Timbalan Naib Canselor - Satu kekecualian ialah penggandaan yang melibatkan perkataan yang telah mantap. penggandaan berlaku kepada keseluruhan perkataan. Contohnya : lipat ganda surat khabar urus niaga ibu bapa b) Penggandaan Kata Majmuk - melipatgandakan persuratkhabaran diurusniagakan keibubapaan Kata majmuk boleh mengalami proses penggandaan. Penggandaan kata majmuk melibatkan penggandaan unsur pertama sahaja. ejaannya menjadi bercantum.

iaitu :  Yang melibatkan kata dasar yang tidak menerima apa-apa imbuhan. 1. a) Penggandaan penuh Penggandaan penuh ialah proses yang mengulangi seluruh kata dasar. iaitu . dan 3. terdapat tiga jenis penggandaan. Penggandaan separa. Terdapat dua jenis penggandaan penuh. Dengan kata lain. separa atau berentak iaitu berdasarkan rentak bunyi tertentu. Penggandaan penuh.Proses penggandaan ialah proses yang mengulangi kata dasar. Penggandaan berentak. pelari perbualan kekasih kejadian     pelari-pelari perbualan-perbualan kekasih-kekasih kejadian-kejadian . 2. sama ada secara penuh. Contohnya : Sekolah makan besar baju     sekolah-sekolah makan-makan besar-besar baju-baju  Yang melibatkan kata dasar yang menerima imbuhan.

dan boleh terletak di bahagian belakang kata dasar atau di bahagian hadapan kata dasar. Penggandaan separa yang berlaku hanya mengulangi kata dasar dan tidak melibatkan imbuhan. Penggandaan separa berlaku pada dua jenis kata dasar. Vokal dalam bentuk gandaan ini mengalami proses pelemahan. Proses ini dapat digambarkan seperti yang berikut : jari siku sungut pohon laki jejari sisiku susungut popohon lalaki jejari sesiku sesungut pepohon lelaki  pada kata dasar yang berimbuhan. Penggandaan ini berlaku pada kata kerja dan kata adjektif. iaitu:  pada kata dasar tunggal dan lazimnya melibatkan pengulangan suku kata pertamanya serta letak pengulangan itu pada bahagian hadapan kata dasar. Kata Dasar Berimbuhan tersenyum bercakap setinggi Imbuhan tersenyum-senyum bercakap-cakap setinggi-tinggi . menjadikannya vokal e pepet.b) Penggandaan separa Penggandaan separa ialah proses yang mengulangi sebahagian kata dasar sahaja.

iaitu : 1) Penggandaan Berentak Pengulangan Vokal 2) Penggandaan Berentak Pengulangan Konsonan 3) Penggandaan Berentak Bebas  Penggandaan Berentak Pengulangan Bebas Dalam penggandaan ini. seluruh kata dasar digandakan dan bunyi-bunyi tertentu diulang atau diubah. Berdasarkan perubahan dan pengulangan bunyi demikian. bunyi yang diulang ialah vokal. Dalam penggandaan berentak. Contohnya : sayur ramah cerai sayur-mayur ramah-tamah cerai-berai . penggandaan berentak terbahagi kepada tiga jenis. iaitu yang mempunyai ciri-ciri keharmonian vokal.membantu mencuit menari mengejar bantu-membantu cuit-mencuit tari-menari kejar-mengejar c) Penggandaan Berentak Penggandaan berentak ialah proses yang mengulangi kata dasar mengikut rentak bunyi tertentu dalam kata dasar itu.

penggandaan berlaku pada persamaan bunyi-bunyi konsonan tertentu. Contohnya:JAIS – Jabatan Agama Islam Selangor IPBA – Institut Perguruan Bahasa – bahasa Antarabangsa IPG – Institu Pendidikan Guru UPSI – Universiti Sultan Idris Pembentukan kata juga terbentuk hasil daripada proses-proses tersebut : 1) Analogi Pembentukan kata melalui proses ini adalah dengan mengiaskan kata baharu dengan bentuk kata yang telah sedia ada yang telah digunakan sejak dahulu. Penggandaan Berentak Pengulangan Konsonan Dalam penggandaan ini. Contoh perkataan lain yang dibentuk melalui proses ini adalah seperti berikut: . Proses ini banyak berlaku dalam bahasa Melayu pada hari ini. Contohnya: kayu tanah simpang kayu-kayan tanah-tanih simpang-siur Proses Pengakroniman Pembentukan kata melalui akronim adalah dengan cara memendekkan atau meringkaskan perkataan yang kebanyakkannya terdiri daripada kata nama supaya mudah ditulis tau dilafazkan sebagai satu kata yang wajar. dan tatahias. perkataan tatabahasa memang telah sedia ada dan melalui proses analogi. diciptakan pula bentuk-bentuk seperti tatatertib. Misalnya. tatacara.

rerambut 2) Peleburan Fonem Pembentukan kata melalui proses ini adalah dengan cara menggabungkan perkataan agar menjadi suku kata dengan meleburkan atau menggugurkan fonemfonem tertentu. malahan kepada haiwan juga. surih juga membawa maksud „meniru atau melukis peta‟. Misalnya. 3) Peluasan Makna Pembentukan perkataan dengan cara ini adalah dengan mengambil kata-kata yang telah sedia ada dan kemudiannya diperluaskan maknanya dalam hal-hal lain. perkataan surih pada asalnya bermaksud „bekas atau nkesan yang dilalui oleh sesuatu seperti jalan yang dilalui oleh siput di atas daun pisang‟. perkataan . family dalam bahasa Inggeris bermakna „keluarga‟ tetapi perkataan i i telah diperluaskan maknanya menjadi „famili‟ yang bukan sahaja merujuk kepada manusia. prasekolah. prauniversiti Jurunikah – juruwang. juruaudit. Melalui pemberian itu makna khusus. juruhebah Lelabah – gegelang. juruacara. Proses ini berlaku salam sesuatu bahasa disebabkan dalam bahasa tersebut tidak terdapat perkataan atau istilah sedemikian. 5) Peminjaman Kata Bahasa Melayu banyak meminjam perkataan daripada bahasa Ingggeris dan bahasa Arab sehingga perkataan tersebut menjadi sebati dengan penutur bahasa Melayu itu sendiri. 4) Pemberian Makna khusus Dalam proses ini sesuatu perkataan atau istilah itu dibentuk dengan cara mengambil kata-kata yang telah sedia ada lalu diberi makna khusus atau dijadikan istilah. Misalnya. Misalnya perkataan „benda + alir‟ menjadi „ bendalir‟ terbentuk setelah satu fonem vokal / a / digugurkan. jejari. Contoh peminjaman kata daripada bahasa lain: .Prasangka – prasarana.

Misalnya .element – elemen magistrate – majistret diplomat – diplomat 6) Penambahan Pembentukan kata melalui proses ini adalah dengan memberikan penambahan kepada kata akar suku kata dengan perkataan lain yang terdiri daripada satu suku kata juga. dicipta pula perkataan „mengiwi‟ yang bermaksud „perbuatan menggilap dan mengilatkan kasut menggunakan bahan khas‟. Bentuk kata jenis ini telah sebati dalam masyarakat penutur bahasa Melayu. di samping menggugurkan bahagian yang lain daripada perkataan tersebut. Daripada makna tersebut. . 8) Penggemblengan Pembentukan dilakukan dengan cara menggabungkan dua perkataan atau lebih. perkataan dicipta berdasarkan makna yang ditimbulkan oleh masyarakat atau dikiaskan kepada sesuatu benda. Dalam proses ini. perkataan „kiwi‟ merujuk kepada nama sejenis burung di New Zealand. Contohnya. kata akar satu suku kata bu merujuk kepada benda yang berbentuk bulat kemudian ditambah pula satu suku kata yang lain untuk menunjukkan benda-benda tertentu yang berbentuk bulat seperti contoh yang berikut: bu + kit – bukit bu + lan – bulan bu + luh – buluh 7) Penciptaan Pembentukan kata melalui proses penciptaan bermaksud kata-kata baharu dicipta atau dihasilkan tanpa disandarkan kepada perbendaharaan kata yang sedia ada.

– Doktor Prof. Misalnya. ia boleh merujuk kepada panggilan hormat bagi lelaki dan perempuan.perkataan tertentu dipendekkan apabila ditulis dan sering pula dianggap sebagai satu perkataan sahaja seperti contoh yang berikut: tv – televisyen Dr.Kumpulan Gitar Rancak Bernama .menyurat rasmi. Malahan. – Profesor .Berita Nasional Malaysia 9) Penyempitan Makna Pembentukan kata jenis ini dilakukan dengan cara mengambil kata yang telah sedia ada dan kemudiannya disempitkan maknanya untuk merujuk kepada sesuatu yang lebih umum. iaitu „panggilan bagi wanita bangsawan atau wanita keturunan raja‟. Sebaliknya . pada hari ini terdapat perkataan tuan sahaja yang merujuk kepada lelaki yang patut dihormati.Kugiran . perkataan. perkataan tuan puteri mempunyai makna yang khusus. jika panggilan ini digunakan dalam urusan surat . 10) Penyingkatan Melalui proses penyingkatan ini.

Master your semester with Scribd & The New York Times

Special offer for students: Only $4.99/month.

Master your semester with Scribd & The New York Times

Cancel anytime.